№ 20 / 15 նոյեմբեր

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉՊԻՏԻ ՇԱՀԱԽՈՒՄԲ ԼԻՆԻ

Երբ մեր երկրում սոցիալ-տնտեսական կացությանն առնչվող որևիցե դժգոհություն է ծագում, մեր իշխանություններն ասում են մոտավորապես հետևյալը. «Դե, մենք ի՞նչ կարող ենք անել. ժողովրդավարություն է, շուկայական-ազատական տնտեսություն, ուստի պետությունը չի կարող միջամտել»: Որպեսզի շարքային քաղաքացու համար պարզ լինի, որ նման վերաբերմունքը ոչ միայն փարիսեցիություն է, այլև խաբկանք, հարկ է նրան մատչելի դարձնել պետության լիբերալ-ազատական ընկալումը:

Պետությունը, լիբերալ ընկալմամբ, քաղաքական համակարգ է, այո՝ մի ինքնավար քաղաքական հաստատություն, որն անկախ է արտադրության համակարգից և դասակարգային կառուցվածքից: Ուստի պետությունը դիտարկվում է որպես մի չեզոք դատավոր, որը կանխատեսում և կարգավորում է բախումները շահախմբերի միջև, այսինքն՝ պետությունը տարամետ շահերի միջնորդ է: Ըստ հայտնի տեսաբան Թորեսի՝ պետական միջամտությունը հատկապես անհրաժեշտություն է այն ժամանակ, երբ ռեսուրսների համար պայքարող տարբեր շահախմբերն ու էլիտաները հակասության մեջ են մտնում բոլոր քաղաքացիների կամ նրանց մեծամասնության ընդհանուր շահերի հետ: Պետությունը կարևոր դեր է խաղում հակամարտ պահանջները հավասարակշռելու, ի մի բերելու և հաշտեցնելու մեջ՝ շարունակ գործելով որպես միջնորդ ու հաշտարար և նպաստելով փոխզիջումների ընդունմանը: Այսինքն՝ պետությունը համակարգող դեր ունի:

Պետությունը կարող է և պարտավոր է լուծել կամ կանխել այն հակասությունները, որոնք խախտում են սոցիալական դաշինքը: Իմիջիայլոց, Սահմանադրությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ քաղաքացիների համաձայնություն-պայմանավորվածություն, յուրօրինակ դաշինք՝ խաղի ընդհանուր կանոնների (կառավարություն ձևավորելու և այլն) հաստատման շուրջ: Իսկ մենք այսօր՝ անկախության հռչակումից 14 տարի անց, դեռ չունենք Սահմանադրություն, իմա՝ համակեցության դաշինք-պայմանավորվածություն:

Ինչ վերաբերում է շուկայական հարաբերություններին, որոնց պետությունը «ամաչում» է միջամտել, ապա, նախ, հարկ է փաստել, որ մեզ մոտ պետությունը անկախ չէ արտադրության համակարգից: Ձևականորեն այս թեզը մեզ մոտ պահվում է. ըստ մեր օրենսդրության՝ պետական պաշտոնյան իրավունք չունի զբաղվելու բիզնեսով: Սակայն բոլորն էլ գիտեն և ոչ ոք առանձնապես ջանք չի գործադրում հերքելու, որ մեզ մոտ միջինից բարձր պաշտոնյաների մեծ մասը սեփական բիզնես ունի, իսկ ավելի բարձրաստիճանները կամ նրանց մերձ օլիգարխները մեծ արտոնություններ  ունեն, ինչն էլ անհավասարություն է ստեղծում, սպանում շուկան և այն վերածում ամենաիսկական բազարի, ուր տոն տվողը ուժն է: Այսինքն, «պետական» (ավելի ճիշտ՝ իշխանական) միջամտությունն ակներև է: Այսինքն, մեզ մոտ պետությունը (տվյալ ենթատեքստում՝ կառավարությունը) ոչ միայն չեզոք դատավոր չէ, որը կարգավորում է բախումները շահախմբերի միջև, այլև ինքը հանդիսանում է կիսաօրինական շահախումբ՝ իրեն ենթարկեցնելով ամեն ինչ:

Հետո էլ, շուկային չմիջամտելու համար, նախ, պետք է ստեղծել այդ շուկան՝ իր հավասարակշռման ու ինքնակարգավորման բոլոր մեխանիզմներով, ապաքաղաքականացնել ու ապաքրեականացնել այն, և նոր միայն «բաց նավարկության» բաց թողնել: Մինչդեռ այսօր մեր երկրում չկա գոնե մեկ աուդիտորական կազմակերպություն, գոնե մեկ ապահովագրական ընկերություն, գոնե մեկ տնտեսական դատարան, բացակայում է արժեթղթերի շուկան և այլն, և այլն: Ու ստացվում է, որ այսօրվա շուկայական հարաբերությունները ջունգլիանման մի բան են, որտեղ պաշտպանված չեն մեծամասնության շահերը և որտեղ մեծ արտոնություններ ունեն իշխանություններն ու իշխանամերձ շրջանակները: Որոնք, այսքանից հետո, «երես ունեն» պնդելու, թե չեն խառնվում-միջամտում: Իրականում նրանք իրենց (այն է՝ փոքրամասնության) համար շատ հարմար պայմաններ են ստեղծում՝ ոտնահարելով մեծամասնության շահերը:

Եւ, վերջապես, ամենակարևորը. պետությունը կարող է և պարտավոր է համակարգող դեր խաղալ: Իսկ մեր իշխանություններն ուզում են Պապից ավելի կաթոլիկ երևալ և իրենց ներկայացնում են որպես սուպերժողովրդավար ու շուկայական տնտեսության ամենաջերմ ջատագով: Նրանց ու մեզ բոլորիս հարկ է հիշեցնել շվեդական սոցիալական ժողովրդավարությունը: Շվեդիան, ինչպես գիտենք, աշխարհի ամենազարգացած կապիտալիստական երկրներից է, որտեղ, սակայն, պետական սեկտորը բավականին մեծ տոկոս է կազմում: Այսինքն, այդ երկրում ռազմավարական և համընդհանուր բարօրության գրավականը հանդիսացող ճյուղերում պետությունն իր վերահսկողության որոշակի լծակներ պահպանել է: Արժե՞ համոզել, որ կիսակայացած տնտեսություն և իրավական համակարգ ունեցող, արտաքին շարունակական վտանգի տակ գտնվող ու ռազմական դրության ռեժիմում ապրող երկրում պետության համակարգող դերն անհրաժեշտ է:

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՀՐԱՄԱՆԱԳՐԵՐԸ

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գրողների միության հիմնադրման 70-ամյակի կապակցությամբ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը ստորագրել է հրամանագրեր, համաձայն որոնց գրականության, մշակույթի, մամուլի բնագավառներում ունեցած մեծ վաստակի համար Հրաչյա Մուխանի Բեգլարյանին շնորհվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության մշակույթի վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչում, իսկ Հայաստանի գրողների միության նախագահ Լեւոն Զաքարի Անանյանը Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ գրական-մշակութային կապերի զարգացմանը նպաստելու համար պարգեւատրվել է «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալով:

ԼՂՀ նախագահի մամլո քարտուղարի պաշտոնակատար

ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹՅՈՒՆ ԼՂՀ ԱԺ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՄՈՏ 

Նոյեմբերի 9-ին ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանն ընդունել է երկրում գործող երիտասարդական հասարակական կազմակերպությունների մի խումբ ներկայացուցիչների։

Ողջունելով հանդիպման մասնակիցներին, ԱԺ նախագահը հանրապետության իշխանությունների  եւ անձամբ իր անունից նրանց եւ հանձին նրանց՝ Արցախի ողջ երիտասարդությանը շնորհավորեց հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 10-ին ավանդաբար նշվող Երիտասարդության համաշխարհային օրվա առթիվ։ «Գոհունակություն է հարուցում,¬ նշեց խորհրդարանի նախագահը,¬ որ երկրում որոշակի աշխուժություն է նկատվում երիտասարդական քաղաքականության իրականացման ասպարեզում»։ Կարեւորելով երիտասարդական հասարակական դաշտի ձեւավորման ու կայացման խնդիրը, նա միաժամանակ, որպես գործընթացի  արդյունավետության ապահովման հիմնական նախապայման ու գրավական,  շեշտեց   ակտիվ, գործունակ երիտասարդական կառույցների առկայության անհրաժեշտությունը, ինչն ավելի էական կդարձնի ասպարեզում նկատվող որակական տեղաշարժը։  Այդ համատեքստում ԱԺ նախագահն ընդգծեց նաեւ   երիտասարդական կազմակերպությունների հնարավորությունների նպատակային համա-խմբման անհրաժեշտությունը, ինչը թույլ կտա նրանց ընդլայնել իրենց գործունեության թե աշխարհագրական եւ թե բովանդակային  շրջանակները։  Միեւնույն ժամանակ, ԱԺ նախագահը զրուցակիցների ուշադրությունը հրավիրեց Հայաստանի եւ ԱՊՀ այլ երկրների օրինակով Լեռնային Ղարաբաղում նույնպես երիտասարդական խորհրդարան ստեղծելու գաղափարի վրա, նշելով, որ նման հասարակական կառույցի գործունեությունն զգալիորեն կնպաստի դաշտի ակտիվացմանը՝ ընդհանրապես, եւ երիտասարդ գործիչների ձեւավորմանն ու աճին՝ մասնավորապես։ Ընդ որում, այդ առումով նա հավաստեց Ազգային ժողովի պատրաստակամությունը՝ ամենայն կերպ աջակցել երիտասարդական խորհրդարանի ստեղծմանն ու գործունեության կազմակերպմանը։

Այնուհետեւ խորհրդարանի նախագահը պատասխանեց հանդիպման մասնակիցների հարցերին, որոնք վերաբերում էին երիտասարդական դաշտի  խնդիրներին, ինչպես նաեւ երկրի հասարակական¬քաղաքական կյանքի տարբեր ոլորտների։

Հանդիպմանը ներկա էր ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար Կամո Աթայանը։

 ԼՂՀ ԱԺ մամլո ծառայություն

«2006Թ. ԲՅՈՒՋԵՆ ԻՆՉՊԵՍ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ, ԱՅՆՊԵՍ ԷԼ՝ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՈՒՂՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԻ»,- ընդգծվեց ԼՂՀ կառավարության նիստում

Նոյեմբերի 4-ին կայացած կառավարության նիստում, որը վարում էր հանրապետության վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը, օրակարգի գլխավոր հարցը վերաբերում էր երկրի ֆինանսական գլխավոր փաստաթղթի՝ ԼՂՀ 2006թ. պետական բյուջեի օրինագծի քննարկմանը։

Օրենքի նախագծի վերաբերյալ հանդես գալով զեկուցումով, ԼՂՀ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանը նշեց, թե 2006թ. բյուջեն ուղղված կլինի ներդրումների եւ տնտեսական աճի ծավալների ավելացմանը, ինչն իր հերթին կնպաստի բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանն ու սոցիալական խնդիրների լուծմանը։ Այլ կերպ, նա գալիք տարվա բյուջեն բնորոշեց ինչպես ներդրումային, երկրի նոր առաջընթաց ապահովող, այնպես էլ՝ սոցիալական պրոբլեմներ լուծող բյուջե։

Ըստ փաստաթղթի, որը ներառում է տնտեսության բոլոր ոլորտները, ֆինանսավորումը կատարվելու է 100 տոկոսով։ Հատկանշական է, որ 2006թ. համախմբված բյուջեն, առանց միջբյուջետային փոխանցումներից ստացվող մուտքերի, եկամուտների գծով կկազմի 28008.3 մլն դրամ, իսկ ծախսերի մասով՝ 30208.3 մլն դրամ՝ առանց միջբյուջետային փոխանցումների, ինչը, ծավալի առումով, աննախադեպ երեւույթ է  հանրապետությունում։ Դեֆիցիտը կամ պակասորդը կազմելու է 22 մլրդ դրամ։

Նիստում ԼՂՀ 2006թ. պետական բյուջեի նախագծի վերաբերյալ ելույթ ունեցավ հանրապետության վարչապետ Ա.Դանիելյանը։ Նա, կարեւորելով երկրի ֆինանսական գլխավոր փաստաթղթի տնտեսական, սոցիալական ու քաղաքական  նշանակությունը, նշեց, որ նոր տարվա բյուջեն, անտարակույս, մի շարք առավելություններ ունի նախորդների համեմատ։ Եվ ուրախացնող է այն հանգամանքը, որ երբեմնի 13 միլիարդի փոխարեն այսօր ավելի քան 30 միլիարդանոց բյուջե է ձեւավորվում, ինչը վկայում է տնտեսության աննախադեպ վերելքի մասին։  Միեւնույն ժամանակ վարչապետը ներկաներին հասկացնել տվեց, որ գոյություն ունի, այսպես ասած, եւ’ ցանկությունների դեֆիցիտ, եւ’ բյուջեի դեֆիցիտ, ինչը պիտի  իրարից տարբերակել։ Ու ենթադրել, թե բոլոր ցանկությունները պիտի ամրագրվեն բյուջեում եւ իրականանան, դա անհեթեթություն է, ու փաստաթղթում ներկայացվող թվերը միանշանակ պիտի արտացոլվեն ռեալ ձեւով։

ԼՂՀ կառավարության մամլո ծառայության հաղորդագրությունից

ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐԸ ՍԿՍԵԼ ԵՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահության նոյեմբերի 10-ին կայացած նիստում ընդունվել է «ԼՂՀ 2006թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի նախագծի խորհրդարանական քննարկումների ժամանակացույցը։ Ըստ այդ փաստաթղթի՝ օրինագիծը նախապես քննարկվելու է խորհրդարանական մշտական հանձնաժողովներում, ապա՝ դեկտեմբերի 7-ին այն քննարկվելու է ԱԺ լիագումար նիստում: Դրանից հետո պատգամավորների, հանձնաժողովների և խմբակցությունների եզրակացություններն ու առաջարկությունները ներկայացվելու են կառավարությանը, որն էլ, դրանք քննարկելուց հետո, դեկտեմբերի 13-ին խորհրդարան է ներկայացնելու նախագծի վերջնական տարբերակը: Դեկտեմբերի 14-ին ԱԺ լիագումար նիստում վերսկսվելու է նախագծի քննարկումը: Այդ օրն էլ պարզ կդառնա՝ խորհրդարանը հավանությու՞ն է տալիս 2006թ. բյուջեին, թե՞ ոչ:

Սեփ. լրատվություն

ԱՐՑԱԽԻ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ 70 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

Արցախի գրական ընտանիքում տոն է՝ նշվում է Գրողների միության 70-ամյա հոբելյանը: Այս կապակցությամբ արցախցի գրողներին շնորհավորել են ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանն ու վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը: Երկրի ղեկավարը գոհունակությամբ փաստում է, որ Գրողների միությունը պատվով է կատարել է իր գործը երկրի ու ազգի համար ամենաճակատագրական պահերին: Խորհրդարանի խոսնակն իր շնորհավորական ուղերձում նշել է, որ «անցած տասնամյակները եւս մեկ ակնառու վկայությունն են այն ճշմարտության, որ մեր լեռնաշխարհը եղել եւ մնում է աստվածատուր շնորհների ու տաղանդների բնօրրան, ուր, անկախ  ժամանակների հարափոփոխ կացություններից, մշտապես հարգի է գեղեցիկի արվեստը, այդ թվում՝ գեղարվեստական խոսքն իր բոլոր ժանրային դրսեւորումներով»։ Իսկ վարչապետի խոսքում հարգանքի տուրք է մատուցվում նաև արցախյան գրական ընտանիքի երախտավորներին, մասնավորապես՝ Գուրգեն Ներսիսյանին, Բագրատ Ուլուբաբյանին, Բոգդան Ջանյանին եւ ուրիշների։

Երկրի ղեկավարները շնորհավորանքները հղել են ԼՂՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանին, ԳՄ վարչությանն ու բոլոր անդամներին:

«Դեմո» հանրային թերթը միանում է շնորհավորանքներին և արցախցի գրողներին մաղթում ստեղծագործական հաջողություններ:

Նորություններ karabakh-onlin.com-ից

2005 թ. առաջին 9 ամիսների ընթացքում հանրապետության տարածքում գրանցվել է 294 հրդեհ, որոնք հասցրել են 10 մլն դրամից ավելի վնասներ: Հրդեհների 3,5 տոկոսը տեղի է ունեցել բնակելի զանգվածում, որոնց առաջացման հիմնական պատճառը կրակի հետ անզգույշ վարվելն է (59 դեպք): Էլեկտրական սարքավորումների տեղակայման կամ շահագործման կանոնների խախտման պատճառով գրանցվել է 24 դեպք: 2004 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ հրդեհների քանակը ավելացել է 29-ով: Այս մասին նշել է ԼՂՀ ԱԻՎ օպերատիվ վարչության պետ, փոխգնդապետ Աշոտ Վերդյանը` վերջերս կայացած վարչության օպերատիվ խորհրդակցության ժամանակ:

Հայտնի է, որ Ղարաբաղում ականազերծման աշխատանքներ են իրականացվում «The hallo trust» կազմակերպության եւ ԱԻՎ-ի կողմից, որոնց արդյունավետ աշխատանքներին զուգահեռ տեղի են ունենում դժբախտ պատահարներ: Ա. Վերդյանի խոսքերով, վերոնշյալ ժամանակահատվածում գրանցվել է չպայթած ռազմամթերքների պայթյունի 8 դեպք, որի հետեւանքով զոհվել է 2, տուժել` 9 մարդ: Անցած տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ զոհերի թիվը նվազել է 8-ով, տուժածներինը` 9-ով: Պատահարների պատճառը հիմնականում զինամթերքի հանդեպ մարդկանց անզգույշ վերաբերմունքն է:

Ավարտվեց դպրոցների միջեւ վոլեյբոլի աղջիկների քաղաքային առաջնությունը, որին մասնակցել են 10 թիմեր: Համառ պայքարից հետո առաջնության հաղթող է ճանաչվել Ստեփանակերտի թիվ 1 դպրոցի թիմը, երկրորդ տեղը զբաղեցրել է թիվ 7 դպրոցի թիմը, իսկ երրորդ տեղը` թիվ 2 դպրոցի թիմը:

Նոյեմբերի 14-ից կմեկնարկի տղաների միջեւ վոլեյբոլի քաղաքային առաջնությունը:

ՀՀ 2006 թ. պետական բյուջեի նախնական տարբերակով ԼՂՀ-ին տրամադրվելու էր 15.064 միլիարդ դրամ բյուջետային վարկ: Նոյեմբերի 11-ին արդեն ընդունված տարբերակով Ղարաբաղը կստանա 16.264 միլիարդ դրամ` 1.2 միլիարդով ավելի: Բյուջեի նախագծում փոփոխություններ արվում են ե°ւ ԱԺ, ե°ւ կառավարության նախաձեռնությամբ: Սույն հավելումը կառավարության նախաձեռնությունն է: Հանրապետական վարչապետի կուսակից պատգամավորներն արձանագրեցին, որ 2000 թ., երբ վարչապետ դարձավ Անդրանիկ Մարգարյանը, ԼՂՀ-ն Հայաստանից ստանում էր 7.5 միլիարդ դրամ:

Վերջերս ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարությունում ամփոփվել են բաց տիպի պարզագույն մարզական համալիրների վերանորոգման եւ նորերի կառուցման արդյունքները: Աշխատանքները գերազանց կատարելու համար ԿՄՍ նախարարի հրամանով 1-ին, 2-րդ, 3-րդ կարգի մրցանակների են արժանացել՝ համապատասխանաբար Մարտակերտի շրջանի Ն.Հոռաթաղի, Ստեփանակերտի թիվ 9, Հադրութի շրջանի Տողի միջնակարգ դպրոցները:

Նախարարության խրախուսանքին են արժանացել Ասկերանի շրջանի Լեռնավանի, Մարտունու շրջանի Կարմիր Շուկայի, Ստեփանակերտի թիվ 5, Մարտունի քաղաքի թիվ 3, Հադրութի շրջանի Ազոխի, Մարտակերտի շրջանի Թալիշի, Ասկերանի շրջանի Խանաբադի, Շահումյանի շրջանի Ալաշկերտի և Ակնաբերդի միջնակարգ դպրոցները:

Աշխատանքները անբավարար կատարելու համար Ասկերանի շրջանի Նորագյուղի, Այգեստանի, Մարտունու շրջանի Գիշու, Ղ. Ճարտարի, Խնուշինակի, շրջկենտրոնի թիվ 1, 2, Մարտակերտի շրջանի Մարաղայի, Կուսապատի, Մաղավուզի, Հադրութի շրջանի Ջրակուսի, Քուրաթաղի, Շուշի քաղաքի Մուրացանի, Աբովյանի անվան, շրջանի Հին շենի, Ստեփանակերտի թիվ 7, ֆիզմաթ հանրակրթական դպրոցների տնօրեններին նախարարության կողմից տրվել է զգուշացում:

Արցախյան շարժման սկզբին Ադրբեջանից բռնագաղթված, իրենց բնակարաններն ու ամբողջ ունեցվածքը թողած մեր հայրենակիցները սփռվել են աշխարհով մեկ: Նրանց մի մասը նախընտրել է վերադառնալ հայրենիք: Այսօր փախստականներից շատերը բնակվում են հանրապետության վերաբնակեցվող գյուղերում, որոնք ապահովված են բնակարաններով: Ներկայումս կան հանրակացարաններում ապրող փախստական ընտանիքներ, որոնց բնակարանային հարցերի լուծման համար վերջերս ԼՂՀ կառավարությունը որոշել է տարեցտարի նրանց համար կառուցել բնակարաններ: Դեռ 2005-ին բնակարաններով պիտի ապահովվեր մոտ 30 ընտանիք, սակայն, ԼՂՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի, փախստականների եւ վերաբնակեցման վարչության պետ Պավել Նաջարյանի խոսքերով, մի շարք օբյեկտիվ պատճառներով բնակարանների շինարարությունը չի սկսվել: «Արդեն լուծված են բոլոր հարցերը, այդ թվում՝ նաեւ բնակարանների կառուցման համար նախատեսվող տարածքի խնդիրը: 2006-ին Աջափնյակ թաղամասում կկառուցվի 30 տուն, որտեղ կտեղափոխվեն Արցախի պետհամալսարանի հանրակացարանում ապրող փախստականների ընտանիքները»,-հավաստիացրել է վարչության պետը:

Ներկայումս Ղարաբաղում շարունակվում է փախստականների գրանցման ու վկայականների տրամադրման գործընթացը: Միգրացիայի, փախստականների եւ վերաբնակեցման վարչության տվյալներով, հանրապետությունում բնակվում է շուրջ 3500 ընտանիք, որոնցից 1000-ն այս տարի ստացել են վկայական:

Այս տարի սկսվել է նաեւ պետության կողմից փախստականներին միանվագ գումարի տրամադրման գործընթացը, որը կշարունակվի նաեւ հաջորդ տարի: Վարչության պետ Պավել Նաջարյանի խոսքերով, առայժմ միանվագ գումար է ստացել շուրջ 130 ընտանիք, իսկ մինչեւ տարեվերջ այդ ընտանիքների թիվը կհասնի 400-ի: Ընդհանուր առմամբ, այս տարի ծրագրի համար նախատեսված է մոտ 20 մլն դրամ:

Բացվեց Հյուսիս-Հարավ մայրուղու Կիչան-Չլդրան 10 կիլոմետրանոց հատվածը: Մայրուղու ընդհանուր երկարությունը 169 կիլոմետր է: Ճանապարհը կառուցվում է «Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի» միջոցներով:

ԼՂՀ շրջանների վարչակազմերի եւ Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ԿՄՍ բաժիններին հանձնարարվել է` առաջնորդվելով «ԼՂՀ հանրակրթական հաստատության խորհրդի ժամանակավոր կանոնադրությամբ եւ ԼՂՀ հանրակրթական հաստատության խորհրդի ընտրության կարգով», սահմանված ժամկետներում դպրոցներում ստեղծել խորհուրդներ՝ ապահովելով նրանց գործունեությունը: Հանրակրթական դպրոցների տնօրենները յուրաքանչյուր օրացուցային տարում մեկ տարվա կատարած աշխատանքների հաշվետվությամբ պետք է հանդես գան դպրոցի խորհրդում եւ քննարկման արդյունքները ներկայացնեն մինչեւ դեկտեմբերի 15-ը:

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԱՇՈՏ ՂՈՒԼՅԱՆԸ ԳՈՀ Է ԵՎՐՈՊԱ ԿԱՏԱՐԱԾ ԱՅՑԻՑ

Նոյեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանի մամուլի ասուլիսը՝ նվիրված նորերս եվրոպական երկրներ նրա այցելություններին։ Ա. Ղուլյանը նախ այցելել է Ֆրանսիա, ապա՝ Գերմանիա։ Ֆրանսիայում ԼՂՀ մշտական ներկայացուցչությունը նախաձեռնել է հավաք-համաժողով, որն առնչվում էր այսօր Լեռնային Ղարաբաղում գործող ֆրանսիական եւ ֆրանսահայ կազմակերպությունների գործունեությանը: Նախատեսված 17 կազմակերպությունների փոխարեն հանդիպմանը մասնակցել են 28 կազմակերպություններ՝ իրենց մոտ 50 ներկայացուցիչներով: Խորհրդաժողովին մասնակցում էին նաև ՀՀ դեսպանատան եւ «Սատար Ղարաբաղին» կազմակերպության ներկայացուցիչները:

Համաժողովում տեսակետ հնչեց առ այն, որ այսօր Արցախը կարիք ունի արհեստավարժ մասնագետների: Արդյունքում մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ եկող տարի Ստեփանակերտում անհրաժեշտ է բացել արհեստագործական ուսումնարան եւ, որ ամենակարևորն է, միանգամից մի քանի կազմակերպություններ իրենց օգնությունն առաջարկեցին:

ԱԺ նախագահն ընդգծել է, որ երկուստեք այն համոզվածությունը կա, որ այսօր Արցախն արդեն չունի այն օգնության (հիմնականում՝ մարդասիրական) կարիքը, որն ունեցել է Շարժման սկզբնական տարիներին: Պետական միջոցներով սոցիալական բազմաթիվ հարցեր են լուծվում, հետեւաբար, այդ կազմակերպություններից ակնկալիքներն ավելի շատ ուղղված են նրան, որ Լեռնային Ղարաբաղը կարողանա օգնություն ստանալ առաջնահերթ պահանջներին համապատասխան եւ համակարգված ձեւով, ավելի կոնկրետ՝ շեշտը պիտի դրվի զարգացման ծրագրերի վրա:

Գերմանիա կատարած այցելությունը պայմանավորված էր Բեռլինի Եվրոպական ակադեմիայից ստացված հրավերով՝ մասնակցելու ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման եւ դրանում  Եվրամիության դերի քննարկումներին: Հրավերն ի սկզբանե նախատեսված էր միայն ղարաբաղյան կողմի համար, որը Ա. Ղուլյանը ստացել էր իր անունով: Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանի ներկայացուցիչների մասնակցությանը, ապա միայն Բեռլինի Եվրոպական ակադեմիայի հայտարարությունից հետո ադրբեջանական կողմը Գերմանիայում իր դեսպանատան միջոցով փորձեց ինչ-որ հակակշիռ ստեղծել: Ինչեւէ, համաժողովում Ադրբեջանի ներկայացուցչին հնարավորություն ընձեռվեց հանդես գալ: Սակայն, սեմինար-խորհրդաժողովի երկրորդ մասի առանցքը Աշոտ Ղուլյանի ելույթն էր: Ընդհանուր առմամբ, լսարանի տրամադրությունը բարյացակամ էր՝ նշեց ԼՂՀ ԱԺ նախագահը:

Բեռլինի Եվրոպական ակադեմիայի սույն միջոցառմանը մասնակցում էին ինչպես Բունդեստագի գործող պատգամավորներ, այնպես էլ Բեռլինի տարբեր համալսարաններից քաղաքագետներ, վերլուծաբաններ, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի դեսպանությունների ներկայացուցիչներ, ուսանողներ, դասախոսներ: Գերմանիայում ունեցած մյուս քաղաքական հանդիպումներից Ա. Ղուլյանը առանձնացրեց գերմանական խորհրդարանի սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցության փոխնախագահ Գերհարդ Էրների հետ ունեցած հանդիպումը: ԼՂՀ ԱԺ նախագահը կարեւորեց նաեւ տնտեսական ուղղվածության հանդիպումները, որոնց ժամանակ նա ներկայացրել է ԼՂՀ սոցիալ-տնտեսական կյանքում նկատվող առաջընթացն ու հետագա զարգացման առաջնահերթությունները: Ա. Ղուլյանը հատկապես գոհ էր «Կոնրադ Ադենաուեր» հիմնադրամի ներկայացուցչի հետ հանդիպումից, որի ժամանակ ձեռք բերվեցին որոշակի պայմանավորվածություններ:

ԼՂՀ խորհրդարանի ղեկավարը, ամփոփելով ասվածը, ևս մեկ անգամ ընդգծեց, որ ընդհանուր առմամբ գոհ է ուղեւորության արդյունքներից:

Մեր հարցին, թե ԼՂՀ-ն ինչպես կարող է ընդգրկվել եվրաինտեգրման գործընթացներում, Ա. Ղուլյանը պատասխանեց, որ Ղարաբաղն ու Եվրամիությունը գոնե մի ընդհանուր շահ հաստատ ունեն՝ դա գլոբալ անվտանգության շրջանակներում Հարավային Կովկասի կայունությունն է: Այդ եւ ուրիշ հարցերի շուրջ համագործակցություն ծավալելու համար խոսնակն առաջարկում է ընդլայնել Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցչի մանդատը եւ հնարավորություն տալ նրան ուղղակի շփումներ հաստատել Լեռնային Ղարաբաղի հետ:

Իսկ այն հարցին, թե ինչպես են եվրոպական թերթերն անդրադարձել նրա այցին, Ա. Ղուլյանը պատասխանեց, որ չեն անդրադարձել, քանի որ իրենք (ղարաբաղյան կողմը) չէին ցանկանում լայն արձագանք տալ դրան: Կարևորն այն է, որ կայացան օգտակար հանդիպումներ, եւ մենք հասանք մեր նպատակներին՝ եզրափակեց Ա. Ղուլյանը:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ԻՆՉՊԵՍ ԶԱՐՄԱՑՆԵԼ ԵՎՐՈՊԱՑԻՆԵՐԻՆ ԵՎ ՍԵՓԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ 

Ղարաբաղի խորհրդարանի ղեկավարը, վերադառնալով Եվրամիության երկրներ կատարած շրջագայությունից, զարմացրեց շատերին, իհարկե ոչ վերադարձով, այլ իր ճարտարախոսությամբ: Սակայն, այդ ամենով հանդերձ, Ստեփանակերտում կայացած մամուլի ասուլիսի ընթացքում նա հասարակությանը ոչ մի կերպ հասկանալ չտվեց, թե ինչու Բեռլինում ոչ թե ինքն է ցուցադրաբար լքել բանավեճի դահլիճը, այլ «Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական վիրտուալ համայնքի» ներկայացուցիչը, որը նույնպես տվյալ հավաքին մասնակցելու հրավեր էր ստացել:

Երեւի «հմուտ դիվանագետին» էական չի թվացել, որ գոյություն չունեցող ադրբեջանական համայնքն էլ հրավեր է ստացել իր հետ միասին: Նա, ըստ երեւույթին, ամենակարեւորը համարել է Ղարաբաղի խնդրի իմացությամբ եվրոպացիներին զարմացնելու հնարավորությունը, համարելով, որ խնդիրը Եվրամիության հետ ունի ընդհանուր շահ (այն իհարկե դուրս չի գալիս կայուն Հարավային Կովկաս ունենալու ցանկության շրջանակից):

Բայց բոլորն են այսօր հասկանում, որ Եվրոպայում քչերին է հետաքրքրում հակամարտ գոտուց որեւէ մեկի կարծիքը: Հին աշխարհամասին գուցե հետաքրքրի միայն մի բան` կարո՞ղ է, արդյոք, հակամարտության կողմերից մեկի այդ ոմն ներկայացուցիչը հնազանդորեն ճանաչել Եվրոպայի տեսակետը: «Հմուտ դիվանագետին» պետք է պարզ լիներ, որ նույն եվրակառույցները բավական ինտենսիվ ձգտում են Ղարաբաղի հակամարտությունը փաստացի տեղափոխել երկհամայնքային հարթություն: Իսկ այդ պարագայում դիվանագիտության ցանկացած գիտակ պետք է միջազգային հանրության համար նույնիսկ վայրկյան անգամ չստեղծեր նախադեպ, երբ ԼՂՀ ղեկավարության ներկայացուցիչը կարող է լռելյայն նստել մի դահլիճում, ուր հրավիրված է «ադրբեջանական համայնքի» ներկայացուցիչ համարվող ինչ որ մեկը:

Ընդ որում, որտե՞ղ` եվրոպական ինչ որ հետաքրքրասեր հասարակական կազմակերպության դահլիճում: Դեռ կարելի էր հասկանալ, եթե ղարաբաղցիներին, ինչպես նախկին տարիներին, ստիպեին ատամները սեղմած նստել ինչ որ Բահմանովի կողքին` արտասահմանցի քեռիները խստաբարո մարդիկ են, իսկ դրսում պատերազմ էր: Այլ բան է այժմ: Մի՞թե պարզ չէ, որ նույնիսկ լուռ ներկայությամբ Ղարաբաղը կրկին լեգալացնում է «ադրբեջանական համայնք» վիրտուալ հասկացությունը: Թե՞ նեղում էր Եվրոպային զարմացնելու անդիմադրելի ցանկությունը:

Աշխարհում արդեն ոչ մեկին չես զարմացնի Ղարաբաղի ներկայացուցչով: Աշխարհին զարմացնում է միայն, որ տարիներ շարունակ մայրցամաքներ չափող «Ղարաբաղի ներկայացուցիչների» շուրթերից որեւէ աշխարհամասում այդպես էլ ոչ ոք չի կարողանում լսել որեւէ ընկալելի բառ: Թեեւ տեսնում են շատ բան եւ հասկանում են ամեն ինչ:

Լավ են հասկանում բոլորը` հասարակ մարդիկ թե Հայաստանում, թե Ղարաբաղում: Այդ առումով հազիվ թե հնարավոր լինի ճարտասանության որեւէ մակարդակով սքողել մեզ զարմացնելու ցանկությունը, թե մեր ղեկավարները ինչ որ տեղ աշխարհում հանդիպում են «հույժ կարեւոր քեռիների» հետ եւ «մեր` հասարակ մահկանացուներիս» համար այնպիսի գործեր են անում, որոնց համեմատությամբ ոչ մի Բահմանով սարսափելի չէ:

Մենք ունենք քաղաքային մեծ կապերի մասին պատմություններով գյուղացիներին զարմացնելու ավանդույթ, բայց ուշ է արդեն դրա վրա կառուցել սեփական մերկությունը թաքցնելու նպատակ ունեցող «դիվանագիտություն»: Ավելի լավ է լռել, գոնե ոչ բան կհարցնեն, ոչ էլ բան կասեն:

http://www.lragir.am

ԻՍԿ ԱՐՑԱԽԸ ՀԱՄԱՁԱ՞ՅՆ Է, ԱՐԴՅՈՔ…

Տարիներ առաջ ՀՀ առաջին նախագահն ասել է, թե Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի մանրամասներին մեզանում տեղյակ են 6 հոգի: Այսօր այդ վեցյակի առաջնորդը դուրս է մնացել քաղաքականությունից ու բանակցային գործընթացից: Գրեթե կրկնակի նվազել է նաև «մանրամասնություններին տեղյակ» անձանց թիվը, և այսօր, թվում է, Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման նրբություններին տիրապետում են ընդամենը 2-3 հոգի՝ Հայաստանում…

Ամեն անգամ հերթական բանակցություններից հետո այդ 2-3 հոգին կամ նրանց լիազորած անձինք հայ հասարակայնությանը հավաստիացնում են, թե վերջին բանակցություններում «զգալի տեղաշարժ» կամ «լուրջ առաջընթաց» է գրանցվել: Նույնն իրենց ժողովրդին հավատացնում են նաև հակադիր ճամբարում, և հավատացնում են կոնկրետ փաստերով: Օրինակ՝ Ադրբեջանի ԱԳ փոխնախարարը վերջերս հայտարարել է, թե հայկական կողմը լրջորեն քննարկում է Ղարաբաղի և Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանը Նախիջևանին ու Թուրքիային կապող ավտոմոբիլային ճանապարհի՝ Եվլախ-Աղդամ-Ստեփանակերտ-Շուշի-Լաչին-Գորիս-Սիսիան-Նախիջևան-Շահբուզ մայրուղու վերաբացման հարցը: Մի ճանապարհ, որ հայկական կողմի համար ունի ռազմավարական նշանակություն: Մյուս կողմից՝ Հայաստանը պատրաստվում է հանրաքվեով վավերացնել մի Սահմանադրություն, որը Ազգային Ժողովին իրավունք է տալիս փոփոխել երկրի սահմանները:

Ստացվում է, որ ոչ միայն Ղարաբաղն է դուրս մնացել իր իսկ ճակատագիրը շոշափող բանակցային գործընթացից, այլև Հայաստանի ժողովուրդն է նախապատրաստվում հանրաքվեի իր «այո»-ով «ոչ» ասելու սեփական երկրի տարածքային ամբողջականությանը, և իր հայրենիքին վերաբերող հարցերում բավարարվելու դիտորդի կարգավիճակով:

Իսկ եթե դրան գումարենք Միջազգային ճգնաժամային խմբի վերջին զեկույցները Ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերաբերյալ, պատկերն ավելի հստակ կդառնա. գրավյալ տարածքներից հայկական զինուժի դուրս բերում, փախստականների վերադարձ, 15 տարի հետո հանրաքվե՝ Ղարաբաղի կարգավիճակի վերաբերյալ… Եվ այս ամենը անշուշտ կոչվում է «փոխզիջումային տարբերակ»:

Մոտավորապես այս է իրողությունը, և այս ամենը մենք գիտենք մամուլի հրապարակումներից: Իսկ այն, ինչ գիտեն միայն 2-3 հոգի, և որոնց մասին խոսվում է փակ դռների հետևում, դրանցից մենք տեղյակ չենք (չնայած մեր քաղաքագետների «բանակցային առաջընթացի» մասին հայտարարություններն այս ամենի ֆոնի վրա այնքան ամորֆ ու անհասկանալի են, որքան մեր զիջումների ֆոնի վրա Ադրբեջանի բացարձակապես անտեսանելի փոխզիջումները):

Մի քանի տողով ներկայացնենք հակամարտության «լուծման» մեզ հրամցվող տարբերակի 3 կարևորագույն կետերը:

Առաջին. գրավյալ 5+2 շրջանների հանձնում: Ասել է թե՝ հազարավոր հայորդիների կյանքի գնով ձեռք բերած մեր լեռնաշխարհի անվտանգության գոտու վերացում և «մահվան օղակի» վերականգնում, որպես մխիթարանք՝ Լաչինի «պորտալարի» պահպանմամբ:

Երկրորդ. փախստականների վերադարձ: Սա «տրոյական ձիու» ադրբեջանական տարբերակն է: Այսինքն՝ պատերազմի ժամանակ Արցախից հեռացած մոտ 40 հազար ադրբեջանցիները, ովքեր առավելապես այստեղ հաստատվել են խորհրդային տարիներին, կրկին վերադարձվում են Ղարաբաղ՝ որպես ապագա ռազմահենակետեր, ինչպիսիք էին 1988-1992 թթ. կամ՝ որպես ահաբեկչության պոտենցիալ աղբյուրներ: Անշուշտ իրենց «հայրենիք» են վերադառնալու նաև Ղուբաթլուի 30 հազար, Ջաբրաիլի 52 հազար, Զանգելանի 34 հազար, Աղդամի և Ֆիզուլու 200 հազար, գումարած՝ Քելբաջարի և Լաչինի շրջանների 110 հազար ադրբեջանցի փախստականները (թերևս՝ արդեն գրեթե կրկնապատկված): Եվ ոչ մի խոսք Շահումյանի, Գետաշենի, Կիրովաբադի, Սումգայիթի, Բաքվի կես միլիոն հայ փախստականների մասին:

Մինչդեռ գիտակից յուրաքանչյուրի համար պարզից պարզ է, որ այս հակամարտությունը նախ և առաջ էթնիկական (թերևս նաև՝ կրոնական) արմատներ ունի, և անհնար է պատերազմով ու հազարավոր մարդկային զոհերով իրարից բաժանված երկու թշնամի ժողովուրդներին կրկին բնակեցնել նույն տանիքի տակ: Հատկապես երբ ոչ մի հայազգի երբեք չի վերադառնա Ադրբեջանի հայաբնակ այն քաղաքներն ու շրջանները, որտեղ կացին-մահակով մարդ են մորթում:

Երրորդ. Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում 15 տարի հետո հանրաքվեի անցկացում: Թե ինչու 15 տարի հետո, դժվար չէ գուշակել: Դժվար չէ գուշակել նաև, թե բազմացման տեմպերով հայտնի 40 հազարանոց «տրոյական ձին» մեկ և կես տասնամյակ հետո ինչպիսի վեցանիշ գլխաքանակ կունենա:

ԷՊԻԼՈԳ. Արդեն քանի տարի է՝ միջնորդների նախաձեռնությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները փակ դռների հետևում փորձում են «փոխզիջումային համաձայնության» գալ: Հարց է ծագում՝ նրանց ձեռք բերած համաձայնությունն, արդյո՞ք, ընդունելի կլինի այս երկրի տիրոջ՝ Արցախի ժողովրդի համար:

Մի հարց ևս. այդ ո՞վ է հնարել, թե Ղարաբաղյան հակամարտության համար պետք է այնպիսի լուծում գտնել, որ բավարարի բոլոր կողմերին: Բնիկ ժողովրդին ու գաղութարարին, զոհին ու դահճին։  Այդ ո՞ր պարտված ագրեսորի կարծիքն են հաշվի առել՝ ֆաշիստական Գերմանիայի՞, թե՞ Ճապոնիայի, որից բռնազավթած Կուրիլյան մի քանի փոքրիկ կղզիներն առայսօր ռուսները չեն ուզում հանձնել այդ հողակտորների պահանջն այնքան զգացող օրինավոր տիրոջը…

Եվ ամենավերջին հարցը: Այդ ե՞րբ, ո՞ր որոշմամբ կամ կոնդակով է Արցախի ժողովուրդն իր ճակատագիրը հանձնել ՀՀ ղեկավարությանը, որը ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտությունը «վարպետորեն» դարձրել է տարածքային վեճ՝ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև, և այսօր էլ հայտարարում է, թե Հայաստանը համաձայն է 15 տարի հետո Ղարաբաղում հանրաքվե անցկացվելուն: Իսկ արցախցիներն, արդյո՞ք, համաձայն են այդ հանրաքվեին: Նրանք համաձա՞յն են, որ ազատագրված տարածքները վերադարձվեն հակառակորդին, կամ համաձա՞յն են, որ Շուշին, Խոջալուն, Ղարադաղլուն կրկին դառնան ադրբեջանաբնակ…

ԵԱՀԿ-ն գտնում է… Եվրախորհուրդը կարծում է… ԱՄՆ-ն պահանջում է… Ռուսաստանն ասում է, Թուրքիան, Ադրբեջանը, ՀՀ ղեկավարները… Աստված նրանց հետ, իսկ արցախցին համաձա՞յն է, արդյոք, իր երկիրը կիսելու հակառակորդի հետ:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

——————————————————————————————

Քաղաքական

«ԴԱՇԻՆՔ» ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՈՒՄԱՐԵՑ ԻՐ ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԸ

Սամվել Բաբայանի ստեղծած կուսակցության վերաբերյալ բազմաթիվ ենթադրություններ էին արվում` ո՞ւմ հետ է դաշնակցելու, իշխանամետ է լինելու, թե՞ ընդդիմադիր, գուցեեւ նախագահական հավակնություններ կան… Բոլոր հարցերի պատասխանները, կարելի է ասել, ստացվեցին «Դաշինքի» երեկվա հիմնադիր համագումարում:

Եթե թվենք, թե ովքեր էին մասնակցում համագումարին` դա նույնպես շատ բան կհուշի. ներկա էին ՀՅԴ-ն, ՍԻՄ-ը, ԱԺՄ-ն` ղեկավարների մակարդակով, Հմայակ Հովհաննիսյանը, Ալբերտ Բազեյանը, Շավարշ Քոչարյանը, իսկ «Ազգային միաբանությունից»` երկրորդ դեմքերը: Հրավիրվել, բայց բացակա էին ՀԺԿ-ի, «Հանրապետության», ՀՀՇ-ի ներկայացուցիչները, կարծես թե չկային ՕԵԿ-ից եւ Հանրապետական կուսակցությունից` համենայն դեպս վերջիններիս աչքի ընկնող գործիչներից չէին երեւում: Դահլիճը լեփ-լեցուն էր` 465 պատվիրակ էր ներկա, ղարաբաղյան երանգով խոսվածքը նույնպես առկա էր, իսկ նորաստեղծ կուսակցության անդամների թիվն, ըստ կուսակցության մամուլի պատասխանատու Մարինե Ավանեսյանի, անցնում է 10 հազարը:

Սամվել Բաբայանն իր ելույթում մատնանշեց «Դաշինքի» տեղը քաղաքական դաշտում. «Առաջ ենք քաշել ծրագիր, որի շրջանակում պատրաստ ենք քննարկել ցանկացած համագործակցության առաջարկ»: Հանրապետության (Հայաստանի-Մ.Խ.) վիճակն ըստ ելույթի. մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների խախտման դրսեւորումներ կան, ժողովրդավարական արժեքները դեռ խոր արմատներ չեն գցել, տնտեսության որոշ ոլորտներում մենաշնորհներ են, այլեւս հնարավոր չէ զարգանալ հովանավորչության ճանապարհով, եթե մեկը վայելում է իշխանությունների համակրանքն ու աջակցությունը` չի նշանակում, թե նույնը կլինի հաջորդների օրոք, պետական ապարատի ծախսերն ուռճացված են, մեր ժողովրդի մի ստվար հատված դարձել է մուրացկան, վստահության ճգնաժամ կա եւ այլն: Ըստ Սամվել Բաբայանի` արցախյան հիմնախնդրի լուծումը հնարավոր կլինի միայն կողմերի ժողովրդավարացման դեպքում: Կարգավորման սկզբունքները կարող են լինել միջազգային հեղինակավոր կազմակերպության ներքո միջանկյալ ինքնիշխանությունը, Արցախի կամավոր վերաբնակեցումը, տնտեսական նախադրյալների ստեղծումն ու կարգավիճակի որոշումը հանրաքվեի միջոցով: Քանի որ մեր ժողովուրդն այլեւս չի հավատում ոչ մի ուժի, Ս. Բաբայանն առաջարկում է դաշինք՝ «Ուժ եւ միասնություն» կարգախոսով:

Ավելի ուշ լրագրողների հարցերին պատասխանելով` «Դաշինքի» ղեկավարը հստակեցրեց իր եւ կուսակցության դիրքորոշումները: «Ազգ»-ի հարցին` կենտրոնամետ, ընդդիմադիր, թե՞ իշխանամետ դաշտում է գործելու կուսակցությունը, Ս. Բաբայանը պատասխանեց. «Մենք մեր դաշտում ենք` ազատական քաղաքականություն, ժողովրդավարություն, տնտեսության եւ պետության զարգացում, ուժեղացում, հասարակության հարցերի լուծում, նման խնդիր չեմ դրել` «մետ» լինել»: Կուսակցությունը բոլոր ընտրություններին մասնակցելու է մենակ, դաշինք կազմելու է ժողովրդի հետ` նրա 80 տոկոսն անկուսակցական է, տարբեր հարցերի շուրջը կարող է համագործակցել բոլոր քաղաքական ուժերի հետ` ովքեր ցանկություն ունեն: Անգամ կարող է հաշտարարի դեր ստանձնել մյուս կուսակցությունների միջեւ: Ս. Բաբայանը նախագահ չի պատրաստվում դառնալ, դրա համար նա իր «կեցվածքով շատ է ազատ». «Ես չեմ մտել Հայաստանի քաղաքական դաշտ` պաշտոն ունենալու: Ես իմ պատմությունն արդեն կերտել եմ, դրա կարիքը չունեմ: Եթե ոմանք ուզում են ջրի տակից նոր դուրս գալ` ես արդեն կայացած եմ»:

Ի՞նչ ֆինանսական միջոցներով է գործելու կուսակցությունը. «Հայաստանում ես մեծ շրջապատ ունեմ, հո նոր չեմ եկել: Համենայն դեպս` մնացածների նման չեմ նստում-սպասում` Ամերիկայից, Ռուսաստանից, թե Եվրոպայից եմ ֆինանսավորվելու: Էնպես որ` մի հետաքրքրվեք, ես իմ հարցերը լուծել եմ»:

Լրագրողի դիտարկմանը, թե ելույթը հստակ չէր, փափուկ էր` Ս. Բաբայանը նկատեց. «Բայց ի՞նչ հարցում հստակ չենք: Ելույթը փափուկ չէ, եթե ձեզ պետք է հանրապետության նախագահին հայհոյենք` ուզում եք, հենց հայհոյեմ, բայց ես չեմ եկել, որ հայհոյեմ: Ամեն մարդ իր ունակությունների շրջանակում է, էդքան է մարդ մտածում, էդքան է կարում անի. ես էլ իմ մտածելակերպն ունեմ, ես էլ փորձելու եմ դրանով օգտակար լինել, հո ցեխ շպրտելով չի՞ հարցը լուծվում, անընդհատ ասելով` դու ես մեղավոր: Ինքն էլ կասի` դու ես սխալ: Դատավորն ո՞վ է, ես դատավոր չեմ: Ես առաջարկում եմ էն ծրագիրը, որը ես ճիշտ եմ գտնում` մեր հասարակությանը մատչելի ներկայացնելով. ինչքանով նա կընդունի մեզ` էդքանով էլ մենք մեր տեղը կգտնենք: Ես որեւիցե խնդիր չունեմ, դեռ 1999-ին եմ հայտարարել` Հայաստանի Հանրապետությունում չկա մարդ` ինձ հետ պայմաններով խոսի. սա բոլորիդ համար պարզ լինի` ինձ հետ որեւէ մեկը չի կարա պայմաններով խոսի, ինձ հետ կարան հավասար կիսվեն, որեւէ մեկը չի եղել եւ չի լինելու»: Մինչ այդ էլ դիտարկում էր հնչել, թե համագումարին չեն եկել այն կուսլիդերները, ովքեր կասկածներ ունեն` Ս. Բաբայանին կապելով հոկտեմբերի 27-ի հետ: Ս. Բաբայանը այդ կասկածները նրանց պրոբլեմը համարեց, իսկ չգալը կապեց քաղաքական դաշտի վերաձեւումների հետ. «Խնդիրը լուրջ է, որոշ կուսակցություններ պրոբլեմներ են ունենալու դաշտում, քանի որ պետք է վերաձեւում լինի, ուժերը տեղափոխվեն, առողջ ուժեր մտնեն գործի. սա է պրոբլեմը, բոլորը գիտեն իմ որեւէ կապ չունենալը հոկտեմբերի 27-ի հետ, ովքեր նման բան են մտածում, ուղղակի ապուշներ են»,- կոշտացավ Ս. Բաբայանը:

Համագումարը ողջունող այլ կուսակցությունների լիդերների խոսքից էլ շատ բան էր տեսանելի: ԱԺ փոխնախագահ Վ. Հովհաննիսյանը նոր կուսակցությանը ողջունեց որպես ՀՅԴ-ի հնարավոր կայուն ու վստահելի գործընկերոջ եւ դաշնակցի` ազգային խնդիրների լուծման, սոցիալական արդարություն հաստատելու գործում: Վ. Մանուկյանը ուրախացավ` նոր մարդիկ գուցե նոր ձեւով խնդիրները լուծեն եւ… տխրեց, քանի որ 6-7 մեծ կուսակցությունը Հայաստանի քաղաքական դաշտում բավական է: Հ. Խաչատրյանը ապագայի նկատմամբ հույսերի ավելացում արձանագրեց:

Մարիետա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
«Ազգ», 11 նոյեմբերի

ԱԿԱՆՋԴ ԿԱՆՉԻ, ՕՄԲՈՒԴՍՄԵՆ

Ս.թ. մարտ ամսին մեր երկրում օրենք է ընդունվել մարդու իրավունքների պաշտպանի, իմա՝ օմբուդսմենի ինստիտուտի մասին: Համաձայն օրենքի, արդեն մայիսին այդ պաշտոնում պետք է մարդ լիներ նշանակված: Սակայն առայսօր, ինչպես ասում են, յոլա ենք գնում նաև առանց օմբուդսմենի: Ճիշտ է, աշխարհը շուռ չեկավ, բայց հարցեր, այնուամենայնիվ, ծագում են: Իսկ թե ինչու են «ոտքները կախում» այս հարցում՝ մնում է գուշակել: Իշխանությունները կամ չեն ուզում օր առաջ մի հոգս էլ բերել իրենց գլխներին, կամ էլ պարզապես չգիտեն, թե ում նշանակեն:

Հանրային շրջանառության մեջ մի քանի մարդկանց անուններ են: Մեկը Մուրադ Պետրոսյանն է, որը նաև ԼՂՀ նախագահի հասարակական խորհրդականն է: Ասում են, նրա թեկնածության հավանականությունը ուղիղ համեմատական է «Չտո դելատ» հեղինակային թերթի հրապարակումներին: Դատելով այդ հրապարակումների ոչ իշխանամետ բնույթից, կարելի է ենթադրել, որ նա օմբուդսմեն չի լինի:

Հաջորդը իրավապաշտպան Կարեն Օհանջանյանն է: Մեզ հետ հարցազրույցի ժամանակ նա ասել է, որ ոչ մի խոչընդոտ չի տեսնում՝ այդ պաշտոնում նշանակվելու համար: Նրա խոսքերով, ինքը եւ իրավապաշտպանության, եւ միջազգային կազմակերպությունների հետ աշխատելու ամենամեծ փորձն ունի Ղարաբաղում: Սակայն, չգիտես ինչու, նրան չեն նշանակում օմբուդսմեն: Կարելի է ենթադրել, որ դեր է խաղացել այն հանգամանքը, որ նա ևս «հեշտամարս» կերպար չէ:

Կա նաև երրորդ տարբերակը: Հարեւան երկրներում՝ Հայաստանում եւ Ադրբեջանում, օմբուդսմենի պաշտոնը կանանց է «շնորհվել», երեւի՝ որպես կնամեծարանքի նշան, կամ տուրք գենդերային հիմնահարցին: Չի բացառվում, որ մեզ մոտ ևս լինի օմբուդսվումեն: Համենայնդեպս, ըստ որոշ տեղեկությունների, նախագահի աշխատակազմում այս թեմայով խորհրդատվություններ են անցկացվում տարբեր մարդկանց հետ:

Մեր այն հարցին, թե ինչու առայսօր օմբուդսմեն չի նշանակվել, նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Արմեն Զալինյանը պատասխանել է, որ դեռ հստակեցված չեն բոլոր մեխանիզմները: Իսկ ահա ԱԺ  արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը /օրենքի հեղինակը/ չգիտի, թե ինչ պրոբլեմ կա, որ նախագահը կամ պատգամավորները թեկնածություն չեն առաջարկում:

Կարեն Օհանջանյանն էլ, ելնելով այն բանից, թե մեզ մոտ ինչպես են մարդիկ նշանակվում պետական պաշտոնների, ենթադրում է, որ իշխանություններին ձեռնտու չէ օմբուդսմենի պաշտոնում տեսնել արհեստավարժ եւ անկախ մարդու:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂ ԵՎ ՆՐԱ ՇՈՒՐՋ

Երեկվա օրը հարուստ էր ղարաբաղյան հակամարտությանը վերաբերող մի շարք ուշագրավ դիտարկումների մասին ստացված հաղորդումներով: Այսպես. ԵԱՀԿ գործող նախագահ, Սլովենիայի արտգործնախարար Դիմիտրի Ռուպելը The Wall Street Journal ամսագրին տված հարցազրույցում հայտնել է, թե «մենք մոտ ենք Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծմանը»: Ռուպելը, սակայն, վերապահում է արել, թե «Ադրբեջանում կայունության խափանման դեպքում հակամարտության կարգավորումը կհետաձգվի անորոշ ժամանակով, ինչը շատ ցավալի կլինի, հաշվի առնելով այն, թե որքան ենք մենք մոտեցել խնդրի կարգավորմանը»: Խոսելով կարգավորման տնտեսական էֆեկտի մասին՝ Ռուպելը նշել է. «Բաքվի կառավարությունը պատմական հնարավորություն ունի առավելագույն շահույթ ստանալ երկրի նավթային ռեսուրսներից, քանի դեռ նավթի համաշխարհային գները ռեկորդային բարձր են: Շուտով Ադրբեջանը կունենա գերշահույթներ, որոնք կարելի է ուղղել ենթակառույցների բարելավմանը եւ տնտեսության այլընտրանքային հատվածների զարգացմանը: Սակայն տնտեսական առաջընթացը երկարաժամկետ հեռանկարում անհնար է, եթե այն չի ուղեկցվում մանրազնին մտածված քաղաքական բարեփոխումներով, կայունությամբ եւ ընդհանուր անվտանգությամբ»:

Մոսկվայում հայ լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ իր կարծիքն է հայտնել նաեւ ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր, ԱՊՀ երկրների ինստիտուտի տնօրեն Կոնստանտին Զատուլինը: Վերջինս քննադատել է պաշտոնական Մոսկվայի դիրքորոշումը՝ նշելով, թե «ԼՂ անկախությունը չճանաչելը քննադատելի է եւ չի արտացոլում այդ հարցի կապակցությամբ եղած երկրի հասարակայնության տրամադրվածությունը»: Նրա խոսքերով՝ «հռետորությունը», թե ԼՂՀ-ն եւ Աբխազիան հանդիսանում են չճանաչված հանրապետություններ, հնանում է: «Այսօր Ռուսաստանի համար բոլորովին պարտադիր չէ անտարբերություն ցուցաբերել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նկատմամբ, թեկուզ այն պատճառով, որ Ռուսաստանը եւ Հայաստանը հաջողությամբ համագործակցում են ՀԱՊԿ կազմում, իսկ Ադրբեջանը ձգտում է ինտեգրվել այլ ռազմական դաշինքների»,- հայ լրագրողներին ասել է Զատուլինը:

Ռուս հայտնի քաղաքագետ Գլեբ Պավլովսկին, իր հերթին, ԼՂ խնդրի կապակցությամբ բավական օրիգինալ կանխատեսում է արել: «Լուծմանը մնացել է առնվազն հինգ տարի, քանի որ այդ ընթացքում իրավիճակը Մերձավոր Արեւելքում արմատական փոփոխություններ կկրի, եւ ոչ մի երկիր չի ցանկանա տարածաշրջանում թողնել չկարգավորված լարման օջախ: Մինչ այդ՝ ԼՂ-ն պետք է ունենա միջազգայնորեն ընդունելի իրավական կարգավիճակ»,- մարգարեացել է Պավլովսկին: «Դա դժվար խաղ է լինելու, որի ժամանակ բոլոր կողմերը, այդ թվում՝ Ռուսաստանը, ստիպված կլինեն բացելու իրենց խաղաթղթերը»,- հավելել է ռուս քաղաքագետը:

«Առավոտ», 10 նոյեմբերի, 2005

ՔՈՉԱՐՅԱՆ-ԱԼԻԵՎ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄԸ ԿԱՐՈՂ Է ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՆԱԼ 2006 ԹՎԱԿԱՆԻ ՀՈՒՆՎԱՐԻՆ

Աթենքի հայ համայնքի հետ կայացած հանդիպման ժամանակ Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարել է, թե ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները օրերս Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահներին գրավոր հորդորել են հանդիպում անցկացնել եկող տարվա հունվարին։ Հայաստանի նախագահի խոսքերով, «համանախագահները, թերեւս նկատի ունեն, որ 2006 թվականը ընտրական թոհուբոհից ազատ է եւ կարելի է ակտիվ աշխատել»։ «Կարծում եմ, սա է միջնորդների ակտիվության տրամաբանությունը, եւ այստեղ, իհարկե, որոշակի ճշմարտություն կա: Կփորձենք հաջորդ տարի ավելի ակտիվ լինել։ Ասեմ, որ գործը տեղից շարժելու հնարավորություն ես իսկապես տեսնում եմ: Չնայած շտապելու խնդիր մեր առջեւ չենք դրել։ Եթե կա հակամարտությունը կարգավորելու մեզ համար բարենպաստ տարբերակ, այդ շանսը բաց թողնելը ողջամիտ չի լինի»,-նշել է Ռոբերտ Քոչարյանը, հաղորդում է «Ազատություն» ռադիոկայանը:

PanARMENIAN.Net

——————————————————————————————-

Ֆինանսներ և ապրուստ

ԽՆԴԻՐՆ ԱՎԵԼԻ ԱՅԼ ՏԵՂ Է, ՔԱՆ ՀԱՅԵՐԻ ՔԱՆԱԿԸ

Մի քանի օրից Լոս Անջելեսում տեղի կունենա հերթական համահայկական հեռուստամարաթոնը, որը փող է հավաքելու Արցախի համար: Այն տեղի է ունենում ամեն տարի եւ ամեն տարի՝ Լոս Անջելեսում:

Տրամաբանությունը թերեւս այն է, որ կալիֆորնիական այդ քաղաքը համարվում է սփյուռքահայության կենտրոն, փոքր Հայաստան` Լոս Անջելեսում նույնիսկ այդպիսի թաղամաս կա:

Բայց մի՞թե միայն Լոսում են հայեր կամ Լոսն է հայաշատ: Մոտավոր հաշվարկով Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ապրում է մոտ 2 միլիոն հայ, որից մոտ մեկ միլիոնը կամ մի քիչ ավելին Լոս Անջելեսում եւ դրա արվարձաններում են:

Գրեթե նույնքան հայ ապրում է նաեւ Ռուսաստանի Դաշնությունում: Եթե հաշվենք, որ անկախության տարիներին առնվազն կես միլիոն մարդ է գնացել Ռուսաստան եւ դրան գումարենք խորհրդային տարիներից այնտեղ բնակվող հայազգիներին, ապա գուցե ավելի մեծ թիվ ստացվի, քան Ամերիկայի պարագայում:

Այսինքն, Լոս Անջելեսի կամ Ամերիկայի հայաշատության վարկածն այդքան էլ մրցունակ չէ: Նույն տրամաբանությամբ կարելի էր մարաթոնը կազմակերպել Մոսկվայում:

Այսինքն, խնդիրն ավելի շատ փողն է, քան հայերի քանակը: Ամերիկայում են ամենափողատեր հայերը, կամ նրանց թիվը Ամերիկայում անհամեմատ շատ է, հետեւաբար, մարաթոնի՝ Լոս Անջելեսում կազմակերպումը, թերեւս, իրականացվում է այդ հաշվարկով՝ ուր ավելի շատ փող են տալիս, այնտեղ էլ կազմակերպում ենք մարաթոնը:

Եթե դա իսկապես այդպես է, ապա դա ամենեւին էլ համահայկական միջոցառում չէ, այլ ընդամենը «շրջիկ կրկեսի ամերիկյան» հյուրախաղ: Գուցե դա է պատճառը, որ մարաթոնի ընթացքում Ամերիկայից դուրս մասնակցությունը քիչ է:

Մյուս կողմից, կարելի է ասել, որ Ռուսաստանում էլ այժմ բավական շատ են մեծ կարողության տեր հայերը, բայց նրանցից ամենաշատ փող հեռուստամարաթոնին տալիս է Արա Աբրահամյանը, բայց եւ պետք է նկատել, որ նա նաեւ ամենաշատ գերի ազատողն է:

Իսկ միգուցե Ռուսաստանի հայերի պասիվ մասնակցությունը պայմանավորված է նրանով, որ մարաթոնը երբեւէ իրենց չի այցելել: Իհարկե, նրանք ունեն նեղանալու իրավունք: Նրանցն է Հայաստան առաքվող տրանսֆերտների զգալի մասը, որով ապահովվում է Հայաստանի տնտեսության հիմնական շարժը, իսկ ահա համահայկական միջոցառումը նրանց շրջանցում է:

Սակայն, եթե նրանց պասիվությունը պայմանավորվում է հենց այդ զգացումով, ապա դա եւս մեկ անգամ հաստատում է, որ հեռուստամարաթոնը իսկապես ընկալվում է իբրեւ հյուրախաղ:

Դրանում թերեւս մեղավոր են նաեւ կազմակերպիչները, որոնք մարաթոնը դարձրին Լոս Անջելեսի «սեփականությունը»: Մինչդեռ կարելի էր կիրառել ռոտացիայի սկզբունքը, ընդ որում՝ ոչ միայն Ամերիկայի ու Ռուսաստանի, այլեւ այլ հայաշատ գաղթօջախների մասնակցությամբ: Դա իսկապես կընդգծեր միջոցառման համազգային բնույթը եւ կապահովեր իսկապես համազգային մասնակցությունը:

Բայց միեւնույն ժամանակ հավանական է, որ համահայկական միջոցառումն ընդամենը ենթարկվում է համահայկական բաժանմանը՝ Ռուսաստանից եկած փողը՝ օրվա հացին, որ կոչվում է տրանսֆերտ, Ամերիկայից եկած փողը՝ վաղվա օրվան:

http://www.lragir.am

ՎԵՐՋԱՊԵՍ  ՍԱՅԼԸ  ՏԵՂԻՑ  ՇԱՐԺՎԵՑ

Հանրային ոլորտի նկատմամբ քաղաքականությունը փոխվում է

Տարիներ շարունակ արցախյան հասարակական կազմակերպություննները (ՀԿ-ներ) դժգոհություն էին հայտնում ՀԿ-ների պետական աջակցության գործող կարգից և հանրային ոլորտի նկատմամբ պետական քաղաքականության բացակայությունից: Մի շարք ՀԿ-ներ, հատկապես Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը, առաջարկում էին ոչ թե որոշակի գումարներ տրամադրել այս կամ այն կազմակերպությանը, այլ մրցույթի միջոցով ընտրել գործող ՀԿ-ների առաջարկած լավագույն ծրագրերը և ֆինանսավորել դրանք դրամաշնորհի ձևով: Սակայն կառավարությունը մատների արանքով էր նայում այս առաջարկին և շարունակում իր քիմքին հարիր ՀԿ-ների աջակցությունը, չպարզաբանելով, թե ինչ սկզբունքներով ու չափանիշներով են ընտրվում աջակցության արժանի ՀԿ-ները և ով ու ինչպես է որոշում հատկացվող գումարները:

Այս տարի, սակայն, իրավիճակը փոխվեց, և կառավարությունը վերանայեց հանրային ոլորտում իր մարտավարությունը: Դրական միտումների նախանշանները երևացին Արարատ Դանիելյանի՝ ԼՂՀ փոխվարչապետի պաշտոնում նշանակվելուց հետո: Նորանշանակ փոխվարչապետն անմիջապես սկսեց լրջորեն զբաղվել այս հարցով: Ամենադրվատելին այն է, որ նա սկսեց ՀԿ-ների ներկայացուցիչների հետ խորհրդակցելուց: Կայացան մի քանի հանդիպում-քննարկումներ, եղան բազմաթիվ առաջարկներ և, ի վերջո, սկսեց ուրվագծվել նոր քաղաքականությունն այս ոլորտում: Չէր կարող չուրախացնել երկու  հանգամանք. նախ՝ որ փոխվարչապետը բավականին տեղեկացված ու գիտակ էր այս ոլորտի օրինաչափություններին, և երկրորդ՝ ամեն մի նոր հանդիպում առհավատչյան էր խոսքից գործի անցնելու միտմանը:

Այդպես էլ եղավ: ԼՂՀ կառավարության 2006 թվականի բյուջետային ուղերձում ՀԿ-ների մասով նշվում է. «Կառավարությունը, նկատի ունենալով հասարակական կազմակերպությունների դերը սոցիալական, առողջապահական, կրթական, դաստիարակչական, մշակութային, մարզական և այլ հասարակական նշանակություն ունեցող ծրագրերի իրականացման գործում, 2006 թվականին հասարակական կազմակերպություններին մրցութային կարգով հատկացնելու է դրամաշնորհներ: Դրամաշնորհների տրամադրումը նպատակաուղղված է հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքների ակտիվացմանը և արդյունավետության բարձրացմանը»: Նշենք, որ հիմնական խմբին չդասվող ծախսերի մեջ պետական բյուջեով նախատեսվում է 50.1 մլն դրամ՝ որպես դրամաշնորհ հասարակական կազմակերպությունների և ոչ պաշտոնական թերթերի աջակցմանը:

Ինչ խոսք, ողջունում ենք նման մոտեցումը և գտնում, որ ոլորտի աջակցմանն ուղղված առաջին լուրջ քայլն արվել է: Մնում է, որ նոր քաղաքականությունն իրականացնելիս ցավագնորեն ծանոթ «ծռումներ» չլինեն: Որոշակի հույսեր ունենք, քանի որ, ամեն ինչից զատ, ՀԿ-ներին առաջարկվել է կազմավորվելիք հանձնաժողով պատվիրակել իրենց մի քանի ներկայացուցիչների: Իսկ ՀԿ-ներն էլ իրենց ոչ պաշտոնական հավաքում որոշեցին երկու դիտորդ ունենալ հանձնաժողովի նիստերում:

«Դեմո»

ՀԱԼԱԾԵԼ ՅՈՒՐԱՅԻՆԻ՞Ն…

Անցնող ամռան մի օր որդուս հետ գնացել էի ընկերոջս մոտ՝ մի խնդրանքով: Հովհաննեսը եկել էր հայրենի Արցախը շենացնելու, երկար ժամանակ դեսուդեն ընկնելուց հետո որոշել էր ընտրել մի հեռավոր գյուղ, միայն թե կարողանար ընտանիքը նորմալ պահել:

Եվ ահա, հեռավոր, վերաբնակեցված գյուղերից մեկում դպրոցի տնօրեն էր: Երբ խնդրեցի տղայիս իր դպրոցում աշխատանքի ընդունել, բազմանշանակ ժպտաց և, հույսերիս վրա սառնարանային սառը ջուր մաղելով, ասաց. «Չեմ կարող…»:

- Ինչո՞ւ,- համարյա բղավեցի ես՝ պատրաստ վեր կենալու և չեղյալ հայտարարելու մեր ընկերությունը:

- Հետո կասեմ,- ասաց նա:

Մի ամիս անց, երբ հարցրի՝ «Ինչպե՞ս են դպրոցիդ գործերը», ինձ ուղղեց. «Արդեն դպրոցում չեմ…»: Իսկ քիչ հետո.

- Ես չգիտեմ ուրա՞խ ես, թե՞ ոչ, որ այսօր դպրոցում նախնական զինվորական պատրաստության նստարանների վրա քնող ուսուցիչը քո տղան չէ…

- Ինչո՞ւ դպրոցում, և նստարանների վրա…

- Տուն չեն տվել դեռ…

- Իսկ ի՞նչ է մտածում կրթության շրջանային բաժնի վարիչը, վարչակազմի ղեկավարը…

- Նրանք այդպիսի գործերի համար ժամանակ չունեն…

- Իսկ դո՞ւ… ինչո՞ւ արդեն դպրոցում չես…:

- Զոհ եմ դառել, քաղաքական հալածանքների զոհ. պարզվում է, որ ես ոչ դաշնակցական եմ, ոչ ԺԱՄ-ական եմ, ոչմիբանական էլ չեմ և իզուր էլ եկել եմ ապրելու իմ հայրենիքում:

Անկեղծ ասած, վերջին ընտրությունների ժամանակ, որպես գյուղական մտավորական և դպրոցի տնօրեն՝ ընտրողների հետ հանդիպումների եկած պատգամավորության թեկնածուների առաջ հարցեր եմ դրել, թե ինչու գյուղաբնակը ջրովի հողատարածք չունի, թե ինչու վարելահողից զրկված ենք… և այդ ամենը ոմանք ընկալել են որպես «ընդդիմադիր կեցվածք»: Եվ ավելին, լինելով ընտրական հանձնաժողովի անդամ՝ ես թե ում եմ քվեարկել, համարյա բոլորն էլ գիտեն: Սակայն հետընտրական շրջանում ռոճիկավորված որոշ բանսարկուներից լիցքավորվելով՝ շրջանի, գյուղի գլխավոր դեմքերը քաղաքական հալածանք են սկսել իմ դեմ, ամեն շաբաթ դպրոցը ստուգում հա ստուգում են, մեկը գնում է, մյուսը՝ գալիս… ասել է, թե՝ նման միջավայրում տնօրենը միայն գործիք պիտի լինի… և ես դիմում եմ գրել՝ տնօրինությունից ինձ ազատելու…

Անիմաստ էին, հասկանալի է, իմ հորդորները նախկին ուսանողական ընկերոջս: Եվ ցավալին միայն նրա վիճակը չէր, ցավալին ընդհանրապես այն մարդկանց վիճակն է, ովքեր շողոքորթ բանսարկուներին պաշտոնական աթոռ վստահելով, սկսում են հալածել յուրայիններին: Ցավալի և ստրկահոժար է այն ուսուցիչ-հաշմանդամ ազատամարտիկի վիճակը, որը քնում է դպրոցի նստարանների վրա…

Իսկ գյուղում վերաբնակության եկած, անհող, անջուր «ապրող» վերաբնակնե՞րը (ասում են՝ այդ գյուղերի ջրարբի վարելահողերը 90 տարով վարձակալվել են մեծահարուստների կողմից), բա նրանց անուսուցիչ մնացած երեխանե՞րը… բա էս երկրի միշտ կրծոտվող, տեղ չհասնող քաղաքականությո՞ւնը…

Թումանյանը կասեր՝ ո՞ր մինն ասեմ…

Դե, ի՞նչ… սա առաջի՞ն դեպքն է: Գոնե ինձ հայտնի են նման մի քանի իրողություններ, որոնց դեմ մեր իշխանությունները աչք փակելու իրավունք չունեն:

Մարդն այսօր հալածանքներից պաշտպանություն չի կարողանում գտնել: Հովհաննեսը փայլուն մաթեմատիկոս է, բանախոս է, ճշմարտախոս և պետական շահերով ապրող մտավորական: Եթե դու ազնիվ ես, ուրեմն անազնիվը քեզ չի կարող տանել, եթե դու պետականամետ ես, իշխանամետը քեզ չի սիրի, եթե գիտուն ես, կիսագրագետը քեզ պարտավոր է հալածել հանուն իր ողորմելի գոյության:

Սպանել են մարդու հավատը: Եվ նա չի ուզում ապրել այդտեղ, այդպես…

- Մի անգամ կևորկովյան ռեժիմից եմ փախել ու «լքել» Ղարաբաղը,- բաժանվելուց առաջ ասաց Հովհաննեսը,- այս անգամ ստիպված եմ ավելի վատթարից փախչելու…

Մի քանի օր անց, ընդհանուր մի զրույցից պարզվեց, որ հետընտրական նույն շրջանում աշխատանքից ազատվել է նաև տնօրենի դուստրը:

Դե, կարծում ենք, մեկնաբանություններ պետք չեն: Ինչպես ասում էր բանաստեղծը. «Էլ տապանդ թող քեզ մնա, ջրհեղեղը թող փրկի ինձ…»:

Հ.Գ. Հոդվածը պատրաստ էր տպագրության, երբ հեղինակը հայտնեց, որ ծնողներից մեկն իր 7 երեխաներին դպրոցից հանել, տարել է ուրիշ դպրոց՝ որպես բողոք իսկական մասնագետի հեռացմանը:

Էմին ԱՐԱՄՅԱՆ

«ՂԱՐԱԲԱՂ-ՏԵԼԵԿՈՄ»՝ՄԻՇՏ ՀԱՍԱՆԵԼԻ

Թե պատերազմը ինչ զրկանքներ է բերում մարդկությանը՝ դա բոլորիս էլ քաջ հայտնի է: Տարիներ են անհրաժեշտ, որպեսզի հնարավոր լինի վերացնել պատերազմի հետքերը: Երկիրը կրկին տնտեսապես ամուր հիմքերի վրա կանգնեցնելու համար անհրաժեշտ են լուրջ ներդրումներ: Հասկանալի է, որ պատերազմից հետո երկրի ներսում այդպիսի «լուրջ» միջոցներ  դժվար թե գտնվեն: Մնում է հույս դնել օտարերկրյա ներդրողների վրա:

Թվում է, թե ամեն ինչ պարզից էլ պարզ է. անհրաժեշտ է գտնել մարդիկ, որոնք կունենային միաժամանակ և հնարավորություն, և ցանկություն ներդրումներ կատարելու համար, ստեղծելով նպաստավոր պայմաններ: Սակայն, արի ու տես, որ այլ է դրությունը մեր պարագայում: Որքան էլ մենք ստեղծենք նպաստավոր հարկային պայմաններ, օտարերկրյա ներդրումների համար, այնուամենայնիվ, շատերը չեն, որ հաշվի առնելով մեր «ոչ պատերազմ, որ խաղաղություն» վիճակը, պատրաստ կլինեն այստեղ մեծ ներդրումներ կատարել: Եվ մեղադրել այս հարցում որևէ մեկին՝ ճիշտ չէր լինի:

Մինչ մենք տարված էինք այսպիսի մտորումներով, կային մարդիկ, որոնք ոչ միայն մտածել, արդեն իսկ կատարել էին որոշակի քայլեր այդ ուղղությամբ:

«Զարգացնել հեռահաղորդակցման բնագավառը Ղարաբաղում»: Ահա սա է եղել ծնունդով լիբանանցի Զահլե քաղաքի բնակիչ և Լիբանանի կարկառուն դեմքերից մեկի բարգավաճող գործարար, ապագայում՝ նաև «Ղարաբաղ Տելեկոմ» ՓԲԸ գլխավոր բաժնետեր և նախագահ պարոն Պիեր Ֆատուշի նպատակը, որը վկայում է զահլեբնակ հայերի հետ նրա բարիդրացիական հարաբերությունների մասին:

Ամուր կամքի տեր մարդկանց բոնորոշ է նպատակների իրականացումը, բացառություն չէ նաև պրն. Ֆատուշը:

«Ղարաբաղ Տելեկոմ» ինտերնետային կայքից տեղեկանում ենք, որ ընկերության բաժնետերերի և ԼՂՀ կառավարության միջև բանակցությունները սկսվել են դեռևս 2001թ. սկզբներին և նույն թվականի ապրիլին կնքվել է պայմանագիր, ըստ որի 2001թ. նոյեմբերի 19-ին տրամադրվեց արտոնագիր Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հեռահաղորդակցման ոլորտում աշխատանքները սկսելու նպատակով: Այնուհետև, նույն տարվա ընթացքում, քրտնաջան աշխատանքների շնորհիվ՝ ներմուծելով թանկարժեք սարքավորումներ, երկու ամսվա ընթացքում ստեղծվեց «SIEMENS GSM-900» բջջային ցանց, որն էլ շահագործման հանձնվեց 2002թ. փետրվարին:

Մեկ տարվա ընթացքում կատարելով բոլոր պլանավորված աշխատանքները, «Ղարաբաղ ՏԵլեկոմ» ընկերությունը հնարավորություն ընձեռեց մեզ՝ արցախցիներիս, բացել պատուհան դեպի արտաքին աշխարհ, որը այնքան հանելուկային էր մեզ համար: Այժմ մենք, շնորհիվ «Ղարաբաղ Տելեկոմի», մեր լեռնաշխարհի ցանկացած անկյունից կարող ենք կապ հաստատել աշխարհի ամենահեռավոր անկյունում ապրող մեր հարազատի հետ: Սա, անշուշտ, մեծ ձեռքբերում է մեզ համար:

Չբավարարվելով հեռախոսակապի բնագավառում իր կատարած աշխատանքներով, «Ղարաբաղ Տելեկոմը» 2002թ. հոկտեմբերից սկսեց ինտերնետային ծառայություններ մատուցել, սկզբնական շրջանում՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում, իսկ այնուհետ՝ նաև շրջաններում:

Ծավալվելով ու բարգավաճելով, «Ղարաբաղ Տելեկոմը»  2005թ. մուտք գործեց նաև հայաստանյան հեռահաղորդակցման դաշտ, այնտեղ ևս մատուցելով ամենատարբեր ծառայություններ:

Սակայն «Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ի առաքելությունը այսքանով չի եզրափակվում: Այն իրականացնում է զանազան բարեգործական գործունեություն՝ աջակցելով բազում սոցիալապես անապահով ընտանիքների:

«Ղարաբաղ Տելեկոմի» գործադիր տնօրեն, պրն Ռալֆ Եիրիկյանի և նրա տեղեկալ պարոն Անտուան Շակկուրի անվամբ հասցեագրված և ամենատարբեր խնդրանքներով նամակներ ստացվում են գրեթե ամեն օր, որոնք անպայմանորեն ընթերցվում են և հնարավորության դեպքում արժանանում են համապատասխան ուշադրության: Բացի այս ամենից, «Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ը հանդիսանում է մեր երկրում ամենախոշոր հարկատուներից մեկը, որը ևս նպատակին ծառայեցման դեպքում մեծ նպաստ է:

Ասում են՝ ոչինչ արված չէ, եթե գոնե մի բան կիսատ է, իսկ ընկերությունը կիսատ գործեր ու նպատակներ շատ ունի:

Մհեր ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

Արձագանք

«Դեմո» հանրային երկշաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր պրն. Գ. Բաղդասարյանին

Հարգելի պարոն Բաղդասարյան

«Դեմո» հանրային երկշաբաթաթերթի սույն թվականի հոկտեմբերի 15-ի համարում ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի գործունեությանն առնչվող երկու հոդվածների՝ «Քաղաքացիական ծառայության խորհուրդ կամ «խորհրդավոր» խորհրդի գաղտնիքները», հեղինակ՝ Ռաֆայել Տեր-Աղասյանց և “Թրպ ՐՈՉվօ, վՏ վպՍՏՑՏՐօպ… ՐՈՉվպպ ՊՐցչՌւ”, հեղինակ՝ Կարինե Ավանեսյան, կապակցությամբ որոշակի պարզաբանումներ տալը Խորհուրդը անհրաժեշտ է համարել, ակնկալելով, որ այն լրիվությամբ կհրապարակվի թերթի հերթական համարում:

Առդիր՝ 3 թերթ:

Խորհրդի նախագահ՝                       Բ. Ս. ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

ԼՂՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ ՀԱՎԱՏԱՐԻՄ Է ԻՐ ՈՐԴԵԳՐԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆՆ ՈՒ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԻՆ

Չկա կատարման համար առավել դժվար, հաջողության առումով՝ անհուսալի  և ներմուծման համար մեծ զգուշավորություն պահանջող նախաձեռնություն, քան նոր համակարգերի ներդրումն է:

Նորամուծությունը հանդիպում է թշնամիների ի դեմս բոլոր նրանց, ովքեր լավ էին ապրում նախկին կարգերում և ձեռք է բերում  միայն երկչոտ կողմնակիցներ  նրանց մեջ, ում վիճակը այս նորամուծությունից  պետք է, որ բարելավվի:

Հարց է ծագում՝ ինչո՞ւ:

Պատասխան. Մարդկային նախանձոտ բնույթի պատճառով նոր համակարգերի և ճշմարտությունների հայտնագործումը միշտ էլ եղել է նույնքան դժվար, որքան նոր ջրերի և հողերի  հայտնագործումը, քանի որ մարդիկ ավելի հակված են պարսավելու, քան գովելու ուրիշների արարքները:

Մաքիավելլի

«Դեմո» հանրային երկշաբաթաթերթի ս.թ. հոկտեմբերի 15-ի համարում  ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի գործունեությանն առնչվող  երկու   հոդվածներին /«Քաղաքացիական ծառայության խորհուրդ կամ «խորհրդավոր» խորհրդի  գաղտնիքները», հեղինակ՝ Ռաֆայել Տեր-Աղասյանց և  ,, Թրպ ՐՈՉվօ, վՏ վպՍՏՑՏՐօպ… ՐՈՉվպպ ՊՐցչՌւ’’,  հեղինակ՝  Կարինե Ավանեսյան/   արձագանքելը Խորհուրդը անհրաժեշտ է համարել, քանի որ, մեր կարծիքով, դրանցով հոդվածագիրները միտումնավոր  ձևով, իրենց միակողմանի դատողություններով հասարակությանը շփոթության մեջ գցելու և ապակողմնորոշելու նպատակ են հետապնդել: Հոդվածներից այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ  գուցե և այս մարդիկ համակարգ  մտնելու ճանապարհին  իրենց թերի գիտելիքների և այլ  պատճառներով անհաջողության մատնվելով՝    ընտրել են  «հաղթանակ տանելու» ոչ պատվաբեր ուղի:

Անկախ դրանից, հեղինակներից մեկի բնորոշմամբ «խորհրդավոր» Խորհուրդը  պատրաստ է վերծանել իր «գաղտնիքները» և բազմիցս հայտարարել է  հանրության առջև դրանք «գաղտնազերծելու» իր սկզբունքային դիրքորոշման մասին:

Նախ և առաջ անընդունելի ենք համարում այն հանգամանքը, որ քաղծառայության խնդիրների, պրոբլեմների մասին արտահայտվում են ոչ թե համակարգի հետ առնչվող անձինք, այլ «խորհրդավոր հեղինակներ», որոնց օրենքի իմացության մակարդակը նրանց իրավունք չպետք է  վերապահեր  նման կարևոր ու բարդ երևույթի մասին արտահայտվել, այն էլ՝  գունազարդված երանգներով :

Հեղինակների սուբյեկտիվ դատողությունները հուշում են, որ այս մարդիկ կամ անտեղյակ են օրենքին, կամ փորձել են դրա  տրամաբանությունն ու իմաստը միտումնավոր աղավաղել: Այդ մասին են վկայում նրանց՝  առանց կոնկրետ  փաստերի, վերացական ու չհիմնավորված «փաստարկումները»:

Ուստի՝ Խորհուրդը անհրաժեշտ է համարել որոշակի պարզաբանումներ  տալ:

Քաղաքացիները հարցաշարեր ստանալու համար «խիզախություն» դրսևորելու անհրաժեշտություն, որպես կանոն, չեն ունենում, քանի որ օրենքով դրանք՝ իրենց ճիշտ պատասխաններով տրվում են նրանց՝ մրցույթից առնվազն մեկ ամիս առաջ: Այս հարցաշարերը  պարբերաբար որակական փոփոխություն են կրում,  կազմվում են գործող օրենսդրության շրջանակներում և վերաբերվում են համապատասխան բնագավառների կոնկրետ հարցադրումներին: Հետևաբար, դրանք «անգիր» իմանալը պարտադիր է մրցույթի մասնակցի համար:

Ինչ վերաբերվում է մրցութային հանձնաժողովներին, ապա դրանք ոչ թե «խորհրդավոր» Խորհրդինն են, այլ այդ կազմի միայն 1/3-ն  է ներկայացնում վերջինս: Հանձնաժողովների կազմում ընդգրկվում են նաև մեր պետության մեջ գիտական, ուսումնական հաստատություններ  և հասարակական միավորումներ ներկայացնող հարգված մասնագետներ, հանրապետությունում առկա գիտական պոտենցիալը: Հանձնաժողովների նախագահներն ու քարտուղարները, որոնք ի դեպ ոչ միշտ են ընտրվում Խորհրդի ներկայացուցիչներից, հանձնաժողովի մյուս անդամների հետ ունեն հավասար ձայնի իրավունք:  Հետևաբար, Խորհրդի կողմից  վճռորոշ ձայներ «պարգևելու» հավանականությունն այստեղ հավասարեցվում է զրոյի:

Անդրադառնալով հարցազրույցի փուլին, ապա այստեղ հարցեր  առաջադրվում են պաշտոնի անձնագրի շրջանակներում կոնկրետ մասնակցի գործնական կարողությունները ստուգելու նպատակով: «Շշպռեցնող» հարցեր, որպես կանոն, չեն լինում: Իսկ եթե օրենսդրությունից բխող՝ հնչեցվող հարցերը, այդուհանդերձ, «շշպռեցնում են» մասնակիցներից ոմանց, ապա թերևս այս մարդիկ տվյալ ոլորտում աշխատելու պատրաստ չեն, քանի որ հարցազրույցի նպատակը նաև տվյալ քաղաքացու տարբեր իրավիճակներում կողմնորոշվելու ունակության ստուգումն է: Հարցազրույցի ընթացքը գրավոր ձևով արձանագրվում է, դրան հետևում է փակ գաղտնի քվեարկությունը, որն էլ  անցկացվում է յուրաքանչյուր քաղաքացու պատասխանը լսելուց անմիջապես հետո և ոչ հարցազրույցի վերջում:

Եթե մինչև իրենց «տրամաբանված» եզրահանգումներ անելը հեղինակները բարեհաճեին ուսումնասիրել օրենսդրությունն ամբողջությամբ և հետևեին կատարվող օրենսդրական փոփոխություններին, ապա տեղյակ  կլինեին օրենքում սահմանված մրցույթների արդյունքների բողոքարկման մինչդատական կարգին, որը   մրցույթների մասնակիցների և հանձնաժողովի անդամների համար սահմանում է  տեղում մրցույթների արդյունքների բողոքարկման իրավունք: Բողոքարկման  այս գործառույթն իրականացնում է ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը, որը բողոքը քննարկելուց և քվեարկության արդյունքները մասնակցի տված պատասխանների հետ համադրելուց հետո, որոշում է մրցույթի մասնակցի՝ հաղթող ճանաչվելու հարցը: Ընդ որում՝ հանձնաժողովները լրացուցիչ կարգով մասնակիցներին իրազեկում են բողոքարկման իրենց իրավունքի մասին: Ներկա դրությամբ այս իրավունքից օգտվել է 2 քաղաքացի, որոնցից մեկի բողոքը բավարարվել է:

Խորհուրդը պաշտոնի նշանակող մարմին չէ: Գործող օրենքը  բավական հստակ սահմանում է, որ  այդ իրավասությունը վերապահված է կոնկրետ պետական պաշտոնյաների, որոնք քաղծառայության պաշտոններում նշանակումներ կատարում են մրցութային հանձնաժողովների եզրակացությունների հիման վրա: Այս հարցը մեր կողմից բազմիցս քննարկվել է զանգվածային լրատվամիջոցներով: Սակայն  գրեթե միշտ դիտմամբ այդ իրավասությունը շարունակվում է «վերապահվել»  Խորհրդին:

Անդրադառնալով կադրերի ռեզերվին, լրացուցիչ անգամ հայտնում ենք, որ  մրցույթում հաղթող ճանաչված ու պաշտոնի չնշանակված քաղաքացիները կամավորության սկզբունքով  են  ընդգրկվում  կադրերի երկարաժամկետ ռեզերվում, այլ ոչ թե ինչպես օրենքին «քաջատեղյակ» մեր հեղինակներից մեկն է հուշում՝ «կարճատև ռեզերվում»:

Խորհուրդն ընդհանրապես  երկարաժամկետ ռեզերվից «ձերբազատվելու» խնդիր չունի: Թափուր  պաշտոններ  առաջանալու դեպքում միայն ռեզերվում  գրանցված՝ տվյալ պաշտոնի անձնագրի պահանջներին համապատասխանող  քաղաքացիներին առաջարկվում է զբաղեցնել դրանք: Ընդ որում, սա օրենքով Խորհրդին վերապահված պարտադիր գործառույթ  չէ, ինչպես նաև պարտադիր չէ, որ ավելի բարձր պաշտոնի համար  մրցույթում հաղթող ճանաչված քաղաքացին «ավելի ցածր աթոռ» նախընտրի: Վերջինս զբաղեցնելու համաձայնություն քաղաքացին կարող է և չտալ՝ շարունակելով գրանցված մնալ կադրերի ռեզերվում:

Հեղինակները բավական  հաճախ են շեշտում մրցույթում հաղթող ճանաչվող և պաշտոնի նշանակվող պաշտոնակատարների մասին, հաշվի չառնելով, որ վերջիններս մեծ մասամբ ռեզերվից գործուղվածներն են և այդ պաշտոններն զբաղեցնում են ժամկետային պայմանագրային հիմունքներով: Այս ժամկետում նրանք  հնարավորություն են ունենում կոնկրետ պաշտոնում իրենց դրսևորելու և այլ քաղաքացիների հետ հավասար հիմունքներով մրցույթին մասնակցելու ու հաղթող ճանաչվելու դեպքում, բնականաբար, պաշտոնում նշանակելիս նրանց է նախապատվություն  տրվում: Չնայած չի  բացառվում, որ  պաշտոններում  նշանակվեն ոչ պաշտոնակատարները, քանի որ պաշտոնի նշանակելու իրավասություն ունեցողներին օրենքով իրավունք է տրվում ընտրություն  կատարել հաղթողներից: Որպես օրինակ նշենք ԼՂՀ շրջակա միջավայրի և բնական ռեսուրսների վարչության աշխատակազմում արձանագրված մի դեպք, երբ ռեզերվից գործուղված պաշտոնակատարը մրցույթում հաղթող ճանաչվելուց հետո նոր պաշտոնում չի նշանակվել: Պատճառը կոլեկտիվում աշխատելու և միջանձնային նորմալ հարաբերություններ ստեղծելու տվյալ քաղաքացու անընդունակությունն էր, որն էլ պաշտոնում նշանակելիս վճռորոշ դեր է խաղացել: Վիճակագրական տվյալների համաձայն պաշտոններում նշանակված 108 քաղաքացիներից  50-ը այդ պաշտոնները զբաղեցնում են առաջին անգամ/ ոչ պաշտոնակատարներ/:

Համակարգում այսօր  էլ կան քաղծառայության 100-ից ավելի թափուր պաշտոններ: Դրանց համար պարբերաբար մրցույթներ են հայտարարվում, իսկ ժամանակավոր զբաղեցնելու իրավունք են ստացել կադրերի երկարաժամկետ ռեզերվում գրանցված  41  քաղաքացիներից  պաշտոնի անձնագրի պահանջները  բավարարող 14 քաղաքացիներ / 34 տոկոս/:

Համաձայն ենք  հեղինակներից մեկի այն կարծիքին, որ «Քաղաքացիական ծառայության մասին» ԼՂՀ օրենքը կատարյալ չէ և դրանում փոփոխություն-լրացումներ կատարելը պարզապես անհրաժեշտություն է: Սակայն դրա համար  ժամանակ է պահանջվում և փոփոխությունները պետք է կատարվեն աստիճանաբար՝ հաշվի առնելով տեղական առանձնահատկությունները: Իր գործունեության 1,5 տարվա ընթացքում  Խորհուրդը  կառավարության միջոցով 3 անգամ հանդես է եկել օրենսդրական  նախաձեռնությամբ, ընդ որում՝ կատարված մի շարք լրացումներ տարբերվում են ՀՀ համանուն օրենքից: Այսպես,  ի տարբերություն ՀՀ-ի, ԼՂՀ-ում առաջին անգամ պաշտոնի նշանակված քաղծառայողին փորձաշրջանը չանցնելու հիմքով կամ ժամկետային աշխատանքային պայմանագրով աշխատող քաղծառայողին պաշտոնից ազատելը կիրականացվի Խորհրդի համաձայնությունն ստանալուց հետո միայն, որը  կտրվի սահմանված կարգով անցկացված ծառայողական քննության արդյունքներով:

Գործող օրենքը  որոշ նախարարությունների աշխատակազմերը  բժշկական կադրերով համալրելու գործընթացում առաջ էր բերում գործնականում անլուծելի խնդիրներ: Այսպես, ԼՂՀ բժշկական կադրերի անբավարարության և չաշխատող բժիշկների բացակայության պատճառով քաղծառայության պաշտոններում աշխատելու համար բժիշկները կանգնում են մասնագիտական և ադմինիստրատիվ  աշխատանքների ընտրության առջև, որը, որպես կանոն, լուծվում է հօգուտ մասնագիտական աշխատանքի: Փակուղուց դուրս գալու համար առաջարկել ենք բացառության կարգով քաղծառայողներին թույլատրել,  բացի գիտական, մանկավարժական, ստեղծագործական աշխատանքից,  իրականացնել նաև բուժօգնություն և սպասարկում:

Փոփոխությունների մի մասն էլ վերաբերվում է մրցութային և ատեստավորման հանձնաժողովների կազմին: Դրանցում 1/3-ը կկազմեն գիտական  և ուսումնական  հաստատությունների ներկայացուցիչների փոխարեն՝  գիտական  հաստատությունների և հասարակական միավորումների ներկայացուցիչները: Վերջիններիս ՀՀ-ում տրվել է դիտորդի կարգավիճակ: Սակայն հաշվի առնելով, որ քաղծառայության համակարգի կայացման գործընթացին հասարակական կառույցների մասնակցությունն իրավական պետություն ստեղծելու նախապայմաններից է և այն, որ ի տարբերություն ՀՀ-ի՝ ԼՂՀ-ում վերջիններս  պատրաստակամորեն են արձագանքում քաղծառայության համակարգում տեղի ունեցող գործընթացներին, անհրաժեշտ ենք  համարել այդ դրույթը  օրենսդրորեն  ամրագրել:

ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը բազմիցս հայտարարել է, որ իրենց իրավունքները պաշտպանելու ցանկություն ունեցող քաղաքացիներին պատրաստ է օրենքի շրջանակներում աջակցել՝ ընդհուպ մինչև հարցը դատական կարգով լուծելը:

Ինչ վերաբերվում է համապատասխան մարմիններ-Խորհուրդ  փոխհարաբերություններին, ապա հիշեցնում ենք մեր հարգելի հոդվածագիրներին, որ քաղծառայության խորհուրդը օրենքով ստեղծված մարմին է և գործադիր իշխանության  որևէ այլ մարմնի հաշվետու ու ենթակա չէ:  Հետևաբար,  փոխհարաբերություններ   «չվատացնելու»  խնդիր  չունի:

Պակաս կարևոր չենք համարում նշել, որ 1991 թվականից հետո մեր հանրապետությունում առաջին անգամ Խորհրդի նախաձեռնությամբ, ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայի ու ՀՀ կրթության ազգային ինստիտուտի  ԼՂՀ մասնաճյուղի հետ համատեղ, սույն թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին կազմակերպվել են պետական ծառայողների, մասնավորապես՝ քաղծառայողների  մասսայական վերապատրաստման դասընթացներ: Սոցիոլոգիական հարցման ենթարկված վերապատրաստված քաղաքացիական ծառայողների 97 տոկոսը  բարձր է գնահատել անցկացված միջոցառման գիտական մակարդակն ու կազմակերպվածությունը: Այս գործընթացը կունենա շարունակական բնույթ և կիրականացվի պարբերաբար:

Հուսով ենք, որ տրված պարզաբանումները հոդվածագիրներին կստիպեն որևէ  երևույթի  մասին արտահայտվելուց առաջ  գոնե որոշ չափով ուսումնասիրել այն և ապա դատողություններ անել:

ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը հավատարիմ է  մնում իր  որդեգրած քաղաքականությանն  ու սկզբունքներին՝ գործունեության հրապարակայնությանն ու թափանցիկությանը, կողմնակից է  առողջ քննադատությանը, բայց ոչ չհիմնավորված վերլուծություններին:

Վերջում՝ քաղծառայության բնագավառի  մասին ճիշտ պատկերացում կազմելու  համար հիշյալ հոդվածների հեղինակներին հրավիրում ենք դիտորդի կարգավիճակով մասնակցել համակարգում Խորհրդի կողմից կազմակերպվող մրցույթներին և ատեստավորմանը:

ԼՂՀ  քաղաքացիական ծառայության խորհուրդ

——————————————————————————————-

Բանավեճ

Ո՛Չ, ԱՅԴՊԵՍ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ, ՊԱՐՈՆՆԵ՛Ր

Համլետ Գրիգորյանի և Գրիշա Հարությունյանի «Արցախի դպրոցը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» գրքի առիթով

Մեր օրերում պատմագիտությունն այնքան գայթակղիչ է դարձել, որ մի շարք մտավորականներ ակամա պատմաբաններ են դարձել և հրապարակը լցրել իրենց դղրդացող հայտնություններով, մոռանալով, որ պատմագիտությունն այնպիսի լուրջ ոլորտ է, որտեղ սենսացիաները հազվադեպ են լինում: Այդ ցանկում առաջնակարգ տեղ է զբաղեցնում Արցախի դպրոցը ներկայացնող մեծածավալ ու շքեղ աշխատությունը, որոնց հեղինակներին, Ղազարոս Աղայանի բնութագրմամբ, կարելի է անվանել «մի անմեղ ու անկեղծ ազգասիրի»:

Իրոք, մենք անգիտության խավարում կխարխափեինք, եթե մեր հարգարժան հեղինակները հազարամյակների խորքը թափանցող իրենց լուսարձակներով մեզ տեսանելի չդարձնեին, որ դեռևս մեր թվարկությունից առաջ Հայաստանում, այդ թվում՝ նաև Արցախում, «գիտությունը, արվեստները և հատկապես դպրությունը կենտրոնանում էին թագավորական ու իշխանական պալատներում և հեթանոսական մեհյաններում, որտեղ և բացվում են արքունական և մեհենական դպրոցներ, որոնցում դասավանդման լեզուն ու գիրը եղել է հայկական-մեհենականը: Այդ գրերը ծանոթ էին միայն քրմերին, որոնք և վարում էին մեհենական տարեգրությունները, զարգացնում հայ գրականությունը: …Մեհենական պարիսպների ներսում մայրենի հայերենով ստեղծվում, պահպանվում էին բազմաթիվ գրքեր» (էջ 8):

Ուխա՜յ, փառավորվեց մեր ազգային հպարտությունը, մանավանդ որ մեր թագավորներն ու իշխանները այն հեռավոր ժամանակներում մերօրյա գործիչների պես կարողացել էին կաշառել քրմերին և միայն քրմերին հայտնի նշանագրերով դպրոցներ բացել իրենց պալատներում:

Անշրջանցելի իրողություն է, որ գրավոր հաղորդակցումը հայ իրականության մեջ գործածության մեջ է եղել անհիշելի ժամանակներից: Դրա առաջին վկայություններն են ժայռապատկերները՝ իծապատկերները՝ որպես գրավոր հաղորդակցման նախնական մի ձև: Իսկ շումերական գրական հուշարձաններում վկայվում է, որ հինգ հազար տարի առաջ հայերը միջպետական հաղորդակցման ժամանակ օգտվում էին սեպագիր խոսքից: Ահա այն. «Արատտայի գերագույն քուրմը սուրհանդակին հանձնեց բառերը լուսե աղյուսի տեսքով» (Արտակ Մովսիսյան, Հնագույն պետությունը Հայաստանում, Արատտա, 1992, էջ 61): Նույն  Մովսիսյանը վերջերս հանդես եկավ «Եթերում» (երևի ճշմարիտ գիտության մատչելի տեղերը արդեն մնացել են «Եթերի» տիպի պարբերականների լուսանցքները) և հրապարակեց Հայաստանում հայտնաբերված մ.թ. ա. 2-րդ հազարամյակով թվագրվող մի քանի գրավոր հուշարձաններ, որոնք բաբելական, եգիպտական, ասորական գրեր են: Դրանցից մեկն էլ, ասորագիր մի ուլունքահատիկ, հայտնաբերվել է Խոջալուի դամբարաններից՝ արձանագրված «Պալատ Ադաթ-Ներարի՝ տիեզերքի արքայի»: Արտաշես Առաջինի սահմանաքարերը արամերեն լեզվով են դրոշմված, հայտնաբերվել են պարսկերեն, հունարեն լեզուներով հուշարձաններ: Բայց ոչ մի տեղ, ոչ մի ձևով չի հայտնաբերվել հայագիր-մեհենագիր որևէ բան: Եվ ինչքան էլ ճշմարիտ հայագիտությունը հարյուրամյակների տքնաջան աշխատանքով ապացուցում է նախամեսրոպյան հայագիր գրականության չգոյության փաստը, մեր երդվյալ ազգասերները շարունակում են իրենց դոնկիխոտյան արշավանքը հողմաղացների դեմ, ամեն անգամ կախվում թվացյալ  վարազի վզից և համառորեն շարունակում. «Մեհենական դպրոցներում ժամանակի պահանջները բավարարող տարբեր առարկաների հետ մեկտեղ (երևի նաև բարձրագույն մաթեմատիկայի-Ա.Հ.) ուսուցանում էին նաև հայոց հին գրական լեզուն՝ գրաբարը, որը այն ժամանակ բավական զարգացած էր և հետագայում պահպանվել է միայն գրականության մեջ» (էջ 9):

Եվ այս «հայտնությունը» հաղորդող պարբերության մեջ, առանց տրամաբանական կապի ու իրողությունների հաջորդականության,  «պատմագիտական անհերքելի տվյալներով հաստատում են, որ … կրթությունն ու մշակույթն այնտեղ սկզբնավորվել են մեր դարաշրջանից առաջ ասորական ու հունական, հետագայում՝ պարսկական զարգացած մշակույթների ազդեցությամբ»: Իսկ ո՞ւր մնաց այն ժամանակ բավական զարգացած մեր գրաբարը, որ հույն ու ասորի կրոնավորները ստիպված «իրենց լեզուներով հայ պատանեկությանն ուսուցանում են կրոնական գիտելիքներ» (էջ 9):

«Արցախի դպրոցը …» գրքում «հայտնությունների» մի գունազարդ աշխարհ ենք ընկնում, երբ թևակոխում ենք քրիստոնեական դարաշրջանը: «Ագաթանգեղոսը… նշում է, որ հայոց քահանայապետն անձամբ շրջել է Արցախում… ապա… Հաբանդ գավառի Ամարաս ավանում հիմնարկել  ու կառուցել է հայոց երկրի առաջին եկեղեցիներից մեկը» (էջ 10): Ո°չ, պարոններ, Ագաթանգեղոսի գրքում Արցախը Ծալդեից երկիր անունով է հանդես գալիս, այդ գրքից բացակայում են «Արցախ», «Ամարաս» բառերը: Նման վկայություն, բայց ոչ ձեր ծաղկեցումով, Փավստոսն ու Կաղանկատվացին ունեն: Ինչ մնում է վկայակոչված աղբյուրի՝ Ագաթանգեղոսի համապատասխան էջերին (437-438, իրականում՝ 138-139), այնտեղ Ագաթանգեղոսը միանգամայն այլ իրողություններ է արձանագրում, որոնց ճիշտ օգտագործումով գիրքը կշահեր: Բայց քանի որ հեղինակներին ղեկավարող միտումը (տենդենցը) կարող էր մարմին ստանալ միայն սկզբնաղբյուրների աղավաղումով, Ագաթանգեղոսի հաղորդածն էլ մի այլ կապակցության մեջ կանգնում է գլխիվայր: Այնտեղ Ագաթանգեղոսն արձանագրում է, թե Գրիգորը համոզեց թագավորին, և զանազան գավառներից մանուկներ հավաքեցին, նրանց երկու մասի բաժանեցին, ոմանց տվեցին ասորի դպրության, ոմանց՝ հելլենական (Ագաթանգեղոս, 1977, էջ 138-139): Բայց ահա թե ինչ է դառնում այս աներկբա հաղորդումը. «Ագաթանգեղոսի վկայությունից պետք է ենթադրել, որ հայերեն լեզվով դպրոցների հիմնադրումը սկսվել է դեռևս 4-րդ դարից» (էջ 11), և նույն տեղից կատարում գրաբար բառացի մեջբերում՝ չհասկանալով, որ «զգազանամիտ, զվայրենագոյն, զճիւաղաբարոյ» որակումները ոչ թե հավաքած մանուկներին է վերաբերում, այլ դեռևս հեթանոս մնացած գավառների բնակիչներին:

Քանի որ արդեն հասել են Ամարասին, մեր հեղինակները հոգու պարտք են համարում արձանագրել. «Մինչև մեսրոպյան հայալեզու դպրոցի բացումը այստեղ (Ամարասում) անընդմեջ գործել է հունական-ասորական դպրոց, որտեղ ստեղծվում էին թանկարժեք ձեռագրեր, որոնցից շատերը հասել են մեզ» (էջ 10): Եթե մեր հարգարժան հեղինակները կարողանային մեզ հասած այդ շատ ձեռագրերից գոնե մեկը մատնացույց անել, այդ աննախադեպ հայտնագործության համար արժանի կդառնային Նյուտոնի թիկնոցը կրելուն:

Պատմական իրականությանը անտեղյակ լինելը, հնագույն ու հին սկզբնաղբյուրները ճիշտ կարդալ չկարողանալը, ինչպես նաև գրչի տեղ մկրատը գործի դնելը  նորագույն աղբյուրներին դիմելիս, մեր հեղինակներին ամեն քայլափոխի դնում է ծիծաղելի դրության մեջ: Հանրահայտ է, որ հելլենիզմը՝ որպես համաշխարհային հասարակական-մշակութային երևույթ, սկզբնավորվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու գահակալության օրոք և գոյատևել է մինչև մ.թ. 30 թվականը՝ տեղը զիջելով հռոմեական քաղաքակրթությանը: Հելլենիզմը այնպիսի համընդհանուր տարածում ու խոր ազդեցություն ուներ ժամանակի քաղաքակիրթ աշխարհում, որ աշխարհակալ պետություններն անգամ օգտագործում էին հունարեն գիրը: Պատահական չէ, որ պարսկական հերթական աշխարհակալության  հիմնադիր Արշակ Մեծի թողարկած դրամը հունատառ է: Իսկ մեր խելոքները, «Արշակ» անվանը հանդիպելով, շրխկացնում են. «Այդ հոդվածի մեջ տրվում է հայ Արշակունի թագավորների դրամների նկարագիրը, որն ընդգրկում է 250-248 թթ.» (էջ 13): Ի՞նչ իմանային խեղճերը, որ պարսիկ Արշակ Մեծից 300 տարի հետո՝ մ.թ. 66 թ. են հայ Արշակունիները ասպարեզ իջել, դարձել հայոց թագավորներ:

Մինչդեռ, ի տարբերություն հելլենիզմի, մեր հեղինակների վկայակոչած հունական դպրոցը միայն հայկական իրողություն է, ձևավորվել է 5-րդ դարի վերջերին, գոյատևել մինչև 7-րդ դարը: Հունաբան դպրոցը միանգամայն այլ լեզվամշակութային խնդիրներ էր լուծում և որևէ  կապ չուներ հելլենիզմի  հետ: Բայց անգիտությամբ երջանիկ մեր հեղինակները իրարից 500 տարով  բաժանված մշակութային իրողությունները միաձուլում են ու ամենայն լրջությամբ գրում. «Հունաբան դպրոցի ուսումնասիրությամբ զբաղված որոշ պատմաբանների, բանասերների, հայագետների հետաքրքրել է նաև այն հարցը, թե գրերի գյուտից առաջ Հայաստանի ո՞ր մասում կարող էր առաջացած ու զարգացած լինել այդ ուղղությունը» (էջ 13): Հայագետներից ոչ ոք հունաբան դպրոցը գրերի գյուտից առաջ չէր տեղադրել, և չէր էլ կարող: Բայց ուրիշներից արտագրողը գոնե պետք է այնքան խիղճ ու բարոյականություն ունենա, որ արտագրածը չնենգափոխի կամայական ներմուծումներով, որ հաշվի նստի արտագրվողի (Ա. Մուրադյան) բերած բոլոր փաստարկումների հետ, և ոչ թե իրեն ձեռնտու կտորը թռցնի ու վերջ: Աղբյուրի հեղինակը քննարկել է այդ հարցի վերաբերյալ բոլոր թեր ու դեմ կարծիքները և վերջում ներկայացրել իր տեսակետը: Վերոգրյալ մեջբերումը արտագրել են Ա. Մուրադյանից՝ նրա նախադասության մեջ խոթելով «գրերի գյուտից առաջ»  բառերը: Ավելի հանդուգն ու դատապարտելի ձևով են նենգափոխել ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանին: «Ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանը հավաստում է այն փաստը, որ հունաբան դպրոցի գլխավոր կենտրոնները եղել են հավանաբար Հայաստանի արևելյան կողմերում՝ Փայտակարանում, Սյունիքում, Արցախում, որոնք գտնվել են հունական մշակույթի անմիջական ազդեցության տակ» (էջ 13, վկայակոչված աղբյուրի էջ 228):

«Կարելի է թերևս ենթադրել, որ հունաբան դպրոցի գլխավոր կենտրոնները եղել են, հավանաբար, Հայաստանի արևմտյան կողմերում, որոնք գտնվել են հունական մշակույթի անմիջական ազդեցության տակ» (Հ. Մանանդյան, էջ 228): Պարոնների մտքով անցնո՞ւմ է, որ այս կարգի նենգափոխումները պատկանում են ծովահենության ժանրին:

Սպասելի էր, որ գոնե գրերի գյուտից հետո ծավալված լուսավորական բուռն գործունեությունը բավարար տեղ կզբաղեցնի գրքում: Չէ՞ որ Մաշտոցի անմիջական աշակերտներ Կորյունն ու Խորենացին, ապա Ղազար Փարպեցին 5-րդ դարի վերջերին, Կաղանկատվացին 7-րդ դարում բավական հարուստ տեղեկություններ են թողել, որ անհրաժեշտ էր խոսեցնել, բարեխղճորեն վերականգնել ժամանակի լուսավորական շարժման իրական պատկերը: Մանավանդ Կաղանկատվացին չորս գլուխ է հատկացրել Մաշտոցի ու նրա աշակերտների  գործունեությանը Արևելյան կողմերում, որոնց տվյալները կարելի էր համադրել նախորդ հեղինակների ստուգապատում հաղորդումներին՝ չնայած Կաղանկատվացու մոտ Մաշտոցն ու նրա աշակերտներն ավելի շատ քրիստոնեությունը վերականգնող ու քրիստոնեական կրոնի քարոզիչներ են, քան գիր ու դպրություն ստեղծողներ: Երևի գլխի չեն ընկել, որ Կաղանկատվացու հիշատակած Մեսրոպը նույն Մաշտոցն է:

Սակայն այս հատվածում էլ է իշխում անորակելի կամայականությունը՝ դուռ բացելով ինքնահնար մոգոնումների առաջ: Մենք չգիտենք, թե մեր հեղինակները մերօրյա ինչ սկզբնաղբյուրներից են մկրատել իրենց գրածները, բայց նրանց հայտնությունները և դրանց համար վկայակոչված աղբյուրների էջերը ցույց են տալիս, որ իրենք անձամբ բուն սկզբնաղբյուրի երես չեն տեսել: Այսպես: «Եվ այսպես՝ 1600 տարի առաջ Մեսրոպ Մաշտոցը Արցախում հայեցի կրթություն տվող առաջին դպրոցը հիմնում է Ամարասում: Այդ դպրոցի առաջին ուսուցիչն էլ եղել է ինքը՝ Մեսրոպ Մաշտոցը» (էջ 18): Այնուհետև վկայակոչում են՝ Կաղանկատվացի…, գլուխ 27: Այդ գլխում նման հիշատակություն չկա: Այնուհետև նույն էջում գրում են. «Պատմագրի հաղորդած տեղեկությունների համաձայն Մաշտոցի ու նրա աշակերտների լուսավորական գործունեությունը հիմնականում ծավալվել է Արցախի Մեծաառանք, Մեծկողմանք, Հաբանդ գավառներում, Ուտիքի Գարդմանում»: Տողատակին՝ որպես հիմք, նշվում է Կաղանկատվացու գրքի 15-րդ գլուխը, ուր պատմիչը տալիս է Հաբեթի ու Առանի ժամանակներից մինչև Վաչագան 3-րդը եղած հայտնի մարդկանց ցուցակը:

Եվ այսպես, տողատակի զորավոր վկայակոչումներով մեր հեղինակները խաչ են հանում Կաղանկատվացուն, նրա անունից զարկ տալիս իրենց անմիտ հայտարարություններին: Կաղանկատվացու վկայությամբ պարզվում է, որ Մաշտոցը «Արցախում բացում է ոչ միայն տարրական, այլև հոգևոր բարձրագույն կրթություն տվող դպրոցներ Հաշու գյուղա-վանում» (էջ 18): Եվ անմիջապես օգնության է հասնում Կորյունը, որը «փաստում է, որ գործող դպրոցները ըստ պատկանելիության եղել են պետական, եկեղեցական, մասնավոր և տնային» (էջ 19):

Տե°ր օրհնածներ, գոնե մի անգամ կարդայիք Կորյունի 34-էջանոց պատմությունը: Եթե գրքի հեղինակները կարդացած լինեին Կաղանկատվացու «Պատմությունը», այնտեղ կհանդիպեին մի եզակի ու բացառիկ վկայության: Կաղանկատվացին պատմում է, որ Ամարասի վանքում հյուրընկալվող մի աբեղա հարմար մի պահի գողանում է վանքի գինու բաժակը: «Բաժակը տանում վաճառում է, արժեքն էլ առած դպրոց է մտնում ու վարձով սովորում» (էջ 55): Այս վկայությունը հաստատում է, որ ազգային գրի ու դպրության հմայքն այնպիսի ձգողական ուժ էր ձեռք  բերել, որ հասարակական պահանջմունքը չէր բավարարվում ո°չ թագավորական խնամքով բացված դպրոցներում, ո°չ եկեղեցական կրթությամբ, և կյանք էր մտել նաև վճարովի ուսուցման համակարգ:

Հեղինակների անզուսպ երևակայությունը զենիթին է հասնում, երբ թևակոխում են Վաչագան Բարեպաշտի ժամանակները: Մի քանի տասնյակ հայ և օտար ուսումնասիրողներ են անդրադարձել Կաղանկատվացու «Պատմությանը», մանրազնին քննել մանավանդ Աղվենի ժողովի հաստատած կանոնները, բայց, ցավոք, ոչ ոք չի կարողացել նկատել այդ կանոններում առկա ամենակարևոր կանոնը: Եվ ահա մեզ են ներկայացնում գալիք 22-րդ դարին պատշաճող հայտնությունը. «Համաձայն ժողովի 18-րդ կանոնի՝ «Հայոց Արևելից կողմանց առաջին օրենքն այն պետք է լինի, որ բոլոր հայաշատ վայրերում բացեն կրթարաններ՝ դպրոցներ, որ  բոլոր մարդիկ սովորեն հայերեն գրելն ու կարդալը: Դա տերության հզորության ամենամեծ ակունքն է»:

Ուշագրավ է այն, որ այդ գյուղերի բնիկ հայերը արքային նվիրում են ոսկյա և արծաթյա կազմով հին գրքեր» (էջ 21):

Այս զրնգացող հայտնությունների առաջին բաժնի համար վկայակոչվում են Բ. Ուլուբաբյանի գրքի 9-12 էջերը, ուր հեղինակը թվարկում է Արցախի 12 գավառները: Իսկ երկրորդ հայտնության հիմք-վկան Հայկ Խաչատրյանն է՝ իր «Վաչագան» վեպով, որ առանց տրամաբանական կապի հաջորդում է նախորդին:

Զավեշտականն ու ցավալին այն է, որ մեր հեղինակները պատկերացում անգամ չունեն, թե ինչ պահանջներ են պարտադիր գիտության համար և ինչ ազատություններից է օգտվում գեղարվեստը: Գիտությունը գործ ունի թվերի, փաստերի, իրողությունների հետ, որոնց ընդհանրացումներով էլ վերականգնում, ներկայացնում են  պատմական իրականության իրեղեն, ճշմարիտ պատկերը: Մինչդեռ գեղարվեստի խնդիրը միանգամայն այլ է:

Որպես ստեղծագործող՝ Հայկ Խաչատրյանը գրել է պատմագեղարվեստական վեպ, որտեղ պատմական գործիչների կողքին ամենայն իրավունքով կանգնեցրել է նաև սեփական երևակայության ծնունդ բազմաթիվ կերպարներ, ստեղծել սեփական երևակայության ծնունդ բազմաթիվ պատկերներ, միջադեպեր, պատմական գործիչներին գործողության մեջ դրել իր ստեղծած իրականությանը համապատասխան, իհարկե, առանց խախտելու պատմականության պահանջը: Ամենայն իրավունքով նա կարող էր ներկայացնել և ներկայացրել է իր պատկերացրած դպրոցը, որի րաբունապետ Ամպակը, որ եղել է նաև Վաչագանի ուսուցիչը, ճիպոտով դաղում էր իր այն աշակերտների հետույքը, որոնք չարաճճիորեն ուտում էին պնակիտի վրա պատվող մոմաթերթերը:

Խաչատրյանի ստեղծած գեղարվեստական պատկերները կողոպտել ու մտցրել են գիտական կոչված աշխատություն, որով մեր օրերի ուսուցումը հիշեցնող մեթոդիկան մեխանիկորեն տեղափոխվել է 5-րդ դար: Այս ամբողջ զավեշտը վերջակետին է հասնում հռչակավոր մի աղյուսակով, ուր մեզ, անհայտ աղբյուրների զորությամբ ու «վիճակագրական ճշգրտությամբ», ներկայացնում են 5-6-րդ դարերի դպրոցների տեղերը, դասարանների, աշակերտների, ուսուցիչների թվերը և դպրոցների տիպերը:

Գիտական խոսք ասելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է ունենալ ճշգրիտ ու հավաստի գիտելիքներ, իմանալ գիտության տվյալ բնագավառի ձեռքբերումներն ու վրիպումները, բարեխիղճ մոտեցում ցուցաբերել փաստերի և իրողությունների նկատմամբ, հարազատ մնալ ճշմարտությանը և ոչ թե իրար կողք բերել և կամայական ու դատապարտելի ձևախեղումներով հրապարակ նետել:

Հանուն ճշմարիտ գիտության ավանդների  վերականգնման, հանուն մեր դասական հայագիտության փառապանծ ձեռքբերումների պաշտպանության ստիպված ենք ասելու. ո°չ, պարոննե°ր, ձեր կատարածը գիտություն չէ: Իսկ ուշիմ ընթերցողներին մի խորհուրդ ենք ուզում տալ. այս կարգի գրքերի հանդիպելիս չպետք է հալած յուղի տեղ ընդունել, այլ անհրաժեշտ է արտագրել տողատակերի վկայակոչումները և ճշմարտությանը իրազեկ դառնալ բուն սկզբնաղբյուրի միջոցով:

Արտաշես ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ
Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ (Երևան)

——————————————————————————————-

Պատմություն

«ՓԱԽՉԵՆՔ, ԱՅՍՏԵՂ ԿՈՏՈՐԱԾ Է»

(«Ողբերգական Շուշին» հուշապատումից)

Այս խոսքերը, ավելի շուտ այս բացականչությունը, ճիչը ես լսել եմ Ավետիք Իսահակյանի շուրթերից: Ե՞րբ, ինչո՞ւ: Ասեմ երբ, ասեմ ինչու: Դրա համար էլ պիտի սկսեմ հեռվից:

1948թ. ամռանը հայոց մեծ բանաստեղծը, այն ժամանակ ահա բանաստեղծության կենդանի դասականը հանկարծ, անսպասելի հայտնվում է Ստեփանակերտում իր շուշեցի տիկնոջ հետ: Վարպետին Արցախ էր բերել Ամերիկայում ապրող մի հայ, որը ծննդով  արցախցի էր և վարպետին մտերիմ էր, ճանաչում  և երկրպագում էր: Նրա անուն-ազգանունը Զաքար Սուվարյան էր: Արդեն տարեց մարդ էր, եկել էր, որ մնա ծննդավայրում, որ երբ մահանա՝ թաղվի Հայրենի հողում: Եկել էր նախ Երևան, առաջինն այցելել վարպետին ու ասել.

- Ավետիք ջան, գնում եմ Ղարաբաղ, արի գնանք ինձ հետ, հայրենակիցներս շատ կուրախանան քեզ տեսնելով:

Վարպետը իսկույն համաձայնվում է: Տիկին Սոֆիան տեսնելով, լսելով այս ամենը, ասաց. «Ես էլ եմ գալիս, ես շուշեցի եմ, չէ՞, ծնողներս մահացել են, չկան, նրանց թաղումը չեմ տեսել, գնամ գոնե գերեզմանները տեսնեմ»:

Եվ, ահա երեքով մտել են Արցախ՝ Զաքարի «Ֆորդ» ավտոմեքենայով:

Վարպետի այցը Արցախ՝ այնպիսի զարմանք և ուրախություն ստեղծեց արցախցիների սրտերում, որ թվաց նրանց վրա առաջին անգամ արևը աչք է բացել ժպիտով: Այս ուրախ լուրը ալիքավորվեց, ծավալվեց և ծփաց ամբողջ հայոց Արցախում: Վարպետի Արցախում հայտնվելու լուրը շուտ հասցրին դեռ իր գահին ամուր բազմած բռնակալին՝ Միրջափար Բաղիրովին: Եվ նա լուրը լսելուց մոլեգնեց, ելավ տեղից զայրույթով, զանգեց իսկույն Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ղեկավարներին, սաստեց, սպառնաց՝ ի՞նչ գործ ունի Ղարաբաղում Ավետիք Իսահակյանը՝ այդ մոլի դաշնակցականը: Չէ՞ որ ես Ձեզ զգուշացրել էի, որ Հայաստանի հայտնի և ոչ հայտնի մտավորականներից, գործիչներից ոչ մեկը չմտնի Ղարաբաղ: Նրանց մուտքը ձեզ մոտ վտանգավոր է թե Ձեզ համար, թե մեզ համար:

Խեղճ Ղարաբաղի ղեկավարները ի՞նչ անեին, վարպետին դո՞ւրս քշեն Արցախից: Հնարավոր չէ, ամոթ է: Բայց ի՞նչ անեին, որոշեցին հեռու մնալ, չմոտենալ նրան, իսկ ստեփանակերտցիները, գյուղերից եկած մարդիկ շրջապատել էին վարպետին, որի ներկայությունը նրանց համար մի ամբողջ Հայաստան էր, ասես չկար նրանց մշտական վախվորած զգուշությունը:

Վարպետին միայն ես էի ուղեկցում նրա շրջագայությունների ժամանակ: Ես այն ժամանակ Գրողների մարզային բաժանմունքի քարտուղարն էի: Վարպետի տիկինը շտապեցնում էր, որ գնանք Շուշի, շատ էր ուզում գտնել, տեսնել ծնողների գերեզմանը: Վարպետն էլ էր շտապում, բայց ես չէի ուզում, որ նրանք տեսնեն գերեզմանված Շուշին: Ախր Շուշին փաստորեն չկար, ավելի շուտ կար, բայց ավերված էր: Գիտեի, որ վարպետը շատ պիտի վշտանար, իսկ նրա տիկինը, որ բնիկ շուշեցի էր, տեսել էր, գիտեր, թե ինչ պերճաշուք էր հայրենի քաղաքը: Ծնողները չկան, քաղաքն էլ չկար, կդիմանա՞ր այս ամայության ցավին: Ու գնացինք: Այնուամենայնիվ, գնացինք Շուշի: Քաղաքը մի քանի հայկական գերեզմանոց ուներ, երկուսը ամենից մեծերն էին: Վերին և ներքին գերեզմանոցները: Տիկին Սոֆիայի ծնողները թաղված էին ներքևի գերեզմանոցում, որը շատ մոտ էր քաղաքի միակ մուտքին՝ ճանապարհի երկու կողմերին: Տիկին Սոֆիան իսկույն թռավ, մտավ գերեզմանատունը, սկսեց իր անհանգիստ որոնումները՝ մի շիրմաքարից մյուսը դիտելով: Չգտավ այդ շիրմաքարի մեջ, չգտավ իր ծնողների շիրմաքարերը: Գերեզմանատնից ներքև մի ոչ խոր ձորակ կար: Հողը փլվել էր և փլվածքը ձորն էր ընկել՝ իր հետ տանելով մի քանի շիրմաքարեր: Ահա այստեղ էլ տիկին Սոֆիան գտավ ծնողների քարերը: Գտավ, գրկեց ու սկսեց լալ: Երկար լացեց, լացեց սրտակեղեք, կարծես ոչ թե քարեր էր գրկել, այլ ծնողների մեռած մարմինները: Վարպետը լուռ նստել էր ճամփեզրի քարին և կարծես ինքն էլ էր արտասվում իր սգավոր տիկնոջ հետ:

Մտանք Շուշի քաղաքը: Եվ Վարպետն ասաց՝ գնանք ուղիղ Ղազանչեցոց եկեղեցին՝ ես տեսել եմ այդ հոյակապ շինությունը, տեսել եմ, հիացել, ուզում եմ հիմա էլ առաջինը նրան տեսնել:

Գիտեի, որ Ղազանչեցոցը տեսնելու բան չէ, խոշտանգված է, աղբ ու կեղտի մեջ է, չէի ցանկանա, որ Վարպետը տեսներ, զգար այդ մարմնացած ցավը: Բայց գնացինք: Հեռվից դեռ կանգուն, նույն տեսքով էր երևում եկեղեցին: Ահա մուտքի մոտ ենք: Վարպետը, տիկին Սոֆիան և Զաքարը իսկույն չոքում են, սկսում են համբուրել կամարաձև մուտքի սրբատաշ քարերը, բայց երբ բարձրանում են, նայում են շուրջը, հեռուն, ուր ամենուր հրդեհված շենքերի ծխապատ պատեր են, ուր Շուշին, հայոց հայագեղ Շուշին ամբողջովին գերեզմանված էր, Վարպետը ճչաց.

- Փախչենք, այստեղ կոտորած է…

Ու փախանք, ներս չմտանք. ինչ լավ էր, որ ներս չմտանք: Ներսը՝ եկեղեցու բակը, ինքը՝ շենքը, այնպիսի վիճակում էին ու այնպիսի տեսք ու վիճակի մեջ էր դրել թուրքի վայրագությունը, որ բաց աչքերով հնարավոր չէր նայել: Վարպետը տեսավ մուտքի ճակատին զույգ հրեշտակների քանդակը ամբողջովին գնդակոծված, ամեն թուրք այստեղ մտնելիս գնդակել է հրեշտակներին, բայց հրեշտակները դեռ մնում էին եկեղեցու մուտքի կամարի ճակատին և ցավի սեղմումը ավելի է կպել նրան.

- Ի՜նչ քաղաք էր, գեղեցկաշեն, խլրտուն. հայահոծ և հայագեղ,- մրմնջում էր Վարպետը քաղաքից դուրս գալուց հետո:

Հիշեցի Վարպետի 1948թ. ամռանը Շուշիում հայտնվելու տխուր օրը և միտս եկավ այն օրը, երբ ես՝ դեռ գյուղական պատանի, առաջին անգամ մտա Շուշի: Իմ մտնելը, չէ°, սովորական այցելություն չէր, ոչ էլ հետաքրքրություն: Ես եկել էի Շուշի որպես մանկավարժական բանֆակի ուսանող: Նոր էի ընդունվել և ես մենակ չէի, մի ամբողջ խումբ էինք, այն էլ՝ մեր գյուղից՝ Տումուց, և բոլորս էլ առաջին անգամ պիտի տեսնենք մի քաղաք, որի մասին մեր ծնողները զմայլանքով էին խոսում:

Մենք ուրախ էինք, գնում էինք քաղաք, պիտի սովորեինք քաղաքում: Շուշին մեր գյուղից հեռու չէր և գնում էինք հետիոտն: Բայց, որովհետև առաջին անգամ էինք դուրս գալիս գյուղից, թվում էր, մենք հեռու, շատ հեռու տեղ ենք գնում: Եվ այդ հեռու տանող ճանապարհը մեր առաջին քայլերին տխրություն և կարոտ ծնեց մեր սրտերում: Մեր ամեն  մի քայլով հեռանում էինք գյուղի հանդերից, գյուղը շրջապատող Տողասարից, Դիզափայտ սարից, Քիրսից: Հեռանում էին, բայց չէին կորչում, նայում էինք ետ՝ նրանք դեռ երևում էին, կարծես հայացքով մեզ ուղեկցում էին, ձեռքով էին անում հեռուներից: Հետագայում շատ ուրախացանք, երբ տեսանք, որ մեր սիրած սարերը շարունակում էին երևալ մեր հայացքին նաև Շուշի քաղաքից՝ բերդաքաղաքի ժայռապարիսպներին կանգնելիս:

Եվ, ահա, Շուշիում ենք և կանգնած ենք մի հոյակերտ, բարձր շենքի առաջ, որի ճակատին փորագրված է՝ «Ռեալական դպրոց» և կառուցողի անունը, ավելի ճիշտ՝ միջոցներ տվողի անունը, ապա կառուցման թիվը՝ 1906թ: Ռեալական դպրոցի շենքում մեր օրերում տեղավորված էր մանկավարժական ուսումնարանը և դրա համար էլ շենքը կոչվում էր մանկավարժական ուսումնարան: Այստեղ պիտի սովորենք և մենք՝ մանկավարժական բանֆակի ուսանողներս, որովհետև այս նորաբաց ուսումնական հաստատությունը նույնպես տեղավորված է նույն շենքում: Իմանալով այդ մասին, ուրախացանք, կանգնել էինք և դիտում էինք շենքը ամեն կողմից, հիանում էինք նրա ճարտարապետական տեսքով, որ շատ էր խոսուն ու վեհապանծ: Բայց, երբ մեր հայացքները պոկեցինք այդ միակ կանգուն շենքից, նայեցինք մեր շուրջը, հեռուն, տեսանք մի ամբողջ քաղաք՝ Հայոց գեղաշուք Շուշին ավերված, կործանված, գերեզմանված, մեր հրճվանքը փոխվեց խորունկ տխրության: Ամենուրեք ոչ թե շենքեր, այլ մերկ, ծխածածկ պատեր էին, ամենուրեք թուրքի վայրագության հետքերն էին: Այրվել էին, ինչ որ կարող էր այրվել: Մնացել էին քարե պատերը, որոնք ասես երկինք կարկառված ձեռքեր էին, որ երկնքից արդար դատաստան էին խնդրում ոճրագործների նկատմամբ: Կանգուն էր մնացել մեր շենքը՝ ուսումնարանի շենքը, շուրջը ավերակներ էին, փլատակներ, կանգնել էր մենակ, հպարտ և սգավոր, բայց և կանգնել է որպես խոսուն վկա ու կարծես ասում է՝ ինձ նայեք և համոզվեք, որ Շուշի քաղաքը զարդարված էր ինձ նման շենքերով…

Տեսանք այս ամենը և հուսահատություն, հիասթափություն ապրեցինք: Ապրեցինք և որոշեցինք հետ գնալ գյուղ, փախչել գերեզմանված քաղաքից, ուր, իսկապես, կոտորած էր, դիադաշտ էր կարծես: Եվ այդպես էլ կանեինք, եթե մեր կողքին չհայտնվեր համագյուղացի Արամ Նարինյանը, որն արդեն այդ տարի պիտի ավարտեր մանկավարժական ուսումնարանը: Նա մեզ հորդորեց, հուսադրեց ասելով.

- Դուք եկել եք սովորելու, ձեր ուսումը շարունակելու համար: Եվ պիտ սովորեք այս շենքում: Մի նայեք, տեսեք ինչ գեղեցիկ շենք է, ձեր ուսման տարիները պիտի անցնեն այդ շենքի հոյաշեն կամարների տակ և Շուշին՝ թեկուզ ավերակ, բայց նայեք՝ ինչ որ դիրք ունի այն, դուք այս բարձունքներից ամբողջ Ղարաբաղը կտեսնեք, մեր գյուղը չէ, մեր գյուղի սարերը կտեսնեք, մնացեք, հիմարություն մի արեք:

Ու մնացինք, կարողացավ համոզել մեզ: Բայց ուրիշները, չգիտեմ ինչպես, ես չկարողացա ընտելանալ իմ նոր վիճակին: Ցավին, ողբերգությանը ո՞նց ընտելանաս: Կործանված Շուշին ինձ այնպիսի ցավ տվեց, որ այն դարձավ ամբողջ Արցախի ցավը: Ամեն օր տեսնելով քաղաքի ավերակները, քայլելով նրանց միջով՝ ցավով էի քայլում, ցավի միջով էի քայլում: Եվ իմ առաջին երգը ծնվեց այդ ցավից:

(շարունակելի)
Բոգդան ՋԱՆՅԱՆ
Երևան

——————————————————————————————-

Հետադարձ հայացք

«ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՂԱՐԱԲԱՂ» ԹԵՐԹԻ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ

Հարգելի խմբագրություն

Այժմ, երբ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը քննարկման առարկա է դարձել ՍՄԿԿ Կենտկոմում և ՍՍՀՄ ԳԵրագույն սովետում, զարմանք է հարուցում այդ առնչությամբ Ադրբեջանի կոմկուսի ԿԿ-ի և ԼՂԻՄ-ի կուսակցական ապարատի դիրքորոշումը:

Իհարկե Ձեզ հայտնի է, որ ս. թ. հունվարին Մոսկվա այցելեց Լեռնային Ղարաբաղի 13 հոգուց բաղկացած պատգամավորությունը՝ Մարտունու շրջանի ընտրական տեղամասից ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի դեպուտատ Վ. Բալայանի ղեկավարությամբ: Պատգամավորությունը կազմում էին ութ կոմունիստներ, կուսակցական ու կոմերիտական ապարատի աշխատողներ, բանվորներ, պատերազմի մասնակիցներ, մտավորականներ:

Հունվարի 8-ին, ցերեկվա ժ. 3-ին պատգամավորությանն ընդունեց ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի նախագահի առաջին տեղակալ, քաղբյուրոյի անդամ ընկ. Պ. Ն. Դեմիչևը: Նրան հանձնվեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու մասին հանրագիրը, որի տակ ստորագրել էին Ադր. ՍՍՀ Գերագույն սովետի դեպուտատներ, մարզային, շրջանային, տեղական սովետների դեպուտատներ, ինչպես նաև կոլտնտեսությունների նախագահներ, հիմնարկ-ձեռնարկությունների ղեկավարներ, բրիգադիրներ, սկզբնական կուսակցական կազմակերպությունների քարտուղարներ, դպրոցների դիրեկտորներ և այլն, ընդամենը 260 հոգի:

Քննարկվեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայկ. ՍՍՀ-ին վերադարձնելու անհրաժեշտության հարցը:

Ընկ. Դեմիչևը հայտարարեց.

1. Սովետական կառավարությունն անհանգստացած է Լեռնային Ղարաբաղի հարցով:

2. Այդ հարցն արդեն երրորդ անգամ է բարձրացվում պատերազմից հետո:

3. Գերագույն սովետն արխիվային ծառայություններին արդեն հարցում է արել՝ խնդրին ծանոթանալու նպատակով:

4. Ըստ երևույթին անհրաժեշտ է Լեռնային Ղարաբաղի հարցով Գերագույն սովետի հանձնաժողով ստեղծել:

5. Սովետական կառավարությունը Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու պահանջը չի համարում նացիոնալիստական, առավել ևս՝ հակասովետական: Նա բոլոր միջոցները ձեռք կառնի այդ հարցը բարձրացնող անձանց դեմ տեղական իշխանությունների անօրինական ձեռնարկումները խափանելու:

Հունվարի 11-ին պատգամավորությանն ընդունեց նաև ՍՄԿԿ ԿԿ-ի ազգային հանձնաժողովի ենթաբաժնի վարիչ Վ. Ս. Միխայլովը, որին հանձնվեցին վերոհիշյալ հանրագիրը, Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչների մի քանի հարյուր նամակներ (անհատական), հարցին վերաբերող մի շարք նյութեր: Զրույցը տևեց 2 ժամ 20 րոպե: Ընկ. Միխայլովն ասաց.

1. Պատգամավորության մասին կհայտնվի ՍՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղարին:

2. Շուտով Լեռնային Ղարաբաղի հարցի մասին զեկուցագիր կներկայացնենք Կենտկոմի քարտուղարություն:

3. Հաղորդեք Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությանը, որ ՍՄԿԿ Կենկոմը անհանգստացած է ղարաբաղյան խնդրով և հնարավոր է, որ 1988 թ. հունիսյան կայանալիք 19-րդ կուսկոնֆերանսում քննարկվի նաև այդ հարցը:

4. ՍՄԿԿ Կենտկոմը հանձնարարել է ՍՍՀՄ պատմության և Գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտներին անհրաժեշտ փաստաթղթեր պատրաստել Ղարաբաղի վերաբերյալ:

5. Ղարաբաղի հարցը բարձրացնող մարդկանց նկատմամբ զանազան ճնշումներն ու հալածանքներն անթույլատրելի են: ՍՄԿԿ Կենտկոմը բոլոր միջոցները ձեռք կառնի այդ անօրինականությունները վերացնելու:

Զրույցի ընթացքում ընկ. Միխայլովը տեղեկացրեց Ադր. ՍՍՀ-ում հայ բնակչության տնտեսական, մշակութային, քաղաքական իրավունքների ոտնահարման բազմաթիվ փաստերի մասին: Նա հայտարարեց, որ սովետական իրականության մեջ նման երևույթներն անթույլատրելի են և շատ հարցեր պետք է լուծվեն ամենամոտ ժամանակներս, մինչև Լեռնային Ղարաբաղի հարցի ամբողջական լուծումը: Դրա հետ միասին ընկ. Միխայլովը կոչ արեց զսպվածություն և հանգստություն ցուցաբերել: Զրույցին մասնակցում էր ՍՄԿԿ Կենտկոմի կազմբաժնի հրահանգիչ ընկ. Գերասիմենկոն:

Այսքանից հետո զարմացնում է Բ. Ս. Կեւորկովի դիրքորոշումը, որն արտահայտվեց մարզկոմի պլենումում: Ժամանակը չէ՞, որ մարզի ղեկավարությունը հրաժարվի ազգային հոռետեսության  (նիհիլիզմ) քաղաքականությունից և կանգնի վերակառուցման ուղու վրա: Մեր ժամանակներում մարդկանց նացիոնալիզմի մեջ մեղադրելու համար շատ լուրջ փաստարկներ են հարկավոր, այլապես կարելի է պատասխանատվության ենթարկվել զրպարտանքի համար, որ քրեական հանցագործություն է:

Լեռնային Ղարաբաղի կուսակցական և սովետական ղեկավարներին հաջողություն եմ մաղթում նրանց աշխատանքում՝ հօգուտ մեր ժողովրդի ապագայի:

Իգոր ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ
տնտեսական գիտությունների թեկնածու, ավագ գիտաշխատող
18.01.1988թ.

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԿՌՎԻՑ ՀԵՏՈ ԹՐԵՐ ՉԵՆ ՃՈՃՈՒՄ.
իսկ ի՞նչ անել, երբ անելու ուրիշ ոչինչ չի մնում

Հոկտեմբերի 28-ին «Բաց հասարակություն» ՀԿ-ի կողմից կազմակերպվել էր կլոր սեղան, որին հրավիրված էին արվեստագետներ, մշակութային տարբեր կրթօջախների ներկայացուցիչներ, ԿՄՍ նախարարի աշխատակազմի ղեկավար Շավարշ Սարգսյանը, քաղաքաշինության նախարարության գլխավոր ճարտարապետ Վլադիմիր Հովսեփյանը, պատգամավոր ու Մանկական ստեղծագործության կենտրոնի տնօրեն Լյուդմիլա Բարսեղյանը և լրագրողներ: Կլոր սեղանի քննարկման առարկան ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարության կողմից հանրապետության մի շարք մշակութային օջախների, համույթների և դպրոցների զգալի մասը նախկին Ղարմետաքսկոմբինատի տարածքում կառուցվող համալիր տեղափոխելու հարցն էր: Համալիրի մի շենքը գրեթե ավարտված է, և վերոհիշյալ համույթների ու կրթօջախների մի մասը՝ Պարի պետական համույթը, «Վարարակն» և «Մռակած» երգչախմբերը, «Մենք ենք՝ մեր սարերը» ազգագրական համույթը, Պարարվեստի և Արվեստի դպրոցները, մոտ ժամանակներս կտեղափոխվեն նոր շենք: Ըստ ամենայնի, մայրաքաղաքի մշակութային օջախների մեծ մասը կհամախմբվեն մի տեղում՝ ձևավորելով մշակութային յուրատեսակ կենտրոն: Գաղափարն, իրոք, հրաշալի է: Բայց…

Բայց կան մի շարք լուրջ հանգամանքներ, որոնք ստվերում են թողնում նշված գաղափարի հրաշալի լինելու հանգամանքը: Առաջին «բայց»-ն, ըստ հավաքված արվեստագետների և ուսուցիչների, այն է, որ վերոհիշյալ որոշումը լայն քննարկումների առարկա չի դարձել, այսինքն՝ հաշվի չեն առնվել արվեստագետների, ուսուցիչների և ծնողների կարծիքները, և ստացվում է, որ իշխանությունները մարդկանց փաստի առաջ են կանգնեցրել: Բացի այդ, մարդիկ մատնանշում են նաև ընտրված տեղի ոչ հարմար լինելը. գաղտնիք չէ, որ այդ տարածքը բանուկ չէ և շատ մեծահասակներ իրենք են խուսափում այդ տարածքով անցնելուց, էլ չենք խոսում երեխաների մասին: Երրորդ հարցն, ըստ հավաքվածների, այն է, որ սխալ է մի շենքում հավաքել տարբեր տարիքի մարդկանց՝ որքան էլ սենյակները ձայնամեկուսացված լինեն: Այսպես թե այնպես, որոշումն արդեն կայացած է, և մտածել, թե դեռ հնարավոր է որևէ բան փոխել, անիմաստ է: Բայց կլոր սեղանն, այնուամենայնիվ, կայացավ, որտեղ բարձրացվեցին մի շարք հարցեր, որոնք և ուզում ենք ներկայացնել ընթերցողի դատին:

Նախ՝ «Բաց հասարակություն» ՀԿ-ի խորհրդի անդամ Նաիրա Հայրումյանը հավաքվածներին ներկայացրեց բնակչության շրջանում անցակցված հարցման արդյունքները: Հարցմանը մասնակցած 120 հոգուց 70-ը դեմ են արտահայտվել նոր շենք տեղափոխվելու գաղափարին: Այն հարցին, թե ինչո՞ւ, վերջիններս մատնանշել են մի շարք պատճառներ.

