№ 12 / 15 սեպտեմբեր

ԱՆՀԱՄԱՏԵՂԵԼԻՈՒԹՅՈՒ՞Ն:  ԵԹԵ  ԱՅՈ, ԱՊԱ՝  ԺՈՂՈՎՐԴԻ  ԵՎ  ԱՅՍ  ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

«Հայկական ժամանակ» թերթում (2 սեպտեմբերի, «Անհամատեղելիություն») ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետ Մովսես Հակոբյանի արտահայտած մտքերը մի իսկական իրարանցում են առաջացրել (տես՝ մեր թերթի 4-5-րդ էջերը) արցախյան հանրության իրազեկ շրջաններում, ինչը միանգամայն բնական է, քանի որ բարձրաստիճան սպայի մտորումները միանգամայն անհարիր են գոնե առայսօր առկա գաղափարախոսությանը: Համաձայնվեք, որ արտառոց երևույթ է. ժողովրդավարական բարեփոխումների ուղեգիծ հռչակած երկրում, ուր պետական ամենատարբեր տրամաչափի պաշտոնյաները զօրուգիշեր ճառում են ժողովրդավարության մասին և համոզում մեզ, որ հենց իրենք են երկիրը փրկել դիկտատուրայի ճիրաններից, հանկարծ բանակի ամենաառանցքային դեմքերից մեկը հայտարարում է, որ «պատերազմող երկիրը և դեմոկրատիան անհամատեղելի են» և որ «ժողովրդավարությունը պետք է լինի չափավոր»:

Հակված ենք կարծելու, որ պատահական չէ նման դիրքորոշման երևակումը հենց ՏԻՄ ընտրություններից հետո, ընտրություններ, որոնք ավարտվեցին իշխանությունների լուրջ պարտությամբ  և վերին ատյաններում խթանեցին առկա պայմաններում ժողովրդավարության նպատակահարմարության մասին քննարկումները: Ուստի վերոհիշյալ բանակային անակնկալը միանգամայն սպասելի էր: Այս ֆոնի վրա մի չափազանց տհաճ երևույթ էլ երևակվեց: Ժողովրդավարական բարեփոխումների ուղեգիծ հռչակած իշխանությունները տարիներ շարունակ բավարարվում էին այս թեմայով ճոռոմաբանությամբ և առանց նույն ժողովրդավարության համար իրական լծակներ ստեղծելու՝ հաշտուխաղաղ վայելում պաշտոնեական դիրքից ու ժողովրդի միամտությունից բխող բոլոր հաճույքները, իսկ երբ այդ ամենից զզված ու վրդովված ժողովուրդը հասկացավ, որ ինքը պիտի հիշյալ լծակները ստեղծի ու հաջողությամբ ձեռնամուխ եղավ այդ գործին, մտահոգված իշխանությունները հրատապ դարձրին ռազմական դրության պայմաններում ժողովրդավարության նպատակահարմարության հարցը:
Տարակուսանքի տեղիք է տալիս այն, որ ժողովրդավարության հռչակումից հետո անցած հինգ տարիներին իշխանությունները մոռացել էին, որ երկրում ռազմական դրություն է հայտարարված և այդ մասին նոր միայն հիշեցին: Ինչ-որ է, սույն տհաճ երևույթի «պարզաջրման» մի եղանակ կա՝ իշխանություններն այս պարագայում պիտի քաջություն ունենան հրապարակավ հայտարարելու, որ ժողովրդավարության հռչակումը սխալ ուղեգիծ էր և որ այս բոլոր տարիներին իրենք պարզապես «օճառում էին» ժողովրդի գլուխը: Այսպես, համենայն դեպս, ավելի ազնիվ կլիներ: Մյուս տարբերակը հետևյալն է՝ հրապարակավ չհրաժարվել հռչակած ուղուց, բայց աստիճանաբար ի չիք դարձնել նույն այդ ուղեգիծը, այն է՝ սեղմել պնդօղակները: Ծանոթ լինելով մեր իշխանությունների վարքուբարքին, կարելի է ենթադրել, որ այս երկրորդ տարբերակն առավել հավանական է:
Ինչ վերաբերում է ռազմական դրությանն ու պատերազմող երկրին, ապա դժվար չէ եզրակացնել, որ այն կարծես էն գլխից էլ ժողովրդի համար էր, բայց ոչ երբեք իշխանավորների: Մեկ անգամ էլ նայեք իշխանավորների ապրելակերպին ու մտածելակերպին եւ ավելորդ անգամ կհամոզվեք դրանում: Ժողովրդի թշվառ վիճակի ֆոնին նրանց ճոխ ու շվայտ կյանքն ու արտասահմանյան հաճախակի ուղևորությունները դժվար թե որևէ առնչություն ունենան ռազմական դրության հետ:

Հասարակ մի օրինակ: Անցյալ բյուջետային տարվա վերջում 450 միլիոն ավելցուկ էր գոյացել: Ուշադրություն դարձրեք՝ ռազմական դրության պայմաններում: Հիմա եկեք վերհիշենք, թե այդ գումարն ինչպես օգտագործվեց՝ ծառայողական մեքենաներ իշխանավորների համար, գումարներ կառավարության և խորհրդարանի նոր շենքերի կառուցման համար և նմանօրինակ բաներ: Կրկին հիշեցնենք՝ պատերազմող երկրի պայմաններում: Ու ոչ ոք չհարցրեց, թե պատերազմող երկրի պայմաններում քանի՞ լումա է այդ գումարից հատկացվել երկրի պաշտպանունակության ամրապնդմանը, քանի՞ լումայով է ավելացվել մարդկանց կենսաթոշակը:

«Պատերազմն ավարտենք՝ նոր միայն…». ասում է ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետը: Միգուցե: Բայց, ախր, իշխանավորները չեն սպասում, որ պատերազմն ավարտվի՝ նոր արդեն կարգին ապրեն: Իսկ ահա ժողովրդին խորհուրդ են տալիս սպասել, որ պատերազմն ավարտվի՝ նոր միայն ժողովրդավարություն արմատավորեն, նոր միայն ժողովրդի վիճակը բարելավեն: Այս պարագայում շտաբի պետի և մեր մյուս հերոս տղաների նմանատիպ կեցվածքը հասկանալի և միգուցե ընդունելի լիներ, եթե նրանք իրենց այս դիրքորոշմանն ու  սկզբունքներին մշտապես հավատարիմ լինեին: Եթե նրանք իրոք գտնում են, որ պատերազմող երկրում ամեն ինչ պիտի չափավոր լինի, ապա տղամարդու պես  պիտի նման կեցվածք ընդունեին նաև իշխանավորների նկատմամբ և զսպեին նրանց «դղյակային ախորժակը», այսինքն՝ կանգնեին ժողովրդի կողքին: Բայց բոլորս գիտենք, որ այդպես չէ, ասել է թե՝ տվյալ դեպքում բարոյական իրավունքի պարագան պարզապես բացակայում է:

Ինչ վերաբերում է շտաբի պետի այն մտքին, որ «նախագահը պետք է լինի այնպիսի մարդ, որը կկարողանա մեզ հրամայել եւ ղեկավարել», այսինքն, որին իրենք ենթարկվեն, ապա տեղին է հիշեցնել, որ քաղաքակիրթ երկրներում բոլորը ենթարկվում են միայն մի բանի՝ օրենքին: Եւ զինվորականները, և նախագահը, և այլք: Ուստի՝ հերիք է բանակը խաղաքարտ դարձնել:

Կարող է թվալ, թե շտաբի պետի ասածը սոսկ պատահականություն է և ընդամենը նրա անձնական կարծիքը: Թեև մեր պայմաններում դա միամիտ կարծիք կարող է լինել, այնուամենայնիվ՝ հուսանք, որ դա այդպես է, և որ պաշտոնական արձագանք կլինի: Այլապես, եթե ամեն ինչ այդպես է, ապա, այո’, մենք իրոք բոլոր հիմքերն ունենք խոսելու անհամատեղելիության մասին, բայց ոչ թե պատերազմող երկրի (ռազմական դրության) ու ժողովրդավարության, այլ գուցե թե ժողովրդի և այս իշխանության անհամատեղելիության մասին:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

—————————————————————————————-

2 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ. ԼՂՀ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՕՐ 

Արցախը հանդիսավոր նշեց անկախության 13-րդ տարեդարձը: Օրվա վերջում Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում կայացավ համերգ՝ ռուսական էստրադայի աստղերի մասնակցությամբ:
—————————————————————————————–

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՀԿ-ՆԵՐԸ ՎՇՏԱԿՑՈՒՄ ՈՒ ՍԱՏԱՐՈՒՄ ԵՆ

Բեսլան քաղաքում կատարվածը ցնցել է ամբողջ աշխարհը: Շատերն են այդ օրը մտածել. եթե արդեն ահաբեկչության թիրախ են դառնում երեխաները, ուրեմն, աշխարհը վտանգավոր ճամփաբաժանում է հայտնվել:

Վրդովված էինք բոլորս, սակայն մեր վրդովմունքն արտահայտելու հանրային ձև չգիտեինք: Եվ ստացվեց այնպես, որ ԼՂՀ-ն հրապարակավ չարձագանքեց բեսլանյան իրադարձություններին՝ ոչ պաշտոնապես, ոչ էլ հանրային մակարդակով: Բայց ահա սեպտեմբերի 7-ին Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպանատուն այցելեց ԼՂՀ վարչապետը, իսկ երկու օր անց՝ սեպտեմբերի 9-ի երեկոյան, «Մայրություն» կոմիտեն, զոհված ազատամարտիկների և անհայտ կորածների հարազատների միությունները, Երկրորդ աշխարհամարտի և ԼՂՀ գոյամարտի վետերանների խորհուրդները, երիտասարդական «Հայկի սերունդ» և «Միասնություն» կազմակերպությունները Ստեփանակերտի դպրոցականների հետ համատեղ կազմակերպեցին երթ-հավաք՝ նվիրված Բեսլանի զոհերի հիշատակին: Ընդունվել է դիմում-հուշագիր, որում դատապարտվում են ահաբեկչությունն ու պատերազմը: «Մայրություն» կոմիտեի նախագահ Հասմիկ Միքայելյանը բոլոր ներկաների անունից բեսլանյան դեպքերից տուժածներին հրավիրել է Արցախ՝ հանգստանալու և սովորելու:

Ստեփանակերտում վաղուց երթեր չեն կազմակերպվել: Կարծես  մարդիկ մոռացել են, որ հավաքների, երթերի ձևով կարելի է հրապարակ հանել բոլոր հուզող հարցերը, որ դա բողոքն արտահայտելու ամենախաղաղ և «ամենահասանելի» ձևն է:

ԱՄԵՐԻԿԱՀԱՅ ԲԱՐԵՐԱՐԸ ԿՆՈՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ ԳՅՈՒՂ Է ԿԱՌՈՒՑՈՒՄ

«Երկիր» միությունը, որին անդամակցում են մի շարք հասարակական կազմակերպություններ Հայաստանից, Սփյուռքից և Արցախից, նախաձեռնել է Արցախի Նոր Շահումյանի շրջանում Քնարավան գյուղի կառուցումը: Այս ծրագրի ֆինանսավորողը ամերիկահայ Կարապետ Հարությունյանն է՝ որդիների հետ: Գյուղը կառուցված է ընտանիքի մայր՝ վաղամեռիկ Քնար Հարությունյանի հիշատակին: Ինչպես «Դեմո»-ի թղթակցի հետ ունեցած զրույցում նշել է Կարապետ Հարությունյանը, տեղը Քարվաճարի շրջանում պատահական չէ ընտրվել. հիասքանչ բնություն, հինավուրց եկեղեցի՝ այս ամենի մասին է երազել Քնար Հարությունյանը հեռավոր Ամերիկայում:

Քնարավանի դպրոցի բացմանը «Երկիր» միության հրավերով մասնակցել է նաև «Կոմիտաս» միավորված նվագախումբը՝ Պարգև Թասլաքյանի ղեկավարությամբ:

ԲՌՆԱԴԱՏՎԱԾՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԿԼԻՆԵՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սեպտեմբերի 15-ին կկայանա ԼՂՀ Ազգային Ժողովի 9-րդ նստաշրջանի առաջին նիստը: Պատգամավորները կքննարկեն «Բռնադատվածների մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու հարցը, համաձայն որի բռնադատվածների կարգավիճակ կարող են ստանալ նաև դատարանի որոշմամբ: Ինչպես տեղեկացանք, գործող օրենքի համաձայն՝ բռնադատված է համարվում այն անձը, ում բռնադատված լինելը հաստատված է համապատասխան փաստաթղթերով: Այլ կերպ ասած, որպեսզի ադրբեջանական բանտերում եղած մարդիկ բռնադատվածի կարգավիճակ ստանան, պետք է Բաքվի բանտից տեղեկանք ներկայացնեն:

Եթե առաջարկված փոփոխությունն ընդունվի, մի քանի վկաների կամ ապացույցների առկայության դեպքում դատարանն իրավասու կլինի որոշել բռնադատվածի կարգավիճակի հարցը: Որքան տեղյակ ենք, առայժմ որևէ առաջարկություն պատգամավորների կողմից չի ստացվել, ինչը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ փոփոխությունները կընդունվեն առանց առարկության:

ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՆՑԿԱՑՐԵՑ ԻՐ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԸ

Երեք տարի առաջ ստեղծված Արցախի ժուռնալիստների միությունն օրերս համագումար հրավիրեց, որպեսզի վերահաստատի միության նախագահին և վարչության անդամների թիվը 7-ից հասցնի 5-ի: Համապատասխան որոշումներին կողմ են քվեարկել միության գրեթե բոլոր անդամները, թեև նախապես դժգոհություն է հնչել և° միության, և առհասարակ լրագրողների գործունեության վերաբերյալ: Միության աշխատանքը բավարար գնահատվեց, սակայն համագումարում ելույթ ունեցածների մեծ մասը նշել են, որ միությունը թերացել է իր հիմնական առաքելությունում՝ համախմբել լրագրողներին հանրային հնչողություն ունեցող հարցերի լուծման շուրջ: Նշվեց, որ չնայած ժուռնալիստների միությունը վերջին տարիներին որոշակի աշխատանք կատարել է, այն լիավյուն մասնակցություն չի ունեցել հասարակական կյանքին: Դրանով հանդերձ, լրագրողները իրենց վստահության քվեն կրկին տվել են Կիմ Գաբրիելյանին: Ժուռնալիստների միության հաջորդ համագումարը կկայանա հինգ տարի հետո:

TAKE  IT  EASY ԿԱՄ՝ ՍՈՍՈ ՊԱՎԼԻԱՇՎԻԼԻՆ ԵՎ ԱՅԼՔ ԱՅԼԵՎՍ ՈՏՔ ՉԵՆ ԴՆԻ ԲԱՔՎՈՒՄ

Ստեփանակերտցիները վաղուց չեն հանդիպել ռուսական էստրադայի աստղերին: Թեև բոլորն էլ հիշում են մեր ոչ վաղեմի անցյալը, երբ ռուսական շոումեններն ու շոուվումեններն արդեն հասցրել էին հոգնեցնել ղարաբաղցիներին: «Չմեռանք՝ Ալեգրովային էլ տեսանք»՝ ասում էինք մենք այն ժամանակ, հընթացս փորձելով բանավիճել, թե որն է նախընտրելին՝ ռուսակա՞ն, թե՞ հայկական երգարվեստը: Պարտքի զգացման գիտակցումով հարգանքի տուրք մատուցելով մեր ազգային երգարվեստին, միևնույն ժամանակ, «հանուն արդարության», նշում էինք, որ ռուսների մոտ, արցախյան ժարգոնով ասած, մարդկանց «զավադիտն» ավելի լավ է ստացվում:

Ինչ-որ է, նորերս, ինչպես ասում են, կրկին տոն էր մեր փողոցում՝ ռուսաստանյան էստրադան նորից հաճեց գալ Ստեփանակերտ: Հարգանքի խոսքեր, շնորհավորանքներ Հանրապետության օրվա առթիվ: Իսկ հետո՝ սառը ցնցուղ. Ադրբեջանից դիմում հղվեց ռուսաստանյան շոու-պատասխանատուներին, համաձայն որի՝ Սոսո Պավլիաշվիլին, Նադեժդա Բաբկինան, Կատյա Լելն ու արցախյան հողում ոտք դրած այլ շոու-աստղեր այլևս ոտք չեն դնի Բաքու: Տանտիրոջ ու հյուրատիրոջ իրավունքով վատ զգալով կատարվածի առթիվ, միևնույն ժամանակ հուսով ենք, որ հայտնի շոու-աստղերը նման տիեզերական կորստից այնքան էլ չեն նեղսրտվի: Ինչպես անգլախոսներն են ասում՝ Take it  easy, ինչը թարգմանաբար նշանակում է՝ «բանի տեղ մի դիր»:

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԸ ԴԱՍ ԵՆ ՏԱԼԻՍ ՄԵԾԵՐԻՆ

Եթե որևիցե բարձրաստիճան պաշտոնյա, մանավանդ՝ բանակային վերնախավից, հայտարարություն է անում, որը չի տեղավորվում (որքան էլ փորձում ես խցկել) իշխանությունների կողմից հռչակված ուղեգծում, կասկածի տակ է դրվում առաջին հերթին հենց իշխանությունների դիրքորոշումը: Հատկապես, եթե խոսքը վերաբերում է ժողովրդավարության ու ռազմական դրության համատեղելիությանը, ազատագրված և բնակեցվող տարածքներին:

Հայաստանյան մամուլում ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետ Մովսես Հակոբյանի արտահայտած մտքերին արձագանքեցին երիտասարդական կազմակերպությունները: ՀՅԴ «Արամ Մանուկյան» ուսանողական կազմակերպության նախաձեռնությամբ մի շարք երիտասարդական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ («Հայկի սերունդ», «Միասնություն», ԱԾՄ) դիմեցին արտգործնախարարին և Մովսես Հակոբյանին, փորձելով պարզել՝ այդ մտորումներն անձնական կարծիքի արգասիք են, թե՞ քաղաքական նոր շրջապտույտ, հասարակական կարծիքի գիտակցված զոնդաժ:

Հստակ պատասխաններ, թեև, չհնչեցին, սակայն հաճելի է տեսնել, որ հռչակված ժողովրդավարությունը ծլարձակվում է երիտասարդների հոգում, և նրանք, ի տարբերություն «մեծերի», փորձում են նաև իրենց վերաբերող հարցերը բաց և հրապարակավ պարզել: Մի հարց, սակայն, այդպես էլ մնաց օդում կախված՝ պատրա՞ստ են, արդյոք, մեր իշխանավորներն ու քաղաքական կարկառուն, երբեմն էլ անտեղի «կարկաչահոս» դեմքերը նման երկխոսության, թե՞ շարունակելու են բերանը ջուր առնել:

Մեզ միայն մնում է ողջունել երիտասարդների նման պահվածքը և մի քիչ էլ համարձակություն մաղթել նրանց: Համենայն դեպս, ցանկալի կլիներ, որ նրանք վերջին պահին չորոշեին հրաժարվել իրենց իսկ կողմից ընդունված հայտարարության հրապարակումից: Բայց, ինչպես ասում են, այդքանն էլ քիչ չէր:

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Արցախի երիտասարդները մասնակցեցին Եվրախորհրդի կողմից Ծաղկաձորում կազմակերպված «Կովկասը՝ Եվրոպայում» միջազգային համագործակցության և տեղեկատվական ցանցերի վերաբերյալ ուսուցողական դասընթացներին:

Համապատասխան դեղանյութերի սակավության պատճառով արցախցի երեխաները մոտ մեկ տարի է, ինչ չեն ստանում պոլիոմիելիտի, կապույտ հազի, փայտացման և դիֆտերիայի դեմ պատվաստումներ:

Հունվարի 1-ից անասնապահության զարգացման համար կտրամադրվի 200 մլն դրամ:

Կառավարության նիստում վարչապետը դիմեց կառավարության բոլոր անդամներին՝ հնարավորինս աջակցություն ցույց տալ նորընտիր քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանին:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբում կայացավ «Լեռնային Ղարաբաղը հասարակական կարծիքի հայելու մեջ» գրքի շնորհանդեսը:

Ստեփանակերտ են ժամանել մի խումբ երևանյան երաժիշտներ՝ դիրիժոր Գևորգ Մուրադյանի գլխավորությամբ, որոնք ՀԲԸՄ միջոցով կաջակցեն մեզ մոտ կամերային նվագախմբի ստեղծմանը:

Զոհված 52 բերդաձորցիների հիշատակին կառուցվեց հուշարձան՝ Գորիս-Ստեփանակերտ ճանապարհի վրա:

Գերմանահայ բժիշկների միությունը Արցախի համար 5 հատուկ սառնարան է ուղարկել՝ վակցինաները պահելու համար:

Լիբանանի և Հայաստանի միացյալ «Կոմիտաս» երգչախումբը համերգներով հանդես է եկել Շուշիում, Ստեփանակերտում և Հադրութում:

Սեպտեմբերի 4-ին ամուսնացել են ղարաբաղցիների կողմից սիրված խմբավար Զաքար Քեշիշյանն ու Կամիլան:

Երևանի Աշխատանքի և սոցիալական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտը Արցախի սոցիալական ոլորտի աշխատողների համար կազմակերպել է սեմինար:

Սեպտեմբերի 2-ի կապակցությամբ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանին շնորհվեց «Գրիգոր Լուսավորիչ» շքանշան, իսկ կառավարության աշխատակազմի ղեկավար Սուրեն Գրիգորյանին և ԼՂՀ նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Արարատ Դանիելյանին՝ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան:

Իրավիճակ
ՕԳՆԵ՞Լ,  ԹԵ՞  ԽԱՆԳԱՐԵԼ՝ ՍԱ  Է  ԽՆԴԻՐԸ

Չպիտի մոռանալ, որ Էդ. Աղաբեկյանը ստացել է ժողովրդի աջակցությունը ևհարկ եղած դեպքում կարող է դիմել նրա օգնությանը:

ՏԻՄ վերջին ընտրությունները և հատկապես Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրությունները ուղենշային փուլ հանդիսացան արցախյան ժողովրդավարության համար: Ժողովրդի կամքը վճռորոշ եղավ, այլ ոչ թե իշխանությունների ցանկությունը: Ժողովրդական թեկնածուի հաղթանակին, սակայն, անմիջապես հավելվեց մի լուրջ մտահոգություն՝ արդյո՞ք իշխանությունները խոհեմություն կունենան հաշտվելու իրականության հետ և նոր քաղաքապետի հետ «բարիդրացիական» հարաբերություններ կառուցելու: Մտահոգության համար բավականին հիմք կար: Դեռևս նախընտրական քարոզչության շրջանում իշխանության թեկնածուի քարոզիչները մարդկանց փորձում էին համոզել մյուս թեկնածուի հաղթանակի անիմաստությունը, քանի որ, մեկ է, չեն թողնելու աշխատի:

Որ նման մտահոգությունը, ինչպես ասում են, գոյության իրավունք ունի, ցույց տվեցին հետագա դեպքերը: Նոր քաղաքապետի առջև անմիջապես ամենաբարձր մակարդակով դրվեց պատգամավորական լիազորությունները վայր դնելու պահանջ-հարցը: Դա այն դեպքում, երբ նա նախօրեին դիմում էր գրել խորհրդարանական մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնից ազատվելու մասին: Բայց դա, պարզվում է, բավարար չէր: Վերին ատյաններում չցանկացան հիշել, որ նախորդ քաղաքապետերից մեկը ևս ընտրվելուց հետո վայր չի դրել պատգամավորական լիազորությունները, որ ներկայիս խորհրդարանում կան երկու պատգամավորներ, ովքեր տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավարներ են: Աչք փակեցին նաև այն հանգամանքի վրա, որ գործող օրենքներում այս հարցում մեծ խառնաշփոթ կա:

Բայց բանը միայն դրանում չէ: Անհասկանալի է, թե ինչու է այդ հարցն այդքան հրատապ դարձել: Կարծես թե երկրում այլ հիմնախնդիրներ չկան և հենց այդ հարցի լուծումից է կախված երկրի ճակատագիրը: Տվյալ պարագայում կարևորը փոխհարաբերությունների սկզբունքների պարզեցումն ու հստակեցումն է: Եթե նպատակը խանգարելն է, ապա պարզ է դառնում ամեն ինչ: Բայց եթե նպատակ դրվի կառուցողական հարաբերություններ ստեղծել, ուս-ուսի տված պետականանպաստ գործ անել, ապա նման հարցերը երկրորդական կդառնան: Այլապես, առճակատումից ոչ ոք չի շահի, ավելին՝ ընդհանուր գործը կտուժի: Իսկ իշխանություններն էլ իսկապես խոհեմություն պիտի ունենան հասկանալու, որ ուժերի հարաբերակցությունն այնքան էլ իրենց օգտին չէ, ինչպես թվում է նրանց: Ի վերջո, չպիտի մոռանալ, որ Էդ. Աղաբեկյանը ստացել է ժողովրդի աջակցությունը և հարկ եղած դեպքում կարող է դիմել նրա օգնությանը:

Մեր ունեցած տեղեկությունների համաձայն, իշխանությունները կարծես թե հրաժարվում են առճակատումային քաղաքականությունից և հակվում են երկխոսային-կառուցողական տարբերակին, ինչը միայնումիայն խրախուսել կարելի է, քանի որ համապատասխանում է երկրի շահերին: Հուսանք, որ այդպես էլ կլինի:

Այնուամենայնիվ, մի հարց մնում է օրակարգում՝ հարկ է վերացնել օրենքներում առկա խառնաշփոթը:
«Դ»

ՇԱՐԺՈՒՄԸ ԿՐԿԻ՞Ն ՍԿՍՎԵԼՈՒ Է ԱՐՑԱԽԻՑ

Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրությունները՝ որպես ազատ եւ արդար ընտրություններ կազմակերպելու նախադեպ

Վերջին տասնօրյակում ԼՂՀ-ում եւ Հայաստանում անցկացվեցին ընտրություններ: Եթե Եղվարդի թիվ 44 ընտրատարածքում պատգամավորի ընտրությունը մեծ աղմուկ առաջացրեց եւ, ի վերջո, անվավեր ճանաչվեց, ապա մամուլը եւ հասարակությունը գրեթե լռության մատնեցին Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրությունները: Եվ իզուր, որովհետեւ այն, ինչ տեղի ունեցավ Ստեփանակերտում, կարող է խոշոր գործընթացի սկիզբը դառնալ մեր իրականության մեջ:

Բանն այն է, որ Ստեփանակերտում կայացան ազատ եւ արդար ընտրություններ, եւ քաղաքապետ ընտրվեց ոչ իշխանության թեկնածուն: Նախընտրական շրջանը, երկու փուլով ընտրությունները եւ բուն քվեարկությունը անցան ժողովրդավարական մթնոլորտում, չնայած այն բանին, որ կառավարությունն ուներ իր թեկնածուն եւ օգտագործում էր վարչական ռեսուրսը: Սակայն կառավարությունը քվեարկության ընթացքին եւ ձայների հաշվարկին չմիջամտեց, եւ թեկնածուներին տրված քվեները լիովին համապատասխանում են քվեարկության արդյունքներին:

Հիմնական թեկնածուներն էին Լեռնային Ղարաբաղի ԱԺ պատգամավոր Էդ. Աղաբեկյանը եւ Պ. Նաջարյանը, ովքեր Ստեփանակերտում բավական հեղինակություն են վայելում: Էդ. Աղաբեկյանը ԼՂՀ ԱԺ այն քիչ պատգամավորներից էր, ովքեր կառավարության ընդդիմախոսն էին խորհրդարանում: Երկու թեկնածուների հնարավորությունները գնահատվում էին մոտավորապես հավասար: Ստեփանակերտի դիտորդները նշում են, որ Պ. Նաջարյանի պարտության պատճառներից մեկն էլ այն էր, որ նա կառավարության թեկնածուն էր:

Էդ. Աղաբեկյանը վերջերս հիմնել է «Շարժում-88» կազմակերպությունը, որին միացել են կամ աջակցություն հայտնել մի քանի կազմակերպություններ: Նրանց աջակցությունը զգալի դեր է խաղացել ընտրության ընթացքում: Երկրորդ փուլում Էդ. Աղաբեկյանին աջակցելու հայտարարություն է արել նաեւ ՀՅԴ Արցախի կազմակերպությունը:

Հավանաբար, դա խորթ կհնչի հայաստանցիներիս ականջին, բայց ԼՂՀ բանակը եւ իրավապահները (ոստիկանությունը, դատախազությունը) ընդհանուր առմամբ չեն միջամտել քաղաքապետի ընտրությունների ընթացքին, բացի օրենքով սահմանված իրենց պարտականությունները կատարելուց: Օրենքի սահմաններում է գործել ԿԸՀ նախագահը: Այնուհետեւ՝ ունենալով իր թեկնածուն, կառավարությունը չի գնացել կեղծիքների եւ խախտումների ճանապարհով (չնայած կան վարչական ռեսուրսը կոպտորեն գործադրելու մի քանի օրինակներ): Եվ, վերջապես, ամենակարեւորը՝ հասարակության, ընտրողի քաղաքացիական բարձր գիտակցությունը, որ գնացել է ընտրության եւ տեր կանգնել իր ընտրությանը, ինչն էլ զսպել է բոլոր պոտենցիալ խախտողներին ու կեղծարարներին, բացառել ընտրակաշառքը: Մի բան, որ նորություն է վերջին տասնամյակի հայաստանյան իրողությունների համար:

Մեզանում այնքան է ապականվել ընտրական համակարգը, որ վերը նշվածը անհավանական է թվում: Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրությունը, իրականում, խոշոր քաղաքական երեւույթ էր եւ էական նշանակություն կարող է ունենալ հայկական իրականության մեջ՝ ներհասարակական ռեֆորմացիայի իմաստով: Անկախության շրջանում, տասնամյակ անց, հայկական իրականության մեջ վերջապես ստեղծվեց այն նախադեպը, որը գուցե թմբիրից հանի մեր հասարակական-քաղաքական համակարգը: Առանց որի, երկիրը շարունակելու է հետընթացը՝ դրանից բխող հետեվանքներով:

Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրության շուրջ քաղաքական զանազան շրջանակների եւ մամուլի լռությունից, սակայն, տպավորություն է ստեղծվում, թե ոչ մեկին առայժմ պետք չեն բարեփոխումներ. բոլորը լավ են զգում իրենց տեղում եւ վերապահված դերերում:

ՄԵԼԻՔ ԱՎԱՆՅԱՆ, «Առավոտ», 9 սեպտեմբերի
ԻՄ ՔԱՂԱՔՆ ԻՆՁ ՀԱՄԱՐ ԱՌԱՎԵԼ ՍԻՐԵԼԻ ԴԱՐՁԱՎ

Պատճառը ս.թ. օգոստոսի 8-ը, առավել ևս՝ 22-ն էր, երբ համաքաղաքացիներս՝ մտավորական, թե շարքային արհեստավոր, քվեարկեցինք արդարության օգտին, ժողովրդի մարդու, հարգարժան քաղաքացու՝ Էդուարդ Աղաբեկյանի օգտին, «ոչ» ասելով իշխող վերնախավի աճպարարություններին ու ճամարտակություններին, նրանց աններելի նկրտումներին՝ ընտրովիի անվան տակ նշանակովի քաղաքապետ ունենալ, որը հլու-հնազանդ պարեր իրենց նվագի տակ:

Պարզապես զարմանալի է, թե սրանք ինչի տեղ են դրել մեր ժողովրդին: Շուրջ 10 հազար ընտրողներ շեշտակի ապտակեցին նմաններին՝ փափուկ բազկաթոռների մեջ ընկղմված այն չինովնիկներին, ովքեր լիաբուռն օգտվում են մեր թանկ արյամբ ձեռքբերված հաղթանակի պտուղներից և փորձում ձեռ առնել բազում կորուստներ տված ժողովրդին, ամեն ինչ սեփականաշնորհելուց հետո փորձելով մասնավորեցնել նաև ժողովրդի ձայնը՝ ընտրելու նրա իրավունքը: Փառք ստեփանակերտցիներին, որ այդ մեկը թույլ չտվեցին, և եղավ բաղձալին՝ ժողովուրդը հաղթեց, ժողովուրդը դաս տվեց օրինականություն խաղացող օրինազանցներին:

Սթափեցնող այդ դասից անհրաժեշտ հետևություններ եթե չարվեն, համբերությունը հատած ժողովուրդը Աստված գիտե ինչ կարող է անել: Այսօր մայրաքաղաքը շունչը պահած հետևում է նոր քաղաքապետի գործունեությանը և մեծ սպասելիքներ ունի նրանից: Եւ վայ նրան, ով համարձակվեց խանգարել ժողովրդի ընտրյալին, որը երբեք չի թաքցնի դա և կիրազեկի իր ընտրողներին…

Մեր մայրաքաղաքը պետք է ազատվի հոգեմաշ հոգսերից, որոնք շատուշատ են: Նորընտիր քաղաքապետին՝ բազում հարցերի լուծման ճանապարհին ոչ թե խանգարողներ, այլ աջակցողներ են պետք: Ով ինչով և ինչքան կարող է՝ պետք է օգնի նրան, և հաջողություններն ակնհայտ կլինեն՝ խորապես համոզված եմ:

Անի ՍԱՐԳՍՅԱՆ, գործազուրկ ուսուցչուհի

ԱՆՀԱՄԱՏԵՂԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՂՀ պաշտպանական բանակի շտաբի պետ Մովսես Հակոբյանը օրերս լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ խոստովանել է, որ բանակի հրամանատարությունը չի կարող քաղաքականությունից զերծ լինել: «Մենք քաղաքական գործընթացների նկատմամբ անտարբեր չենք, քանի որ դրանց արդյունքում ի վերջո ընտրվում է մեր գերագույն հրամանատարը, հետեւաբար՝ նախագահը պետք է լինի այնպիսի մարդ, որը կկարողանա մեզ հրամայել եւ ղեկավարել»,- ասել է Մ. Հակոբյանը: Իսկ ինչ վերաբերում է ժողովրդավարությանը՝ դա առայժմ մեզ համար չէ, քանի որ, ըստ գեներալի, ժողովրդավարությունը պետք է լինի չափավոր: «Պատերազմող երկիրը եւ դեմոկրատիան անհամատեղելի բաներ են: Եթե մենք այսօր ցանկանում ենք մտնել եվրոպական կառույցներ՝ եվրոպական երկրների պես ազատություն ունենալ, ապա եկեք մեր գերխնդիրը լուծենք` պատերազմն ավարտենք, դրանից հետո ում կընտրեն` մեզ համար միեւնույն է»,- ասել է  Մ. Հակոբյանը:

ԵԿԵՔ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԷՅՖՈՐԻԱՅԻ ՄԵՋ ՉԸՆԿՆԵՆՔ

«Եթե հողը չենք վերաբնակեցնում՝ պահելն անիմաստ է, քանի որ իզուր բեռ է պետության վրա: Եթե հողը չի մշակվում՝ ինչի՞ համար ենք պահում: Պետք չէ պատմական էյֆորիայի մեջ ընկնել. այդ հողերը գրավված են՝ ազատագրված չեն, բայց այդ հողն ինչի՞ համար ենք գրավել…»:

Այսպես է արտահայտվել ԼՂ բանակի հսկողության տակ գտնվող ադրբեջանական հինգ շրջանների մասին (Ֆիզուլի, Ջեբրայիլ, Հորադիզ, Ղուբաթլու, Զանգելան) ԼՂՀ պաշտպանական բանակի շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Մովսես Հակոբյանը՝ այդ տարածաշրջան այցելած հայաստանցի լրագրողների հետ զրույցում: Իսկ այս այցի ընթացքում լրագրողները համոզվեցին, որ ի տարբերություն Լաչինի ու Քելբաջարի՝ վերը նշված շրջաններում ընդհանրապես վերաբնակներ չկան, եւ այստեղի բնակիչները բացառապես զինվորականներ են եւ սպաների ընտանիքի անդամներ: Ինչո՞ւ վերը նշված տարածքները մարդկանցով չեն բնակեցվում, եւ ինչպե՞ս է, որ, ասենք, Քելբաջարում այդ խնդրի լուծման նպատակով ծրագիր է իրականացվում, իսկ հարավային գրավյալ շրջաններում նման ծրագիր չի նշմարվում: Այս առնչությամբ Մ. Հակոբյանի մեկնաբանությունները հակասական են: Նա ասում է, որ հարավային շրջանների վերաբնակեցման ուղղությամբ քայլեր են կատարվել, զորամասերը հատկապես այդ նպատակով է ադրբեջանական սահմանին մոտ տեղակայված, որ մարդիկ իրենց ապահով զգան եւ չխուսափեն այդ վայրերում ապրելուց, բայց նման մարդկային ռեսուրս չկա: Այն դեպքում, երբ հենց գեներալի որակմամբ՝ հարավային այդ տարածաշրջանի հողերը Արարատյան դաշտավայրից երկու անգամ ավելի բերքատու են: Ավելին, Մ. Հակոբյանը եւս հաստատեց այն տեղեկությունը, որ Մարտունու եւ Հադրութի շրջանների գյուղացիները ու «Մաքս գրուպը» ներկայումս մշակում են այս տարածքների մի մասը, սակայն փաստը մնում է փաստ, որ այդ վայրերում այդպես էլ կայուն բնակչություն չի ձեւավորվել: Փոխարենը Քելբաջարում, որտեղ պայմանները հարավային շրջանների հետ չես համեմատի՝ արդեն ապրողներ կան: Մ. Հակոբյանը լրագրողների հետ զրույցում, այնուամենայնիվ, խոստովանեց, որ հարավի բնակեցման ծրագիր չկա: Իսկ ինչպես է ազդում բանակի հոգեբանական վիճակի վրա հարավային տարածքների ամայությունը: «Եթե հողերը չեն բնակեցվում, այնտեղ կանգնած զինվորն իրեն կղզու վրա է զգում: Մենք պատերազմի ժամանակ նման փորձ ունեցել ենք. եթե թիկունքը հեռու է, զինվորին դժվար է այդ տարածքը պահել, ավելի արդյունավետ է, երբ զինվորի կողքին ժողովուրդ է կանգնած»,- ասում է Հակոբյանը:

Վերջինիս հայտարարություններից ամենահետաքրքիրը, սակայն, գրավյալ տարածքները վերադարձնել-չվերադարձնելուն էր վերաբերում: Այս առնչությամբ նա կրկին նկատեց, որ այդ տարածքներում ոչ ոք չի ապրում, իսկ այնուհետեւ ավելացրեց, որ եթե հանրապետության ղեկավարությունը որոշում կայացնի եւ իրենց, այսինքն՝ պաշտպանական բանակին, հրամայի սահմանի զորքերը ինչ-որ չափով ետ քաշել, ապա իրենք պարտավոր են այդ հրամանը կատարել, եւ եթե կա ինչ-որ փոխզիջումային ծրագիր, որի շնորհիվ հնարավոր կլինի տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատել եւ լուծել Ղարաբաղը Հայաստանին միավորելու կամ նրա անկախությունը միջազգայնորեն ճանաչելու խնդիրը, ապա այդ ծրագիրը պետք է իրագործվի: «Իհարկե, դրանից հետո կարող են դժգոհություններ լինել, բայց այդ թուքումուրը մենք մեզ վրա պետք է վերցնենք: Պատերազմում զոհվածներից յուրաքանչյուրը կարող է մեզ հարցնել՝ իսկ իմ տղան ինչո՞ւ զոհվեց, մենք դրա պատասխանը պետք է կարողանանք տալ, այդ պատասխանատվությունը պետք է մեզ վրա վերցնենք, քանի որ մենք լծվել ենք այս գործին եւ պարտավոր ենք մինչեւ վերջ տանել»,- ասաց Մ. Հակոբյանը:

Վահագն ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, «Հայկական ժամանակ», 2.09.04…

ԼՂՀ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՇՏԱԲԻ ՊԵՏԸ ՃՇՏՈՒՄՆԵՐ Է ԿԱՏԱՐՈՒՄ

Վերջին ժամանակներս Հայաստանի ԶԼՄ-ներում հայտնվել են ոչ միանշանակ մեկնաբանություններ վերջերս հայաստանյան մաս-մեդիայի ներկայացուցիչների հետ ԼՂՀ պաշտպանության բանակի շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Մովսես Հակոբյանի հանդիպման ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի զինված ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների վերաբերյալ հնչած որոշ արտահայտությունների առթիվ:

Այդ կապակցությամբ գեներալ-մայոր Մովսես Հակոբյանը, ի պատասխան կացությունը պարզաբանելու՝ «Ազատ Արցախ» թերթի թղթակցի խնդրանքի, ասել է հետևյալը.

– Խոսելով ԼՂՀ պաշտպանության բանակի՝ իր հսկողության տակ գտնվող տարածքներում գործողությունների մասին, ես նկատի եմ առել, որ այդ և այլ հարցերը կարող են հրատապ դառնալ ու դիտարկվել սոսկ միայն Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի իրավաքաղաքական լուծման, այդ թվում՝ նրա միջազգային ճանաչման և ԼՂՀ անվտանգության հարցերի լուծման համատեքստում:

Ինչ վերաբերում է այդ տարածքների նշանակության մասին իմ խոսքերին, ապա դրանք արտահայտում էին իմ համոզվածությունն առ այն, որ այդ տարածքները պետք է ինտենսիվ զարգանան: Եվ դա ոչ միայն Լեռնային Ղարաբաղի, այլև համայն հայության խնդիրն է: Հայկական մամուլում հրապարակված իմ մեկնաբանություններն անհիմն են:

«Ազատ Արցախ», 11.09.04

————————————–
Եթե թշնամին կրկին ոտնձգություն անի մեր Հայրենիքի և Ազատության վրա, դարձյալ այս տղաները՝ հասարակ ժողովրդի զավակներն են պաշտպանելու մեր հողը:
————————————–

ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ԿԱՐԻՔ ՈՒՆԻ

Եթե ժողովրդավարության մասին արտահայտություններն, իրոք, պատկանում են ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետին, ապա դա տխուր փաստ է: Քանզի ժողովրդավարությունը ենթադրում է հավասար պայմաններ եւ հավասար հնարավորություններ, որպեսզի  արդարացիորեն որոշվի, թե ով՝ ով է, եւ յուրաքանչյուրի ընդունակություններին եւ հմտություններին համապատասխան՝ մատնանշվի նրա տեղը հասարակական եւ պետական օրգանիզմում: Գլխավորը՝ ինչին մենք բոլորս պետք է ձգտենք, այդ թվում բանակի բարձր հրամկազմը, դա ջանքերի գործադրումն է՝ այդ նույն պայմանների ստեղծման եւ գոյատեւման ուղղությամբ: Ժողովուրդը մեծամասամբ բավականին տեղեկացված լինելով, ավելի լավ, քան մեկ ուրիշը կորոշի, թե ով է լինելու իր առաջնորդը: Ժողովրդի սխալները եւս չեն բացառվում, սակայն վերոնշյալ մոտեցման դեպքում դրանք կհասնեն նվազագույնի: Ժողովրդավարությունը եվրոպականացում չի նշանակում, դա արդար իշխանությունն է եւ արդար օրենքները:

Ինչ վերաբերում է ազատագրված (չեզոք) հինգ շրջաններին, ապա ես զարմանում եմ բարձրացված աղմուկի վրա:

Նախ՝ այդ մասին խոսել են պաշտպանության բոլոր նախարարները՝ սկսած Վ. Սարգսյանից  մինչեւ Ս. Սարգսյանը, բայց չգիտես ինչու այն ժամանակ ոչ ոք աղմուկ չի բարձրացրել…

Երկրորդ՝  եթե իսկապես այդքան շատ են  այդ տարածքները ոչ մի դեպքում վերադարձնել չկամեցողները, ապա ինչո՞ւ են հանգիստ ապրում այս իշխանական համակարգի հետ, որը հանդիսանում է հասարակության կոռումպացվածության եւ անբարոյականության տոտալ աղբյուր: Այսինքն՝ պետության պրոգրեսիվ թուլացման աղբյուր: Հնամաշ, խարխուլ մեքենայով հեռուն չես գնա… Ինչքան էլ բարձր գոչես:

Իսկ եթե շատ եք ուզում՝ ձեր ջանքերն առաջին հերթին ուղղեք մեքենայի վերանորոգմանը: Պետական մեքենայի կապիտալ նորոգմանը:

Մուրադ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, “Что Делаь” թերթի խմբագիր

ՍԱ ՄԵՐ ԿԵՆՍԱՏԱՐԱԾՔՆ Է

Արդի աշխարհաքաղաքական շրջադարձային փուլում հրամայական է դարձել ճշմարիտ հավատքով, ազգային արժանապատվությամբ, սեփական ուժին ապավինելով երկրի արտաքին քաղաքականության եւ ռազմական հայեցակարգերի մշակումն ու ընդունումը: Հակառակ դեպքում ցանկացած բարձր պետական պաշտոնյայի կամ գեներալի արտահայտած «հեղինակավոր» կարծիք շտկելու համար պետք կլինեն նոր «քավության նոխազներ» փնտրել:

Արցախի հայ քրիստոնյաները սրտի ցավով ընդունեցին ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Մովսես Հակոբյանի՝ վերջերս տարածաշրջան այցելած հայաստանցի լրագրողներին տված բացառիկ հարցազրույցը: Ինչ խոսք, զգացվում է, որ Հայոց բանակում հայ ժողովրդի պատմության դասերը լավ չեն յուրացրել: Հանրակրթական դպրոցի պատմության դասագրքերից միջակ սովորող աշակերտներին էլ է հայտնի, որ պատերազմում հաղթում է այն կողմը, որը շահում է վերջին ճակատամարտը: Արցախյան պատերազմն ավարտվել է տասը տարի առաջ՝ հայ զինվորի հաղթանակով: Այդ պատմական փաստը չեն ընդունում ազերիները, թուրքերը, միջազգային որոշ շահագրգիռ կազմակերպություններ, ինչպես նաեւ հայ պետական, քաղաքական, ռազմական նախկին եւ ներկա որոշ գործիչներ: Չընդունելու հիմնական պատճառը պայմանավորում են նրանով, որ հաշտության պայմանագիր չի ստորագրվել պատերազմող կողմերի միջեւ: Մարդկության պատմությանը հայտնի են բազմաթիվ նման դեպքեր. բավական է հիշել վաղ անցյալի իսրայելա-սիրիական, իսրայելա-եգիպտական պատերազմները:

Այո, հայը հաղթել է պատերազմում՝ ապավինելով Աստծուն եւ իր սեփական ուժերին: Հայի համար Աստված, որպես բնակության կենսատարածք, սահմանել է Հայկական բարձրավանդակը, որի 1/10 մասում է միայն հայն ապրում տանտիրոջ իրավունքով: Արցախյան պատերազմում ազատագրված «մի թիզ» տարածքը (համեմատած մեր կորցրած տարածքների հետ) շահարկող հայազգի պաշտոնյաները կամ գեներալները ոչ թե պատասխան են տալու պատերազմում զոհված ազատամարտիկների մեծամասամբ թշվառության մեջ ապրող հարազատներին, այլ նախ՝ Աստծո առաջ, ապա՝ համայն հայության:

Ինչ մնում է հայազգի գեներալի հնչեցրած կարծիքին ժողովրդավարության մասին, զարմանալի է՝ այդ ո՞նց է, որ նա պատրաստ է կատարելու գլխավոր հրամանատարի (հանրապետության նախագահի) հրամանը, իսկ չի կատարում հինգ տարի առաջ ժողովրդավարության կուրս որդեգրած նախագահի հրամանը:

 Աշոտ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, Հայ Առաքելական Եկեղեցու
Արցախի թեմի հոգեւոր-քարոզչական կենտրոնի աշխատակից

ԼՈՒՐՋ ՉԵՄ ԸՆԴՈՒՆՈՒՄ

Մ. Հակոբյանին գիտեինք միայն 1992-ից, իսկ մինչ այդ, ընդհատակյա պայքարում, նա ընդհանրապես չկար:

Զարմանում եմ, որ նման մարդը հասել է այդպիսի բարձր դիրքի, բայց ահա չեմ զարմանում, որ կարող է այդքան անպատասխանատու հայտարարություններ անել: Լուրջ չեմ ընդունում նրա ասածը, քանի որ նա չի արտահայտում ոչ ղարաբաղցիների, ոչ էլ բանակի կարծիքը:

Վալերի ԲԱԼԱՅԱՆ, ԼՂՀ առաջին գումարման
Գերագույն Խորհրդի պաշտպանության հանձնաժողովի նախագահ

ԼՌՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱ՞Ն ՆՇԱՆ Է 

ԼՂՀ պաշտպանության բանակի շտաբի պետ Մ. Հակոբյանի հարցազրույցը «Հայկական Ժամանակ» թերթում ուղղակի ցնցել է ինձ: Ցնցված եմ նաև դրանից հետո նրա կողմից արված այն ճշտումներից, որ տպագրվել են «Ազատ Արցախի» սեպտեմբերի 11-ի համարում: Իր  ճշտումներում նա անգամ չի մեկնաբանում մեր պայմաններին ժողովրդավարության անհամատեղելիության մասին սեփական պնդումները: Ուրեմն՝ համոզված է իր ասածում: Ապշում եմ նաև, որ երկրի քաղաքական ղեկավարությունը այս կապակցությամբ ոչ մի մեկնաբանությամբ հանդես չի գալիս: Ուրեմն, կիսո՞ւմ է շտաբի պետի կարծիքը:

Գ. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ,  Ստեփանակերտ 

——————————————————————————————

ԵՐԲ ԱԶԳԸ ԵՐԿՃՅՈՒՂՎՈՒՄ Է 

Երբ ՀՀ արտգործնախարար Վ. Օսկանյանը ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի կողմից ազատագրված տարածքներն առաջին անգամ հրապարակայնորեն անվանեց օկուպացված տարածքներ և, ժողովրդի մեջ դժգոհության ալիք նկատելով, «օկուպացիա» բառի մասին սկսեց լեզվաբանական դասեր տալ, մարդկանց մեջ լուրջ կասկածներ ծագեցին առ այն, որ այս իշխանություններն ու ժողովուրդը միանգամայն տարբեր պատկերացում ունեն Հայրենիքի, Ազգային արժանապատվության և նմանատիպ այլ վեհ ու սուրբ բաների մասին:

Այսօր, երբ ժողովրդի աչքի առաջ ազգային հարստությունը օր-օրի բևեռանում է իշխանական-իշխանաշուրջ մի բուրգում, որն այս երկրում իրեն պահում է այնպես, ասես գաղտնի պատերազմ է հայտարարել սեփական ժողովրդին և ուզում է շուտափույթ ծնկի բերել նրան՝ արդեն ոչ մեկի մեջ այլևս կասկած չի մնում, որ առուծախի այս անվերջ շոուի կազմակերպիչները գեղեցիկ մի օր վաճառասեղանին են դնելու նվաստացած, քամած-մզած  մի մեծ կայարան դարձած այս երկիրը, որ մի ժամանակ կոչվում էր Հայրենիք:

Այլևս զարմանալի չէ, որ ղարաբաղա-ադրբեջանական պատերազմում արդարացիորեն հաղթած երկրի իշխանությունները պատերազմի ավարտից ի վեր տասը տարի շարունակ ոչ միայն չկարողացան թեկուզ փոքրիկ մի հաղթանակ տոնել դիվանագիտական դաշտում, այլև օրեցօր հող են նախապատրաստում հաղթող երկրի կապիտուլյացիայի համար: Քանի որ դիվանագիտական օղակներում սրանք մի առանձին հաճույքով են օգտագործում «ղարաբաղյան խաղաքարտ» կապակցությունը, իրենց վարքուբարքին ըմբռնելի լեզվով ասած՝ նույնն է թե հաղթաթուղթը դնես մեկի ձեռքին, բայց նա ոչ միայն կորցնի այն, այլև թղթախաղում տանուլ տա ողջ ունեցվածքդ:

Եվ այս պարտվողականությո¯ւնը: Դրսում ուրիշին պարտվելու, բայց հոգնած, տանջված հարազատ ժողովրդին ամեն գնով հաղթելու, խեղճացնելու, նվաստացնելու այս մոլո¯ւցքը, ազգի սեփականությանը անօրեն տիրելու այս մոլեռանդությո¯ւնը…

Ովքեր ծանոթ են հայոց մեծ դյուցազնավեպին՝ «Սասնա Դավթին», երևի հիշում են, որ մի ճամփաբաժանում ազգը երկճյուղվում է՝ Մեծ Մհերի և Ցռան Վերգոյի… Առաջինի շառավիղներին՝ Սասնադավիթներին, մենք արդեն տեսել ենք ռազմի դաշտում՝ Արցախյան գոյամարտի ահեղ տարիներին: Արդյո՞ք, հիմա եկել են մյուսի շառավիղների ժամանակները: Հայտնի ճշմարտություն է՝ պետք է կարողանալ ժամանակին կանգ առնել: Սակայն, ցավոք, ես չեմ հիշում մի դեպք, որ որևէ ապաշնորհ ղեկավար, մեծ ու փոքր տրամաչափի որևէ չինովնիկ կամավոր հրաժարական տա և գնա զբաղվի այն գործով, որն իրոք գիտե:

Անկախության օրվա առթիվ կրկին շքանշաններ ու մեդալներ բաժանվեցին: Նրանց մեջ, բարեբախտաբար, արժանիներ էլ կային, այլապես կարող է այն տպավորությունը ստեղծվել, որ այսօր կախարդական գավազանի մի հարվածով ընդհատակից դուրս են եկել մեծն Թումանյանի ճանճասպան հերոսի բոլոր նմանակներն ու պարոդիաները:

Նո՛ր ժամանակներ, հի՛ն բարքեր…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ, արձակագիր, լրագրող


ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԱՅԻ ԿԱՐԻՔԸ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆ ՈՒՆԻ

ԼՂՀ նախագահը բազմիցս հայտարարել է, որ բանակը պետք է քաղաքականությունից զերծ մնա: Իսկ նախագահը բոլորիս գլխավոր հրամանատարն է: Եւ եթե բանակը քաղաքականության մեջ ներքաշելու կարիքը լինի, դա անձամբ ինքը կանի՝ ժողովրդին լսելի և հասկանալի ձևով:

Որ պատերազմող երկիրն ու դեմոկրատիան համատեղելի չեն, դա կասկածելի է, քանի որ դեմոկրատիան արդարության ակունք է, որի կարիքը ժողովուրդը զգում է բոլոր երկրներում ու ժամանակներում: Նրա համատեղելիությունը կասկած չի հարուցում:

Որ չվերաբնակեցված հողը բեռ է պետության վրա, դա պետության մեղքն է՝ ժողովուրդն էլ է իրենց տրամադրության տակ, տեխնիկան էլ, մնացած ամեն ինչն էլ: Գուցե հողի բարիքների առատությունը սարսափելի՞ է կիսաքաղց արցախցիների համար: Հողը խելոք պետության երջանկության ու հզորության անսպառ աղբյուր է, այլ ոչ թե բեռ:

Իսկ հողերը վերադարձնելու մասին կարող եմ ասել հետևյալը. եթե մեր քաջորդիների արյունը համարժեք է գետի ջրին, վերադարձրեք՝ առարկողն ո՞վ է, մյուս բաներում ձեր ձեռքը բռնողն ո՞վ էր…

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ
Զոհված ազատամարտիկի ծնող

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑ
կամ՝ ո՞րն է մեր արժանապատվության չափանիշը

Ազնիվ խոսք, ձանձրանում եմ ՀՀ պաշտոնատարների կողմից հարցի (վերնագրված) ծամծմելուց (այլ կերպ չեմ կարող որակել) և զարմանում ԼՂՀ պաշտոնատարների դինջ անտարբերությունից:

Խորհրդային Միության փլուզման նախաշեմին արցախահայությունը, միանգամայն օրինական ճանապարհով` հանրաքվեով, արտահայտել է իր կամքը` Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու և ՀՀ կազմի մեջ մտնելու վերաբերյալ: Ադրբեջանը փորձել է զենքի ուժով ի չիք դարձնել ժողովրդի ազատ ինքնորոշման իրավունքով կայացրած վճիռը և, ի վերջո, խայտառակաբար տանուլ տվել իր իսկ կողմից սանձազերծած նվաճողական-հպատակեցման պատերազմը: Արցախի փայլուն հաղթանակի մեջ ես չեմ անտեսում կամ թերագնահատում ՀՀ զինված ուժերի, կամավորական-ֆիդայական ջոկատների անձնանվեր ու փառքի արժանի ծառայությունները:

Ազատագրված Արցախի կարգավիճակի որոշման խնդրում ՀՀ ղեկավարության  ոչ հստակ մոտեցման արդյունքում Ղարաբաղն իրեն հայտարարեց անկախ հանրապետություն՝ իր շուրջը գծելով պաշտպանունակության նկատառումներով բարենպաստ սահմանագիծ:

Այժմ խոսքն այն մասին է, որ պարտվող Ադրբեջանի հետ հաշտության պայմանագիր է ստորագրել ԼՂՀ բանակի Գլխավոր հրամանատարը, որպես հակամարտող կողմի պետական լիազոր ներկայացուցիչ, մինչդեռ այդ հանգամանքն այժմ երկրորդ պլան է մղված, ԼՂՀ-ն մի կողմ է քաշված, և միայն ՀՀ ղեկավարությունն է հանդես գալիս որպես հակամարտող կողմ՝ բոլոր ատյաններում, ուր քննարկվում է ԼՂՀ-ի հարցը, թեև, չգիտեմ ինչու, անտեսվում է այն փաստը, որ դե-ֆակտո ԼՂՀ-ն լուծել է այն:

Ավելին՝ ոչ միայն ԼՂՀ-ն հանդես չի գալիս այդ քննարկումներում, այլև լռակյաց հետևում է ՀՀ ղեկավարության, լիազորված քաղաքական գործիչների մի տեսակ վախվորած փաստարկներին:

Մյուս կողմից՝ ինֆորմացիա էլ չի տրվում, թե ամեն մի հերթական քննարկման ներկայանալուց առաջ լիազորված անձը խորհրդակցե՞լ է ԼՂՀ ղեկավարության հետ, թե՞ ոչ:

Թե’ ՀՀ նախագահը և թե’ արտգործնախարարը կարողանում են միայն մի աքսիոմա պնդել, որ ԼՂՀ-ն չի լինի Ադրբեջանի կազմում:

Ջանըմ, ԼՂՀ-ն Ադրբեջանի կազմում չէ արդեն 10 տարի և ավելի: Այժմ նորից ու կրկին Ադրբեջանի հանրապետություն հո չե՞նք ստեղծում, ինչպես դա տեղի է ունեցել անցյալ դարի (ընդամենը՝ անցյալ դարի) 20-ական թթ.-ին, որ որոշենք՝ ԼՂՀ-ն մտցնե՞նք Ադրբեջանի կազմի մեջ, թե՞ ոչ: Կամ ընդգրկե՞նք ՀՀ-ի կազմի մեջ, թե՞ մնա որպես սուվերեն պետություն` իր կառավարման բոլոր ատրիբուտներով (այժմ՝ բավական ուռճացած):

Փլուզվել է Հարավսլավիան, և ստեղծվել են մի քանի նորանկախ պետություններ: Փլուզվել է ԽՍՀՄ-ը, և ստեղծվել են սուվերեն հանրապետություններ: Փլուզվել է և սարքովի (թքած-կպցրած) Ադրբեջանը, և ստեղծվել են նոր հանրապետություններ: Արդեն ստեղծվել են, և մեկին թվում է, թե իր բաժնից մի քիչ շատ է մյուսին անցել: Այսինքն՝ Ադրբեջանը կորցրել է ավելին, քան Ղարաբաղն է (ես պատմական վիճարկելի հարց չեմ բարձրացնում): Եվ հիմա այդ պարտված երկիրն ավելի բարձրագոչ պահանջներ է ներկայացնում, մինչդեռ հաղթողը բերանը ջուր է առել:

Մենք ե՞րբ ենք մեր միջից դուրս վանելու պոտենցյալ վախկոտությունը: Մենք (նկատի ունեմ ՀՀ-ն և ԼՂՀ-ն) անընդհատ տարածքներ ետ վերադարձնելու մտքի` քարի պես ճնշող ազդեցության տակ ենք: Եթե այսպես վախկոտավարի, հաշտվողական մոտեցումներով հանդես գանք, անկասկած՝ մեզ պարտադրելու են վատթարագույնը:

Արդեն իսկ, կարծես հետախուզական մի քայլով, զուգահեռ են անցկացնում Աջարիայի, Հարավային Օսիայի, Աբխազիայի ու Ղարաբաղի հարցերի միջև:

Իսկ մերոնք արդեն զգաստանում են: Միշտ էլ զգաստ պետք է լինել, բայց ամուր կանգնած դիրքերում` աշխարհագրակա’ն ու քաղաքակա’ն:

Բա°վ է ծամծմեք: Հնազանդին, վախկոտին, խեղճին ոչ ոք բանի տեղ չի դնում: Հաշվի են նստում ուժեղի ու ուժի հետ: Եթե ժամանակին Ղարաբաղի ուժի թափն իր կռնակին ու ճակատին չզգար Ադրբեջանը, զինադադարի չէր համաձայնվի:

Հանդես եկեք որպես հաղթող և խոսեք ուժեղի դիրքերից, այնժամ ոչ թե իրենք պայմաններ ու պահանջներ կառաջադրեն, այլ ստիպված կլինեն լսել ձեր պայմանները:

Ցավոք, արդեն մոռացվել են սումգայիթյան նախճիրը, Բաքվի հայության գազանային ջարդն ու արտաքսումը, Կիրովաբադն ու Շահումյանը… Իսկ այդ մոռացությունը ձեռնտու է առաջին հերթին Բաքվին ու հարցի արագ կարգավորման խնդրում կարծես շահագրգիռ նախաձեռնող խմբերին ու պետություններին: Մինչդեռ Ադրբեջանի ամբողջականության տեսանկյունից հարցին մոտեցողներին պետք է ցուցադրել հենց այդ բնակավայրերում տեղի ունեցածը պատկերող ժապավենները: Այդպիսիք կան:

Եվ, վերջապես, ամենակարևորը: Նախ՝ ես քաղաքական սխալ եմ համարում ՀՀ-ի կողմից ԼՂՀ-ն չճանաչելը (պաշտոնական): Ապա սխալ եմ համարում և այն, որ այժմ ծամծմվող (շատ կրկնվեց) այն հարցին, թե ԼՂՀ-ն պե՞տք է հանդես գա որպես հակամարտող կողմ, ՀՀ-ն միանշանակ (այո°, միանշանակ) չի պնդում, որ ՀՀ-ն հանդես է գալիս (այժմ և ընդմիշտ) որպես ԼՂՀ-ին սատարող կողմ և ԼՂՀ-ի ու Ադրբեջանի միջև կոնֆլիկտի լուծման հետ առնչվող ամեն մի խորհրդակցության կամ քննարկման կմասնակցի միայն և միայն ԼՂՀ-ի ներկայացուցչի մասնակցությամբ, և ԼՂՀ-ի լիիրավ, լիազոր-ներկայացուցչի բացակայության դեպքում ԼՂՀ-ի հարցի քննարկում չի կայանա:

Գուցե կասեն՝ խիստ է ասված: Բայց ոչ մի ասված բան կրակոցից խիստ չի լինում:

Հաղթող կողմը պիտի խիստ խոսի: Այլ տարբերակ չկա: Եթե լիներ, վաղուց ավարտված կլիներ: Գուցե քաղաքական տեսանկյունից հարցը շատ է «ուղղագիծ» դրվում (прямолинейно): Ես քաղաքագետ չեմ, չեմ էլ հարգել այդ բնագավառը: Բայց, անկեղծ ասած, ինձ չի բավարարում մեր քաղաքագետների դիրքորոշումն ու պահվածքը նշված խնդրում: Եվ ամենայն հավանականությամբ նման կարծիք ոչ միայն ես ունեմ:

Մի՞թե չեք զգում, պարոնայք քաղաքագետներ, որ քաղաքական հարցադրումներում հաղթողի ձեր դիրքերը զիջում եք հակառակորդին:

Հերիք է մտածեք, թե ԱՄՆ-ն կամ ինչ-որ մի միջպետական կառույց արծաթե սկուտեղի վրա ձեզ Ղարաբաղ են նվիրելու:

Ո°չ: Արցախահայությունը հասել է իր նպատակին: Ձեզ մնում է միայն սատար լինել, որ պահպանվի ու պաշտպանվի այն, ինչ ձեռք է բերել իր բազկի ուժով, նահատակ զավակների արյան գնով:

Ազատագրվել են տարածքներ, մեր անվտանգության մի երաշխիքը, ու մնացել են որդեկորույս մայրեր, այրիացած հարսներ, որբացած մանուկներ, բազում հաշմանդամներ: Իսկ որքա¯ն պատանիներ պիտի հայր դառնային, բայց չդարձան…

Մտածեք, պարոնայք պետական այրեր, հողեր վերադարձնելը հեշտ չի տրվի ձեզ: Արժանի եղեք արյունով հեղված այդ հողի վրա ազատ ու հպարտ քայլելու իրավունքին: Դրանից ավելի մեծ պատվի դուք չեք արժանանալու:

Այս հոդվածին կարելի էր վերջակետ դնել, բայց կա խիստ մտատանջություն առաջ բերող մի անչափ կարևոր հանգամանք ևս: Դա պատանիների, երիտասարդների շրջանում հայրենասիրական ոգու (պատրիոտիզմի) դաստիարակության խնդիրն է: Երբ խոսում ենք երկրի պաշտպանունակության ամրապնդման, բանակի մարտունակության մասին, չենք կարող անտեսել մարդուն. չէ՞ որ նա է դրանք ապահովողը: Բանակը, հուրախություն բոլորիս, այն բնագավառն է, որտեղ նորաթուխ պատանին կարճ ժամանակում հասունանում, կարծես կայացած տղամարդ է դառնում: Իսկ ժամանակավոր ծառայությունն ավարտած, զորացրված երիտասարդին ի՞նչ է սպասվում, գտնո՞ւմ է նա իր ունակությունները (մտավոր, ֆիզիկական) ներդնելու, փորձելու տեղ, աշխատելու բնագավառ, ընտանիքավորվելու, գոնե ինքն իրեն ապահովելու հնարավորություն ստեղծվա՞ծ է, թե՞ նրա ճակատագիրը ոչ ոքի չի հետաքրքրում (խոսքը ծնողների մասին չէ): Շատ անգամ ծնողները, հարազատները ևս անզոր են գտնվում այդ խնդրում: Ու զինապարտ երիտասարդը, իր պարտքը կատարած համարելով, ելք է որոնում դեպի Ռուսաստան (անծայրածիր երկիր է, կարող է մի քանի Հայաստան հյուրընկալել ու դրանից չնեղվել):

Հետո, Աստված մի արասցե, կարիք առաջանա, պիտի մտածենք մեր մարտունակ քաղաքացիներին օտար ափերից ետ բերելու մասին, որ Հայրենիքի վտանգված անկախությունը պաշտպանեն:

Եկեք մտածենք` ինչպես անենք, որ Հայն իր Հայրենիքում ապրելու հնարավորություն ունենա: Մեր անկախության երաշխիքը նաև այստեղ է, այս հարցի պատասխանի մեջ:

Արտակ ԳՈՒԼՅԱՆ

չորրորդ իշխանություն

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԶԱՏԱԿԱՆԱՑՈՒՄՆ ՕՐՎԱ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆՆ Է
մեր երկրում կարելի՞ է ակնկալել լրագրողի պաշտպանվածություն

Խորհրդարանի կողմից ԼՂՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի ընդունումից հետո անհրաժեշտություն առաջացավ վերանայել գործող օրենքները,  քանի որ դրանցում ամրագրված  մի շարք հոդվածներ  հակասում են ՔՕ-ին: Դա վերաբերում է հանրապետության կենսագործունեության բոլոր ոլորտները, այդ թվում՝ տեղեկատվական դաշտը կարգավորող օրենքներին: Ի թիվս դրանց, հարկ է մատնանշել ներկա դրությամբ մեզ մոտ գործող ԶԼՄ-երի մասին օրենքը, որով սահմանված  դրույթներն  այսօր քաղաքակիրթ աշխարհը չի ընդունում: Առավել եւս՝  գործածության համար պիտանի չէ միջազգային չափանիշների հետ ոչ մի ընդհանուր եզր չունեցող այն հոդվածը, որը վերաբերում է լրատվամիջոցի պարտադիր գրանցմանը: Իմիջիայլոց, Հայաստանում եւս վերացված է լրատվամիջոցի  գրանցում հասկացությունը, բավական է միայն այդ մասին պետական կառավարման մարմնին տեղեկացնելը:

Ինչ խոսք, հասունացել է պահը, որպեսզի արդի լրագրությանը ներկայացվող պահանջներն ու միջազգային իրավունքի նորմերով լրագրողների իրավունքների պաշտպանությունը մեր երկրում եւս ամրագրվեն համապատասխան օրենքով: Այս նկատառումով էլ  ԼՂՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների, միջխորհրդարանական կապերի եւ լրատվության հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը պատրաստվում է աշնանային նստաշրջանին ներկայացնել  «ԼՂՀ զանգվածային լրատվության մասին» օրենքի նախագիծը՝ պատգամավորական նախաձեռնության կարգով: Նրա խոսքերով՝ ելակետ է ընդունվել ԼՂՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի գերակայությունը հանրապետությունում գործող օրենքների նկատմամբ: «Զանգվածային լրատվության մասին» (ոչ թե զանգվածային լրատվության միջոցների) օրենքի նախագծում ամրագրված գլխավոր նորությունն այն է, որ լրատվամիջոցի գրանցում հասկացությունը օրենքով վերացվում է: Այսուհետ  զանգվածային լրատվության միջոցը կգործի միայն տեղեկացման հիման վրա: Տվյալ լրատվամիջոցի հիմնադիրը կամ լրատվություն տարածող ֆիզիկական, իրավաբանական անձն ընդամենը տեղեկացնում է Արդարադատության նախարարությանն այս մասին, իսկ վերջինս իր կառուցվածքում պետք է ունենա պետական ռեգիստր՝ պարզապես գրանցելու համար: Ինչպես նշեց Վ. Աթանեսյանը, նախեւառաջ վերջ կդրվի վարչարարական քաշքշուկին՝ լրատվամիջոցի հիմնադիրը կազատվի պետական տուրքերից, գրանցման հետ կապված դժվարություններից (ամիսներով քննարկվում է, կամ էլ մերժման հիմքեր են որոնվում եւ այլն):

Ի պատասխան մեր այն հարցի, թե նոր օրենքի նախագիծն ուրիշ ի՞նչ առավելություններ ունի ԶԼՄ-երի մասին գործող օրենքի համեմատ՝ ընդգծվեց, որ նախկին օրենքում առկա մի շարք սահմանափակումներ լիովին վերացվում են: Մասնավորապես, գործող օրենքով հստակեցված չէ այլ երկրների լրատվություն տարածողների ներկայացուցիչների կարգավիճակը:  «Այստեղ կա քմահաճույքի պահ,-ասաց նա,-կարելի է ընդունել որեւէ մեկի գործունեությունը մեր հանրապետությունում, իսկ մյուսին մերժել, կամ արգելքներ հարուցել: Նոր օրենքը որեւէ արգելանք չի նախատեսում, բացառությամբ մեկ դեպքի, այն է՝  արտասահմանյան երկրների լրատվություն տարածողների ներկայացուցիչների հավատարմագրումը ԼՂՀ արտգործնախարարությունում, ինչն ընդհանուր պետական նորմ է»:

Լիովին հստակեցված եւ պարզեցված  է լրագրողների հավատարմագրման կարգը պետական մարմիններում, կուսակցություններում եւ հասարակական կազմակերպություններում: Նոր օրենքի նախագծով՝ հավատարմագրման մերժման իրավական հանգամանք չի նախատեսվում, այսինքն՝ հանգամանք, որ թույլ կտա պետական կառավարման  մարմնի ներկայացուցչին՝ մերժելու լրագրողի հավատարմագրումը՝ չկա: Իսկ եթե լինեն տարակարծություններ, ապա օրենքն այստեղ մեկնաբանվում է հօգուտ լրագրողի: Միաժամանակ, լրագրողին պարտավորեցվում է՝ իր աշխատանքը կազմակերպել տվյալ մարմնի ներքին կանոնադրությանը համապատասխան: Սահմանվում են պետական, կոմերցիոն եւ անձնական գաղտնիք հասկացությունները:

Կա մի կարեւոր հանգամանք եւս, որին  անդրադարձավ Վ. Աթանեսյանը: Խոսքը լրագրողին պատասխանատվության ենթարկելու մասին է, ինչն ամրագրված է գործող օրենքում: Նոր օրինագծում դա բացակայում է, կա, իհարկե, բարոյական պատասխանատվության պահը: Ինչ վերաբերում է լրագրողի եւ պետական պաշտոնյայի կամ քաղաքացու հակասություններին, ապա օրենքը միանշանակ նախատեսում է այդ վեճի դատական լուծում: Ուշագրավ է նաև այն, որ  ձայնագրությունները, տեսագրությունները եւ այլ կարգի փաստաթղթեր դատարանում մեկնաբանվում են հօգուտ լրագրողի՝ համաձայն նոր օրենքի նախագծի: Եվ բացի այդ, ԶԼՄ-երի մասին օրենքով  արգելվում է չթույլատրված տեսաձայնագրությունների օգտագործումը, իսկ զանգվածային լրատվության մասին օրենքի նախագծով լրագրողին իրավունք է վերապահված օգտագործել դրանք, եթե դա բխում է հասարակության շահերից: Լրագրողը հանդես է գալիս որպես իր մասնագիտական պարտականությունները հասարակության անունից կատարող անձ: Հետեւաբար, նա լիովին պաշտպանված է պետության, օրենքի կողմից:

Վերոնշյալ նախագծին զուգահեռ՝ Վ. Աթանեսյանն իններորդ նստաշրջանի քննարկմանն է ներկայացնելու նաեւ   «Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագիծը: Նրա խոսքերով՝ նման նախաձեռնության համար հիմք է հանդիսանում Մարդու հիմնարար ազատությունների համակարգից բխող  դրույթը, ըստ որի՝  յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկություններ փնտրելու, ստանալու եւ տարածելու իրավունք եւ, միաժամանակ, այն հանգամանքը, որ 2001 թվականից սկսած՝  ԱԺ-ն աշխատում է  Եվրոպայի խորհրդի առջեւ Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած պարտավորությունների շրջանակներում: Այդ առնչությամբ մեր գործող օրենսդրության համապատասխանեցումը համաեվրոպական չափանիշներին դարձել է անհրաժեշտություն: «Սույն քաղաքական նպատակը,-նշեց հանձնաժողովի նախագահը,- ԼՂՀ ԱԺ պատկերացմամբ՝ մտնում է նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի լուծման համատեքստը: Մեր հանձնաժողովը դեռեւս նախորդ նստաշրջանից է որոշում կայացրել տեղեկատվության ազատության վերաբերյալ օրենքի նախագիծը շրջանառության մեջ դնելու մասին, սակայն զուտ տեխնիկական բնույթի հանգամանքներ խոչընդոտեցին ութերորդ նստաշրջանում այդ հարցի քննարկմանը»: Հանձնաժողովի նախագահի վկայությամբ՝ օրինագիծը մտել է իններորդ նստաշրջանի մեծ օրակարգ:

Հաշվի առնելով խնդրի հրատապությունն ու կարեւորությունը՝ հանձնաժողովն առաջիկայում կազմակերպելու է խորհրդարանական լսումներ՝ շահագրգիռ պետական կառավարման մարմնի, այս պարագայում՝ Արդարադատության նախարարության, զանգվածային լրատվության միջոցների եւ հասարակական կազմակերպությունների ամենաակտիվ մասնակցությամբ:

Մեր զրուցակցի վկայությամբ՝ օրինագծի համար հիմք է ծառայել ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված համապատասխան օրենքը, որը գործում է 2004 թվականից: Հավաստիացվեց, որ մարդու հիմնարար ազատությունները սահմանափակող որեւէ փոփոխություն հանձնաժողովի կողմից չի նախատեսվում: Օրինագծի շուրջ իր տեսակետը կհայտնի նաեւ կառավարությունը: Վերջինս Վ. Աթանեսյանի վկայությամբ՝ ըմբռնումով է վերաբերվում այս խնդրին, մանավանդ որ աշխատանքներ են ընթանում հիմնական օրենքի մշակման ուղղությամբ, իսկ Սահմանադրության նախագծի առաջին գլուխը ներառում է մարդու հիմնարար ազատությունների բլոկը: «Եթե երկրում տեղեկություններ փնտրելը, ստանալը եւ տարածելը դառնում է սահմանադրական նորմ՝ չեմ կարծում, թե օրենքի որեւէ սահմանափակում կարող է լինել՝ բացառությամբ պետական, ծառայողական եւ անձնական գաղտնիքի, որոնք սահմանվում են այլ օրենքներով: Բացառիկ դեպքերում, ինչպես բոլոր երկրներում, անձի այդ իրավունքը սահմանափակվում է պատերազմական եւ արտակարգ իրավիճակների դեպքում, ինչը եւ ամրագրված է նախագծում»:

Այն, որ նկատվում է մեր օրենսդրական դաշտի որոշակի ազատականացման միտում՝ նշվեց հանձնաժողովի նախագահի կողմից:

Իսկ արդյո՞ք նման ազատականացումը պայմանավորված է սոսկ Եվրախորհրդի առջեւ Հայաստանի, հետեւաբար եւ Ղարաբաղի ստանձնած պարտավորություններով, թե՞ մեր իշխանությունների համար դա,  իրոք, օրախնդիր է: Հարցին ի պատասխան նշվեց, որ իր կարծիքով՝ սկսած 2001 թ. երկրորդ կեսից, մեր հասարակությունը, քաղաքական ուժերն իրենց զգում են ժողովրդավարացման գործընթացի մեջ, եւ վերջինս  աստիճանաբար ընդգրկում է նոր ոլորտներ: ԱԺ մասին նոր օրենքը, որ ընդունվեց խորհրդարանական խմբակցությունների միջեւ ծավալված սուր մրցակցության պայմաններում, օգտակար եղավ՝ խորհրդարանի քաղաքական դիմանկարը որոշարկելու առումով:  ԱԺ դերակատարությունը չգերագնահատելով հանդերձ՝  Վ. Աթանեսյանն այն համոզմունքին է, որ երրորդ գումարման Ազգային ժողովը, այնուամենայնիվ, մեծ ներդրում ունի՝ գործադիր իշխանություն-խորհրդարան հարաբերությունները քաղաքակիրթ բանավեճի հունի մեջ դնելու առումով:

 Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ԿՈՉ ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ  ՀԱՄԵՐԱՇԽՈՒԹՅԱՆ
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ  ՕՐՎԱ ԱՌԹԻՎ

Հարգելի գործընկերներ

Արցախի ժուռնալիստների միության 2-րդ համագումարը,  խոսքի ազատության գործող միջազգային իրավական նորմերը գնահատելով  որպես  մարդու հիմնարար իրավունքների անքակտելի բաղկացուցիչ,  մեծապես  կարեւորում է  նրա իրացման  գործընթացում  գրչի մարդկանց, տվյալ պարագայում՝  ժուռնալիստների համերաշխ փոխգործակցության խնդիրը:

Համագումարը համոզմունք է հայտնում, որ  ներկա եւ գալիք ժամանակների այդ անշրջելի   հրամայականը՝ ժուռնալիստների շարունակական համերաշխությունը, կենսականորեն առավել հրատապ է դառնում  աշխարհի տարբեր վայրերում, առանձնապես, միջպետական առճակատման կամ ազգամիջյան  հակամարտության գոտիներում, ահաբեկչական ակցիաների եւ դրանց դեմ պայքարի գործողությունների լուսաբանման ընթացքում  նրանց իրավունքների պարբերական խախտումների, մասնագիտական գործունեության կամայական արգելակումների եւ, մանավանդ, սեփական կյանքին սպառնացող վտանգների մերօրյա  տագնապահարույց համապատկերում:

Արցախի ժուռնալիստների միության համագումարը, դիմելով  բոլոր երկրների ժուռնալիստներին եւ լրագրողական կազմակերպություններին, շնորհավորում է սեպտեմբերի 8-ի՝ Ժուռնալիստների համերաշխության միջազգային օրվա առթիվ եւ կոչ է անում այսուհետ առավել սերտացնել միմյանց միջեւ կապերն ու փոխհամագործակցությունը՝ ի զարգացումն այդ օրն իմաստավորող համընդունելի գաղափարների, ի շահ աշխարհի հանրությանը ճշմարիտ ու սպառիչ տեղեկատվության մատակարարման:

ԱՐՑԱԽԻ  ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ  ՄԻՈՒԹՅԱՆ 2-ՐԴ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐ
8 սեպտեմբերի, 2004թ.
ք. Ստեփանակերտ
——————————————————————————————-


 

Беслан

Дети, так и не утолившие жажду

«Дети – странный народ. Они снятся и мерещатся»

Ф. Достоевский

«Мальчик у Христа на елке»

«Когда повсюду раздавался первый звонок, и все дети счастливые, с улыбкой на лицах садились за парты, в Беслане террористы захватили целую школу с детьми, учителями, родителями. Первый урок для этих детей стал уроком ужаса, страха, мучений. Все эти дни мы со взрослыми вместе сидели у телевизоров и слушали страшные новости. Мне так хотелось, чтобы вдруг кто-то вышел и сказал: «Это неправда. Это фильм ужаса, снятый для людей с крепкими нервами, но ничего такого не произошло». Каждый из нас мог оказаться на месте детей Беслана. В убегающих детей Беслана стреляли. Стреляли в измученных, беспомощных детей. Это стреляли не только в них. Это стреляли в каждого из нас, во всех детей мира. Мы – дети, чьи родители пережили войну, знаем, какова цена мира. Мы обращаемся ко всем людям планеты: «Защитите нас, спасите наши души!» – эти слова звучали из уст одной из школьниц на митинге в Степанакерте в связи с трагедией в североосетинском городе Беслан.

