№ 13 / 30 սեպտեմբեր

ՔԱՂԱՔԱԿԻՐԹ  ԵՐԿՐԻ  ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ

Վերջին ընտրություններից հետո հանրային կարծիքում գերիշխող միտքն այն էր, որ ժողովուրդը հաղթել է իշխանություններին, ինչն էլ, բնականաբար, երևակվեց հասարակական կարծիքի հայելի լինելու առաքելությունը ստանձնած մեր հանրային թերթում: Ընտրություններին անմիջապես հաջորդած էյֆորիայից հետո խմբագրության փոստում հայտնվեցին նամակներ, որոնց հեղինակները փորձում են սառը գլխով վերլուծել կատարվածը: Հաճախակի հնչում է այն միտքը, որ կատարվածն, իրոք, մեծ հաղթանակ և ուղենշային փուլ է ժողովրդավարության արմատավորման ճանապարհին, բայց և այն կարծիքն է հայտնվում, որ երկրի համար այնքան էլ նվիրական ու իդեալական տարբերակ չէ, երբ ժողովուրդը հաղթում է իշխանություններին, որ ցանկալին ընդհանրապես նման հակադրության բացակայությունն է:

Ինչ խոսք, կիսում ենք մեր նամակագիրների մտահոգությունը և ինքներս էլ հակված ենք կարծելու, որ ուժեղ է այն երկիրը, որտեղ ժողովուրդ-իշխանություն հակամարտություն, առավել ևս՝ գոյակռիվ չկա (մեր երկրի պարագայում՝ հատկապես): Իհարկե, լավագույն տարբերակն այն է, երբ ժողովուրդը կարողանում է վերահսկել իր իշխանություններին, երբ կա հակակշիռների խաղաղ գոյակցության քաղաքակիրթ ավանդույթ: Այն բանում, որ նման ավանդույթ չկա մեզ մոտ, առաջին հերթին մեղավոր է իշխանությունը, բայց տվյալ դեպքում շատ ավելի կարևոր է այն փաստի գիտակցումն ու ընդունումը, որ մեր ժողովրդի քաղաքացիական ինքնագիտակցության եղած մակարդակով պայմանավորված՝ չեն ստեղծվել այն պայմաննները, որոնց դեպքում հնարավոր կլիներ նման ավանդույթի ստեղծումը և ամենատարբեր քաղաքական աճպարարությունների բացառումը:

Ուրախալի է, սակայն, որ մեր ժողովուրդը ներկայումս այդ ճանապարհի վրա է և անպայման կհասնի ինքնակազմակերպման այնպիսի մեխանիզմների արմատավորմանը, որոնք կապահովեն իրավական պետության կայացումը (ի վերջո, անգամ պատմական շատ ավելի նվազ փորձ ունեցող ժողովուրդներն են հաղթահարել այդ ուղին): Քաղաքացիական ինքնագիտակցության՝ վերջին ընտրություններում արձանագրված մակարդակն այս առումով լավատեսության հիմք է տալիս:

Այս պահին կարևորը, կարծում ենք, ոչ թե ժողովուրդ-իշխանություն գոյակռվի ֆետիշացումն է, այլ այնպիսի շրջանակների ստեղծումը նույն այդ իշխանության համար, որոնք կստիպեն նրան առաջնորդվել հանրության կարծիքով: Սա օգտակար է հենց գիտակից կերպով քաղաքական հասունության փորձ ձեռքբերելու և ժողովրդավարությունն անշրջելի դարձնելու մեխանիզմների արմատավորման առումով (անկախ նրանից, թե ով է իշխանության ղեկի մոտ): Կարծում ենք, ընդհանրապես իշխանությունը որպես չարիք ընդունելուն պիտի փոխարինի կոնկրետ անարդարությունների ու ապօրինությունների, կոնկրետ օրինազանց պաշտոնյաների առաջն առնելու մարտավարությունը: Ուստի թերթն էլ շարունակելու է ձեռքը պահել հանրային կյանքի զարկերակի վրա ու անմիջապես արձագանքել մեր կյանքի խոտելի երևույթներին: Իսկ մարդիկ էլ, կարծում ենք, պիտի հաղթահարեն իրենց երկչոտությունը և տեր կանգնեն իրենց ոտնահարված իրավունքներին, անկախ նրանից, թե ինչ տրամաչափի պաշտոնյա է դրանք ոտնահարել:

Այստեղ շատ բան կախված է լինելու իշխանություններից: Եթե նրանք այնքան խոհեմ չլինեն քաղաքացիական ինքնագիտակցության զարթոնքից հարկ եղած դասերը քաղելու և փորձեն արդեն իրենք շրջանակների մեջ առնել այն, այսինքն՝ բացառեն իրենց գործունեության նկատմամբ հասարակական վերահսկողության հնարավորությունները (իսկ նման վերահսկողությունը հենց ժողովրդավարության բուն էությունն է), ապա ժողովրդին այլ բան չի մնում, քան օրինական ճանապարհով նոր իշխանության ձևավորումը, որը համահունչ կլինի իր ձգտումներին և իրենը կլինի:

Սա, իհարկե, վերջնական ու ամենակարևոր նպատակն է: Այն ոչ միայն նվիրական երազանք է, այլև ժամանակի հրամայական, քանի որ արդեն շատ բան է հուշում այն մասին, որ ավարտին է մոտենում մեր պետության համար այն դինջ ժամանակահատվածը, երբ նման հակասությունները, թվում է, չեն կարող ճակատագրական լինել: Իսկ վերահաս վճռորոշ ու ճակատագրական փուլում նման շռայլությունը պարզապես հանցագործություն կլինի: Գալիք փորձություններին մենք կարող ենք դիմագրավել միայն մեր ներքին ամրությամբ, մեր միասնությամբ, ինչը ոչ թե նշանակում է առաջնորդվել «աղբը տնից չհանելու» հոգեբանությամբ և ըմբռնումով հաշտվել անցանկալի իրողության հետ, այլ կարգուկանոն հաստատել սեփական տանը: Իսկ դա կարող է անել ԻՐ իշխանությունն ունեցող ժողովուրդը: Իսկ ժողովրդական իշխանության առկայությունն էլ վերջապես կռեաբիլիտացնի «իշխանություն» հասկացությունն ընդհանրապես:

ԼՈՒԾՎԵՑ  ԿՆՃՌՈՏ  ՀԱՐՑԵՐԻՑ  ՄԵԿԸ

Ըստ պաշտոնական տեղեկատվության՝ ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, քննության առնելով դատապարտյալների ներման խնդրագրերը, սեպտեմբերի 17-ին ստորագրեց հրամանագիր, համաձայն որի ներում է շնորհվում 13 հոգու, այդ թվում՝ ԼՂՀ պաշտպանության նախկին նախարար Սամվել Բաբայանին: ԼՂՀ նախագահի նման քայլը  հատկապես կարևորում ենք երկրում քաղաքացիական համերաշխության ձևավորման առումով: Ինչ վերաբերում է  պաշտպանության նախկին նախարարին, ապա նա, ամենայն հավանականությամբ, շատ շուտ կիմաստավորի վերջին չորս տարում երկրում առկա զարգացումները, ըստ որի էլ ճիշտ կորոշի իր տեղը հանրային կյանքում:

Թեև խնդրո առարկան հայ հանրությունում ամենաշատ արծարծվող հարցերից մեկն էր, այնուամենայնիվ՝ Ս. Բաբայանի ազատումը կատարվեց միանգամայն անսպասելի ու տվյալ ժամանակահատվածի համար «կայծակնային արագությամբ», ինչը մի շարք հարցականներ ծնեց ու թողեց օդում, քանի որ պաշտոնական մեկնաբանություններ չեղան, նախկին նախարարն էլ ձեռնպահ մնաց հայտարարություններից: Հարկավ, որոշ ժամանակ անց պարզություն կմտցվի այս հարցում, և հանրությունը կտեղեկացվի այդ իրադարձության պատճառահետևանքային կապերի մասին:

Այսպես թե այնպես, փաստն ինքնին նշանակալից է՝ Սամվել Բաբայանն ազատության մեջ է, և լուծվել է հայ հանրության համար կնճռոտ հարցերից մեկը:

Աստված բարին անի:

ԲԱԲԱՅԱՆԻՆ ՆԵՐԵԼ ԵՆ ՄՈՐ ԽՆԴՐԱՆՔՈՎ

Սահմանված 14 տարի պատժաժամկետից միայն 4-ը Շուշիի բանտում անցկացրած ԼՂՀ պաշտպանության նախկին նախարար Սամվել Բաբայանին ԼՂՀ նախագահը շնորհել է «մասնակի ներում», ինչը ենթադրում է մեկ տարվա փորձաշրջան: Սամվել Բաբայանին արգելված է առաջիկա 5 տարիներին որեւէ ղեկավար պաշտոն զբաղեցնել ԼՂՀ-ում: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ Սամվել Բաբայանը չի ներկայացրել ներման խնդրագիր, նրա փոխարեն Արկադի Ղուկասյանին դիմել է Բաբայանի մայրը: Երեկ ԼՂՀ ՊՆ նախկին նախարարը Երեւանում էր. չճշտված լուրերով, նա ունի առողջական խնդիրներ:

«Առավոտ», 21 սեպտեմբերի



ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՔՆՆԱՐԿԵՑ ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈԻՆՆԵՐԸ

Ազգային ժողովի սեպտեմբերյան նիստը վերածվեց «Հայկական ժամանակ» թերթում տպագրված աղմուկ հանած հրապարակման վերլուծության: Ինչպես գիտենք, հոդվածի հեղինակը մեջբերել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շտաբի պետ  Մովսես Հակոբյանի հայտարարություններն առ այն, որ ժողովրդավարությունն անհամատեղելի է ռազմական իրավիճակի հետ, եւ մեզ հրամայող նախագահ է պետք: Խոսք է գնացել նաեւ ազատագրված տարածքների վերադարձման մասին:

Խորհրդարանական քննարկումների նախօրյակին արցախյան մի շարք երիտասարդական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ հանդիպել են արտգործնախարարի եւ իր՝ Մովսես Հակոբյանի հետ: Հանդիպումների մասնակիցների հավաստմամբ, նրանք այդպես էլ չհասկացան, արե՞լ է Մովսես Հակոբյանը նման հայտարարություններ եւ եթե այո, ապա արդյո՞ք դա պետության դիրքորոշումն է:

Ազգային Ժողովի նիստի ժամանակ այդ հարցերն եւս բաց մնացին:

Թեկուզ դահլիճում ներկա պետք է լինեին կառավարության բոլոր անդամները, Պաշտպանութան նախարարությունից ոչ ոք ԱԺ-ում չհայտնվեց: Բացի այդ, հենց սկզբից պարզ էր, որ Ազգային Ժողովը չի ընդունելու որեւէ փաստաթուղթ այդ հարցի կապակցությամբ: Երբ Դաշնակցության ֆրակցիայի ներկայացուցիչն առաջարկեց հարցը մտցնել նիստի օրակարգ, նախագահողն, առաջ քաշելով օրակարգային հարցեր, չընդունեց առաջարկը:

Այդուհանդերձ, օգտագործելով ամեն մի առիթ, Դաշնակցության ֆրակցիան փորձեց հարցին առավել հնչեղություն հաղորդել: Ի պատասխան հնչեցին եւ Ազգային Ժողովի նախագահի, եւ վարչապետի կարծիքները: Օլեգ Եսայանի խոսքերից պարզվեց, որ այդ հարցը բավականին լուրջ քննարկվել է ամենաբարձր մակարդակով (թե ինչ որոշվեց՝ չասվեց): Վարչապետը նշեց, որ դա Մովսես Հակոբյանի մասնավոր կարծիքն է եղել, եւ նա արդեն հանդես է եկել հերքումով: Խոսելով կառավարության դիրքորոշման մասին, Անուշավան Դանիելյանը նշել է, որ գործադիրը, վերաբնակեցման լայն ծրագրեր ծավալելով ազատագրված տարածքներում, ցույց է տալիս իր վերաբերմունքն այդ հողերի հանդեպ, իսկ ժողովրդավարական ուղեգծին կառավարության հավատարմության ապացույցն է տնտեսության լիբերալացումը: Պատգամավորների այն հարցերին, թե ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ հնչած հայտարարությունները վերաբնակեցման եւ Ղարաբաղի տնտեսության մեջ ներդրումներ կատարելու գործընթացներում, ինչ պատասխանատվության կենթարկվի Մովսես Հակոբյանը, պատասխաններ չհնչեցին: ՀՅԴ ֆրակցիայի անդամ Արթուր Մոսիյանը գրավոր հարցապնդում ուղղեց կառավարությանը հետեւյալ հարցերով. ի՞նչ կապ ունի բանակը քաղաքականության հետ, ազատագրված տարածքները մեզ համար բե՞ռ են եւ ո՞վ է պատասխանատու այդ տարածքների համար, ժողովրդավարություն մեզ պե՞տք է, թե՞ ոչ. եթե իշխանություններն որոշեն, որ պետք է թողնել ազատագրված տարածքները, կնահանջե՞նք, արդյոք:

Մեր տեղեկությունների համաձայն, կառավարությունը դեռ չի պատասխանել հարցապնդմանը, բայց պատասխանելու ժամկետն էլ չի լրացել:

Նիստի օրակարգի հարցերն ավարտելուց հետո պատգամավորները քննարկեցին նույն հարցը՝ փակ ռեժիմով: Այդ քննարկումներից հետո եւս ոչ մի որոշում չընդունվեց: Վերջում ստացվել է այնպես, որ Մ. Հակոբյանի հայտարարությունների վերաբերյալ իրենց դիրքորոշումներն արտահայտեցին դաշնակցականները, անկախ պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանը եւ խորհրդարանի խոսնակը: ԺԱՄ խմբակցության վերաբերմունքին բոլորն այդպես էլ կարոտ մնացին:

Ի՞ՆՉ Է ԿԱՏԱՐՎՈՒՄ ՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ԿՈՄԲԻՆԱՏՈՒՄ 

Ազգային Ժողովի նիստում պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանը դիմեց կառավարությանը, խնդրելով պարզաբանել, թե ինչ միջոցներ են ձեռնարկվում «Սիրկապ»  ընկերության հանդեպ, որը 2003 թ. փետրվարին սեփականաշնորհել է Ստեփանակերտի շինանյութերի կոմբինատը եւ առ այսօր չի կատարել ստանձնած պարտավորությունները:

Արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման եւ քաղաքաշինության նախարար Բորիս Ալավերդյանն ի պատասխան նշեց, որ նման փաստեր, իրոք, կան, այժմ կատարվում է կրկնակի ստուգում, եւ եթե փաստերն հաստատվեն, ընկերության հանդեպ կձեռնարկվեն պատժամիջոցներ:

Ս. ԲԱԲԱՅԱՆԻՆ ՆԵՐՈՒՄ ՇՆՈՐՀՎԵՑ 

Սեպտեմբերի 17-ին նախագահ Ղուկասյանի հրամանագրով բանտից ազատվել է ԼՂՀ Պաշտպանության նախկին նախարար Սամվել Բաբայանը, որը 14 տարվա ազատազրկման էր դատապարտված՝ երկրի նախագահի դեմ մահափորձ կազմակերպելու մեղադրանքով:  Ս. Բաբայանը բանտում մնացել է 4.5 տարի: Նրան ներում է շնորհվել, ըստ մեր տեղեկությունների, բարեկամների խնդրանքով:

Ինչպես հայտնի է, ինքը՝ Ս. Բաբայանը, Ա. Ղուկասյանին ներման խնդրանքով չի դիմել՝ չընդունելով իր մեղքը:

Ըստ փորձագետների, եթե Ս. Բաբայանը պատրաստվում է կրկին մտնել քաղաքական դաշտ, համաձայն օրենքի, նա պետք է դիմի դատարա՝ ռեաբիլիտացման համար: Հակառակ դեպքում՝ նա իրավունք չի ունենա պետական որեւէ պաշտոն զբաղեցնելու եւ ստիպված կլինի ոչ պաշտոնապես մասնակցել քաղաքական կյանքին:

Հատկանշական է, որ Ս. Բաբայանի ազատ արձակելու կապակցությամբ ոչ մի պաշտոնյա հանդես չի եկել հայտարարությամբ կամ մեկնաբանությամբ: Իսկ հասարակությանը խիստ հետաքրքրում է, թե ինչո՞ւ ներման որոշումն ընդունվեց հենց այս պահին, կապվա՞ծ է այն, արդյոք, Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների եւ ղարաբաղյան կարգավորման հետ, ի վերջո, ի՞նչ պայմանով է ազատվել Ս. Բաբայանը եւ այլն: Հայտարարությունների բացակայությունը գաղտնիության արհեստական մթնոլորտ է ստեղծում եւ տարբեր ասեկոսությունների տեղիք տալիս:

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻՆ ՓՈԽԱՐԻՆԵՑ ՎԱՍԻԼԻ ԱԹԱՋԱՆՅԱՆԸ

Ստեփանակերտի քաղաքապետի պաշտոնում ընտրվելու կապակցությամբ Էդուարդ Աղաբեկյանը թողել է Ազգային Ժողովի սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահի պարտականությունները: Հանձնաժողովի նոր նախագահ է ընտրվել ԺԱՄ խմբակցության անդամ Վասիլի Աթաջանյանը:

ՀՅԴ-ն չէր պատրաստվում թեկնածու առաջարկել: Բայց ԺԱՄ-ն այդ մասին, երեւի, չգիտեր, այլապես այդ խմբակցության ղեկավար Ժաննա Գալստյանը հանդես չէր գա բավականին տարօրինակ հայտարարությամբ. խորհրդարանում ավելի քան պարզ մեծամասնություն ունեցող ֆրակցիան կարծես թե փորձում էր արդարանալ, որ թեկնածու է առաջադրել: Բացի այդ, հայտարարությունն արվել է բավականին տգեղ ձեւով:

Ժ. Գալստյանը հիշեցրել է, որ խորհրդարանի ձեւավորման ժամանակ ԱԺ 14 մշտական տեղերից 3-ը որոշվեց տալ Դաշնակցությանը, իսկ մնացածը՝ ԺԱՄ-ին (մշտական տեղերը՝ ԱԺ նախագահի, փոխնախագահի, 6 հանձնաժողովների նախագահների եւ փոխնախագահների պաշտոններներն են): Հետագայում Էդուարդ Աղաբեկյանը եւ Արարատ Պետրոսյանը դուրս եկան ԺԱՄ-ից եւ դարձան անկախ պատգամավորներ: Ժ. Գալստյանի խոսքերով, այդ պարագայում նրանք պետք է թողնեին նաեւ իրենց պաշտոնները, բայց, խախտելով պատգամավորական էթիկան, մնացին իրենց տեղերում: Այդ ոչ կորեկտ արտահայտությունից հետո Էդուարդ Աղաբեկյանը հիշեցրեց, որ այն ժամանակ պատրաստվում էր թողնել պաշտոնը, բայց ֆրակցիայի հետ խորհրդակցությունների ընթացքում որոշվեց, որ ճիշտ կլիներ ինքը մնա:

Այդ ամենը նման էր ԺԱՄ-ի կողմից ռեվանշի յուրատեսակ մի փորձի. մեր թեկնածուն չի անցել ընտրությունների ժամանակ, հիմա տեսեք, թե ինչ կանենք:
——————————————————————————————-

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ 

Ըստ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարարի, 2004 թ. առաջին կիսամյակում միջին աշխատավարձը երկրում ավելացել է մոտ 6000 դրամով եւ կազմում է 38250 դրամ:

Արցախցի 4 երիտասարդներ մասնակցեցին Ծաղկաձորում կայացած «Կովկասը Եվրոպայում» ուսումնական հանդիպմանը, որը կազմակերպել էր Եվրախորհուրդը:

Պատասխանելով պատգամավոր Կամո Բարսեղյանի բողոքին առ այն, որ գայլերն ու շնագայլերն արդեն մեծ վնաս են հասցնում գյուղացիներին, վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը նշեց, որ կառավարությունը դրա համար հատուկ ջոկատներ չի ստեղծելու, բայց միջոցներ պատրաստվում է ձեռնարկել:

Ազգային Ժողովի քննարկմանն են ներկայացվել 4 հետաքրքիր օրենքների նախագծեր. «Զանգվածային լրատվամիջոցների մասին», «Տեղեկատվության ազատության մասին», «Նվազագույն սպառողական զամբյուղի մասին» եւ «1988-1992 թթ. Ադրբեջանից բռնագաղթած անձանց իրավունքների մասին»:

Ստեփանակերտում նոր հետաքրքիր համերգային ծրագրով հանդես է եկել «Վերնատուն» ֆոլկ-խումբը (ղեկավար՝ Տիգրան Մկրտչյան):

Քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը շարունակում է մրցույթներ անցկացնել՝ տարբեր պետական մարմինների աշխատակազմերի ղեկավարների պաշտոնների համար:

Ազգային ժողովն ընդունեց «Վիճակախաղերի մասին» օրենքը, թեկուզ այսօրվա դրությամբ ոչ ոք Ղարաբաղում այդ «գործով» չի զբաղվում:

Վերջերս Թեհրանում կայացած հերթական համահայկական խաղերից արցախցիները վերադարձան 2 ոսկե եւ 1 բրոնզե մեդալներով: Հայ մարզիկները միայն համահայկական խաղերում են չեմպիոն դառնում:

ՋԱՎԱԽՔ

ԳԱՅԹԱԿՂՈՒԹՅՈՒՆ 

Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնը կարող է զրկվել իր հայ դերասաններից: Ըստ թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Արմեն Բայանդուրյանի՝ նման վտանգ թատրոնի գլխին կախվեց այն ժամանակ, երբ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կարգադրությամբ Թբիլիսիի Ա. Գրիբոյեդովի անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոնում միջին աշխատավարձը ՌԴ-ի բյուջեի հաշվին կարող է հասցվել մինչեւ 300 ԱՄՆ դոլարի: Հայկական թատրոնի բոլոր դերասանները տիրապետում են ռուսաց լեզվին, շատ ջերմ հարաբերությունների մեջ են ռուսական թատրոնի հետ եւ քիչ չէ ռուսական թատրոն տեղափոխվել ցանկացողների թիվը: Հայկական թատրոնի դերասանները ստանում են ընդամենը 14 ԱՄՆ դոլարին համարժեք աշխատավարձ:

Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավոր Համլետ Մովսիսյանը հույս ունի, որ ՀՀ կառավարությունն էլ իր հերթին համապատասխան քայլեր կձեռնարկի Թբիլիսիի հայկական թատրոնը պահելու համար: Այս առումով պատգամավորը հանդիպումներ է ունեցել ՀՀ պետական այրերի հետ: Հարկ է  հիշեցնել նաեւ, որ մի քանի տարի առաջ ՀՀ քաղաքաշինության նախարարության եւ Երեւանի քաղաքապետարանի հովանավորությամբ վերանորոգվել էր թատրոնի շենքը:

ԿԱՌՈՒՑՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ՀԱՅՐԵՆԻ ԳՅՈՒՂԵՐԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ   

Սեպտեմբերի 22-ին Ախալքալաքի շրջանի Տուրցխ գյուղում տեղի ունեցավ գյուղի միջնակարգ դպրոցի նորակառույց շենքի բացումը: Ուղիղ մեկ տարի առաջ դպրոցի շենքը փլվել էր: 2004 թվականի ամռանը մոսկվաբնակ տուրցխեցի մեծահարուստ Մկրտիչ Օքրոյանը հանձն առավ գյուղի դպրոցական նոր շենքի շինարարության ծախսերը: Այսօր գյուղի դպրոցը կրում է Մկրտիչ Օքրոյանի հոր` դպրոցի նախկին տնօրեն, Ախալքալաքի շրջանի կրթության բաժնի նախկին վարիչ վաղամեռիկ Օքրո Օքրոյանի անունը:

Նշենք նաեւ, որ մի քանի օր հետո շահագործման կհանձնվի նաեւ Օլավերդի միջնակարգ դպրոցի նորակառույց շենքը, որի շինարարությունն իրականացվել է մոսկվաբնակ օլավերդցի Աշոտ Տաշչյանի միջոցներով:

ԹԲԻԼԻՍԻԻ  ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑՆԵՐԻ ՎԵՐԱՄՈՒՏԸ

Թբիլիսիի հայկական 8 դպրոցներից յուրաքանչյուրում այս տարի առաջին դասարան կհաճախեն 7-10 աշակերտ: Սա նախորդ տարիների համեմատ փոքր ինչ սփոփիչ է, քանի որ եղել են ավելի քիչ թվով աշակերտներ ունեցող առաջին դասարաններ:

Այս տարի հայկական դպրոցների պատմության մեջ գրանցվել է արտակարգ փաստ: Հայկական դպրոցներից մեկն է հաճախելու վեցամյա Էլենե Դարբաիսելին, որը եւ հոր, եւ մոր կողմից վրացի է: Նախկինում եղել են դեպքեր, որ ազգությամբ վրացին հաճախի հայկական դպրոց, սակայն նրանք ծնողների մի կողմով հայեր են եղել: Էլենեի ծնողներն իրենց երեխային հայկական դպրոց ուղարկելը պատճառաբանում են նրանով, որ իրենց դուստրը մեծանում է հայկական թաղամասում, եւ հայկական դպրոց հաճախելով, նրան ավելի հեշտ կլինի շփվելը հասակակիցների հետ: Միաժամանակ, Էլենեի  ծնողների հաշվարկն այն է եղել, որ հայերենին կատարելապես տիրապետող իրենց դուստրը Վրաստանի պետական համակարգում անպայման աշխատանք կունենա:

ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ՆՈՐ ԾՐԱԳՐԵՐԸ ՆՈՐ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՆ ՀԱՐՈՒՑՈՒՄ

Վրաստանի կրթության նախարարության որոշմամբ այս ուսումնական տարվանից դպրոցական ծրագրերից հանված են ֆակուլտատիվ դասաժամերը: Սա առանձնապես մեծ հուզում է առաջ բերել Ջավախքի դպրոցներում: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ այստեղ հայոց պատմության հաստատագրված դասաժամեր արդեն հայտնի պատճառներով չեն հատկացվում, եւ միայն ֆակուլտատիվ դասերի հաշվին է հնարավորություն եղել դասավանդել հայոց պատմություն:

Դպրոցներում մեծ հուզում է առաջ բերել նաեւ վրացական ծրագրերով կազմված ութերորդ դասարանի աշխարհագրության դասագրքում  հայերին իբր իրանական լեզվաընտանիքին պատկանելու նախադասությունը: «Սա բացարձակապես անարգանք է հայ ժողովրդի նկատմամբ, մենք ոչինչ չունենալով իրանական լեզվաընտանիքին պատկանող քրդերի, պարսիկների, օսերի դեմ, միաժամանակ բողոքում ենք դասագրքերում տեղ գտած այս «թյուրիմացության» կապակցությամբ»,- ասում է Ախալքալաքի Հովհ. Թումանյանի անվան հայկական միջնակարգ դպրոցի ուսուցչուհի Սեդա Մելքոնյանը:

ՆԱԽԿԻՆ ՂԵԿԱՎԱՐԸ ՍՏԱՑԵԼ Է ՆՈՐ ՊԱՇՏՈՆ

Սեպտեմբերի 23-ին Ախալքալաքի շրջանային վարչության նախկին նախագահ Արտյուշ Համբարձումյանը նշանակվել է Վրաստանի նախագահի աշխատակազմի գլխավոր խորհրդական: Ա. Համբարձումյանը զբաղվելու է տարածաշրջանային եւ ազգամիջյան հարաբերությունների խնդիրներով:

Ա-ինֆո

ՊՏՏՎԻՐ, ՊՏՏՎԻՐ, ԿԱՐՈՒՍԵԼ

Ո՞Ր ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔՈՒՄ Է ԳՏՆՎՈՒՄ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆԲԱՆԱԼԻՆ

Դատելով վերջին իրադարձություններից և քաղաքական դեմքերի՝ լրատվամիջոցներում արված հայտարարություններից, կարելի է ենթադրել, որ ղարաբաղյան կարգավորումը մտել է նոր փուլ: «Նորությունը» կայանում է, առաջին հերթին, միջազգային կոնյունկտուրայի վերջին փոփոխությունների, բանակցային գործընթացի աշխուժացման և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների կողմից «նոր առաջարկություններ» անելու խոստումների մեջ: Եվ թեկուզ բանակցությունների գաղտնապահությունը խստորեն պահպանվում է, հնչած հայտարարություններից կարելի է ենթադրել, թե դեպի ուր է գնում գործընթացը:

ԸՍՏ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ

«Նոր բանաձև՝ ձեր ճաշասեղանին» վերտառությամբ նյութում «Առավոտը» (17 սեպտեմբերի) վերաշարադրում է մոսկովյան «Կոմերսանտ» թերթի վարկածը. Աստանայում Կրեմլի կողմից Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահներին է առաջարկվել կարգավորման մի բանաձեւ, որը ենթադրում է հայկական զորքերի դուրսբերում ԼՂ-ին հարող ադրբեջանական տարածքներից, իսկ դրա դիմաց՝ ԼՂ կարգավիճակի հարցով հանրաքվեների անցկացում բուն Ղարաբաղում եւ Ադրբեջանում: «Իրավունքը» (17-23 սեպտեմբերի) ևս անդրադարձել է «Կոմերսանտի» նյութին. «Թերթը նշում է, որ Մոսկվայում հասկանում են՝ հրաշք տեղի չի ունենա. Ղարաբաղում կքվեարկեն անկախության, իսկ Ադրբեջանում՝ Բաքվի հսկողության տակ ԼՂ-ի վերադառնալու օգտին: Բայց գործընթացն սկսվելը կմեղմի հայ-ադրբեջանական հակամարտության լարվածությունը: Բացի այդ, Ռուսաստանը իրեն կվերապահի ղարաբաղյան հարցի կարգավորման մեջ գլխավոր խաղաղապահի դերը: Հետաքրքիր է նաև մեկ այլ տեղեկատվություն: Ըստ նույն «Առավոտի», Մինսկի խմբի ՌԴ համանախագահ Յուրի Մերզլյակովը հերքել է իրեն վերագրվող հետևյալ մեկնաբանությունը. «Ներկայացված առաջարկներից մեկը վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղին հարող գրավյալ տարածքներից հայկական ուժերի դուրսբերմանը, այնտեղ բռնագաղթածների վերադարձին եւ վերջիններիս անվտանգության երաշխավորմանը: Նախագահների քննարկմանը ներկայացված գաղափարները գտնվում են Ադրբեջանի տարածքային  ամբողջականության շրջանակներում»: Այս ամենին քանիցս անդրադարձել է ադրբեջանական մամուլը: Բայց ահա պաշտոնական Ստեփանակերտը շարունակում է օլիմպիական հանգստությամբ նայել դրան: Մեզ ևս չհաջողվեց որևիցե մեկնաբանություն ստանալ գործադիր իշխանությունից:

Ի՞ՆՉ Է ՓՈԽՎԵԼ

Բեսլանի ողբերգությունը կարագացնի հարավկովկասյան երկրներում խմորվող գործընթացները՝ այս մասին հայտարարել է ՀՀ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը: Բեսլանից հետո Ռուսաստանը փակել է իր սահմանը Ադրբեջանի հետ և խստացրել վերաբերմունքը ՌԴ-ում բնակվող ադրբեջանցինների հանդեպ: Նույնիսկ հայտարարվել է, որ չեչեն գրոհայինները բուժվում են Բաքվի հիվանդանոցներում: Մոտավորապես նույն ժամանակ Ադրբեջանի իշխանությունները ձախողում են NATO-ի զորավարժությունները, որոնք պետք է կայանային Բաքվում: ԼՂՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների և տեղեկատվության հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանի կարծիքով՝ դա բարիդրացիական ժեստ էր Մոսկվայի հասցեին: Հատկապես, որ վերջերս ամենաբարձր մակարդակներով Բաքուն հայտարարում է, որ ղարաբաղյան կարգավորման բանալին գտնվում է Մոսկվայում: Ավելին, փորձագետները խոսում են այն մասին, որ վերջերս Ադրբեջանում ռուսամետ տրամադրությունները գերիշխող են դառնում, իսկ Հայաստանը՝ «արևմտանում է»: Սա՝ որպես առաջին նորություն:

Երկրորդ կարևոր հանգամանքը ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների նախօրյակին ստեղծված իրավիճակն է: Հայկական համայնքն իր ձայնը տալու է թեկնածու Ջոն Քերրին և արդեն հասել է նրան, որ Սենատի հանձնաժողովը քվեարկել է Հայաստանին և Ադրբեջանին հավասար ռազմական օգնություն տրամադրելու օգտին: Մյուս կողմից, NATO-ն, ըստ Բաքվի մամուլի, պատրաստվում է ռազմական բազաներ տեղադրել Ադրբեջանում: Հայտնի փորձագետ Բրենդա Շաֆերը գտնում է, որ ԱՄՆ-ն առայսօր չունի մշակված մոտեցում ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ: Ավելին՝ Ղարաբաղը չի խանգարում ամերիկյան էներգետիկ ծրագրերին Հարավային Կովկասում: Ասել է թե՝ Վաշինգտոնը պարզապես հետևում է աշխարհաքաղաքական զարգացումներին և առայժմ հակված չէ նախաձեռնությունն իր վրա վերցնելուն:

Երրորդը միտումը՝ հաղորդակցության ուղիների կառուցումն է տարածաշրջանում: Ինչպես հայտնի է, կառուցվող Թուրքիա-Վրաստան (Կարս-Ախալքալաք) և Իրան-Ռուսաստան երթուղիները չեն հատում Հայաստանի տարածքը: Դրանով Հայաստանը շատ բանից զրկվեց, սակայն, ՀՀ արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանի վերջին հայտարարությունների համաձայն՝ «Հայաստանը չի պատրաստվում փոխանակել Ղարաբաղը կոմունիկացիաների հետ»:

Եվ չորրորդը՝ եվրակառույցների ակտիվացումը ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման խնդրում: ԵԱՀԿ գործող նախագահ Սոլոմոն Պասին նույնիսկ հատուկ ներկայացուցիչ է ուղարկել տարածաշրջան: Ֆիլիպ Դիմիտրովը արդեն հանդիպել է Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների հետ: Հանդիպում է կայացել նաև ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի հետ, ճիշտ է՝ ոչ թե Ստեփանակերտում, այլ Երևանում:

ԻՍԿ Ի՞ՆՉ ՎԻՃԱԿՈՒՄ Է ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Բանակցային գործընթացի վերջին ամենատեսանելի երևույթը կարելի է համարել Աստանայում կայացած Քոչարյան-Ալիև-Պուտին հանդիպումը: Աստանայից հետո նախագահները կոնկրետ ոչինչ չասացին, մինչդեռ, ըստ ռուսական «Կոմերսանտ» թերթի, պայմանավորվածություն է ձեռքբերվել գրավյալ տարածքները վերադարձնելու և  Ադրբեջանում ու Լեռնային Ղարաբաղում հանրաքվեներ անցկացնելու շուրջ՝ վերջինիս կարգավիճակը որոշելու համար: Ադրբեջանական կողմը, ըստ այդ երկրի մամուլի արձագանքների, ուրախությամբ է ընդունել այդ առաջարկը, սակայն անհեթեթ է համարել հանրաքվեի գաղափարը: Ինչ վերաբերում է հայկական կողմին, ապա նույնիսկ ադրբեջանցի փորձագետն է մտահոգություն հայտնել, թե «այդպես էլ չհասկացանք, թե ինչ են նման պարագայում առաջարկում ղարաբաղցիներին»:

ԼՂՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը գտնում է, որ Աստանայում արձանագրվել է ոչ թե առաջընթաց, այլ վերադարձ բանակցային գործընթացի նախկին մեթոդաբանությանը: Նրա կարծիքով, 1998-2001թթ. Մինսկի խմբի մասնակցությունը բանակցային գործընթացին նվազագույնն էր, և միջնորդ երկրները, առաջին հերթին՝ ԱՄՆ-ն և Ֆրանսիան, փորձում էին Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահներին «բերել» որևէ հանգուցալուծման: Այդ ամենի արդյունքը եղավ Քի-Վեսթը, որտեղ ձեռքբերված պայմանավորվածություններից հետագայում Ադրբեջանի նախագահը հրաժարվեց: «Եթե ճիշտ է, որ Աստանայի բանակցություններից հետո համանախագահները հանդես կգան նոր առաջարկություններով, ապա դա նշանակում է, որ քի-վեսթյան պայմանավորվածությունները ենթարկվում են սրբագրման, եթե ավելին չասենք»,- ասել է Վ. Աթանեսյանը: Այլ կերպ ասած, նոր առաջարկությունները ավելի վատ կլինեն մեզ համար, քան քի-վեսթյանները, որոնք, ըստ մամուլի, ենթադրում էին ազատագրված տարածքների վերադարձ՝ անկախ կարգավիճակի դիմաց: Դրանից վատը՝ շատ վատն է:

ԱՐՑԱԽՆ ԷԼ ԼՈՒՌ ՀԵՏԵՎՈՒՄ Է ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

Ամբողջ աշխարհը խոսում է Լեռնային Ղարաբաղի մասին, փորձում որոշել նրա ճակատագիրը, և միայն ղարաբաղցիներն են լուռ հետևում իրադարձություններին: Լռությունը կարելի է տարբեր կերպ մեկնաբանել.