1. Շատ հեռու է, և այդտեղ վատ է աշխատում տրանսպորտը,

2. Նույնիսկ եթե տրանսպորտի հարցը լուծվի, ստիպված կլինենք միշտ օգտվել դրանից, իսկ դա ավելորդ ծախսեր է պահանջում,

3. Այդ թաղամասում սանիտարական վատ պայմաններ են, շատ են քանդված շինությունները,

4. Բոլոր մանկական հաստատությունները պետք է տեղակայված լինեն քաղաքի կենտրոնում, որպեսզի հասանելի լինեն բոլորին,

5. Հաստատությունները կխանգարեն իրար,

6. Երևի ինչ-որ մեկին հարկավոր են եկել քաղաքի կենտրոնի շենքերը,

7. Իսկ ո՞վ է մեզ հարցրել:

Հարցվողներից 41 մարդ դրական են վերաբերվել հարցին: Նրանք հետևյալ կարծիքներն են արտահայտել.

1. Դա ավելի մոտիկ կլինի իմ տանը,

2. Ես գիտեմ, թե նոր շենքում ինչպիսի լավ պայմաններ կլինեն,

3. Ես գիտեմ, որ այնտեղ կլինի լողավազան,

4. Քաղաքն ընդարձակվում է այդ ուղղությամբ:

9 հարցվող պատասխանել են, որ դա իրենց չի վերաբերում:

Կլոր սեղանին ներկա Արվեստի դպրոցի դասատուները նշեցին, որ իրենք շնորհակալ են պետությանը իրենց մասին մտածելու և նոր շենք կառուցելու համար, բայց կան մի շարք հանգամանքներ, որ մտահոգում են վերջիններիս: Նախ այն, որ իրենց աշակերտներից շատերը նոր շենք տեղափոխվելուց հետո կդադարեն հաճախել Արվեստի դպրոց, ասել է թե՝ ուսուցիչները կմնան առանց աշակերտ, հետևաբար՝ կառաջանա նաև աշխատանք կորցնելու վտանգ:

Մանկական ստեղծագործության կենտրոնի տնօրեն Լ. Բարսեղյանի խոսքերով, նոր շենքում ուղղակի հեքիաթային պայմաններ կլինեն, բայց կա մտավախություն, որ բոլորը մի տեղում իրար կխանգարեն: Որպես ասվածի օրինակ, Լ. Բարսեղյանը մատնանշեց հենց Մանկական ստեղծագործական կենտրոնը: Վերջինս տեղակայված է նախկին թիվ 4 մսուր-մանկապարտեզի մի թևում: Մյուս թևում տեղակայված է մանկապարտեզ: Տիկին Բարսեղյանի խոսքերով, իրենք «արդեն 6 տարի է խանգարում են իրար»:

Եղան նաև կարծիքներ, ըստ որոնց, տեղը և գաղափարը լավն են, պարզապես ժամանակն է ոչ հարմար: ԿՄՍ նախարարության աշխատակազմի ղեկավարը չհամաձայնեց ներկաների այն կարծիքին, որ կոլեկտիվներն իրար կխանգարեն: Նրա խոսքերով, դրա փոխարեն ավելի լավ է մտածել նոր շենքի լավ պայմանների մասին: Քաղաքաշինության նախարարության գլխ. ճարտարապետն էլ իր հերթին նշեց, որ սխալ է Ստեփանակերտի պես փոքրիկ քաղաքում տարբերակել կենտրոնն ու ծայրամասը: Ըստ նրա, այդ թաղամասում շուտով կկառուցվեն բնակելի շենքեր և կլուծվի տրանսպորտի հարցը, ինչին ի պատասխան՝ լրագրողներից մեկը խնդրեց երթուղայինի տենդերը հայտարարել մինչև կրթօջախների համալիր տեղափոխվելը:

Եզրափակելով հնչած կարծիքները՝ Արցախի պետական կապելլայի գեղղեկավար և դիրիժոր Նինա Գրիգորյանը նշեց, որ այս ամենի պատճառը հարցին գավառական և ոչ պրոֆեսիոնալ մոտեցումն է, իսկ մշակույթի գործիչների մեծ մասին մի տեղում համախմբելը նույնն է, ինչ «ոչխարների հոտը քշելը», միայն թե աչքից հեռու լինեն և անընդհատ չհիշեցնեն իրենց գոյության մասին: Իսկ Ստեփանակերտ ժամանող տուրիստներն էլ մշակութային օջախներ տեսնելու փոխարեն, ստիպված կլինեն ամեն քայլափոխի միայն խանութներ տեսնել:

Թեև հարցը որոշվել է մինչև Կամո Աթայանի ԿՄՍ նախարար նշանակվելը, այնուամենայնիվ, մեկնաբանությունների ակնկալիքով դիմեցինք նաև նրան:

Ըստ նախարարի, չնայած որոշումը կայացվել է մինչև իրեն, ինքը կողմնակից է այդ գաղափարին: «Ինչ վերաբերում է տարածքին, ժամկետներին, համապատասխան խորհրդատվությանը, չեմ կարող այս պահին վկայել՝ եղե՞լ է, թե՞ չի եղել,- նշել է նա,- ես դրան միանշանակ գնահատական տալ չեմ կարող, բայց չեմ կարծում, որ քննարկում չի եղել»: Անդրադառնալով ուսուցիչների այն մտավախությանը, որ իրենք կկորցնեն իրենց աշակերտներին, նախարար Կ. Աթայանը նշեց. «Ես կառաջարկեի, որ մեր համույթների և կենտրոնների տնօրենները ոչ թե հակադիր դիրք բռնեն, այլ հիմիկվանից քարոզեն, որ դա լավ գաղափար է: Թող մի քիչ լավատես լինեն»:

Հ.Գ. Ասում են՝ «կռվից հետո թրեր չեն ճոճում», և գուցե կլոր սեղանի կազմակերպումը կռվից հետո թուր ճոճել է հիշեցնում, պարզապես խնդիրն այն է, որ, միևնույն է՝ որոշումը կայացած է, և ուրիշ բան անել արդեն հնարավոր չէ:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ԱԼԻՍԻԱ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆԻ ՀԵՏ

Հանդիպումը տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 25-ին: Նա առաջին անգամ էր ներկայանում Արցախ՝ գրականագետ Աբգար Ափինյանի ուղեկցությամբ:

Մշակույթի և երիտասարդության պալատի մեծ դահլիճը լեփ-լեցուն էր նրա անզուգական արվեստի երկրպագուներով՝ բանաստեղծներ, գրողներ, գրականագետներ, գիտնականներ, պետական այրեր, ովքեր սրտաբուխ խոսքեր հղեցին բանաստեղծուհուն, մեկնաբանելով բանաստեղծուհու իրենց վրա ունեցած յուրատիպ մտքերի ազդեցությունը:

Երեկոն ավարտվելու վրա էր… Ու կարիք եղավ, որ հարցեր հղեն բանաստեղծուհուն: Հարցերից մեկում առաջարկվեց, որ հոգեբանության դասախոս Գրիգոր Դանիելյանը որոշ մեկնաբանություններ տա բանաստեղծուհու պոեզիայի մասին, իհարկե, հոգեբանի տեսանկյունից, քանի որ բոլոր ելույթ ունեցողները նրա երկերի քննարկումներն ու գնահատումները կատարում են գրականագիտության տեսանկյունից: Անակնկալի եկա, քանի որ ծրագրում նախատեսված չէր իմ խոսքը, հետևաբար խոսք ասելու պատրաստ չէի ու փորձեցի ուղղակի դահլիճից արտասանել նրա գործերից մի քառյակ: Սակայն ամբոխը չընդունեց դա և, ինձ հրելով, բարձրացրին բեմ:

Հանպատրաստից ստիպված եղա երկու խոսք ասել: Նախ դժվար է ինձ համար գնահատականի խոսք ասել Ալիսիա Կիրակոսյանի արվեստի մասին, այն էլ այնպիսի մեծերից հետո, որոնք այդ բնագավառում ճանաչված  են, և մանավանդ, որ այս երեկո շատ բաներ ասվել ու վերասվել են նրա մասին, բայց, այնուամենայնիվ, հարմար եմ գտնում մեջբերել իմ գնահատականի համար Շեքսպիրի մի հերոսի խոսքը. «Բրաբացիոյի մտքերը նման են ցորենի 2 հատիկի, որը շպրտված է հարդի հսկայական դեզի մեջ: Որպեսզի գտնենք, պետք է ողջ դարմանը քամուն տալ»: Իհարկե, նման բանաստեղծներ շատ կան… Բայց Ալիսիա Կիրակոսյանի պարագայում բացառվում է նման բան: Նրա մտքերը հեղինակի հոգուց ծնվում են որպես բյուրեղներ: Կարճ տարածքի վրա խորաթափանց մտքեր կառուցելու անգերազանց վարպետ է նա:

Տողերը շարում է, մտքերը ենթագիտակցությունից հառնում են վեր՝ գիտակցության ոլորտ, ապա վերջին տողում «պայթում է» մտքի ձուլածո ոսկին և տարածվում հոգու մեջ:

Արտասանում եմ.

Հեռուներով լի
Մի ջինջ արտասուք
Ծնվելուց առաջ
Մահանում է լուռ…

Այսպիսի հոգեվիճակի խորքային մեկնաբանությունը վկայում է բանաստեղծուհու մարդկային հոգին ներթափանցելու ակնհայտ տաղանդի մասին, որը քչերին է տրվում: Նման հոգեվիճակ բոլորն են ապրում՝ կյանքի ալեկոծվող դեպքերի անդրադարձներում, սակայն այդպիսի հոգեվիճակին բառային տեսք տալը ի վիճակի են լինում միայն մեծերը:

Իսկ ինչքա՜ն-ինչքան նման մտքեր ու պատկերներ կան Ալիսիա Կիրակոսյանի երկերում, որոնք, որպես հոգեբանության դասախոս, օգտագործել և այսօր էլ օգտագործում եմ իմ դասախոսությունների ժամանակ՝ անձամբ ապրելով ու ուսանողներին էլ ապրեցնելով նրա հյութեղ ջերմությամբ:

Այնուհետև մոտեցա շնորհաշատ բանաստեղծուհուն և խոնարհաբար համբուրեցի այն ձեռքը, որով նա գրիչ է վերցնում ու իր աստվածային մտքերի հեղեղը թափում մեր՝ սովորական մահկանացուներիս պապակ հոգիներում…

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

Մշակութային անցուդարձ

ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարության մշակույթի վարչության պետ Վլադիմիր Միքայելյանը աշխատանքից ազատվելու դիմում է ներկայացրել նախարար Կամո Աթայանին: Հաստատելով այդ լուրը՝ Կ. Աթայանը նշել է նաև, որ վերջին ամիսների քննարկումները և զարգացումները տանում են նախարարությունում կադրային լուրջ փոփոխությունների: Նախարարը հերքել է, սակայն, մայրաքաղաքում տարածված այն լուրը, թե աշխատանքից կազատվի նաև Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնի տնօրեն և գլխավոր ռեժիսոր Լեոնիդ Հարությունյանը: Կամո Աթայանի խոսքերով՝ ոչ ոք չի ժխտում, որ թատրոնում եղել են ստուգումներ և ներկայացվել է այնտեղ տիրող իրավիճակն արտահայտող օբյեկտիվ տեղեկանք, բայց, ինչպես նշել է նա, թատրոնի նկատմամբ առայժմ կոնկրետ քայլեր չեն կիրառվել: «Սակայն,- եզրափակել է Կ. Աթայանը,- եթե նախարարությունը ստուգման գործընթաց է իրականացրել, ուրեմն այդ տեղեկանքի ոգուն համապատասխան քայլեր կձեռնարկվեն»:

Իսկ տեղեկանքի եզրակացությունը, հիշեցնենք, հետևյալն է. «թատրոնում տիրող բարոյահոգեբանական իրավիճակը մոտ է ճգնաժամայինին»:

Լույս է տեսել «Հայրենիք» թերթի «Խաչմերուկ» մանկապատանեկան հավելվածի անդրանիկ համարը: Թերթի առաջին էջում կարող եք կարդալ «Խաչմերուկի» դիմումը իր ընթերցողներին, գրականությանը և կրթությանը վերաբերող լուրեր, ինչպես նաև «Երեխաների մասին» օրենքի նոր դրույթները: Բացի այդ, պատանի ընթերցողները թերթում կարող են կարդալ իրենց հասակակիցների նամակներն ու բանաստեղծությունները, մի շարք միջազգային բառերի հայերեն համարժեքը, անունների բացատրական տեղեկատու, օրացույց, մանկագիրների ստեղծագործություններ, հոբելյարի անկյուն, կատակներ և տարբեր խաչբառեր ու բառաշարեր:

Թերթն իր նշանաբանն է ընտրել հայերեն թարգմանված առաջին նախադասությունը. «Ճանաչել զիմաստություն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»: Համարի պատասխանատուն է Էռնեստ Եսայանը:

Շնորհավորում  ենք «Խաչմերուկի» ծնունդը և մաղթում ենք բարի երթ:

Նոյեմբերի 10-ին երիտասարդության օրվա կապակցությամբ Երիտասարդության պալատում տեղի ունեցավ պաշտոնական արարողություն, որի ընթացքում խրախուսական հուշանվերներով պարգևատրվեցին տարբեր ոլորտներում աշխատող մի շարք երիտասարդ մասնագետներ:

Այսպես, ԿՄՍ նախարարության կողմից պարգևատրվեցին Անդրանիկ Սևլիկյանը (կրթության ոլորտ), երգիչ Մակենա Բաղրյանը (մշակույթ) և Մարինա Մուսայելյանը (սպորտ): Առողջապահության նախարարությունը պարգևատրեց Արամ Գրիգորյանին, Քաղաքաշինության և արտադրական ենթակառուցվածքների նախարարությունը՝ Գոհար Գալստյանին և Արայիկ Պողոսյանին, Պաշտպանության նախարարությունը՝ Արթուր Զաքարյանին, Ոստիկանությունը՝ Ֆելիքս Հարությունյանին, Արտակարգ իրավիճակների վարչությունը՝ Մեխակ Արզումանյանին, Արտգործնախարարությունը՝ Մերի Առաքելյանին, Գրողների միությունը՝ Վիտալի Պետրոսյանին, Լրագրողների միությունը՝  հեռուստալրագրող Լուսինե Ավանեսյանին:

Նոյեմբերի 3-ին քաղաքապետարանի դահլիճում բացվեց նկարիչ, քանդակագործ Առնոլդ Մելիքսեթյանի անհատական ցուցահանդեսը:

Ցուցահանդեսին ներկայացված են գեղանկարչական, գրաֆիկական ավելի քան 70 գործեր, 20 քանդակներ և 8 նկարազարդ սափորներ:

Առնոլդ Մելիքսեթյանը 1969 թվականին ավարտել է Երևանի Մ. Սարյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, իսկ 1977-ին՝ գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը:

Նկարիչն ունեցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսներ, այդ թվում՝ անհատական ցուցահանդեսներ 1969 և 1986 թվականներին Ստեփանակերտում, և 1993 թվականին՝ Երևանում:

Ցուցահանդեսը կտևի մինչև նոյեմբերի վերջը:

ԼԻՆՈՒՄ Է՝ ՉԻ ԼԻՆՈՒՄ «ԼԵԶՎԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»

Նոյեմբերի 11-ին  Արցախի լրագրողների միությունն անցկացրեց «Լեզվի քաղաքականություն» թեմայով կլոր սեղան: Հրավիրված էին ԱԺ կրթության և սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արպատ Ավանեսյանը, արտաքին հարաբերությունների և լրատվության մշտական հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը, ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարության լեզվի տեսչության պետ Լեռնիկ Հակոբյանը, ԱրՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի դեկան Արմեն Սարգսյանը, պատմաբան-ազգագրագետ Լեռնիկ Հովհաննիսյանը, լրագրողներ: Բարձրացված հարցերը վերաբերում էին նրան, թե որքանով է պաշտոնական խոսքում պահպանվում հայերենի անաղարտությունը, արդյո՞ք, բոլոր պետական պաշտոնյաներն են տիրապետում գրական հայերենին:

Խոսելով իր գերատեսչության մասին, Լեռնիկ Հակոբյանը նշեց, որ լեզվի տեսչությունը ստեղծվել է 2005 թ. հունվարին, որի նպատակն է.

1. ԼՂՀ-ում միասնական լեզվական քաղաքականության իրականացումը,
2. «Լեզվի մասին» օրենքի կետերի ապահովումը,
3. Գրական հայերենի գործածության ապահովումը:
4. Ազգային փոքրամասնությունների լեզվի գործածության ապահովումը,

Բացի այդ, ըստ Լ. Հակոբյանի, տեսչության կողմից դիտարկումների առարկա են դարձել ձեռնարկություններում և պետական մարմիններում տարվող գործավարությունը, գովազդներն ու գովազդային ցուցապաստառները, հեռուստա-ռադիո եթերը, տպագիր խոսքը: Ըստ Լ. Հակոբյանի, ամենից շատ խախտումներ կատարում են անհատ ձեռնարկատերերը՝ օտար լեզուներով ցուցատախտակներ ու գովազդային պաստառներ փակցնելով իրենց խանութներին: Օրենքի լուրջ խախտումներ են կատարում նաև որոշ պետական մարմիններ: Դրա վառ օրինակը առողջապահության նախարարությունն է, որտեղ գործավարությունն առայսօր տարվում է ռուսերեն լեզվով, ՔԿԱԳ-ն (ԶԱԳՍ-ը), որտեղ էլ պաշտոնական արարողություններն են տարվում ռուսերեն լեզվով: Լ. Հակոբյանը նշեց նաև, որ միայն բազմաթիվ նախազգուշացումներից հետո են իրենք հայց ներկայացնում դատարան և հիմնականում շահում են դատը: Ինչ վերաբերում է պատժամիջոցներին, դրանք հիմնականում տուգանքներ են, որոնց չափը տատանվում է 50.000-300.000 դրամի սահմաններում, ընդ որում՝ բարձր պաշտոնյաների համար գումարը, բնականաբար, մեծանում է: Մեր այն հարցին, թե եղե՞լ են, արդյոք, դեպքեր, երբ տեսչությունը դատի է տվել պաշտոնատար անձանց, Լ. Հակոբյանը պատասխանեց, որ այդպիսի դեպքեր չեն եղել, քանի որ պետական պաշտոնյաների օրինախախտումներն այնքան լուրջ չեն, որպեսզի այդ կապակցությամբ հայց ներկայացվի դատարան:

«Լեզվի մասին» օրենքն ընդունելիս բավականին շտապել ենք»

Ի պատասխան հնչած այն կարծիքի, որ լիովին հայերենի անցնելու համար մարդկանց անհրաժեշտ է ժամանակ, Վ. Աթանեսյանը նշեց, որ «Լեզվի մասին» օրենքն ընդունվել է 1995 թ., որտեղ հստակ մատնանշված է եղել 3 տարի անցումային շրջանը: Այդ ընթացքում ձեռնարկություններն ու պետական մարմինները լիովին պիտի անցնեին հայերենի: ԱԺ կրթության և սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արպատ Ավանեսյանը հետաքրքրվեց, թե, արդյո՞ք, պետությունը բյուջեից գումար է նախատեսում այն մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են հայերեն վերապատրաստում ստանալ: Նման միջոցներ, ըստ Լ. Հակոբյանի, պետբյուջեից չեն հատկացվում: Տեսչությունը կարող է կազմակերպել նման դասընթացներ, հարցն այն է, որ առայժմ դիմորդներ չեն եղել: ԱրՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի դեկան Ա. Սարգսյանն իր հերթին նշեց, որ խոսքն այստեղ դիտավորյալ խախտումների մասին է. եթե հեռուստատեսությամբ կամ ԱԺ նիստում խոսվում է ռուսերեն կամ ոչ գրագետ հայերեն, ապա դա պետության խնդիրը չէ, և դրա համար պետությունը պարտավոր չէ բյուջեից գումարներ հատկացնել: Ըստ Վ. Աթանեսյանի, պետությունը պարտավոր է  ապահովել օրենքի կետերի իրագործումը, խնդիրն այն է, որ Ստեփանակերտի մտավորականությունը մեծ մասամբ մնում է օտարալեզու մտածողության տեր: Մասնակիցներն ուշադրություն դարձրին նաև օրենքում իրար հակասող կետերի վրա. մի կետի համաձայն պետական պաշտոնյան պարտավոր է տիրապետել գրական հայերենին, իսկ ինչպես նշում է Վ. Աթանեսյանը, օրենքում չի ասվում, որ նախագահը, նախարարը կամ պատգամավորը պարտավոր են տիրապետել հայերենին, հակառակ դեպքում կխոսվի մարդու իրավունքների խախտման մասին: Վ. Աթանեսյանի հավաստմամբ, նախարար ունենք, որ ԱԺ նիստերի ժամանակ անընդհատ կրկնում է «ուրեմնըս» բառը:  Ըստ նրա, ավելի լավ է մարդը խոսի գրագետ ռուսերենով, քան աղավաղված հայերենով. «Հայերենին տիրապետելն ու հայերեն խոսելը տարբեր բաներ են»: Այդ պատճառով, ըստ նրա, «Լեզվի մասին» օրենքն ընդունելիս բավականին շտապել ենք:

Բա ԶԼՄ-ների լեզո՞ւն…

Կլոր սեղանի մասնակիցները նաև տարակուսանք հայտնեցին այն կապակցությամբ, թե ինչու են մեր քաղաքացիները նախընտրում օտարալեզու ԶԼՄ-ները: Ռադիոլրագրող Մելանյա Միլոնյանի կարծիքով՝ եթերից հնչող հայերենը պիտի կանոնիկ լինի, հայերենի կանոնների ու շարադասությանը համապատասխան: Անշուշտ, մամուլում տպագրվող և եթերից հնչող խոսքը պիտի անաղարտ լինի, բայց անհրաժեշտ է տարբերակել լրագրողական լեզուն և գեղարվեստական լեզուն, հակառակ դեպքում ԶԼՄ-ների նկատմամբ քաղաքացիների մոտ անվստահություն կառաջանա:

Վ. Աթանեսյանն էլ իր հերթին նշեց, որ տեղական թերթերը չեն վաճառվում այն պատճառով, որ իրենց էջերում տպագրում են միայն կեղտոտ քաղաքականություն, փոխադարձ հայհոյանքներ և գովասանքներ:

Եզրափակելով արված առաջարկություններն ու հնչած կարծիքները, լրագրողների միության նախագահ Կիմ Գաբրիելյանն կատարեց երկու եզրահանգում. անհրաժեշտ է նախ՝ «Լեզվի մասին» օրենքում կատարել փոփոխություններ, և երկրորդ՝ հանդես գալ առաջարկությամբ, որպեսզի գալիք տարի, երբ հեռուստատեսության եթերը դառնա երկժամյա, եթեր հեռարձակվի լեզվի մասին հաղորդաշար:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՆՎԵՐԸ

(իրապատում)

Աշնանային արևոտ, հաճելի օր էր: Քաղաքի կենտրոնական խանութներից մեկում սովորականից քիչ մարդ կար: Դա այն խանութներից է, որտեղ ամեն-ամեն ինչ կա, զարմանալի շատ ու շատ, զարմանալի էլ թանկ: Այդտեղ մտնողներից շատերը, հենց այնպես, ապրանքների տեսականու հետ ծանոթանում են, գներով զարմանում, դես ու դեն նայում, ափսոսանքով ու հուսահատ դուրս գալիս: Խանութում տխուր շրջելով (ինչպես չտխրես, երբ ամեն ինչ կա, իսկ փողդ չկա, չկա ու չկա նույնիսկ առաջին անհրաժեշտության որևէ բան գնելու համար), այնուամենայնիվ, հաշվումներ կատարելուց հետո հնարավոր համարեցի ինձ համար արդեն «մեծ ծախս» անել՝ լվացքի փոշի և օճառ գնել:

Մոտեցա «պարֆյումերիա» բաժնին: Տասը-տասնմեկ տարեկան մի խումբ դպրոցական աղջիկներ, վաճառասեղանի առջևում կանգնած, մեկ-մեկ ստուգում էին վաճառասեղանին շարած զանազան քսուքներ, շրթներկեր, դիմափոշի, օծանելիք և ինձ համար անծանոթ էլի ինչ-որ բաներ: Ինչպես երևում է, կոսմետիկայի այդ հարուստ տեսականիից ընտրություն պիտի կատարեին:

Զարմացա, որ այդ տարիքում աղջիկներն ուզում են շպարվել, չնայած դա արդեն ցավալի իրականություն է, թեև, ինչ զարմանաս, երբ քաղաքում նրանք շրջում են փորները, պորտները, թիկունք ու կուրծքները բաց: Այնուամենայնիվ, հետաքրքրությունից մոտեցա ու ասացի.

- Աղջիկներ, այդ տարիքում ձեր ինչի՞ն են պետք այդ ներկերն ու քսուքները, առանց դրանց էլ դուք սիրուն եք, գեղեցիկ ու ջահել…

Գործին իմ անսպասելի խառնվելուց աղջիկները շփոթվեցին:
- Մենք սրանք մեզ համար չենք առնում:
- Իսկ ո՞ւմ համար եք առնում,- հարցրի:
- Մեր ուսուցչուհու համար, ուսուցչի օրվա առթիվ ուզում ենք նվեր գնել:

Ա՛յ քեզ բան, այս ի՛նչ օրի ենք հասել, որ աշակերտուհին ուսուցչուհու համար շրթներկ-քսուքներ է գնում, այն դեպքում, երբ ավելի լավ կլիներ, եթե աշակերտներն ընդհանրապես չնկատեին, որ ուսուցչուհին այդպիսի արհեստական միջոցներով ձգտում է բարետես երևալ,- մտածեցի ես:

Նվեր ընտրելը, իհարկե, երբեմն դժվար է լինում: Եվ ես որոշեցի օգնել:
- Աղջիկներ, ուզո՞ւմ եք ձեզ օգնեմ, լավ նվեր գնեք:
- Հա, ուզում ենք,- ուրախ ասացին նրանք:
- Քիչ այն կողմ, փողոցն ի վեր, գրախանութ կա, գնանք մի լավ գիրք առնենք, օրինակ՝ Հովհաննես Թումանյանի քառյակները, Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծությունները կամ մի այլ գիրք: Հիանալի գրքեր շատ կան, ես տեսել եմ, գիտեմ, հետն էլ մի հատիկ ծաղիկ, ձեր ուսուցչուհին գոհ կլինի, իրեն երջանիկ կզգա,- առաջարկեցի ես:

Աղջիկները, որ ուշադրությամբ ինձ լսում էին, միաբերան ծիծաղեցին ու, շրջվելով, նորից սկսեցին վաճառասեղանին շարված ապրանքները շուռ ու մուռ տալ:

- Գնա՞նք,- հարցրի ես:
- Չէ, պետք չի, չենք ուզում,- համարյա միաբերան հրաժարվեցին նրանք:
- Ինչո՞ւ,- զարմացա:
- Չենք ուզում, մեզ գիրք հարկավոր չէ, որովհետև մեր ուսուցչուհին գիրք չի սիրում, հասկանո՞ւմ եք, էսպիսի բաներ է սիրում, մազերի ներկեր, դեմքի, թարթիչների ներկեր:

- Իսկ որտեղի՞ց գիտեք, որ նա գիրք չի սիրում, գուցե սխալվում եք, ինչ-որ բան շփոթում եք:

- Ոչ սխալվում ենք, ոչ էլ շփո-թում, մենք մեր դասատուներին բոլորին էլ շատ լավ ենք ճանաչում,- վճռականորեն հայտարարեց աղջիկներից մեկն ու շրջվեց և իրենց հավաքած փողը հաշվեց, տվեց վաճառորդուհուն ու խնդրեց, որ բոլորը փաթաթի տա իրեն:

Երբ աղջիկներն աշխույժ աղմկելով խանութից դուրս եկան, նրանց ետևից մոլոր քայլերով դուրս եկա, մոռանալով, որ ինչ-որ բան պիտի գնեի: Ամբողջ ճանապարհին մտքումս, անկախ ինձանից, շարունակ կրկնվում էր աղջիկների ասածը. «Մեր ուսուցչուհին գիրք չի սիրում…»:

Երանի՜ այդ ուսուցչուհին տխուր բացառություն լիներ…

Էմմա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

Горячие точки

Чересполосица по-ирландски

“Все мирные страны похожи друг на друга, но каждая конфликтующая несчастлива по-своему”, – так перефразировал знаменитое выражение Льва Толстого автор книги о карабахском конфликте “Черный сад” Томас де Ваал. И действительно – людям из “мирных” стран никогда не понять суть и тонкости конфликтующих регионов –  для них все мы на одно лицо… Между тем, как бы ни были разны “конфликтники”, они способны понять друг друга лучше, чем кто-либо из посредников или доброжелателей…

Белфаст, столица Северной Ирландии, своими темпами немножко напоминает Степанакерт. Такой же провинциальный и немноголюдный. Но – ситуация в самом городе совершенно иная. Здесь неуместно говорить о следах конфликта, потому что противостояние все еще налицо. Сколько бы ни говорили политики о якобы состоявшемся мирном урегулировании северо-ирландской проблемы, как бы ни приводили ее другим конфликтующим странам в качестве примера успешного разрешения, в самой Северной Ирландии трудно не заметить, что конфликт здесь еще достаточно актуален.