Вечером 9 сентября по призыву неправительственных организаций республики в Степанакерте прошел многотысячный митинг-шествие со свечами. Собравшись у памятника С. Шаумяну, люди со свечами и плакатами, осуждающими террор и призывающими к установлению мира и стабильности на Кавказе, направились к городскому мемориальному комплексу, где состоялся мининг.

«1 сентября взрослые и дети во всех городах и селах планеты по традиции отмечали самый любимый праздник – День знаний. Во многих школах проходили уроки мира. Но радость дня обернулась в Беслане трагедией сотен семей, – отметила в своем выступлении на митинге председатель Комитета материнства НКР Асмик Микаелян. – Нам, арцахцам, пережившим «сумгаит», террор и геноцид Геташена, Мартунашена, Шаумяна и др., потерявших тысячи родных и близких, глубоко понятны чувства дружественного осетинского народа. И мы говорим: мы с вами, друзья! Мы верим в ваше мужество и силу!»

Участники митинга приняли обращение к народу Северной Осетии и всем россиянам. В обращении, в частности, отмечается, что независимо от мотивов теракта в Беслане, деяние его инициаторов, организаторов и исполнителей следует расценивать как преступление против всего человечества, в частности, против подрастающего поколения и его права жить.

«Мы, стeпанакертцы, в недавнем прошлом глубоко пережившие непередаваемую словами горечь потерь своих близких, сполна осознаем чудовищность и трагичность совершенного в Северной Осетии. Мы, участники митинга-шествия, со всей строгостью осуждаем это и другие проявления террора во всем мире».

В память о жертвах Беслана участники митинга-шествия поставили свечи и возложили цветы у фонтанов на мемориальном комлексе. Место у фонтанов, по словам одного из организаторов мероприятия, было выбрано неслучайно – вода символизирует жизнь и бессмертие.

Вода, которую так и  не успели выпить дети-заложники Беслана.

Ашот БЕГЛАРЯН

Беслан: поворотный этап в российской политике или заявления под воздействием очередного эмоционального потрясения?

Трагедия, случившаяся в североосетинском городе Беслан, потрясла всех. События в Беслане, кроме гуманитарной трагедии, естественно, находятся также в плоскости политики.

Особого внимания в данном контексте заслуживает обращение президента России Владимира Путина от 4 сентября 2004 года. Анализируя данное выступление, можно сделать очень много выводов и ряд прогнозов. В своей речи российский президент перечислил основные фаторы, которые привели к событиям в Северной Осетии. Путин считает, что народ России живет в условиях переходной экономики и несоответствующей состоянию и уровню развития общества политической системы; что Россия живет в условиях обострившихся внутренних конфликтов и межэтнических противоречий, которые раньше жестко подавлялись господствующей идеологией; что в России перестали уделять должное внимание вопросам обороны и безопасности, позволили коррупции поразить судебную и правоохранительную сферы. Кроме того, российский президент считает, что его страна – с некогда самой мощной системой защиты своих внешних рубежей – в одночасье оказалась незащищенной ни с Запада, ни с Востока. Путин считает, что на создание новых, современных и реально защищенных границ уйдут многие годы и потребуются миллиарды рублей, но и здесь результаты могли бы быть более эффективными, если действовать своевременно и профессионально. В общем, считает глава России, нужно признать, что мы не проявили понимания сложности и опасности процессов, происходящих в своей собственной стране и в мире в целом и проявили слабость. А слабых – бьют.

Российский президент считает, что Российская Федерация имеет дело не просто с отдельными акциями устрашения, не с обособленными вылазками террористов, а с прямой интервенцией международного террора против России, с тотальной, жестокой и полномасштабной войной. В. Путин считает, что главной целью этого является то, что «одни хотят оторвать от нас кусок «пожирнее», другие им помогают. Помогают, полагая, что Россия – как одна из крупнейших ядерных держав мира – еще представляет для кого-то угрозу. Поэтому эту угрозу надо устранить. И терроризм – это, конечно, только инструмент для достижения этих целей». Кстати, аналогичного мнения о заинтересованности внешних сил в подобном развитии событий в России, придерживаются многие в России.

Для эффективного противостояния вызовам террора президент России считает, что необходимо создать гораздо более эффективную систему безопасности, потребовать от правоохранительных органов действий, которые были бы адекватны уровню и размаху появившихся новых угроз. Но самое главное, считает Путин, – это мобилизация нации перед общей опасностью.  Для этого в России в ближайшее время будет подготовлен комплекс мер, направленных на укрепление единства страны, а также будет создана новая система взаимодействия сил и средств, осуществляющих контроль за ситуацией на Северном Кавказе.

Какие же выводы можно сделать из данного обращения? Первое, что бросается в глаза, это определенные странности и противоречия в высказываниях российского президента. Путин ясно дал понять, что террористические акты напрямую связаны с внешними силами, заинтересованными в ослаблении и расчленении России. При этом он также косвенно указал на заинтересованные стороны – Запад и Восток. Здесь российский президент имеет ввиду не географические понятия “запад” и “восток”, а именно – политические. Как можно понять незащищенность России с Запада?  У большинства людей первая ассоциация – это заинтересованность Запада в расчленении России и фактическое использование терроризма для этого. В таком случае возникает естественный вопрос: а кто, собственно говоря, на Западе заинтересован в этом? Европа? Но она сама подвергается нападкам террористов, да и к тому же Кремль не раз заявлял о необходимости установления более тесных партнерских отношений между Европой и Россией. Если Кремль считает, что Европа все же помогает террористам, то в таком случае здесь под подозрением оказываются две группы европейских стран. Первая группа – Франция и Германия, так как эти страны, к примеру, не поддержали действий США по отношению к Ираку, которого Вашингтон, среди прочего, обвинял и в пособничестве терроризму. Может, именно связь Франции и Германии с международным терроризмом и заставила их воспротивиться действиям американцев в Ираке? Это вряд ли. А может, Германия заинтересована в возврате Калининградской области, которая раньше была частью Восточной Пруссии, тем более, что на данный момент эта область не имеет границы с РФ и является своего рода российским анклавом в Европе? Следующая группа – страны Восточной Европы, которые имеют общую границу с Россией. В данном контексте наиболее вероятными кандидатами на подозрение урвать у России кусок пожирнее  являются страны Балтии, а также Финляндия и Польша. У всех этих стран имеются определенные территориальные претензии к РФ. К примеру, и в Польше, и в Литве есть силы, которые наряду с Германией претендуют на Калининградскую область. А может, в подобном развитии ситуации заинтересована Грузия? Но в таком случае получается, что Кремль уже официально признает Грузию частью Запада, что кардинально меняет геополитическую обстановку на Кавказе. Однако данные страны не обладают достаточным экономическим и военным потенциалом, чтобы быть готовым к противостоянию с Россией.

В таком случае, они должны получать поддержку со стороны других стран, также заинтересованных в расчленении России. Учитывая, что большинство вышеуказанных стран являются членами Европейского союза или НАТО, то можно предположить, что им оказывают поддержку или Германия, или США. Что касается первой, то какой смысл ей проводить такую политику, особенно если учитывать, что на Калининградскую область претендуют Польша и Литва, а сама Германия даже не имеет с Калининградом общей границы. К тому же, какой ей резон поддерживать территориальные претензии Эстонии или Финляндии на российскую территорию? В таком случае, остаются Соединенные Штаты Америки, которые на сегодняшний день являются единственной в мире супердержавой и, по словам самих официальных лиц Америки, имеют интересы в любом регионе планеты. Получается, что Москва бросает вызов Вашингтону? Но в таком случае, она должна заручиться поддержкой какого-либо влиятельного игрока на мировой арене. Европа, в частности – Германия и Франция – вряд ли пойдет на конфронтацию с США ради России. Может, ее поддержит Китай? Как ни парадоксально, но данный вариант исключил сам Путин в своем выступлении, когда указал на незащищенность России и с Востока. Что здесь подразумевается под Востоком? Если это лишь Ближний Восток, то угрозы оттуда традиционно связывают с терроризмом и исламским экстремизмом. Если это Дальний Восток, то здесь ситуация совершенно иная. Незащищенность России с данного направления кроется в основном в опасениях демографического и экономического «проникновения» китайцев на просторы Дальнего Востока и Сибири. Уже сейчас Китай является главным торговым партнером большинства областей Дальнего Востока и ряда регионов Сибири. Получается, что Китай также не прочь «урвать кусок пожирнее».

Таким образом получается, что Кремль переводит борьбу с международным терроризмом в геополитическое соперничество с ведущими центрами силы в мировой политике. Причем фактически остается один – без сильного союзника. Конечно, такое государство, как Россия, может и в одиночку решить много вопросов, но только в случае, если внутри страны будет порядок. Как заявил в своем выступлении В. Путин, самое главное – это мобилизация нации перед общей опасностью. Однако мобилизация народа не может ограничиваться лишь показом патриотических фильмов и проведением массовых акций солидарности. В первую очередь, необходимо восстановить социальное единство страны, где сегодня налицо колоссальный разрыв между бедными и богатыми. Без этого невозможно будет мобилизовать народ. Это в первую очередь предусматривает тотальную борьбу с коррупцией. Об этом Путин в своем выступлении ничего не указал. Однако не все, что сказано, должно быть сделано и не обо всем, что будет сделано – говорится. Поэтому если в ближайшие годы в Российской Федерации действительно будет объявлена война коррупции, значит, Беслан можно будет назвать поворотным этапом в российской политике. Если ничего не изменится, то все эти заявления можно будет считать лишь заявлениями под воздействием очередного эмоционального потрясения.

Давид БАБАЯН
Преподаватель международного права
Российско-армянской современной гуманитарной академии.

——————————————————————————————

Аналитика

О роли и месте непризнанных государств в международных отношениях

На рубеже XIX – XX вв. США приступили к осуществлению политики деколонизации и разрушения традиционных империй, с целью приобретения свободного доступа к мировым рынкам. Лидерами данной политики стали президенты-демократы Теодор Рузвельт и Вудро Вильсон, а Франклин Рузвельт успешно продолжил ее. Эта политика США, которая явилась трансформацией доктрины Монро, во многом соответствовала интересам Советского Союза и Китая, а также большинства народов Азии и Африки. Однако Ялтинско-Потсдамский передел мира произошел в весьма детерминированных условиях, чем и была обусловлена незавершенность данного процесса. В результате, Британской, Французской и Португальской империям отводилось время для агонии, а Советская империя еще достаточно долго распространяла свое влияние.

В условиях возникших мировых и региональных дисбалансов, соперничества мировых держав, большинство вновь возникших государств имели совершенно искусственные границы, а так называемое международное сообщество по существу табуировало, данные государственные границы и возвело их неприкасаемость в ранг мифического международного права. В предыдущей истории трудно найти период столь вопиющей несправедливости в отношении народов и наций, какая возникла после Второй мировой войны. Достаточно низкий уровень экономического, политического и социального развития большей части государств и обществ, могущество пяти-шести держав позволило длительное время сохранять статус-кво в большинстве регионов. Однако распад Советской системы, тенденции к обособлению Европейского сообщества, продолжающаяся изолированность Китая и явная неспособность США проводить одновременно активную политику и обеспечивать военное присутствие в ряде регионов привело к новому этапу национально-освободительных движений и распада колониальной системы (вернее, рецидивов колониальной системы), но уже в новых формах и проявлениях.

Мировое сообщество, прежде всего великие державы и региональные макродержавы, встретило эту тенденцию весьма враждебно и попыталось консолидироваться перед лицом опасности. Президент Р. Рейган высказался относительно тенденции весьма определенно: «Мы опасались коммунизма, но главной опасностью оказался национализм». Однако противоречия между мировыми и региональными державами – субъектами геополитики  – оказались столь глубоки и принципиальны, что народы и нации, поднявшие знамя национально-освободительной борьбы, сумели преодолеть «заготовленные» внешними силами сценарии и в ряде случаев достигли ощутимых успехов в реальном самоопределении и создании государственных образований. Понадобилось вести тяжелые войны и политическую борьбу для того, чтобы возникли новые реальности, с которыми вынуждены считаться мировые и региональные державы. Возникли политические понятия – «непризнанные государства» и «неподконтрольные территории». Бывшие «метрополии», впавшие в амбиции и ставшие жертвами исторических фальсификаций, почти во всех случаях потерпели военные поражения, что привело к дезорганизации данных наций и государств. Большинство народов и наций, создавших «непризнанные государства», сумели продемонстрировать способность к государственному строительству, созданию гражданского общества, политических институтов, парламентаризма, боеспособных вооруженных сил.

Первый этап возникновения и формирования «непризнанных государств» успешно завершен – они доказали способность отстаивать свою независимость и жизнеспособность. Происходит процесс формирования подходов основных субъектов геополитики по отношению к «непризнанным государствам» и «неподконтрольным территориям». Данная политика продолжает носить весьма противоречивый характер, отражает геополитические, геоэкономические и стратегические интересы держав.

В известной работе ЦРУ «Глобальные тенденции до 2015 года» отмечается, что в ближайшие десятилетия возникнут новые государства. «Численность стран, увеличившаяся с 1945 года в три с лишним раза, а с 1990 года – на 20%, до 2015 года будет расти медленее. Этот процесс будет происходить в результате еще продолжающейся колонизации, а также из-за религиозно-этнических конфликтов, приводящих к расколу государств. Возможно, США займут по отношению к этим процессам настороженно-позитивную позицию.”

Рассмотрим некоторые особенности политики мировых и региональных держав в отношении данных проблем. Западное сообщество предприняло значительные усилия по урегулированию этих проблем, которые пока принято называть этнополитическими (что не отражает в полной мере данные процессы). США и НАТО предприняли масштабные операции по «усмирению» проявления свобод в Боснии и в Косово, а также в Македонии. Участники этих военных акций пытаются представить данные проблемы решенными (или решенными в большой мере), но в действительности относительная стабильность в этих странах обеспечивается довольно крупными международными военными контингентами. Нет сомнений в том, что Босния распадется на три самостоятельные государства, а в Косово будет создано второе албанское государство. Выясняется, что этот метод решения этнополитических проблем является единственно возможным, и только способ территориально-государственного размежевания может привести к мирному и бесконфликтному сосуществованию, основанному на наличии полноценных вооруженных сил и поддержке европейского и международного сообщества.

Позиция США на Балканах совершенно игнорирует интересы данных этносов и государств и полностью привязана к европейскому направлению американской внешней политики, которое является важнейшим для США. США стремились в определенной мере дезорганизовать Европу, затормозить развитие Европейской оборонной инициативы, создать ограничители в процессе франко-германской солидаризации, нанести удар по европейской валютной системе, повлиять на темпы развития тех или иных передовых отраслей промышленности, продемонстрировать оборонную ущербность европейских государств и безальтернативность НАТО как системы международной безопасности. Однако все успехи, которые имела американская политика на Балканах, оказались временными и никак не могли повлиять на ход европейской истории в целом и приобретение США новых политических дивидендов. Пока что единственным значимым успехом Соединенных Штатов на Балканах явилось создание «легитимных» условий для американского военного базирования, что вмещается в общую политику США в Восточной Европе, направленную на усиление американского военного присутствия в данных странах в период раскола и последовательного разложения НАТО как военно-политического блока. В известном смысле политика США в Восточной Европе осуществлялась с некоторым запаздыванием, так как разложение НАТО происходит уже в ускоренном режиме, что стало ясно в 2003 г., когда европейские вооруженные силы стали реальностью.

На Балканах был создан феномен территориально и государственно «разобщенного» народа – сербов, которые безуспешно пытаются найти свое место в демократической Европе, что вряд ли возможно при наличии таких национальных проблем. Одновременно образовалась арена для крупного военного столкновения православия и ислама при активном участии держав Запада и Востока.

Вместе с тем, Босния и Косово не исчерпали своего геополитического и геостратегического значения, они и далее будут оставаться важными факторами – не только американской, но и европейской, а также турецкой геополитики – при сильном присутствии интересов международных исламских политических организаций. Проблемы Боснии, но особенно Косово, сыграли огромную роль для формирования позиции США и Европейского союза в отношении «непризнанных государств» на Южном Кавказе и в Приднестровье. События 1996 – 1999 гг. на Балканах продемонстрировали США и европейцам низкую продуктивность силовых способов подавления национально-освободительных движений и урегулирования этнополитических конфликтов. Призывы Э. Шеварднадзе и Г. Алиева к повторению балканского сценария в отношении Абхазии и Нагорного Карабаха остались без «понимания» Западного сообщества.

Находясь в «замороженном» состоянии, «непризнанные государства» исчерпали свою первоначальную роль как факторов давления на Россию или в части ограничения американской военно-политической экспансии, – на Соединенные Штаты. Вашингтон совершенно игнорирует эти факторы. Москва также не заинтересована в активизации данных факторов, которые могли бы привести к возобновлению военных действий в зонах противостояния на постсоветском пространстве. В аналитическом сообществе и в политических кругах России все более приходят к выводу о необходимости измененть геополитические конфигурации на Южном Кавказе, используя непризнанные государственные образования, и строить отношения не только с тремя международно-признанными странами, но и с «непризнанными государствами» региона.

Аналитическое сообщество и политические функционеры США пришли к выводу, что «консервация» конфликтов на Южном Кавказе вполне отвечает американским интересам. На Южном Кавказе, а вернее в Кавказско-Каспийском регионе, США преследуют одну генеральную цель – успешная и безопасная добыча и транспортировка нефти, а также газа. Несмотря на попытки региональных и российских политологов выявить иные важные цели США, они так и не были обнаружены. В свою очередь, сами США также были заинтересованы в вуалировании своих целей в регионе. Соответственно данным целям выступают приоритеты, которые заключаются в обеспечении безопасности. Безопасность – основной элемент геополитической парадигмы США в регионе «Большого Ближнего Востока», и Южный Кавказ в этом смысле не является исключением. «Непризнанные государства» Южного Кавказа характеризуются следующим образом:

1. отсутствие агрессивных и других деструктивных целей;
2. создание и развитие вооруженных сил с целью обеспечения мира и безопасности;
3. развитие современной государственности, включая все стандартные элементы;
4. стремление к развитию экономики на основе рыночных отношений с использованием преимуществ международного сотрудничества.

Данные «непризнанные государства», возглавляемые ответственными элитами, никак не могут сравниваться с такими аренами для международных экспериментов, как Чечня.

Основным внешним фактором политического действия на Южном Кавказе и в Каспийском море являются Соединенные Штаты. США совершенно не заинтересованы в урегулировании абхазской проблемы, что приведет к устранению грузино-российских противоречий. Реконсервация карабахской проблемы, несомненно, приведет к возобновлению военных действий, обусловит военное вмешательство США, что крайне нежелательно для них, особенно в создавшейся международной ситуации. Соединенные Штаты – единственное государство в мире (помимо Армении), которое предоставляет правительственную помощь Нагорно-Карабахской Республике. Кроме того, такие проблемы, как абхазская и карабахская, могли бы стать важным фактором американской политики в регионе, которую в настоящее время очень трудно определить и спрогнозировать. США осуществили практически «тотальную» поддержку президенту Азербайджана Ильгаму Алиеву и президенту Грузии Михаилу Саакашвили – при весьма сомнительных достижениях и надеждах на демократизацию, обусловив это определенным отказом с их стороны от военного способа решения «территориальных» проблем. «Пацифизм» Ильгама Алиева обеспечил ему реальную поддержку азербайджанского народа, который не желает проливать кровь за чуждый ему Карабах.

Конфликты на Южном Кавказе не выполняют определенную, прямую функцию в политике США и Европы, но они и не противоречат их интересам. Россия крайне заинтересована в сохранении данных проблем, в консервации военных конфликтов. Россия рассматривает «непризнанные государства» на Южном Кавказе и Приднестровье как важные политические ресурсы ее внешней политики. Однако США пытаются не допустить использование Россией данных ресурсов в полной мере.

Опыт возникновения и существования «непризнанных государств» демонстрирует невозможность решения данных проблем на основе общепринятых формальных правил в международных отношениях, придерживаясь и пользуясь методами демократии и либерализма. Данные проблемы можно решать только путем силового принуждения малых народов и этносов, а также народов, не имеющих национальной государственности, что, в свою очередь, приведет к частичному уничтожению или насильственной депортации данных или иных этносов и народов, и в итоге – к возникновению новых проблем мировой и региональной безопасности. Для США намного легче было осмыслить, что гораздо безопаснее, эффективнее и более дешевле признать право данных этносов на политическую самостоятельность и суверенитет, чем принуждать их к подчинению враждебным им народам и государствам. Страна, которая на протяжении всей своей истории стремилась стать «тиглем» для плавки в единую нацию столь различных этносов и культур, первой попыталась осмыслить пути решения проблем «непризнанных государств» и «неподконтрольных территорий». При этом принимается во внимание то, что отрицалось как принципиальный фактор в международных отношениях и в социальных процессах в рамках либеральной системы – несовместимость отдельных наций и этносов, невозможность сосуществования некоторых различных культур в рамках одного государства.

За последнее время в Западном сообществе, особенно в США, возрастает понимание того, что создание «непризнанных государств», т.е. этническое политическое размежевание, привело к возрастанию уровня региональной безопасности. По оценке представителей Государственного департамента США (в частности, представителя США в Минской группе ОБСЕ Рудольфа Перины), Нагорно-Карабахская республика в значительной мере отличается от других «непризнанных государств» по уровню развития и боеспособности вооруженных сил. НКР единственное «непризнанное государство», которому правительство США предоставляет экономическую помощь. Администрация США все более реалистично подходит к рассмотрению данных вопросов в совокупности с такими проблемами, как Косово, Иракский Курдистан и Тайвань. США, можно сказать, уже приступили к разработке вариантов придания данным территориям международного статуса. В Совете Национальной безопасности США обобщением данных предложений занимался специалист Стенфордского университета Стефен Д. Крейснер. (Stephen D.Krasner – Director for Governance and Development Directorate for Democracy, Human Rights and International Operations   National Security Council  The White House Washington,DC). В целом, США в актуальном контексте рассматривают возможность урегулирования данных проблем как дополнительные усилия с заведомо нулевыми результатами. Без решения проблемы международной статусности неподконтрольных территорий или «непризнанных государств», США не могут успешно распространять свою принципиальную стратегию в регионах.

Таким образом,  «непризнанные государства» – Тайвань, республики Северного Кипра, Южного Кавказа, Албанская область Косово, Иракский Курдистан, Арабская автономия в Палестине, Нагорно-Карабахская Республика и другие стали субъектами международных отношений, приобрели политическую перспективу и получили признание на право строить и развивать гражданское общество, обеспечить своим народам равные права в международном контексте, воспользоваться преимуществами международного экономического и политического сотрудничества. Процесс продолжается, несмотря на различные масштабные спекуляции консервативно-реакционного или псевдо-либералистского характера. Потому что человек не может быть свободен, если его нация несвободна.

Артур УСПЕКАЕВ

Политика Европейского Союза в отношении Южного Кавказа

Европейский Союз имеет вполне определенные намерения интегрировать государства Южного Кавказа в свои структуры. Данные государства имеют членство в Совете Европы, что уже привело к значительным изменениям во внешней и внутренней политике. Европейское сообщество оказывает все большее влияние на проведение выборов, на реформирование законодательства, на развитие гражданского общества и отчасти экономики данных государств. Вместе с тем, влияние Европейского Союза на Южный Кавказ пока не имеет кардинального значения, прежде всего в вопросах безопасности, урегулирования конфликтов и внешней политики. По наиболее важным вопросам внешней политики и национальной безопасности государства Южного Кавказа по-прежнему игнорируют мнение и позицию Европы.