1. մենք արդեն ասել ենք մեր խոսքը, և վերջ.
2. մեզ համար միևնույն է.
3. մենք ոչինչ չենք որոշում, ով էշ՝ մենք փալանը:

Վահրամ Աթանեսյանը գտնում է, որ լռությունն ավելի շուտ պայմանավորված է առաջին պարագայով: Մեր հարցին, թե ինչու ԼՂՀ խորհրդարանը գեթ մեկ անգամ չի քննարկում ղարաբաղյան հիմնախնդիրը, որևիցե որոշում չի ընդունում, Վ. Աթանեսյանը պատասխանեց, որ քննարկման նյութ չկա: «Պետությունն ունի արտաքին քաղաքական հայեցակարգ, դա ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչումն է: Բացի այդ, կան բազմաթիվ հավաստիացումներ, որ կարգավորման ցանկացած տարբերակ չի կարող գործել, եթե չընդունվի ԼՂՀ ժողովրդի կողմից»,- պարզաբանեց հանձնաժողովի նախագահը:

Իսկ մենք հակված ենք կարծելու, որ ժողովուրդն՝ ի դեմս իր իշխանությունների և քաղաքացիական կառույցների, պետք է արտահայտի իր դիրքորոշումը, որպեսզի այն հասանելի լինի և հակառակորդին, և միջնորդներին: Դա նաև իշխանությանն է պետք, որ այս կամ այն չափով ներգրավված է բանակցային գործընթացում: Թե չէ՝ բոլորը լռում են և «ստիպված» քաղաքական հայտարարություններ  է անում պաշտպանության բանակի շտաբի պետը: Եթե համապատասխան կառույցները հասարակությանը, մեղմ ասած, անտեսում են, ապա ինչպե՞ս պետք է նրանք ներկայացնեն նույն այդ հասարակությունը աշխարհին: Երևի, այդ «անկարողությամբ» են պայմանավորված այսօր առկա այն բոլոր անհաջողությունները, որոնց ականատեսն ենք մենք:

Եւ, վերջապես, մի քանի խոսք Թերրի Դեվիսի զեկույցի մասին, զեկույց, որտեղ ոչ հայանպաստ թեզիսներ կան: Այն Թերրի Դեվիսի, որը եղել է Արցախում և որի հետ ստիպված ենք աշխատել այսուհետ ևս: Ըստ Շավարշ Քոչարյանի՝  ԵԽԽՎ-ում, օրինակ, բոլորովին անտեղյակ են ղարաբաղյան հիմնախնդրից. «Երբ փորձում ես նրանց բացատրել, որ դա ոչ թե տարածքային խնդիր է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, այլ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման հարց, նրանք ապշահար հարցնում են՝ բա ինչո՞ւ բանակցություններն ընթանում են Ալիևի և Քոչարյանի միջև»:

Որովհետև, ինչպես ասում են՝ ինչ-որ բան սխալ է:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ Է ՆՈՐ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՂՀ-ն Ադրբեջանի հետ կարող է բանակցել նաեւ տարածքային ամբողջականության սկզբունքի հիման վրա

ԼՂՀ Սահմանադրության հայեցակարգին իրազեկվելուց հետո պատգամավորներին հնարավորություն ընձեռվեց ծանոթանալու սույն փաստաթղթի առաջին եւ երկրորդ գլուխներին (ըստ այդ նախագծի՝ հիմնական օրենքը բաղկացած է ինը գլուխներից), որոնց մեջ ներառված են սահմանադրական կարգի հիմունքները,  մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները: Սահմանադրության կառուցվածքում երրորդ գլուխը կոչվում է՝ ԼՂՀ նախագահ, չորրորդը՝ օրենսդիր իշխանություն, հինգերորդը՝ գործադիր իշխանություն, վեցերորդը՝ դատական իշխանություն, յոթերորդը՝ տեղական ինքնակառավարում: Սահմանադրության ընդունումը, փոփոխումը եւ հանրաքվեն շարադրված են ութերորդ գլխում, իսկ ամենից վերջին՝ իններորդ գլուխը, կոչվում է՝ անցումային դրույթներ:

Հայեցակարգն ինքնին պարունակում է  առաջադիմական ու մեր երկրի հետագա զարգացման համար կենսական նշանակություն ունեցող գաղափարներ: Նրանում մասնավորապես նշված է.« Մեր նորանկախ պետությունը՝ ուրույն տեղ զբաղեցնելով տարածաշրջանի քաղաքական դաշտում, հաստատուն քայլերով ապացուցել է իր կենսունակությունը՝ ստեղծելով իր իրավազորության տարածքում գործող իշխանության համակարգ, որի հիմքում ընկած են ժողովրդավարական, իրավական, սոցիալական պետության սկզբունքները»:

Պետք է ասել, որ հանրության հետաքրքրության շրջանակում կենտրոնական տեղ զբաղեցնող հարցը՝ կապված հիմնական օրենքի ընդունման հետ, սահմանների ամրագրումն է, ինչը երեւի թե  բացատրության կարիք չունի: Վերջնականապես ավարտված չէ պատերազմը, չկան լիարժեք անվտանգության երաշխիքներ, հակամարտող կողմերի միջեւ կնքված չէ խաղաղության պայմանագիր: Մյուս կողմից՝ Սահմանադրության հայեցակարգային հիմքի մասին խոսելուց զատ հարկ է կարեւորել մի հանգամանք եւս. ի վերջո,  ինչպիսի ձեւակերպումներով է արձանագրվելու այս կամ այն հիմնադրույթը: Խոսքը վերաբերում է եւ°  հանրապետության սահմաններին, ե°ւ իշխանության թեւերի տարանջատման ու հակակշռման մեխանիզմներին, ե°ւ ժողովրդավարության չափին ու թույլատրելիությանը:

Հիմնական օրենքի հայեցակարգի մշակման ուղղությամբ աշխատել են  Սահմանադրական հանձնաժողովի աշխատանքային խմբի ղեկավար, ԼՂՀ նախագահի խորհրդական Ա. Զալինյանը (նա հիմնականում ծանրացել է  իրավական կողմի վրա) եւ ԱԺ ՀՅԴ խմբակցության ղեկավար, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Վ. Բալայանը:

Նախագահի խորհրդականը խոստացել է մեր հարցերին պատասխանել հոկտեմբերի սկզբներին, իսկ  խմբակցության ղեկավարի հետ ունեցած զրույցում փաստորեն ներկայացվում են Սահմանադրության հայեցակարգի պատմական հիմնավորումները:

Վ. Բալայանի վկայությամբ՝ այդ փաստաթուղթը բաղկացած է 32 թերթից: Ներկայացված է պատմական Արցախի ու հարակից տարածքների քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքը: Նշվում է, որ Արցախն ի վերուստ հայկական տարածք է եղել, հետագայում այն ներառվել է Վանի թագավորության մեջ, որը շարունակել է գոյատեւել Արտաշեսյանների գահակալության շրջանում: Բավականին փաստեր կան այն մասին, որ Արտաշես Առաջինի եւ  ապա Տիգրան Երկրորդի օրոք Արցախն ու Ուտիքը ընդգրկված են եղել Հայկական միացյալ թագավորության կազմում:

428 թվականին, երբ կործանվեց հայկական պետականությունը, Արցախում պահպանվեց առանձին հայկական պետականություն՝ Վաչագան Բարեպաշտի գլխավորությամբ: Վերջինիս հաջողվեց Աղվենում հրավիրել մի եկեղեցական ժողով, որտեղ էլ ընդունվեց մեր պետականության առաջին սահմանադրությունը: Դա կոչվում էր «Կանոնների ժողովածու», որտեղ հոդվածներով կանոնակարգված էին կյանքի բոլոր ոլորտները՝ քաղաքական ու տնտեսական, հարաբերությունները հասարակական խավերի միջեւ եւ այլն:

Նույնիսկ արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Արցախը շարունակեց մասնակիորեն պահպանել իր պետականությունը՝ հիմնականում երկու թագավորությունների ձեւով: Մեկը ձեւավորվել էր Դիզակում, իսկ մյուսը՝ համեմատաբար ավելի ընդգրկուն տարածքում՝ Խաչենում: Եվ այդ երկու պետաիշխանությունները որոշ ժամանակ անց ներառվեցին Բագրատունյաց միացյալ թագավորության կազմի մեջ: Չնայած մեր պատմության այս շրջանը դեռեւս լիարժեք ուսումնասիրված չէ, այնուամենայնիվ, հետաքրքրականն այն է, որ այս թագավորությունն ուներ ֆեդերատիվ կառուցվածք (նման ԱՄՆ-ին), այսինքն՝ դեռեւս այն ժամանակ գոյություն ուներ միասնական ընդհանուր պետություն, սակայն  յուրաքանչյուր գավառային իշխանություն ուներ իր օրենքներն ու ներքին կանոնները: Այս կարգը պահպանվեց մինչեւ 14-րդ դար, ասել է թե՝ մինչեւ մելիքությունների ձեւավորումը: Նշված շրջանում երկրում գոյություն ունեին ժողովրդավարական կարգեր՝ այն ժամանակների համեմատ, եւ մելիքների  նշանակումը կատարվում էր այսպես. թեկնածուներն ընտրվում էին հանրաքվեի միջոցով, որից հետո ժողովրդի վստահության քվեի հիման վրա պարսից շահը հրաման էր տալիս այն մասին, որ այս կամ այն մելիքը կարող է իշխել տվյալ հատվածում: Այս իրավիճակը պահպանվեց մինչեւ 1820-30 թվականների հայտնի ապստամբությունը, երբ հռչակվեց նոր պետական կարգ, եւ ինչպես Եսայի Հասան Ջալալյանն էր ասում՝ նոր նորոգում կատարվեց: Դա լրիվ անկախ պետականություն էր ու ոչ մի առնչություն չուներ Պարսկաստանի եւ Թուրքիայի հետ: Ղարաբաղի խանության ժամանակաշրջանում էլ չնայած մելիքությունները վատ կացության մեջ էին, բայց պահպանվում էին:

– Ցավոք սրտի,- շարունակեց Վ. Բալայանը,- Ռուսաստանին միանալուց հետո տրված խոստումները մոռացվեցին: Այս տարածաշրջանը ներառվեց համառուսական կայսրության կազմի մեջ: Հետագա վարչական բաժանումները Ռուսաստանը ձգտում էր կատարել այնպես, որ այդ բաժանումներում համահավասար չափով առկա լինեն տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ:

Արցախահայությունը, այդուհանդերձ, շարունակում էր իր պայքարը, մանավանդ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ Շուշին վերածվել էր հասարակական-քաղաքական խոշոր կենտրոնի, որտեղ էլ հասունանում ու զարգանում էր պետականության գաղափարը: Այդ գունապատկերի վրա աստիճանաբար ի հայտ եկան կուսակցություններ, այդ թվում՝ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը:

Այս ամենը մանրամասն շարադրված է Սահմանադրության հայեցակարգում: Վ. Բալայանի առաջարկությամբ՝ դրանում տեղ է գտել մի ուշագրավ գաղափար եւս, որի էությունը հետեւյալում է կայանում: Կան բազմաթիվ արխիվային նյութեր, որոնց վկայությամբ՝ 1918 թ. Անդրկովկասում ստեղծվել էր ոչ թե երեք, այլ չորս հանրապետություն: Չորրորդը Արցախի Հանրապետությունն էր, որտեղ ձեւավորվել էին Ազգային խորհուրդ, կառավարություն, պաշտպանության բանակ, դատական մարմիններ:

«Այսօր Ադրբեջանն անընդհատ պնդում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքի հիման վրա ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման պարագան: Ժամանակն է, որպեսզի հայ դիվանագիտությունը «այո» ասի եւ որպես ապացույց վկայակոչի 1918թ. փաստաթղթերը, ըստ որոնց՝ Արցախը Ադրբեջանի կազմում երբեք չի եղել: Մեր պատմությունը թույլ է տալիս ադրբեջանական կողմից անընդհատ կրկնվող այդ պնդումն ընդունել, կոնկրետ փաստերով ապացուցել եղելությունը, եւ ի ցույց դնել, որ Ադրբեջանի կազմ Արցախը մտել է խորհրդային ժամանակաշրջանում՝ որոշակի իրավասություններով՝ ունենալով իր վարչական սահմանները, ներքին օրենքները, նույնիսկ Սահմանադրությունը»,- ընդգծեց մեր զրուցակիցը:

Պատասխանելով այն հարցին, թե ինչպիսին կլինի ԼՂՀ սահմանների ամրագրումը հիմնական օրենքում՝ Վ. Բալայանն ասաց, որ ինքն անձամբ նկատի ունի ներկա դրությամբ մեր երկրի տրամադրության ներքո գտնվող տարածքները: Դա  մեր կուսակցության դիրքորոշումն է,-շեշտեց նա եւ ապա ավելացրեց, որ ինքը որքան տեղյակ է՝ իշխանությունների մոտ եւս կա նման  տրամադրվածություն:

Ի հավելումն վերոշարադրյալի՝ խորհրդարանական խմբակցության ղեկավարը նշեց, որ առայժմ պատգամավորներն ուսումնասիրում են Սահմանադրության նախագծի առաջին երկու գլուխները, որից հետո առաջիկա նիստերից մեկում դրանց շուրջ քննարկումներ կսկսվեն:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

 

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՐՎԱԳԾԵՐ

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժումը չհասավ իր բաղձալի նպատակին՝ Արցախը չմիացավ Մայր Հայաստանին, այլ ծնունդ տվեց մի նոր հայկական պետության՝ ԼՂՀ-ին: Այդ ծնունդը թե° արհեստական էր, այսինքն՝ արտաքին ուժերի, մասնավորապես Ռուսաստանի պարտադրանքով, թե° բնական, թողնենք տվյալ ժամանակի հայ պետական, հոգևոր և քաղաքական գործիչների խղճին:

Բայց, որ իրոք ծնվածը, ստեղծվածը պետություն է, հայկական պետություն է՝ անհերքելի փաստ և իրողություն է: ԼՂՀ-ն ունի բոլոր նախադրյալները միջազգայնորեն ճանաչվելու որպես պետություն: Դրանք են՝ երկրի անկախության մասին հռչակագիրը, հանրաքվեով հաստատված սահմանադրական կարգը, երկրի Նախագահը, Ազգային ժողովը, Կառավարությունը, Հայ Եկեղեցին ու Հայոց Բանակը… ԼՂՀ-ն չունի միայն Սահմանադրություն: Ուրախալի է, որ վերջապես Արցախը սահմանադրորեն հնարավորություն կունենա նախ վերականգնելու իր հայեցի անունը՝ Արցախի Հայկական Հանրապետություն, ապա՝ աշխարհին հայտարարելու իր նպատակը:

Բնականաբար Արցախի Սահմանադրությունը էականորեն չի կարող տարբերվել ՀՀ Սահմանադրությունից, սակայն հնարավոր է և պետք է խույս տալ այն կոպիտ սխալներից և թերություններից, որոնք առկա են ՀՀ Սահմանադրությունում: Ի տարբերություն աշխարհի շատ ազգերի, հայերի մոտ երկրի հիմնական օրենքը կոչվում է Սահմանադրություն և ոչ թե Կոնստիտուցիա (լատիներեն constitutio – կառուցվածք բառից): Այսինքն՝ հայերիս համար առաջնայինը սահմանների դրության հարցն է: Զարմանալին էլ հենց այն է, որ ՀՀ Սահմանադրության մեջ հստակ խոսք չկա Հայաստանի սահմանների մասին՝ այն սահմանների, որտեղ ապրել և ապրում են հայերը: Հիշենք, որ ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի տարածքները միասին կազմում են հայության կենսատարածքների ընդամենը 1/10 մասը: ԼՂՀ ապագա Սահմանադրության մեջ սահմանների, ազատագրված և ազատագրվելիք (գերված) տարածքների նշման համար դասական օրինակ կարող է հանդիսանալ ԳՖՀ Հիմնական օրենքը, որն ընդունվել է 1949 թ. մայիսի 23-ին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հիմնովին ջախջախված և կապիտուլացիայի ենթարկված Գերմանիան Սահմանադրության նախաբանում նշել է. «Գիտակցելով մեր պատասխանատվությունը Աստծո և մարդկության առջև, ոգևորված իրավահավասար անդամի ձգտմամբ դեպի միացյալ Եվրոպա, ծառայելով համընդհանուր խաղաղությանը, Գերմանական ժողովուրդը ելնելով իր սահմանդրական իշխանությունից, ընդունում է այս Հիմնական օրենքը…»: Այնուհետև նշվում է պատմական Գերմանիայի բոլոր երկրների՝ հողերի անունները (որոնց մի մասը գտնվում են գերության մեջ), որտեղ ապրող գերմանացիները պիտի հաստատվեն ազատ ու միասնական Գերմանիայում: Այո, պատերազմում պարտված Գերմանիան իր կորցրած հողերի մասին գրել է երկրի Հիմնական օրենքում, իսկ արցախյան պատերազմում հաղթանակած հայը իր Սահմանադրության մեջ, ելնելով զգուշավորության ամենածայրագույն դիրքերից, մոռացության է մատնել անգամ Արցախը, էլ չենք ասում Պատմական Հայաստանը: Արդյունքում՝ թշնամուց արյան գնով ազատագրված մեր հողերը միայն ու միայն զենքով ենք պաշտպանում, այլ ոչ թե սահմանադրորեն կամ այլ իրավական ակտերով:

Զավեշտը նրանում է, որ որոշ դիվանագետներ (այդ թվում նաև՝ հայեր) առաջարկում են մեր ազատագրված հողերը փոխանակել մեր իսկ հողերի հետ: Գերմանիայի պարագայում՝ հեռատես ու խելացի գերմանացիները 1949 թ. այնպիսի Սահմանադրություն են ընդունել, որ անգամ տասնյակ տարիներ անց, երբ ԳԴՀ-ն միացել է ԳՖՀ-ին, միասնական երկրի հիմնական օրենքը փոփոխության չի ենթարկվել:

Ընդհանրացնենք. Արցախի Հայկական Հանրապետության  Սահմանադրությունը ընդունելիս, հաշվի առնելով Գերմանիայի սահմանադրական փորձը, նպատակահարմար է նախաբան գրել՝ «Գիտակցելով մեր պատասխանատվությունը Աստծո և մարդկության առջև, ծառայելով համընդհանուր խաղաղությանը, Արցախի հայ ժողովուրդը հիմք ընդունելով ԼՂՀ անկախության մասին Հռչակագրում հաստատագրված պետականության հիմնարար սկզբունքները և համազգային նպատակները, ընդունում է Արցախի Հայկական Հանրապետության Սահմանադրությունը:

Պատմական Հայաստանի Մեծ Հայքի Արցախ երկրի հայերը, օգտվելով ազգերի ազատ ինքնորոշման իրավունքից, վերջնականապես պիտի հաստատվեն ազատ ու միասնական Հայաստանում»:

Երկրորդ կարևորագույն խնդիրը, որ շատ ցանկալի է լուծում ստանա Արցախի Սահմանադրության մեջ, Հայ Առաքելական Եկեղեցու իրավական կարգավիճակի ամրագրումն է: Ինչպես մարդը, այնպես էլ ազգը, ունի մարմին, շունչ եւ հոգի: Ազգի մարմինը պետությունն է, շունչը՝ մշակույթը, իսկ հոգին՝ հավատքը, կրոնը (հայի պարագայում՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին): Ուստի Սահմանադրություն ստեղծելիս անպայման հատուկ բաժին պիտի հատկացվի Հայ Եկեղեցուն:

1918-1920 թթ. ՀՀ-ն հիշյալ հիմնահարցի վրա մեծ ուշադրություն է դարձրել, որի արդյունքը՝ «Հայաստանյաց Առաքելական Մայր Եկեղեցու և Հայաստանի Հանրապետության միջև կնքվելիք դաշնագրի» նախագիծն էր (02.12.1920թ.): Սակայն ՀՀ-ն չհասցրեց ընդունել իր Սահմանադրությունը և 19 կետերից բաղկացած դաշնագրի նախագիծը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես ժառանգություն: Ցավոք, այդ ժառանգությունից չօգտվեց Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունը: Պարադոքսը երևի թույլ բառ է, որպեսզի օգտագործելով արտահայտվի այն զարմանքը, թե ինչու ՀՀ գործող Սահմանադրության մեջ խոսք անգամ չկա Հայաստանյաց Առաքելական Եկեղեցու մասին: Ո՞նց հասկանալ, երբ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքում (առաջաբանում) Հայաստանյաց Առաքելական Եկեղեցին ճանաչվում է որպես հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցի, նրա հոգևոր կյանքի շինության ու ազգապահպանման կարևոր պատվար, իսկ երկրի Սահմանադրությունում Հայ եկեղեցին անգամ չի հիշատակվում:

Ի դեպ, ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծում կա առաջարկություն. «ՀՀ ճանաչում է Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու պատմական բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում»:

Ինչ խոսք, փորձ է արվում արժեվորել, գնահատել Հայ Եկեղեցու պատմական անցյալը, իսկ ներկա՞ն, մի՞թե Հայ Առաքելական Եկեղեցին դադարել է գործելուց: Այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ կարծես Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակման 1700-ամյակը ազգովին նշելուց հետո, թող ներվի գրելը, Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն թոշակի են ուղարկել ու հիշվում է միայն պատմական անցյալը: Հայ Եկեղեցին գործել է ու գործելու է Աստծո կամքով:

Հիմք ընդունելով «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը, Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է Քրիստոնեությունը հռչակեր որպես պետական կրոն: Թե ինչո՞ւ 1995թ. հուլիսի 5-ին ընդունված Սահմանադրության մեջ թույլ է տրվել այդ կոպիտ սխալը, շատ պարզ է: Հայաստանը ցանկացել է աշխարհին ցույց տալ, որ աշխարհիկ պետություն է և ձգտում է մտնել Եվրախորհուրդ, այնուհետև՝ Եվրամիություն…

Տեղեկանքի համար նշենք, որ վաղուց Եվրախորհրդի անդամներ դարձած Անգլիայում, Իռլանդիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Դանիայում, Հունաստանում, Իտալիայում Քրիստոնեությունը ճանաչված է պետական կրոն: Իսկ կրոնի հարցում քմահաճ Ֆրանսիան հերթական սահմանադրական «հարվածներ» է ստանում իսլամական լաչակների և հրեական թասակների տեսքով:

Կրոնի հարցում «հաստատակամ» հայերս Հայաստանում և Արցախում մեկ շնչին ընկնող աղանդավորների և այլադավանների, աթեիստների և ուրացողների թվով աշխարհում հաստատ առաջնակարգ տեղեր ենք գրավում: Հայաստանից բացի, այդ ո՞ր ուրիշ երկրում է, որ գրանցված է աշխարհում գոյություն ունեցող 24 հիմնական կրոնական ուղղություններից 15-ը: Մի՞թե Հայաստանը և Արցախը չունեն պետական, ազգային և հոգևոր անվտանգության հիմնախնդիրներ: Ուստի՝ առաջարկում ենք. Արցախի Հայկական Հանրապետության Սահմանադրության մեջ ամրագրել, որ ԱՀՀ  պետական կրոնը Քրիստոնեությունն է, իսկ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու իրավական կարգավիճակը սահմանվում է հատուկ օրենքով:

Աշոտ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

——————————————————————————————

Հայաստան

ԶՈՐԱՑՈՒՅՑ

ԿՈՉ ՀԱԿԱՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԻՆ ԴԻՄԱԳՐԱՎԵԼՈՒ ԵՎ ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔՈՒՄ՝ ՄԵՐ ՏԱՆԸ ՔԱՂԱՔԱԿԻՐԹ, ՄԱՐԴՈՒՆ ԱՐԺԱՆԱՎԱՅԵԼ ԱՊՐԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

Յուրաքանչյուր միտք, քայլ, գործողություն հենց նրանով է կոչվում ՍԽԱԼ, երբ մարդը գիտակցելով իր արածը, հաջորդ քայլին իսկ փորձում է այն ուղղել: Հակառակ պարագայում, երբ մարդը չի զղջում. չի համարձակվում բարձրաձայնել իր մեղքը կամ էլ փորձում է իրեն արդարացնել և հրաժարվում է ոչ միայն իր սխալն ուղղելուց, այլև խուսափում է դրա հետևանքների համար պատասխան տալուց, այն կոչվում է ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ, իսկ կատարողն էլ՝ ՀԱՆՑԱԳՈՐԾ:

Գուցե թե կարելի էր որպես ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավորական համահավաք ՍԽԱԼ դիտել 2003թ. մայիսի 25-ին ՀՀ սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը հանրաքվեի դնելու մասին օրինագծի քվեարկությունը, եթե սույն թվականի օգոստոսի 6-ին, Հիրոսիմա քաղաքի զանգվածային ոչնչացման մեծ աղետի՝ ատոմային ռմբահարման տարելիցի օրը (գուցե թե ոչ պատահական համընկումով) ԱԺ պատգամավորներ Գալուստ Սահակյանի (Հայաստանի Հանրապետական կուս.), Սամվել Բալասանյանի (Օրինաց Երկիր կուս.), Հրայր Կարապետյանի (Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուս.), Ռաֆիկ Պետրոսյանի (Ժողպատգամավոր) և Գրիգոր Ղոնջեյանի (Միացյալ Աշխատավորական կուս.) կողմից, հանրաքվեի դնելու առաջարկով ԱԺ շրջանառության մեջ չդրվեր անցյալ տարի հանրաքվեով մերժված, ըստ էության նույն՝ հանցագործ այլանդակություն հանդիսացող Նախագիծը: Քանզի այդ Նախագիծը վերածվելով Սահմանադրության, մեզ` ՀՀ քաղաքացիներիս արգելելու է մտածել անգամ Մարդու իրավունքների, նաև ժողովրդավարության մասին: Իսկ դա քաղաքակրթական աղետ է: Քանի որ, ինչպես հայտնի է, Մարդու իրավունքներից զրկվածությունը, որպես հետևանք, լրիվ ձևախեղում և բովանդակազրկում է պետականությունը, իմաստազրկում է պետության գոյությունը. վտանգելով երկրի ներկան ու ապագան, ազգն ամբողջությամբ կանգնեցնում է լինել – չլինելու խնդրի առջև:

Ցավոք, մեր ժողովուրդը՝ առավելապես վերջին 10-15 տարիներին, թյուր պատկերացում ունի Մարդու իրավունքների ու հիմնարար ազատությունների մասին: Իսկ դրանում նա չէ, որ մեղավոր է: Եթե այսօր հարցնենք առողջ, ազգային – պետական մտածողություն ունեցող ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու, թե ինչ կարծիք ունի Մարդու իրավունքների մասին, ապա գրեթե բոլորի անկեղծ պատասխանը լինելու է. «Դրանք կասկածելի նպատակներ հետապնդող արևմտյան քաղաքական այլանդակություններ են, որոնք սերմանում են, քարոզում են և օրենքի ուժով պաշտպանում են բռնություն, հանցագործություն և բոլոր հնարավոր բարոյահոգևոր, մտավոր և սեռական այլանդակություններ, նպաստում և աջակցում են հասարակության բարոյազրկման ու մարդկային բնական կերտվածքի ինքնաայլանդակումին: Խնդիր ունեն մարդու (մեծերի ու փոքրերի), ընտանիքի, հասարակության մտածողության՝ ճանաչման և ինքնաճանաչման խեղաթյուրումներով ու այլազան այլասերումներով, տոտալ բարոյազրկումով, արվեստի նպատակային այլանդակումներով և գիտության ու կրթության խաթարումների ու արժեզրկումների, նաև այլազան խաբեությունների միջոցով կեղծ արժեքներ հարկադրելու միջոցներով վերացնել ժողովուրդների ազգային-պետական կերտվածքն ու ազգային-քաղաքակրթական ինքնությունը: Այդկերպ երկրում ստեղծել բարոյահոգևոր ու մշակութային ինքնամերժողական՝ ապազարգացումային քաոս. դատապարտելով քաղաքակրթական ինքնաոչնչացման: Քանզի բացահայտ լկտիությամբ, իբր որպես մարդու իրավունք, պետական հովանավորության և պաշտպանության տակ են առնվում բոլոր տեսակների՝ փոքրից մինչև մեծ, ծանրագույնից մինչև սահմռկեցուցիչ հանցագործություններն ու հանցագործները. լիովին անպաշտպան թողնելով երկրի ազնիվ, ստեղծագործ և բարոյական կյանքով ապրող քաղաքացիներին. զրկելով նրանց անգամ Մարդու տարրական իրավունքներից»:

Փաստ է. Մարդու իրավունքները նպատակայնորեն ծառայում են երկրների ու ժողովուրդների ոչնչացմանը. – ասում են բոլորը: Քանզի մեր երկրում Մարդու իրավունքներ տարփողող ամենօրյա քարոզչությունը պնդում է, որ XXI դարին անհարիր է՝ «մոդայիկ» չէ, առնվազն հետամնացություն է բարոյական լինելը, ազնիվ ու ստեղծագործ աշխատանքով ապրելը: Իբր Մարդու իրավունքները ոտնահարող անցյալի հետադիմական մնացուկներ են մարդկային բնական բոլոր սրբություններ, որպիսիք են օրինակ Հայրենիքը, Ազգը, Ընտանիքը: Հետամնացություն է երեխաներին սիրելը, ծնողներին հարգելը, Ազգի, Հայրենիքի, Մարդու, Մարդկության, մեծի և փոքրի, ներկայի ու ապագայի նկատմամբ պատասխանատվության զգացում ունենալը: Իմաստազուրկ է անգամ արժանապատվություն ունենալը՝ եթե իհարկե հանցագործ չես և չես գտնվում ազատազրկման վայրերում:

Ցավոք մեզանում դեռևս քչերն են ուշադրություն դարձնում նրան, որ Օրենսդրական դարանակալ դիվերսիան՝ մեր նախկին իշխանությունների ձեռքով իրականացված հանցագործությունը, չնայած 1998-ից խոստացված սահմանադրական փոփոխությունների, առ այսօր ամրագրված է և շարունակաբար գործում է որպես Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական կարգավորվածություն, ըստ որի, մեր երկրում ժողովրդավարական ինստիտուներից ամբողջապես օտարվել են ժողովրդի կողմից իրեն պատկանող իշխանության ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ իրականացման գերթե բոլոր ինստիտուտները, մեխանիզմներն ու հնարավորությունները: Ուստի և ըստ այդմ ՀՀ-ում մասամբ սահմանափակվել է նաև ժողովրդավարությունը: Իսկ ի հակադրություն ՄԱԿ-ի Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր Հռչակագրի 29.3 և 30 հոդվածների, Հռչակագրի հիմնադրույթների մեծ մասը անտեսելով, և կամ դրանց մի մասի տրամաբանությունը՝ զորօրինակ 21; 22; 23; 24; 25; 26; 29 հոդվածներում ամրագրված դրույթները, նենգափոխված ձևերով ՀՀ Սահմանադրություն ներկրելով, ըստ էության, օրենքի ուժով ՀՀ քաղաքացիներիս լրիվորեն զրկել են նաև Մարդու գրեթե բոլոր անօտարելի իրավունքներից:

Արդյունքն այն է, ինչ ունենք՝ ինչին հասել ենք. համատարած գործազրկություն, ծայրահեղ կարիքավորություն (որը սպառնում է շուտով իսկ վերածվել զանգվածային աղքատության), օրավուր աճող անգրագիտացում, սպառնալից չափերի ձգտող բարոյազրկում, հավատի ու վստահության արագընթաց նվազում, նաև զանգվածային հուսահատություն ու հուսալքում: ՀՀ-ում առկա է հակաքաղաքակրթական, ապազարգացումային և ինքնակործան փաստացի իրավիճակ, որն արդեն իսկ վտանգել է մեր՝ Ազգի ու Հայրենիքի ներկան, և սպառնում է ապագա չունե­նալու՝ աշխարհասփյուռ թափառումներով ուրիշներից մեր համար իմաստազուրկ գոյապահպանության միջոցներ մուրալու համահայկական մղձավանջ:

Ելնելով այս ամենից, այսօր, ավելի քան կարևոր է, օգոստոսի 16-ի «օրենսդրական» նախաձեռնությունն որակել ոչ միայն որպես սահմանադրական դիվերսիա, այլև ՀՀ օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունների դեմ համաժողովրդական քաղաքակրթական ապստամբության հրահրման կանխամտածված ՍԱԴՐԱՆՔ: Քանզի ակնհայտ է, որ մենք՝ ՀՀ Ժողովուրդը, որպես ազգային-քաղաքակրթական առաջիկա Մեծ Չարիքից կանխավ խուսափելու, այն կանխարգելելու վերջին միջոց, վաղն իսկ ստիպված ենք լինելու ընդվզել և գնալ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅԱՆ, այն է, ազգային քաղաքակրթության բոլոր սոցիալական, բարոյահոգևոր, մշակութային (Արվեստի, Գիտության և Կրթության բոլոր բնագավառները ներդաշնակող) ոլորտները փոխլրացումային փոխօգնությամբ ամբողջացնելու, արտաքին ու ներքին ագրեսիվ ներխուժումներից` այլ և այլ այլասերումներից երկրի քաղաքակրթական անվտանգությունն ու պաշտպանվածությունը ամրակայելուն նպատակաուղղված համաժողովրդական ակտիվ գործողությունների, եթե.

1. ՀՀ Ազգային ժողովը չհամառի և հրաժարվի իր՝ սահմանադրական – օրենսդրական հանցագործ մտադրություններից,

2. Եթե ՀՀ Սահմանադրական դատարանը պատգամավորական սույն նախաձեռնությունը չգնահատի որպես ժողովրդի ու երկրի հանդեպ կատարվող՝ կանխամտածված ծանրագույն հանցագործություն,

3. Եթե ՀՀ նախագահը՝ ՀՀ Սահմանադրական կարգի պահպանման երաշխավորը, ի պաշտոնե պաշտպան չկանգնի մեր երկրին ու ժողովրդին՝ ժողովրդավարությանն ու Մարդու իրավունքներին,

4. Եթե ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանը, Հայաստանում Մարդու իրավունքների դեմ կազմակերպված սույն սահմանադրական – օրենսդրական դավադրությունը, իրեն տրված լիազորություններով ժամանակին չկասեցնի, նաև չարձագանքի սույն դավադրությունը իրականացնող և նրանց սատարող մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու մեր պահանջին:

ԿՈՉՈՎ ԴԻՄՈՒՄ ԵՆՔ բոլորին՝ Հայաստանի Հանրապետության ներկայով ու ապագայով անհանգստացող և իրենց պատասխանատու զգացող ՀՀ բոլոր քաղաքացիներին՝ հայերին ու ոչ հայերին, ազգային մեծամասնությանն ու փոքրամասնություններին, անհատապես, կոլեկտիվներով, կառույցներով և ազգովին այսօր՝ ազգային – քաղաքակրթական Մեծ Աղետի նախաշեմին վճռականորեն և անզիջում պահանջել, որ մեր երկրում օրենքի ուժով կասեցվեն սահմանադրական – օրենսդրական բոլոր ագրեսիվ ներխուժումներն ու վերջ տան մեր Տունը մեր ձեռքով քանդելու բոլոր փորձերին:

ՈՐՊԵՍԶԻ ՎԱՂԸ համաձայն ՄԱԿ-ի Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր հռչակագրի, որպես վերջին միջոց, մենք՝ ՀՀ քաղաքացիներս ստիպված չլինենք համահավաք ընդվզումով ապստամբել՝ ՀՀ օրենսդիր իշխանության հանցագործ կամայականությունը վերացնելու, մեր երկրում Մարդու իրավունքները, Ժողովրդավարությունն ու Սահմանադրական կարգը պաշտպանելու համար: Կամ էլ՝ այսօրվա մեր իսկ թերացման պատճառով, վաղը ստիպված չլինենք կրկին դիմել զենքի և լինել – չլինելու վճռորոշ պատերազմի՝ նոր զրկանքների ու կորուստների ճանապարհով ազատագրելու մեր Հայրենիքը օտար զավթումներից:

Սիմոն ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ
Զորացույցի հարցադրումների և պահանջների պատասխանատու

ՄԻԱՅՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՐԵՆ, ՕՍՏԱՊ ԻԲՐԱՀԻՄՈՎԻՉ

Սահմանադրության հետ կապված բազարները Հայրենիքիս մեջ այնքան են ահագնացել, որ թվում է, թե Քոչարյանն ու կոալիցիան արդեն եկել են ընդդիմության հախից եւ իրենց կարող են թույլ տալ մտահայեցողությամբ զբաղվել: Սահմանադրություն հորինելու մյուս պատրվակը կարող է լինելը Քոչարյանին երրորդ ժամկետ նստեցնելը, բայց վերջինս հայտարարել է, որ ինքը  չի ուզում, ուրեմն ստիպված ենք վերադառնալու առաջին մտքին: (Փակագծերում նշենք, որ Սահմանադրության համար գրանտ չեն տալիս, սա ոչ սոցիալական քարտեր են, ոչ Լինսի ճանապարհներ` այսինքն կարճաժամկետ կոռուպցիոն գործողության հնարավորություն չկա): Իհարկե, կարելի է եվրոպա-վենետիկյան արդարացումներ էլ հորինել, սակայն դա միայն Եվրոպայի ու պատգամավորների համար. լուրջ մարդիկ հասկանում ենք, որ այստեղ ոչ մի Վենետիկի թուղթ էլ չկա:

Մի կողմ թողնենք այն հարցը, թե արդյոք հակասահմանադրական Քոչարյանը ունի Սահմանադրություն գրելու իրավունք (Հեկուբը նրան ինչ կամ նա` Հեկուբին), եթե Կարապետիչը` տելեվիզրով խոսալու իրավունք ունի, Վարյանը` մարդ ծեծելու, իսկ Կուկուն մարդ սպանելու, ապա Քոչարյանին ի՞նչ է եղել: Մեր կոնֆորմիստորեն միջինացված բարոյականությունը չի ճանաչում բարոյական արգելքներ, այլ միայն աստիճանակարգում եւ ախպերություն:

Ինչպե՞ս սահմանադրորեն փոխել իշխանությունը:

Ընդդիմությունն այնքան երկար խոսեց սահմանադրական ճանապարհի մասին, որ փորձեցինք Սահմանադրությունից քչփորել-հանել իշխանության փոփոխման բոլոր հնարավոր մեխանիզմները: Այդպիսի մի մեխանիզմը ընտրություններ էին: Սակայն բոլորս, ովքեր արդեն ստացել են հասունության ատեստատ, գիտենք, որ ընտրությունները կազմում ու կազմակերպում է Քոչարյանը, իսկ նա, որպես իշխանության ճշմարիտ ներկայացուցիչ, չի անի այնպիսի քայլ, որ կթուլացնի իր իշխանությունը: Մյուս տարբերակը, ըստ Սահմանադրության, Քոչարյանի հրաժարականն է. բայց եթե Քոչարյանի սպառնում եք Հաագայով, ապա նա կպահի իր աթոռը մինչեւ վերջին փամփուշտը:

Սահմանադրական ճանապարհի մասին խոսելիս անհրաժեշտ է վերհիշել, թե ինչի համար է Սահմանադրությունը. նրա նպատակը մարդկանց հիմնարար իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանությունն է: Եթե այդ ազատությունները խախտվում են, ապա մենք բնական իրավունք ունենք վերականգնելու Աստծո կողմից տրվածը, եւ այս պարագայում մեր ազատությունները չպաշտպանող Սահմանադրությունը դառնում է թղթի կտոր: Մարդկանց ու քաղաքացիների բնական իրավունքները չեն կարող ստորադաս լինել քաղաքական էլիտային շուստրիության, որը տվյալ դեպքում կոչվում է «Սահմանադրություն»:

Ում ինչին է պետք Սահմանադրությունը:

Պարզ է, որ Քոչարյանի համար Սահմանադրությունը դարձել է Հայաստանի քաղաքացիներին պատժելու գործիք` մի քիչ ավելի բարձր հնչեղության, քան Գրիգոր Ամալյանը կամ Աղվան Հովսեփյանը: Քոչարյանը սիրում է այս Սահմանադրությունը, որն իրեն հնարավորություն է տալիս ձեւել ամեն ինչ` Հայաստանի քաղաքական սպեկտրից մինչեւ Երեւանի կանաչ տարածքները: Սահմանադրական փոփոխությունների նրա փաթեթը նպատակ ունի սրելու ձեւարարի իր մկրատը, մեկ էլ` հավերժացնելու իրեն այդ պաշտոնում:

Արշակ Սադոյանին Սահմանադրությունը պետք է իր ինտելեկտուալ կարողությունները ներկայացնելու, ամբիոնում հավերժանալու համար, նաեւ` որպես 95-96-ի ընդդիմադրի քաղցր հուշ:

Ընդդիմությանը Սահմանադրությունը պետք է Մատենադարանի հարթակից այդ մասին խոսելու եւ այդ հարթակից չիջնելու` այնտեղ հավերժանալու համար:

Ինձ ու քեզ այս Սահմանադրությունը պետք չի: Այն թույլ է տվել առնվազն երկու հեղաշրջում ու փչացել է: Նորոգելու հնարավորություն չկա, քանի չեն վերականգնվել իմ ու քո բնական իրավունքները. երբ կվերականգնվեն, այն ժամանակ էլ կմտածենք, թե ինչպիսի փաստաթղթով ամրագրենք այդ իրավունքները. առայժմ ես մտածում եմ իմ հավերժական հոգու փրկության մասին, եւ ոչ տարածքա-սիմվոլային հավերժության մասին:

Թերեւս պատճառը ոչ քրիստոնեական երկրների դոմինանտ հարեւանությունն է, այնտեղից ներգաղթածների մենթալիտետը, եւ ինչու ոչ` նաեւ շրջափակումը, որ մոռացած 1700-ամյա ավանդները, փրկությունն այլեւս չենք կապում իմ ու քո ազատության հետ, այլ իսլամական ֆատալիզմով փնտրում ենք օլիգարխին, նախագահին ու Սահմանադրությանը ենթարկվելու մեջ:

Համակարգչի մեջ այս տեքստը պարունակող ֆայլի անունը դրել եմ «սահմանադրություն» եւ ամեն անգամ ֆայլը փակելիս համակարգիչը հարցնում է. «ցանկանո՞ւմ ես արդյոք պահպանել սահմանադրության փոփոխությունները»: Տալիս եմ «այո» հրամանը ու հասկանում, թե ինչու է Քոչարյանն այդքան հանգիստ վերաբերվում սահմանադրական փոփոխություններին` նրան թվում է, թե գործ ունի մի խելոք, անշունչ ու իր հրամանները կատարող գործիքի` հայ ժողովրդի հետ:

P.S. Եթե ընդդիմությունը վերադառնա ասպարեզ, Քոչարյանը կզբաղվի նրանցով եւ կդադարի սահմանադրական (հակասահմանադրական?) մտավարժանքներով զբաղվելը: Արդեն իսկ կարեւոր ներդրում կլինի Հայրենիքի փրկության գործում:

Աղասի ԵՆՈՔՅԱՆ
«Առավոտ», 10.09.04 

ԴՐԱԽՏԱՅԻՆ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐԻՑ ԿԾԱՂԿԻ

Նոր Շահումյանը ԼՂՀ զարգացման ծրագրում իր ուրույն տեղն ունի: Քարվաճառի շրջանը խորհրդային տարիներին ճանաչված էր իր հանքային ջրերով, առողջարաններով և  սնդիկի գործարանով: Ներկայումս շրջանում  բնակվել ցանկացողներին ապահովում են նորակառույց բնակարաններով, հողատարածքով, անասնավարկով և ընտանիքը տեղափոխելու ճանապարհածախսով:

Դրանով հանդերձ, շրջանում կան նաև բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ:

– Շրջանն այսօր ունի 16 համայնք, որոնցից 14-ը ապահովված են մշտական էլեկտրական հոսանքով,- ասում է շրջվարչակազմի ղեկավար Վասիլի Նալբանդյանը:- Բացակայում է կապի համակարգը: Այս հիմնախնդիրը մինչև մեկ ամիսը լուծում կստանա: «Ղարաբաղ տելեկոմը» նոր աշտարակ է կառուցում, որի  շնորհիվ նշված ժամկետում կարող ենք օգտվել բջջային կապից:

Անբանի համար մանանա չի թափվելու

Զարգացման գոտու բնակիչները անխտիր կերպով ստացել են միևնույն քանակությամբ գումարներ, բայց ոչ բոլորն են  այդ գումարները նպատակային օգտագործել: Այդ պատճառով էլ բնակչության շրջանում կան դժգոհողներ, որոնք գտնում են, թե իրենց խաբել են: Երբ փորձեցինք հասկանալ, թե բանն ինչումն է, պարզվեց, որ իրենք ստացել են այն ամենը, ինչը որ օրենքով  էր սահմանված: Պարզապես կան նաև «արհեստավարժ դժգոհ» խավի ներկայացուցիչներ:

– Շահումյանի շրջանի առաջնային խնդիրը ճանապարհներն են, տարեկան 10-15 սողանքային փլուզումներ են լինում, որոնք անանցանելի են դարձնում առանց այն էլ վատ ճանապարհները,-ասում է Վլադիմիր Նալբանդյանը,-բայց վարչապետը խոստացել է աջակցել, որպեսզի խնդիրը շուտափույթ լուծում ստանա:

Շրջանի 16 համայնքներում էլ կան դպրոցներ, որոնք տեղակայված են նորակառույց հարմարեցված շինություններում: Այլ հարց է, որ որոշ մասնագետների պակաս է զգացվում: Մշակույթի եվ սպորտի պալատը, որը կառուցվում է վարչակազմի շենքի հարևանությամբ, շուտով շահագործման կհանձնվի:

Գործարարն այստեղ շահույթ կունենա

Նախկինում Քարվաճառի շրջանում ապրել է 40-42 հազար մարդ: Բնակիչները հիմնականում զբաղվել են անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ, ինչպես նաև աշխատել են հանքային ջրերի և սնդիկի գործարաննեում:

– Այսօր էլ, եթե մեծ ներդրումներ կատարվեն շրջանում՝ ստեղծվեն ֆերմաներ, կաթնամշակման ձեռնարկություններ, զարգանա մեղվաբուծությունը, ինչու չէ՝ կառուցվեն առողջարաններ, ապա դա շահավետ կլինի գործարարների համար, իսկ բնակիչներն էլ կապահովվեն աշխատանքով: Արդյունքում՝ շրջանը արագ կզարգանա,- համոզված է վարչակազմի ղեկավարը:

Տնքում են թաքցված ու հաշմված խաչքարերը

Շահումյանի շրջանի Ծար բնակատեղին նախկին Վայկունիք գավառի կենտրոնն է եղել: Այն հայտնի է իր եկեղեցիներով  ու խաչքարերով: Սակայն պատմական այդ կոթողները բարբարոսաբար ջարդված ու տների պատերի մեջ էին թաղված: Իսկ հինավուրց եկեղեցին ազերիները վերածել էին անասնագոմի:

Անվճար էլեկտրաէներգիան բոլորովին էլ հեքիաթ չի

Գյուղի առաջնային խնդիրը էլեկտրական հոսանքն է: Արդեն 6-րդ  տարին է, ինչ բնակիչները չունեն մշտական էլեկտրական հոսանք: Խնդիրը մոտ ժամանակներս լուծում կստանա, վարչակազմի ղեկավարը վերջապես կառավարությունից ձեռք էր բերել հիդրոգեներատոր:

– Շուտով գյուղը կօգտվի 24-ժամյա անվճար էլեկտրաէներգիայից,-ուրախությամբ տեղեկացրեց համայնքի երիտասարդ ղեկավարը, որն իր ընտանիքով արդեն 6-րդ տարին է, ինչ ապրում է Ծար գյուղում:

Եվ ծարեցիները, և Քարվաճառի շրջանի մյուս բնակիչները դրախտային երկիր ասվածը վերագրում են իրենց շրջանին: Նրանք համոզված են, որ ոչ հեռու ապագայում Շահումյանի շրջանը դառնալու է առողջարանային և տնտեսապես զարգացած գոտի տարածաշրջանում:

Անի ԱԶԱՏՅԱՆ

«ԱՆՈՒՆԸ ԿԱ՝ ԱՄԱՆՈՒՄԸ ՉԿԱ»

Արցախի հարավային մասում զարգացման գոտի ասվածը նման է «Անունը կա՝ ամանունը չկա» թևավոր արտահայտությանը:

Հարավային շրջանի հողերը  իրենց բերրիությամբ ոչ միայն չեն զիջում, այլև գերազանցում են Արարատյան դաշտավայրի հողերին: Իզուր չէ, որ «Մաքս գրուպը» հենց այս շրջաններում է բեղուն գործունեություն ծավալել՝ մշակելով դրանց մի մասը:

Հանգրվանեցինք դեպի այնտեղ տանող ճանապարհի վերջին գյուղում՝ Ջիվանիում: Գյուղում կան  33 նորակառույց, հարմարավետ կացարաններ: Բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ: 21-ամյա Նորայրը արդեն 6-րդ տարին է, ինչ ծնողների հետ Ախալքալաքից տեղափոխվել է Ջիվանի: Սովորում է ԱրՊՀ-ում, միաժամանակ աշխատում է տեղի միջնակարգ դպրոցում:

– Մինչ դպրոցում աշխատելը եղբորս հետ վերևի ավերված գյուղերից երկաթե ամրաններ էինք քանդում ու ծախում: Քանի որ այդ աշխատանքը վտանգավոր է, իսկ հիմա էլ արդեն հիմնական աշխատանք ունեմ՝ էլ «երկաթի գործով» չեմ զբաղվում: Գյուղի ամենամեծ խնդիրը միջշրջանային տրանսպորտի բացակայությունն է: Ուսանողներին 3 օր է անհրաժեշտ՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտ հասնելու համար:

Այնուհետև այցելեցինք Ֆիզուլի: Քաղաքի մուտքի  մոտ մի գործարար բենզալցակայան է կառուցել, ինչպես նաև՝ հացահատիկի ընդունման կետ: Աշխատողներից տեղեկացանք, որ քաղաքում ապրողներ կան: Վերաբնակներն իրենց սեփական միջոցներով վերանորոգել են ոչ այնքան մեծ ավերածություններով տները և հիմա բնակվում են այդտեղ:

Ջեբրայիլն անցնելուց հետո մեր հաջորդ հանգրվանը Քաշաթաղի շրջանի Հայկազյան գյուղն էր: Պատահաբար ճանապարհին հանդիպեցինք գյուղապետ Ռուբեն Խաչատրյանին, որն էլ վրդովված վրա տվեց.