Зеленый остров 

Северную Ирландию по-другому еще называют и “зеленым островом”, но при этом здесь надо особенно внимательно относиться к разным цветам и флагам. Весь Белфаст и его пригороды разделены на разные цвета: если преобладают сине-красные оттенки, то значит – вы в части города, где в основном проживают протестанты, если зеленые цвета – то это территория католиков… Хотя – так легко говорить о разграничениях все же не приходится. Как и все конфликты, северо-ирландский имеет столько особенностей, столько непонятных тонкостей и переплетений, что на первый взгляд “чужака” кажется, что и разобраться-то в нем невозможно. Сами жители этой страны тоже нас предупреждали – «чем больше узнаешь о конфликте, тем больше запутываешься…” Но попытаться понять и сравнить все-таки можно.

Корни северо-ирландского конфликта, как и карабахского, уходят в далекую историю. Сегодня, когда многие политики и посредники говорят, что “уход в историю” создает новые проблемы и решать конфликты надо без оглядки назад, стоит задуматься: ведь врачи лечат не симптомы, а причину болезни. Значит, без возврата в историю все же не обойтись.

Истоки конфликта 

Начиная с 12 века, Ирландия стала подпадать под английское влияние и владычество. После покорения Ирландии Генрихом II-ым она стала составной частью Соединенного Королевства. С тех пор началось и шло с переменным успехом сопротивление английскому, а затем британскому вмешательству в дела Ирландии. В начале 20 века, после восстания ирландских националистов, на большей части острова по условиям Англо-Ирландского договора 1921 года было создано отдельное государство. Тем самым было зафиксировано разделение Ирландии на состоящее в основном из католиков Ирландское Свободное Государство и Северную Ирландию, большая часть населения которой, принадлежавшая к протестантской общине, пожелала остаться в пределах Соединенного Королевства.

Если говорить упрощенно, сегодня конфликт внутри Северной Ирландии идет между двумя основными общинами – протестантами и котоликами. Но причина конфликта кроется не в религии… Просто большинство католиков считает, что они произошли от кельтов или гэлов – исконных жителей Ирландии до британского проникновения. Они гордятся ирландским происхождением и в политическом плане желают, чтобы Северная Ирландия прекратила свою связь с Королевством и присоединилась к Ирландской Республике. Сторонников воссоединения называют националистами или республиканцами – ярые республиканцы иногда даже являются сторонниками насилия для достижения своей главной цели.

Протестанты ведут свое происхождение в основном из Шотландии и Англии. После разработанной в Лондоне программы переселения, в истории известной как «Ольстерская плантация», земли кельтских вождей были конфискованы и переданы английским переселенцам и плантаторам – в основном, протестантам. Вот так, как сейчас иронично любят повторять ирландские националисты, «протестанты получили лучшие земли, а католики – лучшие виды»… Община североирландских протестантов оказалась в более выгодном положении и потому рассматривала Великобританию как ключ к своему дальнейшему процветанию. Когда часть Ирландии пожелала независимости, протестанты мобилизовались для того, чтоб остаться в составе Соединенного Королевства. Их политическая идентичность утвердилась как юнионистская, а более бескомпромиссные юнионисты известны как лоялисты, хотя всем им присуща верность британскому монарху.

Период Беспорядков 

Очень трудно на первый взгляд понять все эти тонкости североирландской проблемы, тем более что, как и в нашем конфликте, там перемешалось все: национальное, религиозное, социальное, этническое, историческое… Какая-то сторона посчитала, что наиболее действенный метод – теракты, какая-то – политический диалог, но ни один из путей сегодня пока не привел к полному искоренению конфликта. Если молодые люди вечером знакомятся в пабе и понимают, что нравятся друг другу, но вдруг узнают, что принадлежат к разным общинам, то – скорее всего на том же прекращают знакомство. Потому что как бы политики ни говорили о терпимости и толерантности, в самих гражданах недоверие, настороженность, неприятие и сомнения еще очень живы. В день нашего приезда в Белфаст улицы были огорожены – по радио передавали о том, что где-то опять предотвращен очередной теракт. А вот уже на днях мировые информагентства снова пестрели сообщениями типа «Белфаст уже двое суток охвачен массовыми беспорядками»…

За 30 лет Периода Беспорядков (это популярный эвфемизм, обозначающий многолетний конфликт в Северной Ирландии) противостояние перешло в вооруженную борьбу и насилие, в результате которых погибли тысячи людей. Сторонники националистов создали Ирландскую Республиканскую Армию (ИРА) с ее политическим крылом – республиканской партией “Шин Фейн” (”Мы сами”), которая должна была защищать идею воссоединения Северной Ирландии с исторической родиной. Поскольку ИРА открыто заявила о вооруженном противостоянии и не исключала политики террора и насилия, в Лондоне сторонников ирландского воссоединения стали называть “террористами” – в истории британской журналистики есть даже факт, когда Маргарет Тетчер запретила давать в эфир радио- и телепередач голоса представителей “Шин Фейна”. Но конечно – ни в одной войне не бывает одной стороны! В свою очередь, еще до начала вооруженного противостояния в регион были введены британские войска для защиты интересов протестантов. Вот так, в течение 30 лет, каждая из сторон конфликта пыталась навязать другой стороне свою правду и свое видение будущего – методом пуль, взрывов и бомб. Мир казался далеким, а насилие неизбежным – до достижения в апреле 1998 года  Белфастского Соглашения, путь к которому тоже пролегал долго, 22 месяца. Но даже и сегодня, после того, как стороны фактически договорились, есть опасения, что это Соглашение захлебнется…

“Не выходите на улицу” 

Как и в карабахском конфликте, в северо-ирландском тоже есть очень много звеньев и заинтересованных лиц. В их случае, несмотря на то, что конфликт фактически разгорелся между двумя общинами внутри страны (кстати, именно в эту схему сегодня многие посредники пытаются втиснуть и карабахский конфликт), важными фигурами были Великобритания, Ирландия и США – в последней стране есть очень влиятельное ирландское лобби. Именно США оказали неоценимую посредническую роль в разрешении конфликта, но надо отметить еще и то, что без политической воли самих сторон конфликта достичь Соглашения было бы невозможно.

На сегодняшний день реалии таковы: ИРА провозгласила о своем разоружении, протестанты согласились дать больше прав и полномочий представителям католической общины, чтоб восстановить паритет и равенство сторон в управлении Северной Ирландией. Уменьшились масштабы насилия, но не сам конфликт, и ситуация пока еще характеризуется разногласиями и отчужденностью. Но есть главное – конфликт вокруг равных прав и конституционных ожиданий сторон переместился с улицы прямо в зал прений, а там его можно будет разрешить уже мирными способами…

Делая фотографии на улицах города, который пока еще напоминает чересполосицу католических и протестантских районов, сопровождающий нас независимый исследователь Клем Маккартни предупредил: “Лучше не выходите на улицу – делайте снимки прямо из машины на медленном ходу”… В Белфасте все еще опасно открыто снимать знаменитую Стену или другую символику как католиков, так и протестантов – враждебность и недоверие все еще слишком остры и могут снова неожиданно вылиться в насилие. Там опасно? Для нас, и без того живущих в зоне конфликта, опасность там не ощущаема… Но для людей, которые не привыкли к взрывам и постоянной ситуации “ни войны-ни мира”, Белфаст все еще не является  спокойным и надежным местом.

Парадоксы 

По большому счету, конфликт в Северной Ирландии очень парадоксален.  Регион обладает достаточными ресурсами, граждане его достаточно зажиточны по сравнению с большинством жителей остальной части земного шара. На взгляд стороннего наблюдателя, протестанты и католики не очень-то отличаются друг от друга внешне и как бы составляют однородную общину. Это один из регионов развитой Европы, где есть работающая демократия и вроде бы уровень гражданского сознания людей вырос настолько, что и речи быть не может о насилии и вооруженной борьбе, но… Северная Ирландия наглядно опровергает утверждение, что конфликты происходят только в слаборазвитых странах, где племенная лояльность важнее гражданства. Нет, там до сих пор жители выбирают один из двух паспортов – британский или ирландский. До сих пор исключают смешанные браки. До сих пор считают, что над их религиозной или национальной идентичностью висит демографическая угроза…

Что же это за проблема, которая вроде бы и улажена на бумаге, но никак не может претвориться в жизнь и быть по сердцу этим гостеприимным и эмоциональным людям? И почему сегодня всю Европу стали сотрясать конфликты? Исламисты в Париже заговорили языком поджогов, в Лондоне – языком взрывов… Почему угроза настолько нависла над спокойной и внешне умиротворенной Европой, что сегодня нам, представителям кавказских конфликтов, приходит на ум: готовых схем и моделей для разрешений конфликтов все-таки нет. Что не бывает “навязанного” мира, что все испробованные европейские и западные модули и методы, конечно, ценны – но это всего лишь примеры… А к каждому конфликту нужен свой особый подход, свои тонкости и своя методика – потому что без учета исторических, демографических, национальных, религиозных, социальных, этнических особенностей и реалий окончательное разрешение конфликта, которое должно происходить в головах и сердцах простых людей, все-таки невозможно. И этому наглядный пример – Северная Ирландия сегодня…

Карине ОГАНЯН
Степанакерт-Белфаст-Степанакерт   

——————————————————————————————-

Урегулирование

Карабах признают первым 
Американские миротворцы обретут адекватность

В последние два месяца карабахская проблема вновь вызывает повышенный интерес со стороны международного сообщества. Сначала в сентябре, а затем в октябре Международная группа по предотвращению кризисов (International crisis group) опубликовала два доклада подряд: первый озаглавлен “Нагорный Карабах: видение конфликта с места событий”, второй доклад содержит систему мер по выходу из многолетнего конфликта.

К сожалению, более внимательный анализ содержания материалов “Кризисной группы” (как и многих других рекомендаций) позволяет сделать не слишком оптимистический прогноз: серьезное продвижение в деле “замирения” Карабаха в ближайшем будущем невозможно. Все дело в том, что миротворческие схемы страшно далеки от реальности, несмотря на свойственное их разработчикам хорошее владение эмпирическим материалом и вопросами права.

Отсутствие реализма в подходе к карабахскому урегулированию не плод “хитрой стратегии” Запада и не свидетельство отсутствия профессионализма у западных миротворцев. Просто их эксперты исходят из порочной методологии: все их разработки основываются на формально-юридических схемах, далеко не всегда соответствующих реальной действительности.

Так, авторы докладов “Кризисной группы” рассматривают в качестве субъектов конфликта только Армению и Азербайджан, игнорируя при этом интересы собственно Нагорно-Карабахской Республики. Логика понятна: НКР – непризнанное государство, а значит, его не существует. При этом совершенно игнорируется тот очевидный факт, что в спорном крае живут люди со своими интересами, и их общность не объект, а и субъект процесса мирного урегулирования.

Западные разработчики даже не пытаются взять в расчет, что интересы НКР и Армении далеко не всегда и не во всем совпадают. Карабахский вопрос – именно тот случай, когда не столько Ереван влияет на непризнанную республику, сколько НКР определяет внутренний курс Армении. В самом Степанакерте и местные власти, и граждане всячески подчеркивают свою “самость”, отделяя себя от Армении (но не от армянского мира). Обособленность отражена в государственной символике непризнанной республики. При подготовке нумизматической выставки в Степанакерте официальные лица НКР требовали, чтобы на ней были представлены не армянские монеты вообще, а дензнаки, имеющие отношение к истории Карабаха (по-армянски – Арцаха).

Другой немаловажный момент: при разработке мирных рекомендаций надо реально оценивать потенциал участников конфликта и видеть в них именно армян и азербайджанцев, а не бельгийцев, финнов или шведов. Для того, например, чтобы понять, что армяне НКР в обозримом будущем не допустят возвращения азербайджанцев во второй по значению город республики Шушу (до 1988 г. населенный, в основном, азербайджанцами), достаточно просто открыть форточку в любом доме Степанакерта и выглянуть на улицу.

Столица НКР со всех сторон окружена горами, а Шуша (как и соседние бывшие азербайджанские поселения) занимают господствующие высоты, с которых в сентябре 1991 – мае 1992 гг. велся прицельный огонь из установок “Град”. В то время Степанакерт напоминал Сталинград в 1942 г. После этого надеяться на “христианское всепрощенчество” армян, по крайней мере, наивно. Равно как наивно надеяться и на “мирный настрой” азербайджанцев. Кто не верит, советую посетить сожженную армянами Шушу, а ведь в Азербайджане сегодня немало тех, кто потерял там свою недвижимость и родственников.

Из всех непризнанных государств постсоветского пространства НКР может считаться самым состоявшимся и самым сильным. В отличие от непризнанных республик Южной Осетии и Абхазии, непосредственно примыкающих к России, и Приднестровья, ориентированного исключительно на Москву, НКР проводит диверсифицированную политику. Пророссийские настроения в Карабахе едва ли не более сильные, чем в Ереване. Тем не менее, Карабах не привязан к России.

Второго сентября этого года, в день провозглашения НКР, руководство непризнанной республики поздравили 40 конгрессменов США – почти каждый десятый. Конгресс США выделяет финансовые средства для оказания помощи НКР. Непризнанная республика имеет шесть представительств за рубежом: в Армении, России, США, Ливане, Франции и Австралии. Президент НКР Аркадий Гукасян не раз выступал публично перед американской аудиторией, таким опытом не могут похвастаться Игорь Смирнов или Сергей Багапш. Окно в мир для Нагорного Карабаха открыто гораздо более широко, чем для Абхазии, Приднестровья или Южной Осетии. Благодаря армянской диаспоре, Нагорный Карабах, несмотря на свой непризнанный статус, уже давно стал частью международного сообщества и бизнеса.

Сегодня в НКР внимательно изучают казус Косово. Формула международного сообщества “сначала демократические принципы, потом статус”, предлагаемая для Косово, активно внедряется в политический язык непризнанного государства. В будущем эта же схема будет предлагаться и для международной легитимации Нагорного Карабаха. В Степанакерте сегодня понимают, что вопрос о международном признании напрямую зависит от степени развития институтов демократии. С начала 90-х НКР сделала серьезные подвижки в плане демократизации. В отличие от полувоенного режима 12-летней давности, сегодня в республике уже прошло несколько избирательных циклов. Главу республики избирали трижды (последний раз в августе 2002 г.), создан прецедент передачи высшей республиканской власти. Последние выборы в парламент республики прошли в 2005 году.

В самой Армении выборы мэра Еревана еще только будут предусмотрены пакетом конституционных поправок, а в Карабахе уже прошли три избирательных кампании по выборам глав местного самоуправления (в сентябре 1998, сентябре 2001 и августе 2004 гг.). В ходе последней избирательной кампании пост мэра Степанакерта получил глава оппозиционного “Движения-88”Эдуард Агабекян: президент НКР и мэр столичного города – политические оппоненты. Слово “демократия” положительно воспринимается населением. Возможно – это результат опеки карабахского движения со стороны российских демократов и правозащитников в 1988-1991 гг. и как следствие – заимствования их политической лексики в НКР.

Впрочем, переоценивать зрелость карабахской демократии не следует. Речь, конечно же, идет об этнически ограниченной демократии. Все политические силы НКР объединены неприятием любой формы азербайджанского суверенитета. При этом они ссылаются на итоги референдума 10 декабря 1991 года, 99,89% участников которого высказалось за независимость НКР. Однако в голосовании не приняла участие азербайджанская община Карабаха – почти четверть населения бывшей Нагорно-Карабахской Автономной области. Другой вопрос, что эта община рассчитывала на помощь со стороны Баку в деле усмирения “армянских сепаратистов” и впоследствии участвовала в вооруженном конфликте с армянами.

Однако факт остается фактом: НКР как государство изначально строилось на основе интересов одной общины – армянской. Официальные лица НКР подчеркивают полиэтничный характер непризнанной республики. В НКР действуют общественные объединения различных этнических групп, включая русскую общину. Однако их численность невелика (точный порядок цифр определит проводимая сейчас перепись населения), а политическая роль и влияние тем более. Не избежать Степанакерту и таких неудобных вопросов, как оккупация азербайджанских территорий за пределами бывшей Нагорно-Карабахской автономии.

Вместе с тем опыт этнодемократизации на Балканах  уже опробован. Самый яркий пример – Хорватия с зачисткой Сербской Краины. Вторым примером этнодемократии, видимо, станет Косово. Подобная модель, кстати, может подразумевать достаточно высокие стандарты демократических свобод. В том же НКР для минимизации фальсификаций не предусмотрены избирательные участки в воинских частях и переносные урны. Однако в данном случае демократия ограничена фактически рамками одной этнической группы. Следовательно, считать ее демократией европейско-североамериканского образца никак нельзя. Вопрос в том, возможна ли эта демократия в данном регионе в принципе? По крайней мере, сейчас.

Можно, конечно, попробовать с места в карьер начать строить демократию западного типа, начать возвращение беженцев и реституцию, последовать прочим рекомендациям учебников по миротворчеству. На практике такие действия обернутся новым витком вооруженного противоборства. Вариант демократии, ограниченной этническими рамками, на этом фоне все-таки более предпочтителен. Если, конечно, нужен именно мир, а не военный реванш со стороны Баку.

Безусловно, никакое международное признание авансом в случае с НКР недопустимо. Развитие демократических институтов в республике должно тщательно отслеживаться всеми заинтересованными сторонами. И только если будет достигнута постепенная этнодемократическая консолидации режима, вопрос о международной легитимации Нагорного Карабаха можно будет ставить в повестку дня.

http://www.prognosis.ru
Сергей МАРКЕДОНОВ
заведующий отделом проблем межнациональных отношений
Института политического и военного анализа, Москва

 

Доклад МКГ не отвечает на насущные вопросы карабахцев

Неправительственные организации Карабаха обсудили Доклад Международной кризисной группы по Нагорному Карабаху. Обсуждения были организованы по инициативе организации “Молодые демократы”. По итогам дебатов было решено направить открытое письмо министру иностранных дел РА Вардану Осканяну, сопредседателям Минской группы ОБСЕ, европейским структурам, заинтересованным в урегулировании карабахского конфликта.

Как было отмечено, в докладе МКГ содержится масса положений, противоречащих насущным интересам народа Карабаха. Возмутились представители организации беженцев из Азербайджана, проживающих ныне в Шуши. Как подчеркнули они, в докладе не было ни слова о беженцах-карабахцах, все меры были предусмотрены для беженцев-азербайджанцев, оставивших свои дома в Карабахе и Армении. “Возмутительно, что авторы доклада призывают охранять дома, в которых проживали раньше азербайджанцы, чтобы они имели возможность вернуться в Карабах. А меня вернут в мой дом в Мингечауре?” – спрашивает Джульетта Арустамян.

Участники встречи выразили недовольство призывом провести через 10 лет в Карабахе референдум и, особенно, согласием министра обороны Сержа Саркисяна на этот пункт. Было подчеркнуто, что за 10 лет в Карабахе произойдут необратимные демографические изменения, которые уже никакой референдум не спасет.

Говоря о вводе миротворческих сил, участники встречи отметили, что иностранные войска – это новые провокации и еще большая предвзятость. Нам легче сохранять мир совместно с азербайджанцами, чем с помощью каких-то сил, отметила директор Института народной дипломатии Ирина Григорян.

Собравшиеся с болью подчеркнули, что неадекватное представление авторов доклада о нуждах карабахского общества является следствием неудовлетворительной работы армянской дипломатии и пассивности карабахского общества. “Авторы доклада приезжали к нам, беседовали, и если доклад получился таким, это значит, что мы плохо им все объяснили. Правда, в поставленных ими вопросах уже чувствовалась определенная установка”, – отметил один из участников встречи.

По мнению другого участника обсуждения, одним из наиболее опасных моментов доклада является тенденция сведения конфликта к межобщинному противостоянию. По словам участников встречи, необходимо впредь отказываться от совместных проектов в качестве представителей “армянской общины Карабаха”. “Мы согласны на совместные проекты на равных условиях и равных правах”, – подчеркнули представители неправительственных организаций.

Неоднозначно отреагировали участники встречи на положение о необходимости осуждения военных преступлений с той и другой стороны. Был отмечено, что это нормальное требование – преступления должны быть наказаны. Однако, кто и как будет решать, где была война, самооборона, а где – военное преступление, неясно.

Участники встречи пришли к заключению, что доклад не отвечает на главные вопросы – смогут ли карабахцы после предложенного урегулирования осуществить свое насущное право на жизнь, причем, жизнь нормальную и там, где им хочется жить. Неправительственному сектору Карабаха следует более активно проявлять свою позицию и доводить ее до мирового сообщества – решили участники встречи.

http://www.karabakh-online.com

Открытое
министру иностранных дел РА г-ну Вардану Осканяну, 
г-ну Стивену Манну и г-ну Бернару Фасье,

Многоуважаемые господа!

Представители неправительственных организаций Нагорного Карабаха собрались и за Круглым Столом обсудили последние доклады Международной Кризисной Группы  по карабахскому конфликту.

Несмотря на то, что в докладах МКГ, несомненно, есть положительные и объективные оценки, тем не менее, мы хотим выразить свой протест в связи с некоторыми положениями докладов  Международной Кризисной Группы по карабахскому урегулированию. Мировые средства массовой информации утверждают, что посредники и заинтересованные организации придерживаются в карабахском урегулировании подходов, выраженных в докладах МКГ. Говорится также о том, что в скором времени сторонам карабахского урегулирования будет предложен новый пакет предложений. Вот почему мы считаем необходимым представить и свою позицию – во избежание неадекватных формулировок в предложениях, которые, возможно, будут построены на основе тезисов докладов МКГ. Мы просто хотим, чтоб дальнейшие предложения, которые должны будем внедрять в жизнь именно мы, а не посредники и эксперты, исходили бы именно из наших нужд и устремлений.

В результате обсуждения нам, представителям гражданского общества Карабаха, стало ясно, что голос самих жителей нашей Родины никак не доводится до международных структур, призванных помочь в решении карабахской проблемы. В переговорах по карабахскому урегулированию принимают участие дипломаты из Республики Армения, а это далеко не голос карабахцев. Между тем Карабах не объект, а субъект переговоров. В докладе МКГ содержатся такие пункты, в которых абсолютно не учтена точка зрения самих карабахцев – тех, кто начал в 1988 году борьбу за свое самоопределение и кто пережил тяготы и лишения навязанной войны. В результате обсуждения мы решили направить в ваш адрес открытое письмо – с тем, чтоб довести до вас, людей, которые интересуются карабахской проблемой на профессиональном уровне,  нашу точку зрения на решение нашей же судьбы.

——————————————————————————————-

Урегулирование

Надо быть, а не слыть 

На вопросы «Демо» отвечает эксперт по политическим вопросам Манвел САРКИСЯН

- Господин Саркисян, как Вы прокомментируете намерение ООН признать независимость Косово и как это может отразиться на урегулировании карабахской проблемы?

- Следует учесть, что за каждым политическим намерением всегда стоит политический интерес. Обычно усматриваемые как двойные стандарты действия международной общественности на самом деле есть проявления реально действующих принципов формирования международных отношений. К сожалению, эти принципы в среде народов, имеющих значительные политические проблемы, мало кто правильно понимает. Всем кажется, что в мире только и ищут нефть или другие блага. Но только лидирующие в мировой политике инстанции знают, из каких интересов принимаются те или иные решения.

В современном мире интересы сохранения внутригосударственной и международной стабильности давно по своей значимости превзошли интересы политического влияния. С этих позиций и выносятся решения. В 21 веке никто уже не боится прецедентов. Это нам по инерции кажется, что тот или иной субъект не признают, потому что боятся прецедентов. Потому и радуемся любому удобному для нас примеру. На самом деле, все решения принимаются из мотивов снятия напряженности в международных отношениях.

Мусульманское Косово могут признать и создать фон для снятия на данном этапе напряженности между западным и мусульманским миром. Но потом могут так прижать мусульман в другом вопросе, что последним неповадно будет. Что от этого Карабаху?

Так что уравнивать те или иные внешне похожие проблемы не стоит. Необходимо входить в выгодные ниши международных отношений и играть правильные роли. Тогда шанс признания НКР будет выше в силу наличия значительных интересов к такой роли. К сожалению, нашим политикам это не под силу. Поэтому судьба нашей страны отдана на произвол международных интересов. Глядишь – повезет, а глядишь – нет.

- Сегодня в карабахском обществе заметно серьезное беспокойство по поводу решения своей дальнейшей судьбы. В связи с этим как Вы оцениваете доклады Международной кризисной группы по карабахскому урегулированию?

- Слишком долго в НКР держалась психологическая атмосфера, при которой общество самоотстранилось от своей политической проблемы, отпасовав ее всем желающим заниматься этой проблемой. Похоже, что недоверие к политикам приобретает рациональное содержание. И это хорошо, поскольку основания к недоверию действительно есть.

Очень долго люди верили в то, что кто-то серьезно занимается их проблемой. Сейчас, похоже, понимают, что это не совсем так. Это недоверие – своим постоянным уходом от вопросов общества или, что еще хуже, своими малозначащими ответами – стимулировали сами политики. Людям все больше становится ясно, что политическое руководство знает не больше, чем само общество: ссылки официальных лиц на конфиденциальность стали малоубедительны.

Это особенно отчетливо показал факт официальных реакций на предложения Международной кризисной группы, в отношении которых так и не прозвучало убедительных оценок. С одной стороны говорится, что это всего лишь мнение очередной общественной организации, а с другой – на эти предложения появляются многостраничные официальные реакции. А то и вообще объявляется, что Армения уже дала согласие на проведение повторного референдума в Карабахе, а без сдачи территорий вопрос не решить. Одновременно заявляется, что все подконтрольные территории должны быть закреплены в будущей Конституции НКР. Но на прямые вопросы ответов нет. А если нет ответов, это значит – или плохо спрашивают, или сказать нечего.

Что касается самих предложений Международной кризисной группы, то у меня мало сомнений в том, что это есть опробация общественного мнения в отношении «конфиденциально» дискутируемых ныне проектов. Никто из ответственных лиц однозначно не отверг, что министры иностранных дел Азербайджана и Армении обсуждают иные предложения в рамках пражского процесса.

- Вы согласны с мнением министра обороны Армении о том, что вариант повторного референдума в Карабахе приемлем для армянской стороны?

- Нагорный Карабах неоднократно заявлял, что вопрос независимости не является предметом обсуждений. Согласие на проведение повторного референдума означает обратное – поставить под сомнение результаты проведенного в НКР в 1991 году референдума о независимости и включить вопрос независимости в повестку переговоров. В эту ситуацию ясность должно внести руководство НКР.

В реалиях же нынешней дипломатии согласие на повторный референдум означает, в первую очередь, согласие на весь проект урегулирования, предполагающий первичный акт по снятию контроля карабахских войск над рядом территорий. Ясность должна быть внесена именно по второй составляющей. Здесь также нет выраженных официальных позиций.

Не надо забывать, что проект урегулирования предполагает введение миротворческого контингента в зону конфликта. Будет или нет референдум в Карабахе через десять-пятнадцать лет, никто не может предугадать, а вот изменение военно-политической обстановки в регионе в случае принятия проекта урегулирования может стать конктретной реальностью. Реальностью, которая может определить политическую судьбу НКР. Как это представляют наши официальные лица, тоже не совсем ясно из их публичных заявлений.

- Как, по-Вашему, связаны процессы евроинтеграции Южного Кавказа и форсирование карабахского урегулирования со стороны международного сообщества?