12 мая 2004 года руководство Европейского Союза выступило с обращением к трем государствам Южного Кавказа, выразив надежду на продолжение дальнейшего сотрудничества по увеличению показателей экономического роста и совместной борьбе с незаконной миграцией и организованной преступностью. По мнению Европейской Комиссии, Армения, Азербайджан и Грузия должны получить особый статус «ближайших соседей», что впоследствии может привести к заключению соглашения о свободе внешней торговли. Это может стать весьма важным стимулом для данных государств в принятии политических условий Европейского союза. Европейские политики, рассматривающие Южный Кавказ и отчасти Центральную Азию как геополитические зоны, где происходит определенная конкуренция между США, ведущими европейскими государствами, Россией и Японией, считают, что у Евросоюза имеются наиболее эффективные рычаги для влияния на Южный Кавказ. Южный Кавказ рассматривается ими как часть политической Европы, который очень заинтересован в политической и экономической интеграции с ней. При этом очень важны институциональные основы интеграции, которых нет в отношениях Южного Кавказа с США и которые ослабляются в отношениях с Россией. Вместе с тем европейцы явно переоценивают свою роль в развитии Южного Кавказа, а также во влиянии на политику данных государств. Реакция государств Южного Кавказа на инициативы и предложения Евросоюза в сфере безопасности и урегулирования конфликтов, а также по вопросам демократизации, имеет, скорее, показной характер.

Европейские политики хотели бы видеть Южный Кавказ в сфере европейского влияния и европейской политики. Данный регион представляет собой буфер между Европой и Передней Азией, обладает энергетическими и другими сырьевыми ресурсами, является «коридором», который соединяет Европу с Центральной Евразией, представляет собой благоприятное место для отдыха. Важное значение имеет и то, что две страны – Грузия и Армения – и многие местные народы являются христианскими, причем принадлежат к наиболее древней христианской традиции. Данные страны, находясь под длительным влиянием российской, а затем советской культуры, приобщены к ценностям и нормам европейской культуры; общество во многом сформировано в соответствии с европейским мировозрением. Данные обстоятельства значительно облегчают интеграцию Южного Кавказа в Европейское сообщество. Однако геоэкономические и социально-культурные факторы играют второстепенную роль в политике ведущих европейских держав, формирующих европейскую политику. Южный Кавказ является важным геополитическим регионом и контроль над ним обеспечивает изоляцию России от Ближнего Востока и в определенной мере от Ирана, контроль над Каспийским морем и Центральной Азией. Европейцы надеются, что Южный Кавказ – небольшой регион (реальная численность его населения не превышает 12,2 млн. человек), и он может быть интегрирован и абсорбирован Европой без особого труда. Тем более, что Азербайджан имеет надежные источники получения доходов – нефть, а Армения уже продемонстрировала способность к быстрому и эффективному развитию на основе модели диверсифицированной экономики.

Примерно с 2002 года США проявили заинтересованность в участии Евросоюза в решении проблем Южного Кавказа. Эта заинтересованность усилилась вследствие обстоятельств, связанных с операцией в Ираке. США не сумели разработать четкие цели и задачи их военного присутствия в государствах Южного Кавказа и Центральной Азии. Энергокоммуникационные проекты в регионах успешно осуществляются, и обеспечение их безопасности не требует непременного военного присутствия США. США довольствуются возможностью использовать некоторые аэродромы в целях транзита и активно занимаются созданием соответствующих сил безопасности в Грузии, Азербайджане и Казахстане. Непосредственное военное присутствие США приводит к усилению конфронтации, причем не только США с Россией и другими государствами, но и между государствами данных регионов. Кроме того, серьезный форм постоянного военного базирования требует значительных средств. Следует также отметить, что НАТО не стремится распространить зону ответственности на Южный Кавказ. Расширение НАТО будет ограничено Балканами и западным побережьем Черного моря. Государствам Южного Кавказа будет предложен тезис – «Вне НАТО, но вместе с НАТО». В данных условиях США решили переложить часть ответственности за Южный Кавказ на Европейский Союз. Американские эксперты – отставные генералы и дипломаты – активно распространяют идеи о том, что военное присутствие США и НАТО в Центральной Евразии имеет временное значение, а их место должен занять Евросоюз – включая его политические и военные структуры.

Политиками и политологами США и европейских государств Южному Кавказу отведено геополитическое место в европейском политическом и социально-культурном пространстве. То есть Южный Кавказ представляется в значительной мере изолированным от Ближнего Востока и России. Ему отводится роль маргинального региона, от ситуации в котором будет во многом зависеть безопасность Европейского сообщества, в том числе доступ к энергетическим и природным ресурсам Центральной Евразии. В интеграции Южного Кавказа с Европейским сообществом заинтересованы все ведущие европейские государства. Они стремятся на начальном этапе развития своей геостратегии решить проблемы «программы-минимум», то есть – включение государств региона в европейское политическое пространство институциональным образом. В дальнейшем регион станет ареной конкурентной борьбы Великобритании, Франции и Германии за влияние. Наибольшую активность в регионе проявляет Великобритания, представленная крупными геоэкономическими проектами и рассматривающая Южный Кавказ как зону своего традиционного влияния. Франция имеет влияние практически только в Армении. В перспективе возрастет влияние Германии, которая пытается создать серьезные предпосылки для этого.

Однако интеграция Южного Кавказа в Европейское сообщество предполагает решение нескольких серьезных проблем: достижение определенных экономических стандартов; принятие определенного законодательства и его практическое применение; урегулирование локальных конфликтов; полный вывод российских войск и военных объектов из всех стран региона.

Выполнение обязательств по социально-экономическим параметрам и законодательным стандартам государствами Южного Кавказа более менее успешно выполняется, хотя и во многом формальным образом. Хотя этот аспект интеграции является наиболее обсуждаемым и осуществляемым, но проблемы, связанные с данным направлением, не могут рассматриваться как непреодолимый барьер в процессе интеграции. Данное направление становится наиболее реализуемым даже в условиях авторитаризма власти. Ранее представлялось, что наиболее серьезным препятствием процесса интеграции является наличие локальных этно-политических и межгосударственных конфликтов. Данная компонента неизменно закладывалась в комплекс наиболее существенных проблем интеграции государств Южного Кавказа в Европейское сообщество. Большая часть европейских аналитиков и политологов также соглашалась с тем, что данные конфликты являются серьезным препятствием для процесса интеграции.

После решений США по передаче ответственности по локальным региональным конфликтам на Южном Кавказе Евросоюзу (что наиболее определенно выражалось в части карабахской проблемы), некоторое время европейские структуры пытались продемонстрировать США свою способность оказать более эффективное влияние на государства Южного Кавказа, прежде всего Армению и Азербайджан, считая, что в отличие от США, Евросоюз обладает таким мощным стимулом, как интеграция в Европейское сообщество. Однако данное мнение в структурах Европейского Союза сохранялись не более двух лет. К середине 2004 года в Европе произошло переосмысление перспектив урегулирования локальных конфликтов в Южном Кавказе. Сложилось следующее мнение: состояние отсутствия боевых действий является самоценностью и недопустимо возобновлять военные действия даже для достижения формальных юридических прав; государственный суверенитет, который сложился во многом в условиях советского тоталитарного режима, не имеет приоритетное значение, уступая место таким ценностям, как права человека, гражданское общество и социальное развитие; в решение данных проблем приоритеты должны остаться за гуманитарными вопросами, в том числе – вопросами беженцев; необходимо достичь полной демилитаризации зон конфликтов. При этом в связи с тем, что Евросоюз наиболее подробно занимался карабахской проблемой, в докладах ответственных функционеров Парламентской Ассамблеи Европейского Совета данная проблема отражена наиболее предметно. В ПАСЕ складывается мнение, что невозможно вернуть Нагорный Карабах под контроль Азербайджана. По некоторым сведениям, такие же тезисы содержались в докладе ответственного докладчика ПАСЕ по Нагорному Карабаху Терри Дэвиса. Европейские политики предлагают политическому руководству Грузии предоставить Абхазии политическую независимость в обмен на отказ от международного признания ее независимости.

Таким образом, в Европейских структурах складывается позиция в отношении конфликтов на Южном Кавказе, которая максимально приближена к позиции США. Практически, данные взгляды были сформированы американцами в результате их политики и деятельности в Минской группе ОБСЕ по карабахской проблеме. США накопили большой опыт, который невозможно было игнорировать и выдвигать новые неадекватные предложения. США продемонстрировали Евросоюзу, что их позиция в отношении локальных региональных конфликтов, не только на Южном Кавказе, но и на Балканах, не имеет разумной альтернативы. США выступают за предоставление некого международного статуса Косово, Нагорно-Карабахской республике, Абхазии, Тайваню, Турецкой Республике Северного Кипра, Иракскому Курдистану и другим территориям. Вместе с тем США считают, что реализация данных планов затрудняет проведение ими эффективной региональной политики и Евросоюз вполне мог бы реализовать данные позиции на Балканах и Южном Кавказе, тем самым несколько усложнив положение европейцев. Осенью 2002 года, во время 30-тидневного пребывания представителя США Рудольфа Перины в Европе, США и европейцы пришли к соглашению по поводу целей, задач и подходов по карабахской проблеме и по другим вопросам.

Исходя из данных тенденций в европейской политике, можно предположить, что наличие локальных или неурегулированных конфликтов, хотя усложнит процесс интеграции государств Южного Кавказа в Европейское сообщество, но не станет непреодолимым препятствием. Более того, Европейское сообщество заявляет, что оно должно принять активное участие в социально-экономическом развитии непризнанных государств, что уже реализуется в широком диапазоне. Ведущую роль в этом проекте занимает Великобритания, которая имеет в регионе наиболее ясные и обозначенные интересы. Видимо, Великобритания проявляет заинтересованность также с подачи США: финансирование и организация встреч участников конфликта; ответственность за отчет по карабахской проблеме несет британский политик Терри Дэвис; заинтересованность Великобритании за безопасность энерго-коммуникационных проектов; создание в Великобритании специальной аналитической группы по конфликтам в Восточной Европе и т.д. Однако, все это говорит об отсутствии заинтересованности США в урегулировании проблемы.

Наиболее важным препятствием интеграции государств Южного Кавказа в Европейское сообщество является наличие в регионе российских военных баз. Это также относится и к Молдове. В связи с этим необходимо рассмотреть намерения ведущих европейских государств в отношении российского военного присутствия на Южном Кавказе.

В целом европейские государства рассматривают данную проблему не только как проблему для США, а как свою проблему. Для США данная проблема носит, скорее, среднесрочный характер, так как США пока не выработали свою стратегию в Евразии и допускают ослабление своих геоэкономических интересов. США заинтересованы в политической нейтрализации России, но не заинтересованы в конфронтации с ней. Об этом неоднократно заявляли американские генералы, представляющие Командование американских войск в Европе (например, генерал Чарлз Ворлд во время визита в Армению в 2003 году). В рамках более практических планов США преследуют цель полностью лишить Россию возможности контролировать добычу и транспортировку каспийской нефти. Например, в отличие от нефтяных компаний и Великобритании, США отрицательно рассматривают возможность транспортировки российской нефти по нефтепроводу Баку – Тбилиси – Джейхан. Сохраняя безусловную заинтересованность в выводе российских войск из Южного Кавказа, США допускают  возможность переговоров с Россией по стратегическим вопросам, в том числе – по вопросам стратегической ракетной обороны, в которых российские базы на Южном Кавказе выступали бы в качестве аргументов и предмета для политического торга. Наряду с этим европейские государства в гораздо большой мере заинтересованы в полном выводе российских войск и занимают по этому вопросу бескомпромиссную позицию.

Однако, даже в рамках столь бескомпромиссной позиции, цели ведущих европейских государств по вопросу о выводе российских баз все же отличаются.

По мнению аналитиков и политологов, занимающихся проблемами европейской безопасности, Германия наиболее заинтересована в вытеснении России из Центральной и Восточной Европы, из Южного Кавказа и Центральной Азии. Германия поэтапно и последовательно внедряется в европейские и евразийские регионы, опираясь на свои огромные экономические возможности. Германия, которой сложно приобретать позиции в зонах французского и британского влияния, пытается создать свою континентальную, евразийскую зону влияния. При этом России в этом супер-проекте отводится роль не стратегического партнера, а роль энерго-сырьевой провинции. Если в начале 90-тых годов в среде российских и даже германских политологов имелись надежды на стратегическое сотрудничество, то позднее стало ясно, что Германия не нуждается в политическом партнерстве с Россией. Ее интересует только участие России в ее коммуникационных проектах, обеспечивающих гарантированную доставку товаров из Центральной Азии и Казахстана, а также из самой России. Однако это трудно отнести к разряду задач политической стратегии. Германия в гораздо большей мере, чем США и Великобритания заинтересована в «дерусификации» Евразии, особенно регионов Южного Кавказа и Центральной Азии. Германии нет необходимости форсировать события по выводу российских баз, так как данный процесс происходит и без ее акцентированного участия. Более того, форсирование данного процесса может привести к усилению позиций Великобритании и США как конкурирующих держав.

Представляет интерес вопрос о сочетании процесса интеграции России в европейские структуры и политики ведущих европейских государств в Евразии. В среде российских политиков и политологов сложилось мнение, что о состоянии европейско-российских отношений необходимо судить по результатам интеграции России в европейские структуры. Вместе с тем, процессы европейской интеграции являются составной частью «привязки» России к интересам европейских государств, что происходит в порядке навязывания России соответствующих норм и правил международного порядка. О политике ведущих европейских государств в отношении России необходимо судить по их реальным шагам в Западных и Южных регионах пост-советского пространства.

Арам ГАСПАРЯН     

——————————————————————————————

Южный Кавказ

Новый лидер Грузии не в ладах и с Россией, и со Штатами

Саакашвили играет военными мускулами, не имея в этом никакого опыта.

С того самого момента, как нью-йоркский юрист Михаил Саакашвили стал президентом Грузии, он ведет свою нацию дорогой, которой не так легко пройти до конца.

Придя к власти на волне народной поддержки и спихнув с президентского места своего предшественника Эдуарда Шеварднадзе, 36-летний господин Саакашвили пошел войной против коррупции, обещал возродить грузинскую экономику, переделал правительство по западному образцу и решился взяться за воссоединение своей разрозненной страны.

Грузинам понравилась его энергичность и быстрота, и его популярность в народе остается высокой.

Однако недавно двигатель народной поддержки начал “чихать”, причем связано это с центральным вопросом для грузинского государства: воссоединением с двумя отколовшимися в свое время регионами – Абхазией и Южной Осетией.

Прессинг Саакашвили привел к тому, что в последнее время ситуация накаляется в обоих регионах. После того, как катер береговой охраны Грузии открыл огонь по судну, подплывавшему к абхазскому берегу, президент объявил, что отдал приказ топить все корабли, которые войдут туда без разрешения, и заметил, что русским туристам неплохо бы держаться подальше от Абхазии.

Немедленно посыпался град замечаний, что Саакашвили играет военными мускулами, не имея в этом никакого опыта.

– Наделает ли он глупостей – это, по моему, вопрос уже решенный, – считает доктор Кристофер Уотерс (Christopher Waters), эксперт по Грузии в Центре Евроазиатских исследований (Center of Euro-Asian Studies) Редингского университета в Англии, – он их уже наделал.

Дорога к воссоединению страны предстоит опасная. У России и Соединенных Штатов на Кавказе противоборствующие интересы, поскольку Кавказ – это пересечение Европы и Азии, причем Россия в открытую поддерживает сепаратистов. В одной из российских газет Саакашвили как лидера маленькой нации, не дающего крупным державам спокойно спать по ночам, даже сравнили с Фиделем Кастро.

Пока неясно, зачем господину Саакашвили понадобилось разжигать страсти своими угрозами применить силу. В любом случае, сейчас внимание всех уже приковано к этой проблеме, и встает другой простой вопрос – что дальше?

Посмотришь на господина Саакашвили, так можно сказать, что это уже вопрос решенный. На встрече с политологами и журналистами в своей резиденции он заявил, что два мятежных региона вернутся в состав Грузии в любом случае.

По его заявлению, так как оба региона находятся в пределах границ Грузии, признанных международным сообществом, никакой другой исход не может быть приемлемым.

– Дело не только в Грузии, – сказал он, – дело в соблюдении мирового порядка.

Он несколько раз отметил, что понимает, что ситуация накалена, что он не собирается подталкивать свою нацию к войне и намеревается двигаться вперед постепенно. Однако при этом он добавил, что грузинские войска, даже если им навяжут бой, проявят сдержанность – то есть признал, что определенные проявления насилия могут иметь место.

– Выстрелили в нас, мы в ответ, и началась война – нет, так не будет, – сказал Саакашвили, – мы знаем, как держать себя в руках.

Придя к власти, Саакашвили унаследовал от своего предшественника три мятежных области. С одной из них – Аджарией – ему повезло, и ее фактическая автономия перестала существовать уже в мае.

Президент заявил, что сейчас все усилия будут сосредоточены на Южной Осетии, а потом он перейдет к решению абхазского вопроса, к которому найти подход труднее, так как Абхазия и территорией побольше, и вооружена лучше, да и ее руководство однозначно настроено против объединения с Грузией.

В Южной Осетии правительство Михаила Саакашвили использует смесь политического торга с мерами по усилению охраны границы. Он считает, что под впечатлением от его жесткости в сочетании с цивилизованностью осетины, скорее всего, сдадутся еще зимой. Но пока никто не понимает, что будет дальше. Абхазскую проблему этим все равно не решить, и ее руководство заняло бескомпромиссную позицию.

– Мы готовы к войне, – подчеркнул спикер абхазского парламента Нугзар Ашуба.

Когда президента Грузии спросили, какие планы у него в отношении Абхазии, фактически он признал, что находится в тупике. “Честно говоря, конкретного ответа у меня нет”, – сказал он. Тем временем почти каждый день приносит с собой все новые проблемы.

Некоторые эксперты считают, что курс, взятый грузинским президентом, хотя и рискован, но все же не лишен политической расчетливости.

– Для него очень важно было показать, что он – тот, кто может изменить Грузию, нарушить статус-кво, – считает председатель грузинского Фонда стратегических и международных исследований Александр Рондели.

Доктор Марта Брилл Олькотт (Martha Brill Olcott), старший научный сотрудник вашингтонского Фонда Карнеги за международный мир считает также, что жесткая позиция против сепаратистов дает ему больше влияния в решении других проблем страны, в частности, в восстановлении экономики.

– Переходный период от политического вундеркинда до настоящего президента для него подходит к концу, и сейчас он должен проявить себя серьезной фигурой. Однако остается открытым вопрос, можно ли было сделать это лучше. Я считаю – да, – указывает она.

Другие эксперты оценивают действия Саакашвили не столь положительно, считая, что он просчитал возможные риски далеко не так тщательно, как это должен делать глава государства. Доктор Уотерс заметил, что президент любит говорить красиво и заслушивается собой. Этим он располагает к себе любую аудиторию, но такой путь чреват тем, что начнется, как выразился господин Уотерс, “политика в стиле потока сознания”.

От России, которая поддерживает сепаратистов и в случае войны потенциально может их защитить, в сторону Михаила Саакашвили поступали в последнее время неоднозначные сигналы: на высшем уровне российско-грузинские встречи были теплыми и дружественными, но в то же время российские парламентарии и военные не стеснялись в достаточно резких выражениях.

Как считает господин Саакашвили, позиция России будет занимать главенствующую роль в его решении о выборе пути воссоединения страны, однако он заметил, что попытки завязать серьезный диалог всячески тормозятся. По его словам, он предлагал России составить список своих претензий, но ответа не получил.

– Я даже не знаю, что мы обсуждаем, какие вопросы, – удивлялся он.

Посол Соединенных Штатов в Грузии Ричард М. Майлз (Richard M. Miles) сказал в одном из своих интервью на прошлой неделе, что Соединенные Штаты призывают противоборствующие стороны отвести войска и сесть за стол переговоров. Вашингтон в последние десять лет сильно поддерживал Грузию, передав ей за этот период 1,2 миллиарда долларов в качестве финансовой помощи.

Местные политические силы до сих пор гадают, какова реальная позиция Вашингтона с учетом возможности конфликта. Скажем, жесткие выражения, которые не стесняется использовать абхазское правительство, могут кое-что сказать о том, каков на данный момент политический расчет в отношении позиции Америки: Вашингтон лишь до поры до времени готов поддерживать молодого грузинского президента.

– Я не думаю, что за объединение Грузии будут сражаться американские солдаты, – заявил от лица абхазского законодательного собрания господин Ашуба.

С. Дж. ЧИВЕРС
“Th New York Times”, США

НЕЗАКОННЫЕ ВООРУЖЕННЫЕ ФОРМИРОВАНИЯ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ

Директор Института мира и демократии Азербайджана Лейла Юнус на встрече с находящимся в Баку специальным представителем Евросоюза по вопросам Южного Кавказа Хейкки Талвитие заявила, что в Азербайджане возможна дестабилизация ситуации с введением в стране постоянного чрезвычайного положения. Данную свою озабоченность она объяснила тем, что «сегодня в Азербайджане есть незаконные вооруженные формирования, способные спровоцировать кровопролитие». Данное заявление стало началом открытого обсуждения возможности введения чрезвычайного положения в Азербайджане и использования отдельными политическими группировками незаконных вооруженных формирований. По оценкам азербайджанских политиков и экспертов, высказанных в беседах с их коллегами в Грузии и Иране, а также с представителями посольств зарубежных государств, американскими и европейскими политиками и экспертами, в Баку и в окрестностях города имеются неконтролируемые вооруженные группировки различного характера и направленности. Одни из них носят чисто криминальный характер, но связаны с политическими партиями и лидерами политических групп в Баку, другие – являются составной частью ведущих политических партий Азербайджана. Большей частью данные группировки не связаны или не имеют обязующих отношений с исламскими радикальными и иными организациями, которые располагают более законспирированными вооруженными группировками, расположенными как в поселках Бакинской городской агломерации, так и в ираноязычных районах Южной части Азербайджанской республики – в Талышстане и Мугани. Наиболее крупным вооруженным формированием в ираноязычных районах Азербайджана является «Фронт освобождения Талышстана». Существование в Азербайджанской республике талышских и лезгинских вооруженных формирований ставит вопрос о приемлемости термина «незаконные вооруженные формирования» в применении к национально-освободительным организациям.

В последнее время аналогичные группировки отмечены в среде суннитского населения на Севере Азербайджана, однако, как ни странно, руководятся и финансируются со стороны проиранских, шиитских организаций. Гораздо менее активными, но более влиятельными, являются вооруженные группировки, связанные с ведущими и другими политическими партиями. Пока главной текущей задачей данных группировок является оказание влияния и давления на избирателей, местных администраторов, утверждение влияния той или иной партии в отдельных районах и населенных пунктах. Имеется мнение, что наиболее многочисленными вооруженными группировками располагает партия «Мусават», ориентированная на интеграцию с Турцией и Западным сообществом, располагающая прочными связями с политическими и правительственными структурами в Турции. По мнению политических оппонентов «Мусават», в формировании вооруженных группировок партии «Мусават» участвует боевое крыло турецкой партии «Партия националистического действия» – «Серые волки».

Соответствующие органы Азербайджана постоянно проводят мероприятия по выявлению данных вооруженных группировок. Однако удалось выявить только две группировки, которые были причислены скорее к криминальным. При этом не удалось убедительно доказать их связи с политическими партиями. Отсутствуют оценки о возможной численности данных вооруженных организаций. Вряд ли их численность превышает 2000 – 3000 человек. Наряду с пропартийными и криминальными группировками, имеются многочисленные небольшие вооруженные группировки, принадлежащие к коммерческим и административным группам. Данные группировки насчитывают от 5 до 20 человек. К услугам таких группировок широко прибегают местные администрации в провинции, а также иностранные коммерческие организации. Во многих случаях данные группировки находятся под контролем министерства внутренних дел и министерства национальной безопасности. В определенные моменты данный потенциал может быть использован при обострении внутриполитической ситуации. По оценке азербайджанских экспертов, лидеры политических партий в Азербайджане отличаются трусливостью, нерешительностью, чрезвычайно озабочены своей личной безопасностью и безопасностью своих семей, что оказывает большое влияние на политический процесс в целом. Это также будет тормозить принятие решений по использованию вооруженных группировок. Представляет интерес то, что в данных вооруженных группировках широко участвуют представители этнических меньшинств Азербайджана – лезгины, аварцы, лакцы, турки-месхетинцы, талыши, а также чеченцы. В отдельных случаях вооруженные группировки, прежде всего в Баку, сформированы исключительно из чеченцев.

Наряду с пропартийными вооруженными группировками, существуют привилегированные отряды в составе силовых структур. Данные отряды укомплектованы из выходцев из Нахичевана или из других районов; служащие подбираются по признаку родства и личной преданности, ориентированы на защиту интересов правящего клана Алиевых. Данные отряды финансируются из внебюджетных источников, получают высокое содержание и располагают многими преимуществами.

После 2000 года в Азербайджане стали возникать альтернативные клановые формирования более масштабного характера, нежели партийные группы. Это своеобразные корпорации, имеющие цель защиты интересов отдельных региональных кланов. По оценкам, большинство из данных кланов пока не имеют большого влияния и не претендуют на роль политических организаций. Большинство из них пытаются защитить свои интересы на местном уровне, в рамках административного района, провинциального города или определенного сектора города Баку. Но в отличие от «отраслевых» кланов, которые контролируют, например, табачный, овощной, рыбный, бензиновый или транспортный бизнес, региональные кланы сделали «заявки» на политическую деятельность. Характерно, что режим Г. Алиева весьма либерально относился к «отраслевым» кланам, которые лишь отчасти связаны с политическими партиями, но очень ревностно – к деятельности региональных кланов.

До настоящего времени на политической арене реально фигурирует только один региональный клан – Гянджийский, чья деятельность базируется во втором по величине городе – Гандже (Кировабаде) и в близлежащих районах. За период существования независимого Азербайджана гянджийский клан только один раз попытался занять важные позиции в Баку –  вследствие выдвижения в политике Сурета Гусейнова. Но после дискриминации данного политика гянджийский клан был буквально разгромлен. Гянджийский клан располагает значительной и влиятельной диаспорой в России, в Украине и в Турции, но в Азербайджане не располагает какими-либо значительными источниками доходов. Город Гянджа находится в бедственном состоянии, где из 300 тысяч жителей вследствие экономической эмиграции осталось не более 130 – 140 тысяч. Отмечается, что, как и в первой половине 90-тых годов, так и сейчас, в Гяндже имеются идеи отделения Западной части Азербайджана и создания отдельного государства – «Республика Гянджа». В 1918 и в 1992 году были попытки провозглашения «Гянджийской республики». Проблемой гянджийского клана является отсутствие ярко выраженного лидера. Между тем происходит диалог с ведущими политическими партиями Азербайджана, в результате чего лидеры гянджийского клана предлагают им поддержку в обмен на приобретение преимуществ в системе государственного управления. По отдельным оценкам, в Гяндже и в близлежащих районах сосредоточены наиболее организованные и многочисленные вооруженные формирования незаконного характера. Другие региональные кланы – Апшеронский и Шекинский, практически формируются заново.

В условиях неспособности политических партий Азербайджана решить кардинальные вопросы, укрепление правящего режима, возрастающие различия в уровнях экономического развития Баку и провинции, приводят к усилению роли и значимости незаконных вооруженных формирований и региональных кланов.

Илиас ЯРДЫМ
Эксперт по региональным конфликтам и
безопасности, журнал “Региональная безопасность”, Москва

шерше ля фам

«БОМБА» БЕЗ ПОМПЫ

4 года назад это было “бомба” – шоу. Зал ПОЛИТа – битком; люди стояли в проходах – не протолкнуться; дышать нечем, несмотря на то, что боковая дверь зала распахнута в темень летней ночи.

За что страдали люди? Да еще и платили за билет на эти муки!

Потому что это было “бомба” – шоу. Впервые в Степанакерте проводился показ мод.

По подиуму вихлястыми походками вышагивали модели в причудливых нарядах, чтобы застыть на миг, эффектно выфуфырив линию бедра и впялив томный  взор поверх взопревших зрительских рядов в дальний угол – оазис мглы средь паводка прожекторных лучей.

Короче – все как по телевизору, но собственными силами и с привлечением местных кадров; порой и не распознать было в очередной модели девушку из своего же “тага”, пока не услышишь бормотанья соседей по ряду: «Так это ж – Рузанна!»

Такую вот «бомбу» устроил Институт искусств имени Гюрджана для показа дипломных работ своих выпускников – модельеров одежды.

Однако, повторяем, рванула эта «бомба» в 2001 году, а за 4 года много чего протекло.

Зритель избаловался наездами эротических трупп стриптизной самодеятельности и перестал валить валом на показ одежды: запросы, натурально, стали глубже.

Правда, родственники и друзья выпускниц-модельеров и нарядоносных моделей продолжали заполнять зал ПОЛИТа, но уже без прежней переуплотненности.

Ну, а в текущем году выпускниц оказалось всего трое; и у каждой дипломной одежды на полдесятка моделей. Осилят, спрашивается, родственники двадцати девушек окупить своими билетами расход на аренду зала (до 30 тыс. драмов), на потчевание и содержание высоких дизайно-художественных гостей, приглашаемых из Еревана? Да и хореографу за постановку походки моделей тоже платить надо.

Так что на этот, четвертый, раз все устроили предельно функционально. Зал не арендовали, билетов не продавали, а провели показ в фойе все того же ПОЛИТа (о, добрейшая Нона Гевондовна, директриса ПОЛИТа!). На хореографе тоже сэкономили: дипломантки – Ануш, Армине и Цовинар – попросили своих подружек из карабахского госансамбля народного танца выступить моделями.

Комиссия тоже составилась из местных экспертов.

И очень даже неплохо получилось, потому что фойе украсили эскизами выпускников и не забыли расставить ряды легких стульев для родственников и прочих болельщиков.

В общем, показ состоялся в спокойной деловой атмосфере, при свете дня, без помпы и потогонного ажиотажа, но зато было там главное – молодость, красота и знание своего дела.

Репортаж Ш. УГЛАЦЯНА

Доказательство любви 

Дорогие друзья, не приятно ли видеть на лицах любимых улыбку, когда мы им дарим цветы? А чтобы преподнесенные цветы принесли радость, их надо правильно выбрать и красиво преподнести. Чтобы цветы украсили начало нового дня, лучше дарить их ранним утром.

И еще несколько советов.

Молодым девушкам можно дарить букеты, составленные из недорогих цветов – разного вида и цвета, желательно в бутонах или полураспустившиеся.

Любимой обычно, преподносят алые розы. Если она уезжает на время, то гвоздики или каллы.

Пожилым женщинам не дарят пышных цветов. Уместнее преподнести букет из цветов одного сорта: хризантемы, розы, гвоздики.

Если вы идете навестить больную, не дарите сильно пахнующих, ярких и белых цветов. У многих народов белый цвет – цвет траура, а яркие цвета раздражающе действуют на нервную систему больного человека. Если затрудняетесь в выборе цветов, дарите розовые цветы. Они уместны всегда.

По улице несите цветы головками вниз, обязательно завернутыми в бумагу, чтобы защитить их от холодного ветра, яркого солнца и тепла рук. Но дарите без бумаги и целлофана, держа цветы в левой руке. Почему именно в левой? Женщина при встрече может подать вам руку, и вы окажетесь в неловком положении.

Не прячьте цветы в карманы, в портфель или сумку. Это может обидеть ту, кого вы так хотели обрадовать.

Сколько у нас женщин на руководящих должностях, педагогов, сколько служат в армии, сколько у нас врачей, журналисток?.. А ведь все они – жены, мамы, любимые. Им мы должны дарить цветы, как доказательство нашей любви к ним! И дарить нужно не только по праздникам, но и по будням. Чтоб каждый день для них стал особенным!

Грайр БАГДСАРЯН

ВЕЧНАЯ ТЕМА

Учитель английского из Калифорнии. За более чем 35 лет своей просветительской деятельности преподавал язык в Китае, Японии, на Тайване, в Южной и Северной Америках, в Саудовской Аравии и в Ливане. В настоящее время живет и работает в Ереване; мечтает перебраться в Карабах. Представляем его материал, приготовленный специально для читателей ДЕМО – лингвистическое переложение вечной темы о непостижимой загадке, о женщине.

НУ И ПРЕКРАСНО

Этими словами женщины завершают спор, когда они правы, а тебе лучше заткнуться.

ПЯТЬ МИНУТ

Если она одевается перед зеркалом, то это на полчаса. “Пять минут” и впрямь становятся пятью минутами, только когда они отпущены тебе посмотреть матч перед тем, как впрячься в домашние обязанности.

НИЧЕГО

Это затишье перед бурей. На самом деле обозначает “ЧТО-ТО”, да еще какое! Будь начеку, гляди в оба. Споры, начинающиеся с “ничего”, обычно заканчиваются на “ну и прекрасно!”.

ДАВАЙ-ДАВАЙ

Это вызов, а не разрешение. Не вздумай так и сделать.

ТЯЖКИЙ ВЗДОХ

В общем-то, это не слова, а безмолвное высказывание, смысл которого часто не доходит до мужчин. “ТЯЖКИЙ ВЗДОХ” означает, что она уже поняла, с каким идиотом имеет дело, а непонятно ей лишь одно – зачем она тут стоит и тратит время на спор с тобой из-за НИЧЕГО.

ВОТ И ХОРОШО

Это одно из самых опасных заявлений, которое женщина может сделать мужчине. “ВОТ И ХОРОШО” означает, что ей нужно хорошенько обдумать, как и когда она отплатит тебе за твою оплошность.

СПАСИБО

Да просто женщина тебя благодарит. Не переспрашивай и не падай в обморок. Ответь “пожалуйста”, и все дела. Прочти и передай приятелям, чтоб больше не напарывались бы на свары, которые могут избежать, если запомнят эту терминологию.

Ник ВАГНЕР

——————————————————————————————-

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԹՌՉՈՂ ԳՆԴԱԿԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ
կամ ու՞մ դաշտում է այն

2004-ի հունիսին Սի-Այլենդում, Ստրասբուրգում և Ստամբուլում ընդունված լրջագույն քաղաքական որոշումները Հայաստանին ստիպում են արձագանքել, այն էլ շուտափույթ կերպով: Որովհետև տարածաշրջանում ստատուս-քվոն, որը ֆիքսվեց 1994-ի կեսին, հենվում է այդ, 10 տարվա վաղեմության ուժերի բալանսի վրա: Պետք է փաստենք, որ այդ բալանսն էապես փոփոխվել է: Խոսքը միայն տարածաշրջանի երկրների մասին չէ, այլ հատկապես՝ Ռուսաստանի ազդեցության էական թուլացման և ՆԱՏՕ-ի, նրա ազդեցության շեշտակի ուժեղացման: Ի հաստատումն այս պնդման, հիշեցնենք, որ Հայաստանից ընդամենը 300 կմ հեռավորության վրա է գտնվում Ամերիկայի սահմաններից դուրս գտնվող իր ամենամեծ, ավելի քան 150 հազարանոց զորախումբը: Այսինքն, օբյեկտիվորեն ձևավորվել է ուժերի նոր բալանս, որը ներկայիս ստատուս-քվոն չի արտահայտում, ուստի այն պետք է թարմացվի և փոփոխվի էապես: Իսկ այդ թարմությունը կազդի դրականորեն թե բացասաբար, կօգնի մեզ թե կվնասի՝ կախված է բացառապես Հայաստանի իշխանությունների պատասխանատվության և չափի զգացումից, ինչպես նաև նրանից, թե որքանով են նրանք ընդունակ ինքնուրույն պատասխանատու որոշումներ կայացնելու և իրագործելու:

Հարավային Կովկասը դեռ «անանցանելի» է, չնայած քարտեզը ցույց է տալիս բոլորին, որ առկա հաղորդակցության ուղիներով կարելի է երթևեկել բոլոր չորս ուղղություններով: Ուստի դրա պատճառները ոչ թե տեխնիկական են, այլ զուտ քաղաքական: Եվ դրա մեջ իրենց լուման ունեն հարավկովկասյան երկրներից երեքն էլ, իհարկե տարբեր համամասնություններով և ձևերով: Արտաքին ուժերի թեման շրջանցենք, դա այլ խոսակցություն է: Պարզապես փաստենք, որ տարածաշրջանը անանցանելի դարձնելու և պահելու գործում մեր ներդրումը, ցավոք, փոքր չէ: Բայց միևնույն ժամանակ մեր վիճակը առավել խոցելի է դառնում այն պատճառով, որ Վրաստանը և Ադրբեջանը միանշանակորեն պատրաստակամություն են հայտնել օր առաջ ինտեգրվելու ՆԱՏՕ-ին, ինչի վերաբերյալ Հայաստանի դիրքորոշումն այլ է, եթե չասենք՝ հակառակը: Իսկ ինտեգրվել ՆԱՏՕ-ին նշանակում է՝ ինտեգրվել բոլոր առումներով, այդ թվում նաև՝ հաղորդակցական փոխադարձ կապ և գումարած մնացյալը (դեմոկրատիա, դեմոկրատական վերահսկողություն ուժայինների նկատմամբ և այլն), որի մասին բազմիցս խոսվել է: Հետևապես, Հայաստանի խոցելի դառնալը պայմանավորված է այս ֆոնին նրա շարունակվող ռազմաքաղաքական կապերով Ռուսաստանի հետ, մի երկրի, որն իր ուրույն պատկերացումներն ունի ՆԱՏՕ-ի ընդլայնման, արևմտյան արժեքների և նրանց տարածման հեռանկարի վերաբերյալ:

Ուստի դա չի կարող իր խորը հետքը չթողնել Հայաստանի վերաբերյալ պատկերացումների և իմիջի վրա: Եվ երբ ծանոթանում ենք հունիսյան փաստաթղթերի ոգուն և բովանդակությանը, ապա պարզ է դառնում, որ Հարավային Կովկաս-Թուրքիա ճանապարհի, որն անցնում է առայժմ միայն մեր տարածքով, վերագործարկումը ժամանակի հրամայականն է: Որովհետև դա բխում է ոչ միայն հարավկովկասյան երկրների և Թուրքիայի, այլ նաև ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների անվտանգության կենսական շահերից: Ուստի ի հայտ է գալիս մի իրավիճակ, որտեղ Հայաստանը վերածվում է մի կողպեքի, որը կախված է Հարավային Կովկասի արևմտյան փակ (իսկ Աջարիայի ժողովրդավարացումից հետո՝ կիսափակ) դարպասի վրա: Քանի որ բացումն անխուսափելի է որպես պատմական անհրաժեշտություն, ապա մնում է երկու տարբերակ՝ կամ ինքդ ես բացում՝ բանալիով, կամ կոպտորեն խփում՝ ջարդում են: Եվ ցանկացած դեպքում, նորաբաց դռնից ակնկալվող օգուտները բաժանվում են դրա հեղինակների, համահեղինակների, մասնակիցների և, ինչու՞ չէ՝ հրավիրյալների միջև: Խոսքը քաղաքական «բաժնետոմսերի» մասին է, որոնց չափը պայմանավորված է բաժնետերերի կարգավիճակով, ավանդով, ունակություններով, բնավորությամբ և իմիջով և այլն:

Այս պարագայում Հայաստանի առջև է կանգնում մի կարևորագույն խնդիր՝ բաց չթողնել ձեռքից հասանելիք բաժնետոմսերը: Սա իրոք լուրջ խնդիր է, որովհետև սպառնալի չափերի է հասել հավանականությունը, որ դա հենց այդպես էլ կարող է լինել: Դրա պատճառը հայկական իշխանական շրջանակներին համակած՝ հաղթանակածի խորացող թմբիրն է, ինչը թույլ չի տալիս համարժեքորեն գնահատել իրավիճակի դինամիկան: Դա է վկայում, մասնավորապես, մեր արտաքին քաղաքականության պատասխանատուների վերջին ժամանակների անհասկանալի ձգտումը՝ ամեն գնով պահպանել ստատուս-քվոն և ձև անել, թե ոչինչ էլ տեղի չի ունեցել և չի ունենում, ուրեմն չի էլ ունենալու: Ինչպես նաև հաջորդ ձգտումը՝ Ղարաբաղյան հարցը ներկայացնել միջազգային հանրությանը զուտ իրավական տեսանկյունից, հառելով հայացքը դեպի անցյալը: Կարծես թե գործ ունենք մի ինչ-որ ատյանի դատարանի հետ, որը պետք է ճիշտ ու սխալ, մեղավոր ու անմեղ իրարից ջոկի ինչ-որ վիճելի անշարժ գույքի հետ կապված հայցով: Այնինչ, գործ ունենք ազգային շահերի և նրանց իրացման քաղաքական մեխանիզմների հետ, որոնք իրավագիտության հետ ունեն միայն հեռավոր առնչություններ:

Ինչևէ, ամեն դեպքում, ողջ հարավկովկասյան տարածաշրջանում ստատուս-քվոյի պահպանմանն ուղղված ներկայիս պատասխանատուների «գծից» օգտվելու են ուրիշները, եթե օգտվող եղավ, բայց՝ ո°չ մենք: Ուստի խիստ սխալ է և վտանգավոր նաև այն պատկերացումը, թե մենք մեզանից կախված ամեն ինչ արել ենք և այժմ «գնդակը Թուրքիայի դաշտում է» (սա մեջբերում է Ռ.Քոչարյանի ստրասբուրգյան վերջին ելույթից): Կամ, որ մենք «միջնորդների բոլոր առաջարկներն ընդունել ենք, իսկ Ադրբեջանը՝ ոչ», հետևաբար՝ մենք անմեղ ենք, այդ նրանք են մեղավոր և այլն: Սա նշանակում է, որ «հարգելի միջազգային հանրություն, ձեր միջնորդներով հանդերձ, գնացեք և ձեր հարցերը լուծեք Ադրբեջանի հետ, մենք մեր ճիշտն ասել վերջացրել ենք», իսկ մինչ այդ, քանի ժամանակ կա, «կհպարտանանք կոնֆլիկտի արդյունքներով»: Եթե դա ինչ-որ տեղ կարելի է բացատրել PR-ի տեսանկյունից (չնայած դա էլ խիստ վիճելի է), ապա խիստ մեծ և շատ բացեր է թողնում արդյունավետության առումով: Ավելին, նման ճարտասանությունը ուղղակի գցում է Հայաստանի գործընկերական հուսալիության ընկալումը եվրոպական և եվրաատլանտյան շահերի տեսանկյունից, եթե չասենք՝ վարկը: Եվ քանի ուշ չէ, անհրաժեշտ է ոչ թե հանգստանալ այն մտքից, որ «գնդակը մեր դաշտում չէ», ինչը նաև նշանակում է նաև «կներեք, բայց մենք գործ չունենք, մենք այսպես էլ վատ չենք ապրում»: Այլ անհրաժեշտ է նոր «գնդակներ» ուղարկել հարևանների դաշտերը, «գնդակներ», որոնք դեռ կան մեր դաշտում և որոնց տնօրինման իրավունքը դեռ ունենք:

Հայկական դիվանագիտության համար խիստ աննպաստ է «գնդակը», այսինքն՝ նախաձեռնությունը տալ ուրիշներին: Որովհետև հայտնի չէ, թե ուր այն կթռչի, ինչ հետևանքներով և ինչ կունենանք դրանից:

Ասել կուզե, որ պահն է թելադրում կատարել առաջանցիկ քայլեր, որոնք ոչ միայն կօգնեն «մտնել շրջադարձի մեջ», հաշվի առնելով ժամանակի արագությունը, կմեղմեն իրավիճակի զարգացման հնարավոր հետևանքները, այլ նաև թույլ կտան Հայաստանին լավագույնս պատրաստ լինել «իքս» օրվան և ձեռքբերումներ արձանագրել: Ուստի ոչինչ չի խանգարում Հայաստանին` հանդես գալ նախաձեռնություններով, որոնք էապես կփոփոխեն տարածաշրջանի համայնապատկերը և մթնոլորտը և դրանով իսկ ձեռք բերել լուրջ դիվիդենտներ: Հայաստանը պարտավոր է օր առաջ հիշեցնել հարևաններին իր տրանզիտային ներուժի մասին, որի արդյունավետ օգտագործման խիստ կարիքը նրանք ունեն, մենք էլ: Մասնավորապես, առաջինը, Հայաստանը պետք է հայտարարի, որ պատրաստ է, որպես բարի կամքի դրսևորում (և շեշտենք, որ դա իրական հաղթողի իրավունքն է)՝ բացել Նախիջևանի սահմանն Արարատի կողմից, ապահովելով նրա երկաթուղային և այլ տրանսպորտային կապը Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ, պատրաստ է այդ հարցի շուրջ սկսել երկկողմ և բազմակողմ բանակցություններ, պատրաստ է բանակցել Ադրբեջանի և Նախիջևանի հետ Հայաստան-Նախիջևան սահմանագծում առկա ռազմական դիմակայությունն էապես մեղմելու վերաբերյալ: Եվ երկրորդը, հենց Հայաստանը պետք է հայտարարի, որ պատրաստ է տրամադրելու իր երկաթուղին և այլ հաղորդակցության ուղիները որպես Վրաստանի և Թուրքիայի միջև ամենաարդյունավետ ճանապարհ, պատ­րաստ է երաշխավորելու իր ամբողջ հաղորդակցության համալիրի անխափան աշխատանքն ի շահ իրեն և հարևանների: Եվ ամենակարևորը, երրորդը, Հայաստանը պատրաստ է ձեռնամուխ լինել այս նախաձեռնությունների իրականացմանն առանց նախապայմանների:

Վերադառնալով հունիսյան փաստաթղթերին, պետք է շեշտել, որ այս նախաձեռնությունները ուղղակիորեն բխում են դրանց ոգուց, հաշվի են առնում բոլոր հիմնական մասնակիցների շահերը: Իսկ ինչն ամենակարևորն է՝ Հայաստանին հնարավորություն են տալիս ներդաշնակելու իր և իր հարևանների շահերը, խիստ բարձրացնելու իր քաղաքական կշիռը և դերը տարածաշրջանում, էապես բարելավելու իր իմիջը միջազգային հանրության աչքերում: Իսկ պահն այնքանով է հասունացած, որ մեր հարևաններն այս նախաձեռնությունները մերժելու որևէ փաստարկ հազիվ թե ունենան, փաստարկ, որը կընկալվի այդ նույն՝ միջազգային հանրության կողմից:

Ինչ խոսք, սա էապես և արմատապես կշոշափի Ռուսաստանի և Իրանի շահերը: Բայց դա ոչ մի դեպքում չպետք է կաշկանդի հայկական դիվանագիտությանը, որովհետև մի քանի ամսից, միևնույն է, տեղի է ունենալու «փակ դռների հանդիսավոր բացումը», որին, այսպես թե այնպես՝ խեթ-խեթ են նայելու թե Իրանը, թե Ռուսաստանը, բայց համակերպվելու են անխուսափելիին: Ինչպես ասում են՝ «թեթև կտանեն»: Սակայն Հայաստանին այդտեղ և այդ դեպքում «մարդատեղ դնող» չի լինի, նույնիսկ այդ նույն Ռուսաստանն ու Իրանը: Ինչպես նաև «մարդատեղ չեն դնի» Ղարաբաղյան հարցի վերջնական և նույնպիսի «հանդիսավոր» հանգուցալուծման ժամանակ, որի արդյունքում կբացվեն արդեն բոլոր հարավկովկասյան ճանապարհները:

Որովհետև «չուզողներին» «չեն ուզում» փոխադարձաբար: Ի վերջո, հնձելու ենք այն, ինչ ցանելու ենք:

Ռուբեն ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ
Քաղաքական և միջազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոն

ՋԱՎԱԽՔ

Խլում են հայ մանուկներից… վրացի որբ երեխաների համար

Նինոծմինդա քաղաքի մանկապարտեզներից մեկը, չնայած գործող օրենսդրության արգելքին, այնուամենայնիվ, փորձ է արվում վերածելու վրացական գիշերօթիկ դպրոցի: Այստեղ պիտի սովորեն Վրաստանի տարբեր շրջաններից բերված վրացի որբ երեխաներ: Փաստորեն, Վրաստանի մյուս տաքուկ շրջաններում հարմար որեւէ շենք չի գտնվել գիշերօթիկ դպրոց բացելու համար, որ ստիպված են եղել ցրտաշունչ Նինոծմինդայում տեղի հայ մանուկների ձեռքից խլել մանկապարտեզը: Չնայած նինոծմինդացիների բողոքին, որ մանկապարտեզը չվերածվի գիշերօթիկ դպրոցի, տեղի վրացի չինովնիկները շարունակում են շենքը դպրոցականի վերածելու ապամոնտաժման աշխատանքները:

Կոնֆլիկտի էությունը՝ ազգամիջյան

Օգոստոսի 30-31-ին Ախալքալաքում էր գտնվում Կոնֆլիկտների կանխարգելման միջազգային խմբի (ICG) ավագ վերլուծաբան Ֆիլիպ Նուբելը:

Կոնֆլիկտների կանխարգելման միջազգային խումբը Կովկասի եւ Միջին Ասիայի կոնֆլիկտային իրավիճակների վերաբերյալ վերլուծություններ է կատարում, որոնք անվճար տրամադրվում են լրատվամիջոցներին: Ըստ Ֆ. Նուբելի՝ խումբն արդեն վերլուծություններ է պատրաստել հարավկովկասյան մի շարք կոնֆլիկտների վերաբերյալ:

Ֆ. Նուբելի այցելության նպատակն ճշտելն էր, թե արդյոք Ջավախքում տիրող կոնֆլիկտը ազգամիջյան է, թե այն պարզապես կենտրոն-տարածաշրջան հակասություն է, ինչպես նրան փորձել են ներկայացնել Թբիլիսիում: Ամենայն հավանականությամբ, ICG-ն մոտ ապագայում զեկույց կպատրաստի նաեւ Ջավախքի վերաբերյալ, որտեղ առկա կոնֆլիկտը կներկայացվի ազգամիջյան` որպիսին կա:

Նշանակվել է միջշրջանային դատախազ

Վրաստանի գերագույն դատախազի հրամանով Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի եւ Ասպինձայի շրջանների միջշրջանային դատախազ է նշանակվել թբիլիսաբնակ իրավաբան Սուրեն Բարեկյանը:

Հիշեցնենք, որ դատական համակարգում Վրաստանում իրականացվող փոփոխությունների արդյունքում նախկին շրջանային դատախազությունների փոխարեն մի քանի շրջանների համար ստեղծվում է մեկ միջշրջանային դատախազություն: Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի եւ Ասպինձայի շրջանների արդեն նախկին դատախազները նշանակվել են Սուրեն Բարեկյանի խորհրդականներ:

Հրամանատարի տեղակալ Ա. Խրոմենկոյի նյութած դավերը

Սեպտեմբերի 1-ին Ախալքալաքի թիվ 62 ռուսական ռազմակայանի հանրակրթական դպրոցի այն աշակերտներին /ազգությամբ՝ հայեր/, որոնց ընտանիքները բնակարանների սեփականաշնորհման սերտիֆիկատ են ստացել, սակայն դեռ չեն հասցրել բնակարաններ ստանալ ՌԴ-ում՝ արգելել են դպրոց հաճախել: Նման որոշում դպրոցի տնօրինությունն ընդունել է ռազմակայանում տեղակայված դիվիզիայի քաղաքական քարոզչության եւ դաստիարակության գծով հրամանատարի տեղակալ Ա. Խրոմենկոյի թելադրանքով: Նշենք, որ վերջինս հայտնի է իր հայատյացությամբ:

Այս պահին Ախալքալաքի ռազմակայանում ապրող մոտ 40 երեխաներ դաժան փաստի առջեւ են կանգնած: Ախալքալաք քաղաքի դպրոցներ հաճախելու համար նրանց անհրաժեշտ է տեղեկանք բնակության վայրից, սակայն լինելով ՌԴ քաղաքացիներ, նրանք նման տեղեկանքներով չեն կարող դպրոց ընդունվել:

Ըստ հավաստի աղբյուրների, Ա.Խրոմենկոյի նյութած դավերը նպատակ ունեն աշակերտների ծնողներից գումարներ կորզել: Արդեն տեղի է ունեցել առաջին դեպքը: Իր անունը հայտնել չցանկացող ծնողը Խրոմենկոյին որոշ գումար խոստանալով, համոզել է, որ իր երկու երեխաները շարունակեն հաճախել ռազմակայանի հանրակրթական դպրոցը: Մյուս երեխաների ծնողները բողոքի միջոցառում են կազմակերպել դիվիզիայի շտաբի դիմաց, սակայն Ախալքալաքի շրջանային ոստիկանության աշխատակիցների միջամտությամբ ցույցը ցրվել է:

Հայ-վրացական ընդհարում Նինոծմինդայում 

Սեպտեմբերի 6-ին հերթական հայ-վրացական ընդհարումն է տեղի ունեցել Ջավախքում: Վրաստանի ազգային անվտանգության նախարարության Նինոծմինդայի շրջանային բաժնի նորանշանակ պետը, Նինոծմինդայի շրջանային վարչության նախագահի տեղակալը (երկուսն էլ ազգությամբ վրացի) Բորժոմի շրջանի շրջանային վարչության մի քանի աշխատակիցների հյուրընկալել են Նինոծմինդայում, որտեղ հարբելուց հետո սկսել են անպատիվ խոսքերով արտահայտվել հայերի հասցեին: Ռեստորանում նրանք հայտարարել են, որ հայերը պարտավոր են իրենց առջեւ միայն ծառա լինելու: Այնուհետեւ բենզալցակայանում տեղի աշխատողներին ստիպել են ձրի բենզին տալու, պատճառաբանելով, որ Նինոծմինդան վրացական հող է, եւ այնտեղ ամեն ինչը վրացիների համար ձրի պետք է լինի: Բենզալցակայանի աշխատողը հրաժարվել է անվճար բենզին տալուց, որի համար անմարդկային ծեծի է արժանացել: Հարբած վրացիներին հանգստացնելու համար միջամտել է Նինոծմինդայի ոստիկանությունը: Կռիվը, սակայն ավելի է բորբոքվել, տեղի է ունեցել փոխհրաձգություն, որի պատճառով ազգությամբ հայ ոստիկանների մեջ կան վիրավորներ:

Ոստիկանության աշխատակիցներն, այնուամենայնիվ, կարողացել են զինաթափել եւ ձերբակալել վրացական անվտանգության աշխատակիցներին, որոնք Նինոծմինդայում հյուրասիրվելուց հետո իրենց ոճով են փորձել շնորհակալ լինել:

Ձերբակալված վրացիները տեղափոխվել են Ախալցխա: Նինոծմինդայի շրջանային վարչության նախագահ Ռաֆիկ Արզումանյանը նշում է, որ Թբիլիսիում արդեն տեղյակ են կատարվածի մասին, մասնավորապես՝ Նինոծմինդայում պաշտոնավարող երկու վրացիները այլեւս Նինոծմինդա մտնելու փորձ չպիտի անեն, այլապես հնարավոր են նույնիսկ սպանության դեպքեր: Թբիլիսիում Ռ. Արզումանյանին խոստացել են պատժել հանցագործներին:

Իսկ վիրավոր հայ ոստիկանները եւ բենզալցակայանի աշխատողը տեղափոխվել են ՀՀ Աշոցքի հիվանդանոց: Վերջինիս տնօրինության հավաստմամբ՝  վիրավոր հայերի կյանքին վտանգ չի սպառնում:

ԻՐԱՆԻ ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ ՄՆԱԼՈՒ Է ՄԱԳԱԹԵ-Ի ՕՐԱԿԱՐԳՈՒՄ

Միացյալ Նահանգների պետքարտուղար Քոլին Փաուելը սեպտեմբերի 1-ին հայտարարել է, որ Վաշինգտոնը ջանքեր է գործադրելու, որպեսզի ՄԱԿ-ին կից Միջուկային էներգիայի միջազգային գործակալության (ՄԱԳԱԹԷ,IIEA) տնօրենների խորհրդի սեպտեմբերյան համաժողովը Իրանի միջուկային գործունեության գործը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին հանձնելու վերաբերյալ որոշում ընդունի: Նա շեշտել է, որ ԱՄՆ-ն կձգտի նաեւ Անվտանգության խորհրդին համոզել, որ Թեհրանի նկատմամբ տնտեսական, քաղաքական կամ դիվանագիտական սահմանափակումներ կիրառի, քանզի Վաշինգտոնը հավատացած է, որ Իրանը լուրջ քայլեր է կատարում միջուկային զենք տնօրինելու ուղղությամբ:

Այդ նպատակով Փաուելը սեպտեմբերի 2-ին հեռախոսազրույց է ունեցել Գերմանիայի, Ֆրանսիայի եւ Մեծ Բրիտանիայի ԱԳ նախարարների հետ: Սա այն դեպքում, երբ օգոստոսի վերջերին Իրանի բարձրաստիճան պաշտոնատարները, այդ թվում՝ նախագահ Մոհամեդ Խաթամին եւ ԱԳ նախարար Քամալ Խարազին, ընդգծել են, որ այդ երկրի միջուկային գործունեությունը խաղաղասիրական նպատակներ է հետապնդում եւ շարունակվելու է: Միաժամանակ՝ նրանք համոզմունք են հայտնել, թե ՄԱԳԱԹԷ-ի տնօրենների խորհրդի համաժողովում ի նպաստ Իրանի դրական որոշում է կայացվելու:

Նշենք, որ դեռեւս 2004-ի փետրվարին Իրանի եւ Եվրամիության երեք խոշոր երկրների՝ Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի եւ Ֆրանսիայի միջեւ պայմանավորվածություն էր ձեռք բերվել ՄԱԳԱԹԷ-ի հետ Իրանի լիակատար համագործակցության դեպքում փակել այդ գործը եւ աջակցել Թեհրանին միջուկային էներգիայի խաղաղասիրական նպատակներով կիրառելու հարցում: Սակայն իրականում նշյալ երկրներն իրենց դիրքորոշումներն Իրանի նկատմամբ առավել կոշտացնելով, մոտեցրին Միացյալ Նահանգների դիրքորոշմանը եւ տնօրենների խորհրդին ներկայացրին այդ երկրի միջուկային գործունեությունը քննադատող բանաձեւ: ՄԱԳԱԹԷ-ի տնօրենների խորհուրդը հունիսի 18-ին հաստատեց այդ բանաձեւը, որով Իրանից պահանջվում է խորհրդարանում հաստատել ՄԱԳԱԹԷ-ի լրացուցիչ արձանագրություն, բացի այդ՝ Իրանի հետ շարունակվելու է քննադատական համագործակցությունը եւ, ի վերջո, Թեհրանը պետք է հրաժարվի կենտրոնախույզ սարքերի արտադրությունից եւ Արաքսում գտնվող «ծանր» ջրի գործարանի շահագործումից: Այլ կերպ՝ Իրանը մեղադրվել էր P-1 եւ P-2 տիպի կենտրոնախույզ սարքերի արտադրությունը շարունակելու (ընդ որում՝ Իրանի առավել կատարելագործված P-2-ը կարող է օգտագործվել ռազմական նպատակներով) եւ հայտնաբերված հարստացված ուրանի հետքերի մասին հարցին ոչ սպառիչ պատասխան տալու մեջ: ՄԱԳԱԹԷ-ի փորձագետներն Իրանի միջուկային որոշ սարքերի վրա հայտնաբերել են 36 տոկոսով հարստացված ուրանի հետքեր, որը կարող է կիրառվել միջուկային զենքի արտադրության մեջ:

Այս առնչությամբ Իրանը բազմիցս շեշտել է, թե տվյալ սարքավորումները գնել է հարստացված ուրանով վարակված, ինչը գնահատվում էր իբրեւ ոչ համոզիչ պատասխան: Ի դեպ, Իրանը հունիսի սկզբներին իր միջուկային գործունեության վերաբերյալ ՄԱԳԱԹԷ-ին էր ներկայացրել ավելի քան հազար էջանոց նոր տեղեկագիր, իսկ ԱԳ նախարար Քամալ Խարազին հայտարարել էր, որ Թեհրանը լիովին համագործակցել է ՄԱԳԱԹԷ-ի հետ: Բացի այդ, վերջինիս փորձագետները համաժողովին նախորդող 15 ամիսների ընթացքում ավելի քան 600 ստուգումներ էին իրականացրել Իրանի միջուկային օբյեկտներում: Ուստի Թեհրանը հույս ուներ, որ համաժողովը «կփակի» այդ հարցը: Արձագանքելով նշյալ բանաձեւին, Իրանը հայտարարեց, որ թեեւ այն հաստատվել է գերտերությունների ճնշման ներքո, բայցեւայնպես Թեհրանը լիովին համագործակցելու է ՄԱԳԱԹԷ-ի հետ եւ հավատարիմ կմնա ստանձնած պարտավորություններին: Սակայն ավելի ուշ՝ հունիսի 26-ին Իրանը հայտարարեց, թե չեղյալ է հայտարարում Իրան-Գերմանիա, Ֆրանսիա եւ Մեծ Բրիտանիա համաձայնությունն ուրանի հարստացումը եւ կենտրոնախույզ սարքերի արտադրությունը դադարեցնելու վերաբերյալ եւ հունիսի 29-ից վերսկսելու է այդ գործընթացները, ինչը պատճառաբանում էր խնդրո առարկա երկրների խոստումների դրժումով: Մինչդեռ իրականում Թեհրանը կյանքի չի կոչել այդ սպառնալիքները, որոնք բազմիցս եւ առավել խստությամբ կրկնվում են առ այսօր:

Իրանի այդօրինակ դիրքորոշումը վերլուծաբանները բնութագրում են իբրեւ հակազդեցություն Միացյալ Նահանգների ու Եվրոպայի կողմից այդ երկրի վրա գործադրվող դիվանագիտական ճնշումների սաստկացման նկատմամբ: Վաշինգտոնի կարծիքով՝ Իրանի վրա գործադրվող դիվանագիտական ճնշումներն արդյունավետ են:

Ինչ վերաբերում է Թեհրանի լավատեսությանը ՄԱԳԱԹԷ-ի տնօրենների սեպտեմբերի 13-ին  Վիեննայում տեղի ունենալիք համաժողովի նկատմամբ, ապա այն նախ բացատրվում է նրանով, որ ՄԱԳԱԹԷ-ի դիվանագետներից ոմանք օգոստոսի կեսերին արդեն հայտնել են, թե քիչ է հավանական, որ Թեհրանի հանդեպ համաժողովի դիրքորոշումը կոշտ լինի: Մյուս կողմից՝ գործակալության փորձագետների ստուգումների արդյունքում որոշ հարցեր պարզվել են ի շահ Թեհրանի:

Այսուհանդերձ, չափազանց լավատեսական կլինի կարծել, թե տնօրենների խորհրդի սեպտեմբերյան նիստում Իրանի գործը «արխիվ է հանձնվելու»: Միաժամանակ՝ թեեւ Վաշինգտոնը ջանք չի խնայելու Իրանի միջուկային գործունեության հարցը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ տեղափոխելու ուղղությամբ, այդուհանդերձ, ամենայն հավանականությամբ, ՄԱԳԱԹէ-ի տնօրենների համաժողովը հաստատելու է, հունիսյան նիստի օրինակով, թերեւս ավել կամ պակաս խստությամբ բանաձեւ եւ հարցի լուծումը կհետաձգի մինչեւ տնօրենների նոյեմբերյան համաժողով: Քանզի Եվրամիության վերոհիշյալ 3 խոշոր երկրները դեմ են հարցը Անվտանգության խորհուրդ տեղափոխելուն, չնայած դա քարոզչական լուրջ հաջողություն կլիներ Բուշի համար:

էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

Մարդկային ճակատագրեր
ՄԻ ԿՅԱՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

«1941-ին  իմ տարեկիցներից շատերի պես կամավոր ճակատ մեկնեցի: Սակայն հայրենիքի պաշտպանի իմ կենսագրականը կարճ տևեց` Բելոռուսիա, Ուկրաինա, գերեվարություն: Ճակատագրի չար խաղի կամոք իմ կյանքը շրջադարձորեն փոխվեց»:

Գրիգոր Մկրտչյանը 40-ականներին մեզանից մեկն էր,  խորհրդային  լայնածավալ հայրենիքի քաղաքացի, խորհրդային հասարակ  քաղաքացու հասարակ կենսագրականով:

Ծնվել է 1921 թվականին, Լեռնային  Ղարաբաղի Խծաբերդ գյուղում, ավարտել է Հադրութի մանկավարժական ուսումնարանը: Սակայն ապագա մանկավարժին այդպես էլ չհաջողվեց աշխատել ընտրած մասնագիտությամբ: 1941-ին ճայթեց Մեծ հայրենականը: Հարյուրավոր իր սերնդակիցների նման Գրիգորը կամավորագրվեց խորհրդային բանակի շարքեր: Սակայն  խծաբերդցի Գրիգոր Մկրտչյանի զինվորական  կենսագրությունը շատ կարճ տևեց՝ գերեվարվեց թշնամու կողմից: Սկզբում պահում էին Մինսկում, հետո տարան Ֆրանսիա:

Ճանապարհ էին կառուցում, հատուկ անորակ էին  աշխատում` թշնամուն վնաս հասցնելու համար: Կապվեց պարտիզանների հետ, փախավ անտառներ: 4 տարի ֆրանսիացի պարտիզանների հետ կռվեց գերմանացիների դեմ: Սակայն այդ ամենը հետագայում  խորհրդային կառավարությունը հաշվի չառավ: Գերի ես, ուրեմն հայրենիքի դավաճան ես: 24 տարեկանում կամ  պիտի վերջին գնդակդ օգտագործեիր քեզ համար ու  դառնայիր հայրենիքի հերոս և կամ…

Գրիգորն ընտրեց 2-րդ տարբերակը: Երբ գերեվարությունից վերադարձավ, նրան մի ճանապարհ էր սպասում` Սիբիր: 24-ամյա պատանին  կործանումից փրկվելու համար այս անգամ փախավ իր հայրենիքից: Տառացիորեն գլուխն ազատեց`  ցատկելով Սիբիր ճանապարհվող  գնացքից: Իր կյանքի այս դրվագը հետագայում Գրիգոր Մկրտչյանը ներկայացրեց իր մի  բանաստեղծության մեջ.

Հայրենիքից հեռացել եմ, մտածմունքից ծերացել եմ,

Ծնողներից զրկվել եմ,

պատմեք՝ Ղարաբաղի լեռներ:

Ախ,  մայրիկ ջան, տուն կգայի, փափագ սրտիդ ճար կանեի,

Բայց որ տեսա ծԽԹԺ-ն,

նորեն ընկա սարեր-սարեր:

Այսպես խծաբերդցի Գրիգոր Մկրտչյանը դարձավ Ֆրանսիայի քաղաքացի:

«Իմ պատմությունը ինձ նման հարյուրավոր մարդկանց պատմություն է: Խորհրդային կառավարությունն այդպես չպիտի վարվեր հայրենիքը պաշտպանելու ելած իր որդիների հանդեպ: Ի վերջո` ո՞վ է ցանկանում գերի ընկնել, զրկանքներ կրել ու դեռ վերջում էլ հայրենիքից զրկվել»:

Սկզբում շատ դժվար էր. պետք է սկսեր զրոյից. լեզու սովորեր, արհեստ սովորեր, միջավայրին հարմարվեր: Հադրութի մանկավարժականի տված ուսումը Ֆրանսիայում  պետք  չեկավ: Օրվա հացը հոգալու համար մրգավաճառությամբ զբաղվեց: Հետագայում, երբ ընտանիք կազմեց, որդի ունեցավ, զուգահեռ  նաև   դերձակի արհեստը բանեցրեց, կավահողերում բանվոր աշխատեց: Օտար ափերում, առանց գոնե «մեկ հատիկ» հարազատի, ծանր էր: Առօրեական դժվարությունները՝ մի  կողմից, իսկ մյուս կողմից էլ կարոտն էր տանջում, հայրենի հողը կանչում էր: 90-ականներին, երբ ազատ ելումուտի հնարավորություն ստեղծվեց, Գրիգորը վերադարձավ հայրենիք: Այդքան տարիներ անց հայրենի հողին առաջին անգամ ոտք դնելուց ունեցած ապրումների վերաբերյալ մեր հարցին 73-ամյա Գրիգոր Մկրտչյանը լացակումած մի արտահայտություն է կրկնում` հայրենի հողը քաղցր ա…

«99-ին, երբ  վերադարձա՝ Խծաբերդում ճաշկերույթ կազմակերպեցի, ամբողջ գյուղը հավաքվեց: Ասել-խոսելուց չէի կշտանում, ուզում էի անընդհատ մանկուց հարազատ խոսվածքը լսել: Հողը ձգում ա, հողի ուժը ուրիշ ա»:

Պանդխտության տարիներին հայրենիքի կարոտը թուղթ ու գրիչ առնել տվեց ու կարոտն այդ մարմնացավ բանաստեղծությունների շարքի տեսքով:

Արի գուսան, բարի աշուղ,
Ծով դարդերի դարման աշուղ,
Նվագովդ սիրտս լցնեմ,
Պանդուխտ սրտով թող արտասվեմ:
Օտար երկիր, օտար լեզու,
Մայր երկրից հեռու-հեռու,
Մեր սրտերում մղկտանքներ,
Մեր սրտերում կորած սարեր:

Գրիգոր Մկրտչյանի բանաստեղծությունների ժողովածուն  չհրապարակվեց, իսկ  ահա արձակը ֆրանսիացիներին հետաքրքրեց, պետական  միջոցներով 2 գիրք հրատարակվեց` «Հայաստան` իմ  ցավալի վերքեր» և «Սովետական Միությունը և իր ելքը»:

«Այս գրքերը իմ  պատմությունն են, իմ կյանքի դառնությունների պատմությունը: Ուզում եմ մարդիկ ընթերցեն և թույլ չտան, որ նորից կրկնվի այն ամենը, ինչ պատահեց ինձ հետ: Պատերազմն, ինքնին, անիմաստ երևույթ է: Ճիշտ է, երբեմն հնարավոր չէ լինում խուսափել դրանից, բայց համատեղ ուժերով  պետք է  ամեն կերպ խանգարել նոր պատերազմներին: Մեղք է այս ժողովուրդը, թող այլևս ավեր ու կորուստ չտեսնի»:

Մարինե ՄԿՐՏՉՅԱՆ

Մենք ենք, մեր խնդիրները

ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵՑ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ…

Կոռուպցիան հասարակական այն ախտերից է, որ ծնվել ու ձևավորվել է նույն հասարակության ընդերքում շատ հազարամյակներ առաջ: Միամիտ կլինի կարծել, թե կոռուպցիան միայն կաշառակերությունն է: Կոռուպցիայի ձևերը հասարակության զարգացմանը զուգընթաց նույնպես զարգացել են՝ ընդունելով զանազան դրսևորումներ, իսկ շատ ազգերի ու ժողովուրդների մոտ այն պարզապես դարձել է ապրելաձև, կենսաձև, ազգային հոգեբանության անքակտելի մաս:

Քաղաքակրթությունը ցայսօր չի մշակել մի դեղատոմս՝ արմատապես վերացնելու կոռուպցիայի մետաստազը: Ավելին՝ կոռուպցիան ընդունել է ավելի քաղաքակիրթ ձևեր, միջանձնական հարաբերությունների շրջանակից ներդաշնակորեն անցել է միջպետական ու միջազգային հարաբերությունների մակարդակ և տառապում է տիեզերական անհունությունները գրավելու աներկբա ցանկությամբ: Այսինքն՝ ստեղծվել է մի պարադոքսալ կարգավիճակ, երբ մարդն իր ստեղծած-հնարածի դեմ պայքարի արդյունավետ ռազմավարություն մշակելու անընդունակ է դարձել:

Ինչևէ, տիեզերական անհունություններից դառնանք մեր տիեզերական անկյունը՝ Արցախ: Վերջին հաշվով մենք հո պակաս չենք մյուս ազգերից, որ կոռուպցիա չունենանք: Ունենք, դեռ մի բան էլ ավել. նրա դեմ պայքարելու ղարաբաղահատուկ ձևեր էլ ունենք: Պարզվում է, որ մենք մինչև օրս ամենաարդյունավետ միջոցն ունենալով հանդերձ՝ կանգնած էինք կոռումպացվածներին գտնելու և կարգի հրավիրելու դիլեմայի առաջ:

Օրը ցերեկով, երբ Եվրոպան հայտարարեց, թե մեր տան դարպասներից ներս մտնելու համար դուք պետք է ձերբազատվեք ձեր հնօրյա ապրելակերպից ու ավանդապաշտ հոգեբանությունից և որդեգրեք եվրոպական արժեքները, որոնք միտված են անձի իրավունքների պաշտպանության հիմնախնդիրների կատարելագործմանն ու քաղաքացիների ազատաշունչ կենսակերպի ապահովությանը, մենք դրա ենթատեքստում հերոսաբար նշմարեցինք կոռուպցիա հասկացությունն ու ազգովի ելանք պայքարի:

Պարզվում է, որ իշխանությունները քաջատեղյակ էին, թե ում դեմ պետք է պայքարենք, և պայքարի օբյեկտների ցուցակները թեև նախապես կազմված էին, թարմացվեցին և արդյունքում պարզվեց, որ կոռուպցիայի դեմ պայքարի թիրախ պիտի դառնան իշխանական կառույցները՝ հանձինս նախագահական ապարատի, կառավարության, օրենսդիր ու դատական իշխանության մարմինների: Պայքարը սկսվեց առանց հետազոտությունների: Կոռուպցիայի դեմ պայքարի պլանը հունցվեց կառավարությունում, թխվեց Ազգային ժողովում, խաչաջրվեց Նախագահի նստավայրում և հնչեց այսպես. կոռումպացվածներից փրկվելու միակ ելքը նրանց պետականորեն ամրագրված կաշառք տալն է՝ աշխատավարձի տեսքով:

Ճիշտ է, թեև օրենսդիր ատյանում մի քանի ժողովրդական երեսփոխաններ հուսահատ ընդվզեցին՝ ելնելով ժողովրդի շահերի պաշտպանության անհույս դիրքերից, բայց ստիպված էին տեղի տալ ԺԱՄ-ի առաջ, հատկապես՝ աշխատավարձի օրը: Ախր շատ գայթակղիչ էր կաշառքի չափը, որպեսզի կառչեին ժողովրդի հոգսաթափման իրենց անմիտ գաղափարից: Այս ամենի հանրագումարով առաջացավ մի նոր բարդույթ: Քանի որ մեր բյուջեն գոյանում է միջպետական վարկի տրամադրման արդյունքում, որն ամեն տարի ՄԱՅՐԸ մեծահոգաբար տալիս է ՈՐԴՈՒՆ՝ յոլա գնալու, իսկ անառակ որդին այն մսխում է աննպատակ հաճույքների վրա վատնելով. հոգսը՝ բյուջեի ծակի հետ կապված, իր վրա պիտի վերցներ մեր արիասիրտ ու աշխատասեր ժողովուրդը, որի ճակատից քրտինքն առատորեն շարունակում էր հոսել` նամուս ու ղեյրաթ երգելով:

Կտրվեց ժողովուրդ-իշխանություն վերջին կապը: Արդեն երկուսն էլ ազատ էին՝ մեկն իր հոգսերի հորձանուտում, մյուսը` հաճույք-վայելքների: Կոռուպցիայի դեմ տարած հաղթանակից ոգևորված մի նախարար, առանց հուզմունքի, հրապարակավ հայտարարեց, որ իր աշխատավարձը միջին մի քաղաքացու, միջին մի կրպակի, միջին մի եկամտի չի հասնում և կոչ արեց, որ ժողովուրդը անվրդով ընդունի կատարվածը: Հաջորդ օրը միջին քաղաքացու միջին կրպակը՝ միջին եկամտով, անվրդով, բայց ամոթից կարմրած փակվեց:

Բյուջեի ծակը կարկատելու անկասելի եռանդով հարկահավաք մեքենան անցավ գործի: Մեկ այլ չինովնիկ հայտարարեց, որ իրենց ֆինանսական պաշտպանվածությունը ժողովրդի հոգսի մի մասն է, թեկուզ ընչազրկության գնով: Ազատամարտիկների փողոցով մտամոլոր մի ծերունի, կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին հոդվածներով ծանրաբեռնված «Ազատ Արցախը» թևի տակ, հոգեպահուստի վերջին գրոշները գրպանում, իջնում էր քաղաքային դատարան՝ կոռուպցիայի դեմ «պայքարելու» և իր թոռանը ազատ արձակելու խնդրանքով, այն թոռանը, որը նախօրեին վանքից երեք մոմ էր գողացել՝ զոհված հոր շիրմին վառելու հույսով: Իսկ շքեղաշուք կաբինետի զարդանախշ աթոռում ընկղմված պաշտոնյային այլևս «աշխարհը ճոճք էր թվում, կյանքը՝ երանավետ բուրաստան»:

Ռաֆայել ՏԵՐ-ԱՂԱՍՅԱՆ

ՍԵՐՄԱՑՈՒ ԳՈՂԱՑՈՂ ՄՈՒԿԸ

Նորից եկավ սեպտեմբերը: Մեր ժողովրդի համար դա կրկնակի ուրախություն է: Առաջինը` սեպտեմբերի երկուսը, մեր ազգային պանծալի տոներից մեկն է, ԼՂՀ անկախության օրը: Երկրորդը` դա դպրոցի սկիզբն է, մի հաստատություն, ուր մեր երեխաներն առաջին անգամ ոտք դնելով, պիտի ծանոթանան իրենց մայրենի լեզվին, ճանաչեն իրենց ազգային միտքն ու մշակույթը: Փողոցներում տեսնում ենք բազմաթիվ տոնական կարգախոսներ, ի դեպ` նաև ռուսերեն, որոնցից մեկի վրա գրված է. “ծԽՀ – վՈՔՈ վՈՓՌՏվՈսՖվՈÿ Ռ չՏրցՊՈՐրՑՉպվվՈÿ չՏՐՊՏրՑՖ”. Անհասկանալի են և° միտքը, և° նպատակը: Այն տպավորությունն է, թե հեղինակը պարզապես չի հասկացել, թե ինչ է գրում և չի զգում այն լեզուն, որով գրվել է կարգախոսը: Եվ ակամայից վերադառնում եմ մի ցավալի փաստի, որի մասին էլ ուզում եմ խոսել:

Բոլորս հիշում ենք, թե ԽՍՀՄ-ի փլուզումից առաջ բոլոր հանրապետություններն ինչպես էին ողողվել ռուսական դպրոցներով, անտեսելով և արհամարհելով ազգային լեզուն: Կեղծ հայրենասիրության և ինտերնացիոնալիզմի անվան տակ բավական հաջող փորձ էր արվում ջնջել ազգային ինքնագիտակցությունը սնուցող բոլոր աղբյուրները: Ամենամեծ վտանգն, իհարկե, իրենից ներկայացնում էր լեզուն: Երեխաներին զրկում էին այն բանալուց, որով պիտի բացեին ազգային իմաստության դռները: Սերունդը բացարձակապես զրկվում էր ազգային մտածելակերպից, պոեզիայից և փիլիսոփայական մտքից: Նրա համար օտար էին Նարեկացին ու Քուչակը, Դավիթ Անհաղթն ու Շիրակացին, Կոմիտասն ու Թումանյանը: Առաջանում էր անլիարժեքության համալիր սեփական ազգի, նրա թողած արժեքների և ավանդույթների նկատմամբ: Աճում էր ամորձատված ու հեշտ կառավարելի մի բանակ, մի ողջ սերունդ` պատրաստ մտքով, մարմնով և հոգով ծառայելու օտար ազգի շահերին և նպատակներին:

Սակայն եկավ ազգային զարթոնքը, և հայը գիտակցեց իր հայ լինելն ու ցանկացավ լինել այդպիսին: Փակվեցին օտարազգի դպրոցները (ճիշտ է՝ մի փոքր կոպիտ): Եվ հանկարծ պարզվեց, որ մենք անգրագետ ենք, չենք կարողանում հայերեն գրագետ ոչ խոսել, ոչ գրել, ոչ մտածել: Ազգը գտնվում էր աղետալի վիճակում:

Անկախ ազգային պետականության ստեղծման ճանապարհին առաջին քայլերից մեկը եղավ լեզվի մասին օրենքի ընդունումը, ըստ որի պետական ուսուցումը պիտի տարվի միայն մայրենի լեզվով: Եվ հարկ է նշել, որ այժմ մեր մտավորական երիտասարդությունը բավական մաքուր և գեղեցիկ խոսում է հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն: Գործնականորեն հայերեն կրթությունն ի բարին է ծառայել երիտասարդ սերնդի զարգացման գործում:

Եվ ահա մի նոր աղետ: Ստեփանակերտում աստիճանաբար գոյանում է մի բարձրաստիճան քաղքենի խավ, որն ամեն գնով ցանկանում է իր զավակներին կրթել ռուսերեն լեզվով՝ պետական անվճար ուսուցման սեկտորում: Գործի են դրվում բոլոր հնարավոր լծակները: Եվ սա այն դեպքում, երբ քաղաքում գործում է մասնավոր «Էրուդիտ +» ռուսական լիցենզավորված դպրոցը, որի դռները բաց են բոլոր ցանկացողների առաջ: Ստեղծվում են անհասկանալի տեղեկանքներ և փաստաթղթեր, որոնց հիման վրա երեխաները բացարձակապես անօրեն կերպով մասնավոր դպրոցից տեղափոխվում են պետական կամ ընդունվում առաջին դասարան: Մի բան, որը, սակայն, հակասում է լեզվի մասին օրենքին: Եվ ամենացավալին ու սարսափելին այն է, որ դա արվում է պետական հովանավորությամբ: Իշխանությունը ոչ միայն չի արգելում, այլ նպաստում է նման անօրինությանը: Սրա մասին կարելի կլիներ լռել, եթե հարցը չվերաբերեր ազգային ռազմավարությանը: Եթե ծնողները չեն հասկանում, գոնե պետությունը պիտի գիտակցի, որ վերը նշված քայլերով նա զրկում է աճող սերնդի որոշակի մի խմբի հայ մտավորական դառնալու հնարավորությունից, սահմանափակելով ոչ միայն նրա մտավոր հնարավորությունները, այլև լիարժեք հայ լինելու ազատ ընտրության իրավունքը: Մեր երեխաները պիտի պատրաստ լինեն ծառայելու ոչ միայն անձամբ իրենց և իրենց ծնողներին, այլ նաև սեփական ազգին ու նրա մշակույթին, նրա զարգացմանն ու բարգավաճմանը:

Մեր երեխաները պիտի հպարտ լինեն, որ հայ են, մտածում են հայերեն և ստեղծում են հայերեն: Մեր ազգի մեծ մտածողների հետ մեզ կապում է մեր լեզուն և խոսքը: Հայերը բոլոր գաղթերի ժամանակ, որքան էլ որ դա ծանր լիներ, առաջին հերթին փրկել են մեր ծաղկած մեսրոպատառ մատյանները` նրանցում տեսնելով ազգային միտքն ու հոգին: Եվ ավելորդ չեմ համարում նշել, որ մեր լավագույն երիտասարդները նրա համար չեն իրենց կյանքն ու արյունը տվել, որ այսօր մեր երեխաները հաճախեն ռուսական դասարաններ ու մայրենին համարեն ռուսաց լեզուն:

Վաղը մենք հնձելու ենք այն, ինչ այսօր ցանում ենք: Դրա համար սերմացու գողացող մկան դեմ պիտի ժամանակին պայքարել, հակառակ դեպքում՝ ուշ կլինի:

Մանուշակ ՏԻՏԱՆՅԱՆ

ճարտարապետ

«ՈՒ ԱՅՍՈՒՀԵՏ ՄԻԱՍԻՆ ԿԳԱՆՔ…»

Սեպտեմբերի 6-ին մայրաքաղաքի մշակույթի և երիտասարդության պալատի մեծ դահլիճում տեղի ունեցավ Զաքար Քեշիշյանի ղեկավարած Շուշիի «Վարանդա» պետական երգչախմբի (նվագակցողներ՝ Հ. Ավանեսյան, Կ. Քեշիշյան) համերգաշրջանը եզրափակող ելույթը:

Դահլիճը լեցուն էր. ստեփանակերտցիները քաջածանոթ են Զաքարին և համոզված էին, որ անպայման կուրախացնի նոր երգերով:

ՃԱՆԱՉՈՒՄ, ՈՐ ՍԿԻԶԲ ԱՌԱՎ ԱՐՑԱԽՈՒՄ

Այս անգամ «Վարանդա»-ի երգացանկը հագեցած էր հայ հոգևոր երաժշտությամբ: Երիտասարդական խումբը, որ ավանդաբար բացում է համերգը, բավականին նուրբ և հուզումնալից կատարեց Կոմիտասի,  Շնորհալու և Նարեկացու սքանչելի շարականները: Խմբի երգացանկը հարստացել էր այլաոճ երաժշտությամբ: Այսպես, Ռուբեն Հախվերդյանի սիրված երգերը՝ Արմենուհի Կարապետյանի մշակմամբ, ջերմությամբ ընդունվեցին հանդիսատեսների կողմից:

Երիտասարդներին բեմում փոխարինեցին «Վարանդա»-ի ամենափոքրիկ երգիչները կամ, ինչպես Զաքարն է անվանում՝ նռան հատիկները: Այս անգամ կարճ տևեց նրանց ելույթը, սակայն, ինչպես միշտ, մեծ աշխուժություն պատճառեց դահլիճին՝ հատկապես՝ կատակերգերով («Գյուղական բակ», «Ծիտը», «Կենդանիների ժողովը»):

«Վարանդա»-ի պատանի երգիչները ևս հանդես եկան նոր համարներով՝ երգահան Բարսեղ Կանաչյանի մանկական երգերով: Պատանեկան խումբը կատարեց նաև սիրված երգահանների՝ Ս. Բաբաթորոսյանի, Ս. Շաքարյանի, Ռ. Պետրոսյանի, Ա. Կարապետյանի, Ս. Լուսիկյանի, ինչպես նաև խմբի հետ բարեկամացած մանկագիր  Յուրի Սահակյանի և Մանվել Ջավախքի բանաստեղծություններով գրված երգերը («Մկնաշխարհի ծակուծուկը», «Առվակի խնդրանքը», «Վերածնված իմ Շուշի»):

Համերգն եզրափակվեց Ստեփան Լուսիկյանի «Ազատ Հայաստան» երգով՝ «Վարանդա»-ի բոլոր խմբերի համատեղ կատարմամբ:

Այո, 12 տարի շարունակ Զաքարը ղեկավարում է Շուշիի «Վարանդա» երգչախումբը: Ինչպես գիտենք, նա երգչախմբեր ունի նաև Լիբանանում (ղեկավարում է Բեյրութի կոնսերվատորիայի երգչախումբը, տեղի հայ համայնքի «Համազգային» մշակութային կեն-տրոնին կից «Կարկաչ» մանկապատանեկան և իր ծննդավայր Այնճարում վերջին տարում իր իսկ ջանքերով վերականգնած «Կաքավիկ» երգչախմբերը): Սակայն, չնայած ծանրաբեռնվածությանը, Զաքարի մտքով անգամ չի անցնում հրաժարվել թեկուզ մեկից, հատկապես «Վարանդա»-ից, քանզի Շուշին Զաքարի համար «գոյության, գաղափարախոսության խնդիր է»:

Շուշիի երեխաներին նա նվիրեց իր ջանքն ու եռանդը և արժանացավ սիրո ու ակնածանքի ոչ միայն երեխաների, այլև ողջ արցախահայության կողմից:

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐ ՍԿԻԶԲ ԱՌԱՎ ԱՐՑԱԽՈՒՄ

Այս տարվա համերգի մասին մեր խոսքը կմնար կիսատ, եթե չխոսեինք նաև Զաքարի համար մի շատ կարևոր իրադարձության մասին: Նա վերջապես ամուսնացավ: Դե ինչ, կասեն շատերը, ամեն ոք հասունանում է և ամուսնանում: Նորապսակ Զաքարի և Կամիլա Քեշիշյանների համար, համոզված կարելի է ասել, այդ արարողությունն այլ իմաստ ու բովանդակություն ունի: Այլապես՝ հարազատներով ու մտերիմներով կնստեին, կնշեին, և դրանով էլ կավարտվեր ուրախության արարողությունը:

Զաքարն ու Կամիլան կամեցան այլ կերպ կիսել իրենց ուրախությունը, Զաքարի խոսքերով՝ սիրելիների հետ: Նուռ-բացիկը մեկ շաբաթ առաջ էր ծանուցանում Զաքարի (այսուհետ՝ նաև Կամիլայի) արցախցի բոլոր սիրելիներին՝ նրանց պսակադրության մասին: Եվ Զաքարի ամուսնությունն էլ սկիզբ առավ Արցախում. Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցում:

Խորհրդավոր էր համերգը, որն անմիջապես սկսվեց պսակադրությունից հետո: Երեխաները երգում էին, ինչպես երբեք: Նվագակցում էր Կամիլան՝ պրոֆեսիոնալ դաշնակահարուհի, բանաստեղծուհի: Զաքարը խմբավարում էր, երբեմն էլ ինքը մենակատարում շվիի վրա: Բացառիկ, յուրահատուկ շատ նվերներ ստացան այդ օրը Զաքարն ու Կամիլան: Սրտաբուխ շատ խոսքեր լսեցին ու շոյվեցին և ամբողջ կյանքում կհիշեն նրանք այդ հուզումնալից պահերը: Նաև արցախցիները կհիշեն Զաքարի ու Կամիլայի ամուսնությունը, որ հոգևոր հաց կիսելու զարմանահրաշ մի արարողություն էր:

ՍԵՐ, ՈՐԻՆ ՊԱՀԱՊԱՆ ԿԼԻՆԻ ԱՐՑԱԽԸ

Կամիլան նվագակցեց նաև սեպտեմբերի 6-ին կայացած համերգում: Գուցե նա կդառնա Զաքարի ստեղծագործական դաշնակի՞ցը: Ոչ՝ պատասխանեցին երկուսն էլ: Արվեստի աշխարհում նրանք ունեն իրենց սեփական ճանապարհը: Բեմում միասին գործակցելը հաճույք է, բայց ոչ աշխատանքային ռիթմ: Արդեն պայմանավորվել են՝ իրար չխանգարել: Նման պայմաններում մի՞թե դժվար չի լինի ընտանիքը ամուր պահպանել: Երկուսն էլ կրկին միաժամանակ ասացին. «Սերը կօգնի մեզ հաղթահարել բոլոր դժվարությունները»:

Զաքարն ու Կամիլան հասկանում են իրար՝ անգամ առանց խոսքերի: Որտե՞ղ և ե՞րբ ծնվեց այդ ներդաշնակությունը: Պարզվեց, որ իրար ճանաչում են վաղուց, դեռ 1992-ից: 1996-ին կապը Կամիլայի ընտանիքի հետ թուլացավ, կտրվեց՝ Զաքարի գերլարվածության, ծանրաբեռնվածության պատճառով: 2000-ին պատահաբար թատրոնում տեսավ Կամիլայի մորը՝ դաշնակահարուհի Թամար Հովհաննիսյանին: Կողքին նստած էր մի օրիորդ… «Սրտիս լարը զրնգաց այդ պահին»,-  խոստովանում է Զաքարը: Եվ այդ պահից էլ սկիզբ առավ սերը: Սեր, որին պահապան կլինի Արցախը:

Եվ այսուհետ նրանք Արցախ կգան միասին…

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ


Նամականի

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԸ ՑԱՎԱԿՑՈՒՄ Է ԲԵՍԼԱՆԻՆ

Սպտեմբերի 9-ին արցախցիները մոմերով և ծաղիկներով երթ կազմակերպեցին դեպի Հուշահամալիր՝ իրենց ցավակցությունն ու համերաշխությունը հայտնելու Բեսլանի քաղաքացիներին՝ ահաբեկիչների կողմից դպրոցում իրականացված աննախադեպ գազանության հետևանքով զոհված հարյուրավոր անմեղ մարդկանց, այդ թվում՝ երեխաների սպանդի առթիվ:

Սեպտեմբերի 1-ի տոնական օրը աշխարհին անհայտ փոքրիկ այդ քաղաքում վերածվեց մղձավանջի, իսկ հետագա ողբերգական իրադարձությունները ցնցեցին ողջ աշխարհը: Մենք՝ արցախցիներս, հասկանում ու կիսում ենք բեսլանցիների վիշտը, որովհետև այդպիսի ցավ մենք ապրում էինք սկսած 1988-ից մինչև 1993 թվականները: Եվ մենք ավելի խորն ենք գիտակցում նրանց ողբերգությունը, քան որևէ այլ մեկը: Նրանց հետ միասին մենք նույնպես ողբում ենք, հասկանալով նրանց վիշտն ու տառապանքը:

Արցախցիները մոմեր վառեցին և ծաղիկներ դրեցին նրանց հիշատակին և ահաբեկյալներին հրավիրեցին Արցախ՝ հանգստանալու:

Իննա ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ
Երևանի մենեջմենթի համալսարանի լրագրության բաժնի
ուսանողուհի

ՄՈՒՐԱՑԿԱՆՆԵՐ՝ ԱՄԵՆ ՔԱՅԼԱՓՈԽԻ

Մուրացի՛կ: Որքա՛ն սարսափելի է այս բառը, նույնիսկ արտասանելիս մարմնովս սարսուռ է անցնում: Ինչպե՞ս կարելի է նրանց անտեսել, չէ՞ որ նրանք էլ մեզ պես մարդիկ են: Վերջին տարիներին, ցավոք, այնքան է մեծացել նրանց թիվը, որ անհնար է փողոցով քայլել և չտեսնել նրանց: Ահա, ուրախ տրամադրությամբ անցնում ես փողոցով, և դիմացից խեղճ-խեղճ քեզ է նայում ցնցոտիներ հագած մի կին կամ երեխա…

Ինքնըստինքյան տրամադրությունդ ընկնում է: Սակայն կան մարդիկ, որ փոխում են իրենց ճանապարհը, որպեսզի նրանց չհանդիպեն, և սա ավելի սարսափելի է: Պետք չէ նրանց բախտի քմահաճույքին թողնել, պետք է նույնիսկ չնչին գումարով օգնել նրանց:

Իսկ ո՞վ է մեղավոր այս ամենի համար:

Ի՞նչն է մարդկանց մղում նվաստացուցիչ քայլի՝ մուրացկանության: Պարզ է, որ կարիքը: Ուրեմն, եկեք հնարավոր բոլոր միջոցներով օգնենք այս խեղճ մարդկանց, իսկ պետությունն էլ պարտավոր է իր հերթին մտածել նրանց մասին:

Մենք՝ արցախցիներս, մեծ հույսեր ենք կապում մեր նոր քաղաքապետի հետ, որը, կարծում ենք, կլուծի նաև այս ցավոտ հարցը: Իմ կարծիքով՝ պետք է ստեղծել մուրացիկների հարցով զբաղվող մի հանձնաժողով, որը կփորձի փրկել փաստորեն անդունդի եզրին կանգնած այդ մարդկանց:

Ինչպես ասում են. «Գյուղ կանգնի, գերան կկոտրի», հետևենք այս կարգախոսին և ականատես կլինենք մեր հարազատ Արցախի զարգացմանն ու բարգավածմանը:

Իլոնա ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ 
Երեւանի մենեջմենթի համալսարանի լրագրության  բաժնի
ուսանողուհի

ՏԵՍՆԵՆՔ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏԵՆՔ ԼԱՎԸ

Հարգելի խմբագրություն, ինձ թվում է, որ հնարավոր չէ չտեսնել լավը կամ անտարբեր անցնել օրինակելի աշխատանքի կողքով: Ցանկացած ղեկավար ընտրելիս միշտ գերադասում ենք այն անձնավորությանը, ով մտածում է ժողովրդի մասին և կարողանում է նեցուկ կանգնել մարդկանց: Սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները շատերի մեջ արմատավորել են նեղանձնական հատկություններ և կասկածներ՝ ամեն լավի ու արդարի հանդեպ… Եվ ընտրությունների ժամանակ հաճախ կարելի էր լսել այսպիսի խոսքեր. «Բոլորին դեմ եմ քվեարկելու»:

Սակայն, բարեբախտաբար, մեր շրջապատում կան մարդիկ, ովքեր իրենց գործով մարդկանց մեջ սերմանում են հարգանք ու սեր, օրինակ ծառայում իրենց ազնիվ աշխատանքով:

Այդպիսի մարդկանցից է Կարմիր Շուկայի համայնքապետ Աղասի Պողոսյանը: Նա ոչ միայն վերանորոգել է տվել գյուղի դպրոցը, այլև ամեն կերպ փորձում է օգնել համագյուղացիներին բոլոր հարցերում:

Վերջերս Ա. Պողոսյանի գլխավորությամբ մաքրվել և կարգի է բերվել գյուղի գերեզմանոցը, խոտերից ու մացառուտներից լիովին մաքրվել են շիրմաքարերը: Մեր նախնիների գերեզմանաքարերը լեզու չունեն, որ շնորհակալություն հայտնեն իրենց հիշելու համար, սակայն մենք երբեք չենք կարող մոռանալ և չտեսնել ամենայն լավ, թեկուզև դա լինի սովորական օրինակելի աշխատանք…

Իրա ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ
գ. Կարմիր գյուղ

ՀԱՋՈՂ ԱՌԵՎՏՈՒՐԸ ԽԱԲԵԲԱ ԳՈՐԾ Է

Մինչև վերջ չմշակված ու կայծակնային արագությամբ իրականացված հողի սեփականաշնորհումը, սուբյեկտիվ գործոնի ակնհայտ դերակատարմամբ իրականցված (և իրականացվող) պետական գույքի սեփականաշնորհումը, տնտեսության մեջ վայրի լիբերալիզմի հաղթարշավը, ամենաթողությունը, կաշառակերությունն ու հովանավորչությունը, կադրային սխալ քաղաքականությունը, մարտնչող միջակությունը, բյուրոկրատիզմը բերեցին երբեմնի միավորված հասարակության սոցիալական բևեռացմանը և որպես արդյունք՝ ազգի համընդհանուր դիմադրողականության անկմանը:

ԼՂՀ ԱԺ նիստում պատգամավոր Էդուարդ Աղաբեկյանի հայտարարությունից

Լինում է՝ չի լինում, մի կոլխոզ: Ինչպես բոլոր կոլխոզները, սա էլ ուներ կաթնապրանքային, խոզաբուծական և այլ տիպի ֆերմաներ, նույնիսկ՝ թռչնաբուծական ֆերմա: Եվ ինչպես բոլոր ֆերմաները, հավաբուծական ֆերման նույնպես ուներ իր վարիչը: Եվ երբ սեփականաշնորհում կատարվեց, էս վարիչը դարձավ ֆերմայի շենքի և թռչունների տերը:

Եվ ամեն բան սկսվեց հենց այստեղից:

– Էս ձորն էլ է իմը, էս գետն էլ, էս ցաքի թփերն էլ, էդ թփերի վրա ինչ տեսակ ծտեր և այլ թռչուններ որ թառեն՝ նույնպես իմն են, էս տարածքի վրայով թռչող բոլոր ղուշերն էլ են իմը, չորս կողմում գտնվող արոտավայրերն ու խոտհարքի մարգագետինները նույնպես իմն են, ի’մն են, ի’մն են… Իսկ է՞ս ինչ ճամփա է, որ անցնում է ֆերմայիս կողքով: Էդ ճամփան էլ է իմը:

Մարդիկ մտածեցին, որ ֆերմայի տերը մարդ է, էլի, մտքովն անցել է, որ էդ բոլորն իրեն են պատկանում: Ասում է՝ թող ասի: Ո՞վ թույլ կտա, որ էդ բոլորն իր սեփականությունը դարձնի:

Սակայն…

Էս վարիչը չափեց-ձևեց, ձևեց-չափեց, ֆերմայի չորս բոլորքը չափեց-չափչփեց, պռոշները չպպացրեց և… մի քանի հեկտար տարածություն զավթեց ու ցաքով չափարեց, ճանապարհի վրա էլ մի դարպաս դրեց ու սեկրետնի կողպեքով պինդ փակեց:

Էս գյուղի մարդիկ իրար անցան: Չնայած էս վարիչը բոլոր սովորական մահկանացուների նման անուն-ազգանուն ուներ, գյուղացիք նրան կնքեցին «Թալանչի» մականունով:

– Այ քեռի Թալանչի,- ասացին,- ախր այդպես ո՞նց կլինի: Ինչ որ քեզ տվել են՝ նրան տիրություն արա, ինչո՞ւ ես ագահություն անում: Բա մեր գյուղի անասուններն առավոտ-իրիկուն որտեղո՞վ պիտի գնան արոտ ու վերադառնան:

–  Իմ ի՞նչ գործն է, էս ֆերման ի՞մն է: Ի’մն է: Ուրեմն էս ձորն էլ, էս գետն էլ իմն  են, իսկ էս ճամփան էլ իմն է հո իմը: Իսկ ինչ վերաբերում է գյուղի նախիրին, էստեղ ես մեղք չունեմ: Էս ֆերման ես առել եմ՝ իմն է, դուք էլ ամբողջ գյուղով հավաքվեք, մի վերտալյոտ առեք, մի լյոտչիկ էլ վարձեք, որ ամեն օր առավոտ-իրիկուն ձեր գյուղի նախիրը տեղափոխի արոտավայրերն ու ետ բերի:

Գյուղացիները ճարահատյալ սկսեցին նախիրը մի կերպ արոտավայր տանել ֆերմայի մոտակայքում գտնվող մի դժվար անցանելի լեռնալանջով: Սակայն մի քանի օր անց անձրև տեղաց, լեռնալանջը լկչան դարձավ և մի քանի անասուններ գլորվեցին ձորը:

Գյուղացիները, առաջին հերթին տուժած անասնատերերը, խմբով եկան Թալանչու մոտ և պահանջեցին բացել դարպասը, քանդել ցաքի չափարը և վերականգնել անասունների ելումուտը ավանդական ճանապարհով:

Թալանչին դարձյալ մերժեց համագյուղացիների պահանջը:

– Որ ինքդ ճամփան չբացես, մե°նք դարպասը կբացենք, չափարը կքանդենք և կվերականգնենք  երթևեկությունը,- սպառնացին գյուղացիները:

– Ո՞վ ռիսկ կանի իմ դեմ դուրս գա, հապա փորձի մեկը մոտ գա,- պատասխանեց Թալանչին և ավելացրեց,- մի հատ որ շվվացնեմ՝ տղերքը կգան և ձեր էս քոսոտ գյուղը երկրի երեսից կջնջեն:

Եվ այսպես, գյուղացիների սպառնալիքը չազդեց: Եվ նրանք, եղաններով, յաբաներով ու մահակներով զինված, գեղովի հավաքվեցին ֆերմայի դարպասի մոտ: Կանայք ու երեխաներն էլ փեշները, գրպաններն ու տոպրակները քարեր լցրած՝ կանգնեցին տղամարդկանց թիկունքում:

Թալանչին իրականացրեց իր սպառնալիքը. մի հատ որ շվվացրեց, հայտնվեցին նրա ընկեր-տղերքը, բարեկամները, ծանոթներն ու մի խումբ էլ վարձկան կռվողներ:

– Տղերք, իմ հետևից,- զիլ ձայնով գոչեց սկսնակ բանաստեղծ Միսակ Հովենցը և, մահակն օդում ճոճելով, հարձակվեց թալանչիականների վրա: Գյուղացիներն աղմուկ-աղաղակով հետևեցին նրան:

Գլխավոր, վճռորոշ «մարտը» տեղի էր ունենում ճանապարհը փակող դարպասի մոտ. եղանների քանի՛-քանի՛ մատներ ջարդվեցին կամ ծռվեցին, քանի՛-քանի՛ կարկաժներ լափուճ եղան յաբաների ու կընդըռոշի մահակների հարվածներից և նետված քարերից: Ժողովուրդը կռվում էր «արդար պահանջ՝ ոչ մի նահանջ» կարգախոսով: Թալանչիականները նույնպես համառորեն շարունակում էին կռվել և ամենևին զիջելու միտք չունեին:

Կռիվը երկար շարունակվեց: Ի վերջո, հարձակվողներից մեկը հաջողացրեց կընդըռոշի մահակով հարվածել Թալանչու գլխին, և ստիպված եղան նրան հեռացնել մարտի դաշտից:

Վարձկան տղերքը, երբ այս տեսան, շպրտեցին եղաններն ու յաբաները և հեռացան «մարտադաշտից»: Վարձկանների հեռանալուց հետո հեռացան նաև Թալանչու կողմնակիցները:

Կռվի ելքը վճռված էր: Միսակ Հովենցը ձենաց հորինեց.

Թալանչիներ ճոռոբերան
Էդ ո՞ւր կերթաք լերան-լերան,
Լերան-լերան կերթաք փախած՝
Գլուխներդ լափուճ արած:

Գյուղացիներն ուրախության աղաղակներով հարձակվեցին Թալանչու անշարժ գույքի վրա: Քեռի Եղիշը, որը մի աժդահա մարդ էր, ձեռքի սալամայով զարկեց դարպասի երկու փեղկերը պահող հենասյուներին, պոկեց իրենց տեղերից և դարպասափեղկերի հետ մեկտեղ գլորեց ձորը: Մի ակնթարթում չափարը քանդեցին, բասմաները իրար վրա կուտակեցին և ցաքի մի ահագին դեզ գոյացավ: Լուցկին չրթաց և բոցի հրեղեն լեզուները Թալանչու՝ Ճաղարանց Թաթոսի բռնատիրության տապալման ավետիսը հասցրին՝ Աստծուն:

Գուցե հարցնեք՝ ո՞ր գյուղում է կատարվել դեպքը: Եթե ուշադիր զննեք ձեր չորս կողմը, կտեսնեք նորօրյա Ճաղարանց Թաթոսներին, կտեսնեք, որ սեփականաշնորհման գործընթացում հաջող առևտուրը սովորական երևույթ է…

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՄԵԿ ԱՆԵԿԴՈՏԻ ԱՆԿՅՈՒՆ ։)

Սփյուռքից եկած հյուրը պատմում է արցախցի իր բարեկամին.
– Մեզ մոտ նոր հավեր են դուրս եկել, որոնք երկաթե ձվեր են ածում:
– Պա՛հ, բան ասացիր: Իսկ մեզ մոտ նոր ղեկավարներ են հայտնվել, որ այդ երկաթե ձվերը սաղ-սաղ կուլ են տալիս, բայց չեն կշտանում…

—————————————————————————————–


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s