- Мне приходилось неоднократно говорить о том, что активизация Объединенной Европы в нашем регионе сформировала принципиально новую ситуацию вокруг проблемы НКР. Европа выдвинула новые принципы урегулирования конфликта на основе прав человека и всеобщей законности. В конкретных реалиях это означает, что изыскиваются механизмы вписания Нагорного Карабаха в поле формирующейся законности.  Трудно сказать, понимают ли сами европейцы, как это сделать, но предложения Кризисной группы, в определенной степени, проявляют их намерения.

Нагорному Карабаху же остается лишь форсировать переход своей страны на принципы законного государственного обустройства и вести дипломатию по признанию своего национального закона как отдельного фактора в регионе. Фиктивно действующее национальное законодательство никого в мире не интересует.

- Почему, по-Вашему, Карабах до сих пор не имеет своей Конституции и что она может дать государству?

- К сожалению, не только здесь тему Конституции всерьез вспоминают только тогда, когда появляются внутриполитические намерения. Сама значимость и суть конституционного государства пока не осознана ни обществом, ни властями. В странах с авторитарным обустройством мало кто может до конца понять, что такое Конституция. Просто излишней потребности в ней не видят. Узнайте, кто и как в НКР занимается Конституцией и задайте им вопрос: «А что такое Конституция и как выстраивается на ее основе государство»? Из ответов сделаете вывод.

Конституция тогда может стать ключевым государствообразующим фактором, если в обществе появляется гражданское сознание и потребность жить по универсальным правилам. В НКР такая потребность есть, но нет понимания конституционной культуры и роли гражданина в государстве. В таких условиях даже принятая Конституция будет чем угодно, но не фактором государственного строительства, и тем более – не базой правового порядка. В бывшем Советском Союзе тоже была Конституция. Но служила она всего лишь целям железной стабильности того идеологизированного режима – в качестве механизма легализации насилия в руках этого режима.

Народ Нагорного Карабаха законопослушен и любит порядок. Усвоение им культуры конституционой государственности может создать хорошие условия для принятия коллективного договора всех граждан по принципам своего государственного устройства. Но эту работу с обществом надо проводить очень серьезно. В случае успеха страна получит  не только справедливое государственное устройство, но и дополнительные аргументы в диалоге с международным сообществом. Пришло время реальных потенциалов – надо быть, а не слыть. Повторюсь, что никакая фикция сейчас не работает ни внутри страны, ни за ее пределами.

——————————————————————————————-

Письмо
сопередседателям МГ ОБСЕ г-ну Юрию Мерзлякову,
руководителю МКГ г-ну Аллену Делотрозу

Прежде всего, нас очень удивляют последние тенденции в карабахском урегулировании, которые подтверждают продолжающееся неучастие карабахской стороны в переговорах и сведение карабахского конфликта к межобщинному противостоянию. Карабахский конфликт – это не конфликт между армянами и азербайджанцами в самом Карабахе, это конфликт армян Карабаха с Азербайджаном за сохранение на своей земле национальной, религиозной и  этнической идентичности.

Мы хотели бы отметить, что целый ряд положений докладов не отвечает на насущные вопросы населения Карабаха. Согласно проведенным опросам, народ Карабаха ожидает от урегулирования ответа на свой единственный вопрос – смогут ли карабахцы гарантированно осуществлять свое право на нормальную жизнь на своей родине? С сожалением констатируем, что предложенные в докладах меры отрицают такую возможность. И вот почему.

Во-первых, сегодня не может быть и речи о возвращении подконтрольных Нагорно-Карабахской Республике территорий, завоеванных в ходе навязанной Карабаху войны и являющихся важной гарантией безопасности населения Карабаха – до окончательного определения статуса Карабаха. Реалии изменились: если в советские годы у НК был целый комплекс гарантий безопасности различных уровней, то в сложившихся реалиях подконтрольные НКР территории являются единственным буфером на пути воинствующих недругов Карабаха, даже не скрывающих свои цели – в соседнем Азербайджане ежедневно не только с высоких трибун, но и на самых разных уровнях говорится  о “Карабахе без единого армянина”.

Во-вторых, в докладе говорится о возвращении беженцев, причем, речь идет исключительно о беженцах азербайджанской национальности. Мы считаем, что в докладе полностью проигнорированы интересы беженцев и временно перемещенных лиц армянской национальности. Неужели даже одинаково пострадавших от конфликта людей можно делить по национальному признаку и давать азербайджанцам право на возвращение в свои дома, а армянам в этом праве отказывать? Кроме того, мы глубоко убеждены, что возвращение большого количества беженцев на этом этапе, в условиях отсутствия атмосферы взаимного доверия,  может стать для Карабаха источником новой напряженности – пока ни один из народов не готов к мирному соседству. И еще – в результате возвращения беженцев-азербайджанцев в Карабах появится новый поток беженцев – тех армян из Азербайджана, которые нашли сегодня приют в домах своих собратьев по несчастью и пытаются интегрироваться в наше общество. Неужели так легко играть судьбами пострадавших людей снова и снова?

В-третьих, для нас, людей, живущих в самом Карабахе, неприемлемо предложение о вводе миротворческих сил в зону конфликта. Перемирие в зоне карабахского конфликта уже 11 лет поддерживается  исключительно благодаря доброй воле карабахской и азербайджанской сторон, и эта воля может быть подкреплена только мирным соглашением. Международный опыт свидетельствует, что неосторожность или заведомая предвзятость миротворческих войск могут спровоцировать новый всплеск напряженности и столкновений. Этому есть много примеров из мирового опыта, и уж не нам, не политикам, напоминать вам об этом опыте…

Мы могли бы говорить о докладе еще и еще, но нам кажется, что важно просто отметить следующее: мы понимаем ваше стремление помочь нам разрешить наш конфликт и глубоко благодарны за ваши посреднические усилия. Но – не игнорируйте мнение той горстки людей, которая выжила в навязанной Азербайджаном войне и пытается сегодня построить демократическое и правовое государство. От того, что мы не принимаем участия в переговорах, мы не перестаем БЫТЬ, и именно мы являемся проводниками ваших всех предложений. Так может, вам стоит еще раз напомнить о том, ради чего мы сознательно пошли на все лишения? Мы хотим жить в свободной, безопасной, демократической, цивилизованной стране – мы хотим сами решать свое будущее и будущее наших детей, мы не хотим войны и готовы обсуждать все вопросы за столом переговоров, и еще – мы хотим жить в безопасности на нашей родине и продолжать оставаться армянами…

Резюмируя сказанное, отметим: насильственное принуждение двух противоборствующих народов к совместному проживанию, увы, сегодня может вызвать возобновление военных действий, что чревато катастрофическими последствиями для и без того взрывоопасного региона. Мы считаем, что для укоренения идей примирения в народах  необходимо время, и форсировать этот процесс нецелесообразно. Наши опасения подтверждает и нарастающая антиармянская истерия в Азербайджане, которая не прекращается, несмотря на протесты авторитетных международных организаций и на продекларированное этой страной стремление войти в европейское пространство.

Карабахское урегулировние обретает новую тональность в контексте происходящих в мире событий, в частности, устроенных исламистами погромов в пригородах Парижа, а также Косовского урегулирования.

Мы обращаемся к вам – не с просьбой, а скорее – с требованием: принимая важнейшие для народов решения, руководствуйтесь не сиюминутными политическими выгодами, а интересами конкретных людей, имеющих конкретные права, особенно – права на безопасную и свободную жизнь.

(подписи прилагаются)

——————————————————————————————-

Азербайджан

ОБСЕ недовольна выборами в Азербайджане

По мнению наблюдателей ОБСЕ, прошедшие в Азербайджане парламентские выборы не соответствуют международным стандартам

Среди отмеченных ОБСЕ недостатков – ограничения на свободу собраний, неопределенность в регистрации избирателей и нарушения при подсчете бюллетеней.

Значительные нарушения отмечены ОБСЕ почти на половине избирательных участков, на которых находились ее представители.

Это заявление наверняка придаст силы оппозиции, назвавшей итоги выборов подтасованными и призвавшей провести массовые протесты.

Согласно официальным данным, на выборах победила правящая партия “Новый Азербайджан”. По результатам подсчета – 90 % голосов, ее представители получили 63 из 125 мест в парламенте.

Оппозиционный блок “Азадлыг”, обвинивший власти в фальсификации, получил 5 мест.

Явка избирателей в воскресенье была гораздо ниже предыдущих выборов: согласно данным ЦИК, она составила 46,8%.

Проверка на демократию

Представитель Центральной избирательной комиссии заявил, что жалоб о серьезных нарушениях не поступало.

Эти выборы рассматривались как серьезная проверка на приверженность демократии правительства Ильхама Алиева, сменившего в 2003 году на посту главы государства своего отца Гейдара Алиева.

За голосованием следили сотни иностранных наблюдателей, а американское правительство финансировало опрос на выходе из избирательных участков.

Результаты этого опроса могут быть использованы для проверки реальности официальных итогов выборов.

При этом Вашингтон крайне заинтересован в стабильности богатого нефтью Каспийского региона.

Оппозиция недовольна

Примерно 4,5 миллиона избирателей имели возможность выбора между 1500 кандидатов в депутаты парламента, включая супругу президента Ильхама Алиева.

Как сообщается, первая леди добилась победы.

Ранее, опуская свой бюллетень на одном из избирательных участков, президент Алиев выразил уверенность, что выборы будут честными и справедливыми.

Блок “Азадлыг”, однако, заявил об отмеченных его активистами многочисленных нарушениях, включая урны для голосования с предварительно опущенными бюллетенями, случаи неоднократного голосования одним избирателем и запугивания представителей оппозиции.

Али Керимли, один из трех лидеров блока, сообщил Би-би-си, что оппозиция оспорит результаты выборов в суде и организует уличные протесты.

Надежды и аресты

Однако другой лидер оппозиции выразил надежду на то, что голосование, каким бы несовершенным оно ни было, может привести к положительным переменам.

Лидер партии “Мусават” Иса Гамбар заявил, что нынешние выборы – начало решительной демократической трансформации.

Несколько известных оппозиционеров накануне голосования были арестованы, однако большинство вскоре было выпущено на свободу.

Власти запретили митинг оппозиции на центральной площади Баку, в то время как правящая партия устроила там демонстрацию.

Никаких “оранжевых” революций

Правительство заявило, что не допустит в Азербайджане очередной “цветной” революции по украинскому сценарию.

Азербайджанские власти отказали в выдаче виз группе украинских политических активистов и вынудили их покинуть страну.

Два месяца назад три лидера молодежного оппозиционного движения были арестованы по обвинению в подготовке вооруженного восстания.

По крайней мере 12 правительственных чиновников, включая двух министров, были уволены и арестованы по подозрению в планировании переворота.

bbcrussian.com

——————————————————————————————-

Выборы закончены. Следствие начинается

цветной революции в Азербайджане пока не будет

Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ) считает выборы в парламент Азербайджана, которые прошли 6 ноября, не отвечающими международным стандартам.

Такой вывод сделал президент Парламентской ассамблеи ОБСЕ, член конгресса США Элси Гастингс в ходе пресс-конференции международных наблюдателей. При этом он заявил, что голосование проходило с многочисленными нарушениями, которые «особенно участились во время подсчета голосов».

Такой поворот событий стал для многих весьма неожиданным. Особенно на фоне того, что несколькими часами ранее в своем отчете миссия наблюдателей от СНГ и глава делегации Европарламента Мари Анн Ислер Бесин не зафиксировали никаких нарушений. Как прокомментировал ситуацию глава делегации ПАСЕ Лео Платвоет, «к сожалению, хорошие намерения совпали с плохой практикой».

По данным информцентра «Выборы» Центризбиркома Азербайджана, правящая партия «Новый Азербайджан» по предварительным данным получила 63 из 125 мест в парламенте. Депутатами избраны, в частности, супруга президента Мехрибан Алиева, глава Русской общины Михаил Забелин и вице-спикер действующего парламента Зияфет Аскеров.

Оппозиционная партия «Мусават» добилась четырех депутатских мест, партии Гражданской солидарности и «Ана Вэтен» — по два. По одному мандату достались представителям партии Народного фронта Азербайджана, «Умид» и еще четырех партий. Независимые кандидаты завоевали 40 из 125 мест в законодательном органе республики.

Как отметили в ЦИК Азербайджана, в целом серьезных нарушений в ходе голосования не зафиксировано, все поступившие жалобы, а их порядка 1050, будут рассмотрены в ближайшее время. Однако при этом глава Центризбиркома Мазахир Панахов не исключил возможности пересмотра результатов голосования в десяти избирательных округах. Но по его словам, такое решение будет принято только в том случае, если факты грубых нарушений закона будут доказаны.

Между тем оппозиционный блок «Азадлыг» («Свобода») уже заявил о том, что его наблюдатели запротоколировали более 27 тысяч нарушений. С призывом к населению начать мирное сопротивление фальсификациям, допущенным, по мнению оппозиции на выборах, обратился глава оппозиционной партии Народного фронта Азербайджана Али Керимпи. Как утверждают представители оппозиционных партий, многие нарушения были связаны с тем, что проголосовавшим избирателям не ставили специальную маркировку пальцев несмываемыми чернилами и не проверяли их пальцы на маркировку перед выдачей избирательного бюллетеня.

Никто из оппозиционных лидеров Азербайджана не смог получить депутатский мандат. В частности, экс-спикер Азербайджана, председатель Демократической партии (ДПА) Расул Гулиев проиграл выборы руководителю делегации Азербайджана в ПАСЕ Самеду Сеидову, а председатель партии «Мусават» Иса Гамбар уступил Адилу Алиеву, брату начальника полиции города Баку Магеррама Алиева.

Вместе с коллегами из других стран россияне, наблюдавшие за выборами в составе миссии ОБСЕ, были отправлены практически во все уголки Азербайджана. Наша группа, состоявшая из пяти команд по два человека, оказалась в горах в районе городов Агсу и Шамахи. Считается, что именно там живут наиболее оппозиционно настроенные азербайджанцы. Правда, когда я попросил подтвердить эту информацию у одного из наших «кураторов», которая оказалась гражданкой Грузии, она, ранее с упоением рассказывавшая о выборах на Украине, печально заметила: «Какая здесь оппозиция? Никакого экшена!»

Но в день выборов «экшена» все же оказалось предостаточно. Из-за сильнейшего урагана в ночь на воскресенье весь район нашего наблюдения остался без света. Правда, это обстоятельство не помешало избирательным участкам во многих случаях при свечах открыться вовремя. Замечания со стороны наблюдателей, конечно же, были. Многим из членов прежде всего сельских избирательных комиссий правила проведения выборов давались с трудом. В одном селе прямо на глазах председателя местной избирательной комиссии люди заходили в кабинки для голосования семьями. В другом пожилые люди просили помочь им и показать, где нужно поставить крестик в бюллетене. Дело в том, что, как нам объясняли члены комиссий, не так давно Азербайджан перешел с кириллицы на латиницу. И многие еще не выучили новый алфавит. Впрочем, эти нарушения в целом не относились к разряду серьезных.

Серьезные нарушения, однако, тоже были. Сразу в четырех комиссиях вокруг города Агсу местные наблюдатели сообщили о том, что перед избирательными участками проходит агитация за одного из кандидатов. Более того, на машинах к участкам подвозили людей и настоятельно просили их отдавать свои голоса за того же претендента на парламентское кресло. О чем наблюдатели от ОБСЕ незамедлительно сообщили в Баку.

Тем не менее подсчет голосов в районах вокруг Агсу и Шамахи не выявил серьезных нарушений. Где-то забыли указать на обратной стороне недействительных бюллетеней причины их аннулирования. На другом участке не подсчитали количество подписей в общем списке имеющих право голосовать.

Досье «РГ»: Только от ОБСЕ на парламентские выборы в Азербайджан приехали 665 наблюдателей. Впервые среди них было непривычно большое число граждан России — 80 человек, или почти 20 процентов. В своем желании прислать национальные группы наблюдателей в Азербайджан в рамках ОБСЕ Россия была не одинока. Турция, к примеру, настаивала на участии более 115 своих граждан. Однако получила отказ.

“Российская газета”
Владимир БЕЛОУСОВ, Владимир БОГДАНОВ, Владислав ВОРОБЬЕВ
Баку — Агсу — Москва

——————————————————————————————-

Мы

Горы, полные надежд

Уже десять лет люди в Карабахе мечтают вырваться из изоляции – сейчас для оптимизма появился новый повод

Когда пришли боевики, Элеонора Григорян была одна, мужа не было дома. С тех пор она его больше не видела. Тогда, 13 лет назад, Элеонору выгнали из ее квартиры. “Они были агрессивно настроены”, – рассказывает эта седая женщина. Когда ей, армянке, пришлось бежать из своего родного города Баку, армяне и азербайджанцы воевали за Нагорный Карабах – армянский анклав на территории Азербайджана. Итог ожесточенной войны – 30 тысяч погибших и более миллиона беженцев.

Сегодня Карабах называет себя независимым государством, однако его не признала ни одна страна в мире, даже Армения, которая при этом поддерживает с ним самые тесные отношения. Азербайджан официально все еще настаивает, что этот зеленый горный район является его территорией, хотя между Баку и Карабахом уже не существует никакого транспортного сообщения. В 1994 году здесь было установлено перемирие, которое не нарушалось, если не считать нескольких мелких столкновений. Но никакого мирного договора не существует, все посреднические попытки потерпели неудачу. Карабах входит в число забытых конфликтов. Однако теперь армянские политики с надеждой смотрят на Балканы, где вскоре будет решаться будущее Косово. Если для Косово будут установлены новые государственные границы, говорил недавно министр иностранных дел Армении Вартан Осканян, это может стать примером для Нагорного Карабаха.

Свежезаасфальтированные бульвары

Элеонору Григорян не интересует, что происходит в верхах. Она предпочла бы знать, как ей выжить в сырой, пострадавшей в боях квартире в городе Шуше, бывшем карабахском курорте, где она, беженка, живет со своим 17-летним сыном Димитрием. Здесь, на высоте 1300 метров над уровнем моря, зимы бывают страшно холодными. Когда-то густонаселенная Шуша с ее выгоревшими домами выглядит так, будто война закончилась только вчера. Практически никто из 3500 жителей города, где когда-то проживало 12 тысяч человек, не имеет работы.

С высоты Шуши, как из орлиного гнезда, виден расположенный на 500 метров ниже Степанакерт. Новая столица Карабаха, в отличие от разбомбленной Шуши, встречает гостей свежезаасфальтированными бульварами и великолепным, однако еще недостроенным, зданием парламента. Это производит впечатление, будто бедности в столице не существует. Если кто спрашивает о вопиющих различиях в облике Шуши и Степанакерта, то Масис Маилян, заместитель министра иностранных дел Карабаха, говорит, что “в 2006 году в Шуше планируется создать свободную экономическую зону”.

Пока что Шуша может похвастаться только установкой для розлива святой воды, которую благословляет архиепископ. В Степанакерте же гранят алмазы. Снижение подоходного налога до 5% вызвало маленький инвестиционный бум. Из Бельгии, Ливана, России, Швейцарии, из Ирана, Австралии и США приходят предприниматели, которых, очевидно, больше не пугает непонятный статус самопровозглашенной кавказской республики. Армянская диаспора и прежде оказывала ей существенную поддержку.

Заместитель министра Маилян сидит в элегантном офисе, отделанном деревом, и гордо указывает на двухметровую полку с книгами, среди которых в глаза бросаются произведения графа Гельмута фон Мольтке и “Искусство войны”. “Это лучшая военная библиотека на Кавказе”, – восторженно говорит 38-летний политик, который рассказывает, что его правительство не собирается больше уступать Карабах Азербайджану, как и отвоеванный в 1992 году у азербайджанцев высокогорный коридор, соединяющий Карабах с Арменией.

По этому Лачинскому коридору проходит единственный путь, по которому в Карабах попадают товары и люди. Аэропорт в Степанакерте закрыт. “Из-за возможности обстрела азербайджанцами”, – говорит Маилян. Путь через коридор здесь называют “дорогой жизни”. Воронки на этой дороге были заделаны благодаря миллионным пожертвованиям со стороны представителей армянской диаспоры. В министерстве Маиляна прямо у входа располагается офис Armenian General Benevolent Union (AGBU) – крупнейшей в мире благотворительной армянской организации.

Президент Армении Роберт Кочарян – выходец из Карабаха. Многие говорят, что только ястреб в случае возобновления конфликта мог бы потребовать болезненных компромиссов от собственных граждан. Тон в последнее время обостряет Азербайджан. Президент Ильхам Алиев настаивает на том, что Баку “имеет полное право освободить свою землю”. Это похоже на бряцание оружием. В воскресенье в Азербайджане прошли выборы, в любом случае власть Алиева они не уменьшат.

В Степанакерте с тревогой отмечают, что в 2006 году Азербайджан хочет удвоить свой оборонный бюджет, доведя его до 600 млн. долларов. Это больше, чем весь государственный бюджет Армении. Баку полагает, что может позволить себе такие расходы. С вводом в строй нового нефтепровода в турецкий Джейхан, по оценке экспертов, в течение последующих 20 лет в Баку в виде поступлений от нефти придет около 20 млрд. долларов. Собственно, трубопровод должен был проходить по территории Армении. Но из-за Карабаха он пошел по обходному пути через Грузию.

Конфликт для Армении – это тяжкая ноша. В 1992 году Турция закрыла свою границу с Арменией в знак солидарности с союзниками из Баку. Это перекрывает кислород армянской экономике. Около миллиона человек – примерно четверть населения – в течение последних десяти лет покинуло Армению в поисках лучшей жизни. Много народа уехало и из Карабаха. Официально в самопровозглашенной республике проживает 145 тысяч человек. “На деле их много меньше”, – говорит глава Национальной статистической службы Беник Бабаян. Он сейчас как раз организует первую перепись населения после 1989 года.

Тогда еще существовал Советский Союз, который в начале 1920-х годов поспособствовал тому, чтобы Карабах, населенный преимущественно армянами, стал частью Азербайджана – в русле сталинской национальной политики. Армяне видели, как разрушались их церкви, и обращали свой гнев на Баку. В 1988 году началась перестройка, и Карабах потребовал сначала объединения с Арменией, а затем и независимости. Ответом стали избиения армян в Азербайджане, организованные, видимо, КГБ. Затем началась открытая война – мусульмане против христиан и наоборот. В Шуше еще стоят два минарета, оставшиеся от когда-то великолепной мечети. Перед ними дети играют в футбол. Они целятся мячом в ворота обгоревшего здания мусульманской церкви. “Это турецкая церковь”, – говорит один маленький мальчик.

Страх перед турками

Азербайджанцы или турки – многие армяне не видят между ними никакой разницы. Они вспоминают об османском геноциде армян и связывают это с борьбой за выживание в Карабахе. Сегодня в Карабахе не осталось азербайджанцев, которые могли бы рассказать о своих страданиях или о прежней мирной совместной жизни. Во всяком случае, армянские беженцы не могут представить себе возвращение в Азербайджан. Так же сильно они не хотят, чтобы бывшие соседи-азербайджанцы вернулись в карабахские села. “Когда я вечером иду спать, я боюсь, что придут турки”, – говорит Лаура Зафарян, торгующая в крохотном продовольственном магазине в Шуше, рядом с мечетью. В магазине продаются дешевая водка и залежавшееся на полке печенье.

Молодое поколение не столь пессимистично, во всяком случае, это относится к студентам из Степанакерта. “Государственный университет” приведен в порядок на деньги диаспоры. То, что государства, давшего имя ее вузу, не существует, не мешает Кристине, студентке математического факультета. “Главное в том, что мы сами себя признали”, – говорит уверенная 20-летняя девушка.

“Suddeutschen Zeitung” http://www.inopressa.ru
Кристиане ШЛЕЦЕР

 

Открытое письмо

спикеру Национального Собрания НКР г-ну Гуляну А. В.
(копия – редактору газеты “Демо” г-ну Багдасаряну Г. Н.)

Уважаемый Ашот Владиморович!

После глубоких раздумий я все же решился написать Вам – спикеру вновь избранного парламента – с надеждой, что наконец-то будет рассмотрена ситуация, сложившаяся вокруг Общества слепых НКР, чего мы так и не дождались от депутатов прошлого созыва.

Всегда считал, что законодательная власть обязана не только разрабатывать и принимать законы, но и прослеживать, насколько они исполняются и насколько они эффективны на данном этапе развития государства. К сожалению, многие законы остаются на бумаге, а некоторые -действуют по выборочному методу. Так как я представляю общественную организацию, то  затронул дела и законы, непосредственно касающиеся  общественных организаций…

Закон о невмешательстве в дела общественных организаций, принятый депутатами прошлого созыва, укрепил и без того авторитарную власть председателей этих организаций. Так, авторитарный режим в Обществе слепых (ОС) существует с тех пор, когда директор Учебно-производственного предприятия (УПП) ОС прибрал к рукам и должность Председателя ОС. Я не припомню ни одно Общество слепых, где эти две должности совмещались бы в одном лице. По-видимому, у нас возможно все! Абсурдность такой ситуации заключается в следующем.

Какое решение должен принять или какой приказ должен подписать председатель ОС в адрес УПП ОС, где директором является он же? Естественно, устраивающие обе стороны – то есть, самого себя. Это может означать только одно – бесконтрольность, которая порождает вседозволенность. А где есть бесконтрольность и вседозволенность, там неизбежны многочисленные нарушения законов, и очень даже серьезные.

Приведу примеры из опыта нашего Общества слепых:

1. Съезды и выборы проводятся не в соответствии с законом и не в установленные законом сроки: вместо 1 раза в 2-3 года  – в 1990-1997-2003 гг.

2. На съездах и выборах всегда отсутствовал кворум. Так, вместо полагаемых 50%+1 в 2003 году, как и в 1997-ом, на съезде и в выборах принимали участие лишь 10-15% членов ОС.

3. Делегатов на съезд и выборы назначает самолично Председатель – по принципу отбора угодных (то есть право избирать имеют только “свои”). Так можно переизбираться вечно, тем более, используя всегда метод открытого голосования.

4. Устав и поправки к нему принимаются в кабинете у ио Председателя, а не съездом, как гласит закон. Вот почему без ведома членов ОС исчезли многие пункты, в том числе и пункт, ограничивающий возрастной ценз  Председателя ОС – 65 лет.

5. Президиумы, пленумы представляют собой формальность, так как все решения и их исполнения производились задолго до их заседания. Общие собрания не проводились ни разу.

6. Решение о ликвидации и продаже собственности ОС должно приниматься на общем собрании, а не одним или тремя членами ОС, как было в нашей практике, и т. д…

Вот почему, во избежание подобного, я предлагаю к закону о невмешательстве в дела общественных организаций принять две незначительные поправки, а именно: дать право государству вмешиваться в дела тех организаций, которые

а) финансируются из бюджета, то есть не самостоятельны

б) и если об этом попросят сами члены этих организаций.

Это поможет “усмирить” тех председателей общественных организаций, которые, пользуясь законом о невмешательстве, делают что хотят и как хотят. К сожалению, обо всех этих нарушениях и незаконных действиях ио Председателя ОС в 2003 году мы не раз предупреждали (даже заранее) наши властные структуры, в том числе и Национальное Собрание. Но…

Многочисленные письма, обращения, статьи до сих пор остались без единого ответа – даже открытое письмо с подписями 21 членов ОС. Халатность и безразличие, проявленные со стороны властей, подвели итог сегодняшнему состоянию Общества слепых НКР. Обидно, что все это было сделано умышленно и небескорыстно (надлежащие и подтверждающие документы прилагаются к данному обращению).

Уважаемый спикер, уважаемые депутаты! После ознакомления с прилагаемыми документами прошу вас создать парламентскую комиссию:

1. для оценки незаконных действий ио Председателя ОС, приведших к потере всей собственности Общества;

2. для частичного возрата помещений – как по улице Адмирала Исакова 5, так и по улице Сасунци Давида 8 – утерянных нами по вине и корысти одного человека и  при халатности властей;

3. для определения законности занимаемой должности ио Председателя ОС – после прошедших вне соответствии с законом съездов и выборов, а также после содеянного;

4. для оказания помощи в проведении нового съезда и новых выборов, которые соответствовали бы нормам Закона “Об общественных организациях”;

5. для…

Думаю, достаточно.

Поверьте, это обращение написано от имени тех, кому небезразлична судьба Общества слепых. Я специально не стал собирать подписи под  этим письмом, так как прошлый опыт показал, что подписавших людей преследуют угрозы и нелицеприятные разговоры.

Я всегда задаюсь вопросами:

- Неужели Власть не замечает результата содеянного?

- Неужели Власть видит хуже нас?

- И что общего есть у нашей Власти с Председателем ОС, если он известен всем по прозвищу “вор-аферист”?

Удивительно, что ответы на эти вопросы знают все, но…

Проявленное безразличие опасно и вызывает беспокойство, потому что сегодня безразличной оказалась  судьба Общества слепых, завтра безразличной может оказаться судьба всего…

Господа депутаты, если мы стремимся построить современное демократическое государство, если мы хотим жить, не беспокоясь о будущем, будьте благоразумны и не позволяйте лавировать вами – вами же принятыми законами!

(к письму прилагаются документы)

Альберт МАРДЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s