– Եթե ձևի համար եք եկել էստեղ, որպեսզի «պտիչկա դնեք», ապա ասեմ, որ շատ լավ ենք ապրում, հիանալի պայմաններ են, չունենք ոչ մի պրոբլեմ, իսկ եթե իսկապես սրտացավության կա ձեզ մոտ, ապա չեմ թաքցնի՝ արդեն մի քանի տարի է, ինչ ապրում եմ այս գյուղում, ոչ խմելու ջուր ունենք, ոչ էլեկտրական հոսանք: Բայց, մեկ է, չեմ կարող թողնել ամեն ինչ ու հետ դառնալ, քանի որ հենց էստեղ պատերազմի ժամանակ բազում ընկերներ եմ կորցրել:

Այգեհովիտ գյուղում ևս էլեկտրական հոսանքը մեծ խնդիր էր: Դեռ գյուղ չմտած՝ ճանապարհին հանդիպեցինք մի խումբ գյուղացիների: Նրանք դժգոհեցին, որ շրջանի վարչակազմը նույնիսկ գրավով վարկեր չի տալիս, իսկ խոստացած կոմբայնն էլ մինչ օրս չեն ստացել և ստիպված են լինում այլ տեղերից վարձակալել: Այս գյուղերի համար տեղեկատվության միակ միջոցը շաբաթը մեկ անգամ գյուղ եկող ավտոբուսի վարորդներն են:

Միգրացիայի, փախստականների և վերաբնակեցման վարչության պետ Սերժ Ամիրխանյանը հարավային շրջաններում զարգացման խոշոր ծրագրերի չիրականացման գլխավոր պատճառը համարում է առայժմ բյուջեում համապատասխան գումարների սակավությունը և ավելացնում՝ եղած հնարավորություններն օգտագործում ենք ըստ ամենայնի: Մասնավորապես,  բոլոր ընտանիքներին 200000-ական դրամ է հատկացվել՝ 10 տարի անց տոկոսներով վերադարձնելու պայմանով:

Ինչ խոսք, չենք ասում, թե ոչինչ չի արվում հարավային շրջանների վերաբնակեցման ու զարգացման ուղղությամբ, բայց նաև համոզված ենք, որ ցանկության դեպքում շատ ավելին կարելի էր անել: Ինչ վերաբերում է հիշյալ գումարին, ապա մեզ մոտ դա միջինից փոքր ինչ բարձր պաշտոնյայի մեկ ամսվա աշխատավարձն է: Այնպես որ՝ պետք չէ, պարոնայք…

Новое время

Народ и власть: единство и борьба противоположностей?

Завершились очередные выборы… Буквально через день СМИ запестрели отзывами об их результатах – иногда эмоциональными, иногда аналитическими. Но было что-то общее во всех статьях и передачах – их авторы, кто по журналистской необходимости, кто в желании быть первым в констатации истины – спешили довести до читателя или зрителя однозначно-простую, очевидную истину. Суммарная оценка итогов выбора мэра г.Степанакерта формулируется одной конкретной, но весьма емкой фразой – “мы победили”. Диапазон выступающих с подобным заявлением не только людей, но и общественных прослоек столь обширен, что трудно представить, кто же это – “мы”? Наиболее распространенный и, на первый взгляд, самый логичный ответ на этот вопрос – народ победил власть предержащих.

Но логика становится гораздо менее очевидной и менее полновесной, когда задумываешься над смыслом “победы”, когда начинаешь рассматривать ее не как сиюминутный успех в конкретном противостоянии, а в общем контексте стратегических задач, стоящих перед нацией.

Сама формула “народ против власти” проигрышна уже по своей сути. В ней изначально заложены семена раскола нации на два лагеря, существование которых в перспективе государственного строительства не вызывает разнотолков. Веками проверенная, тысячекратно повторенная, конкретно-емкая идеология “О, народ армянский, твое спасение – в твоем единстве!” – весомейший тому аргумент.

Позволю себе небольшое отступление, сославшись на оценку В. Путиным недавних событий в североосетинском городке Беслан – “…это попытка взорвать изнутри ситуацию в Северном Кавказе и те, кто поддается провокациям подобного рода, будут рассматриваться как соучастники и пособники террористов”. Считая маловероятной запрограммированность сложившейся ситуации у нас, вместе с тем хочу указать на недопустимость дальнейшего отчуждения властей от народа.

Это наши власти. Нами же избранные. А появление на политическом Олимпе из нашей же среды многих и многих назначаемых чиновников, мягко говоря, недостойных этих должностей, опять же наша общая беда и общая вина. Подобное стало возможным лишь по причине царящей в обществе морально-нравственной атмосферы социальной апатии, произвола, вседозволенности, протекционизма и коррумпированности. Отсюда и недоверие к властям, навязываемое населению предубеждение к каким-бы то ни было действиям властей, расширяющаяся пропасть между основной нищей народной массой и узкой прослойкой все более богатеющей чиновничьей братии, а также связанной с ней бизнес-элиты.

Хочется верить, что всколыхнувшееся народное сознание поставит надежный заслон подобным явлениям – “процесс пошел…” И думается,  будет расти и расти число тех, кто – будь то в избирательной кабине или внутри себя – сделал выбор в пользу честности, порядочности, самоотверженного патриотизма.

Локальные же победы “кого-то” над “кем-то” в перспективе предстоящих гораздо более важных выборов и событий, и, как следствие, социальных противостояний, должны уступить место победам “чего-то”  над “чем-то”, ибо таят в себе угрозу “затаптывания” курса на достижение независимости и построения единого государства, требующих всеобщей мобилизации ресурсов на основе полного единения. И поэтому – победило чувство собственного достоинства народа над наметившейся и усердно подпитываемой социальной апатией. Победило осознание необходимости демократических перемен и приоритета демократических ценностей над пассивным созерцанием культивируемой “совковой” идеологии и инерции государственного строительства по старому методу и подобию.

И уже в этом аспекте можно без доли обоснованной иронии (иногда, к сожалению, и озлобленности)  воспринимать заявления довольно большого числа “провластных” личностей о своем отнюдь не предрешенном выборе.

Возможно, в подобной “диффузии” наметится путь к единению народа и властей в условиях жесткой внешней конфронтации.

Не вдаваясь в дебри политической ситуации вокруг НКР, остановлюсь лишь на одном весьма важном моменте, который четко проглядывается за пусть и дипломатически выдержанными заявлениями представителей мировых держав. Нагорный Карабах выведен из общего списка непризнанных государств. Нам и только нам дана возможность доказать свою состоятельность как цивилизованной нации. Лишь нам дан шанс доказать свою “невитринную” приверженность демократическим ценностям, свою непреклонную решимость строить истинно демократическое государство. В этом наш шанс довести до логического завершения военную победу. В этом наш святой долг перед памятью павших за эту победу.

Очередной верный шаг в этом направлении наш народ сделал в августе 2004 года. И то, насколько быстро пойдет движение, зависит от правильной оценки властями августовских событий; от того, какую оценку получат позорящие нашу государственность действия отдельных представителей госаппарата; от того, почувствует ли себя власть частью  народа, исполнителем воли народа.

Выборы мэра г. Степанакерта еще раз доказали одну непреложную истину – разум народа бдит, ясно и четко оценивая любую, даже самую запутанную ситуацию.

Гагик БАГУНЦ

Общество ощутило потребность в новом типе руководителя

Последние события во внутриполитической жизни Нагорного Карабаха продемонстрировали явное замешательство в некоторых кругах в связи с неудачей властных структур на выборах в органы местного самоуправления. Очевидно, продемонстрировали они и видимое недовольство общества, рост гражданского сознания и потребность его в руководителях нового типа. И власти, и общество прекрасно осознают, что недалек день парламентских, а затем и президентских выборов. Каким окажется расклад сил? Как будут вести себя люди, сегодня стоящие у власти, и те, кто намерен прийти им на смену?

Эти вопросы требуют ответа сейчас: чтобы успели сориентироваться и избиратели, и потенциальные кандидаты.

Прежде всего, следует рассмотреть, когда обычно возни-кает идея о ротации власти. Во-первых, тогда, когда чиновники, используя свое положение, отхватывают себе настолько жирные куски при приватизации и в бизнесе, что другим ничего не остается.

Во-вторых, если власть предержащие потеряли или по меньшей мере не показывают уважения по отношению к достоинству каждого гражданина своей страны. Когда чиновник, служебным долгом которого является решение проблем граждан, отмахивается от этих граждан, как от назойливых мух, и даже отменяет в своем рабочем режиме приемные дни.

В-третьих, сознательному электорату шибко не нравится, когда власть работает не публично, когда о ее деятельности становится известно либо из приватных разговоров и слухов, либо из ничего не содержащей официальной информации, но никак не из открытых масс-медиа или  публичных мероприятий.

В-четвертых, люди теряют веру во власть, когда публично признанный виновным чиновник не просто не наказывается, но еще и «осуждается» на повышение по должности.

В-пятых, избирателям неприятно назначение на высокие должности “послушных” и “неконфликтных”, а не профессиональных кадров.

Словом, идеальная власть для общества – это лидеры-профессионалы, обладающие организаторскими способностями, на время пребывания у власти не занимающиеся бизнесом, не злоупотребляющие своим положением, уважающие права и достоинства каждого человека, работающие публично, не боящиеся признать собственные ошибки и открыто их исправлять.

Попробуйте рассмотреть, насколько часть нынешних чиновников соответствует данным требованиям, и вы поймете, почему степанакертцы 22 августа не пожелали избрать на пост мэра кандидата от власти. Кроме того, около 45 глав сельских общин также не были переизбраны на своих постах, и на их место пришли новые люди. Это тоже о многом говорит.

А все дело в том, что за последние несколько лет бюрократическо-чиновничья система превратилась в бескрайнюю китайскую стену, в которой обычному человеку непросто даже лазейку найти. Человек, по логике идущий со своими проблемами в государственные органы, наталкивается на такое безразличие и неприязнь, что в следующий раз решает свои проблемы сам, обращаясь к взятке или «крыше». Даже депутаты – народные  избранники – которым, как говорится, сам Бог велел быть с народом, приняли для себя регламент работы, не обязывающий их встречаться с избирателями и полностью исключивший процедуру отзыва депутата. Представляете: вы избрали депутата, и, кем бы он ни был, как бы ни работал, он останется на этом посту 5 лет – без права отзыва.

Люди настолько потеряли веру в чиновников среднего эшелона и чуть выше, что «сотворили» интересную статистику: выяснилось, что количество писем-жалоб, которые граждане направляют президенту страны, намного превышает объем корреспонденции, поступающей в  остальные органы власти, вместе взятые. О чем это говорит? Да прежде всего о том, что люди, потерявшие надежду на помощь в средних эшелонах, то есть там, где она должна быть, вынуждены бывают обратиться к высшим властям в поисках справедливости.

Есть еще один «штрих» нынешней бюрократической системы: она практически не реагирует на критику, которая звучит в ее адрес. В  газетах выходят обличающие статьи, по телевизору показывают различные передачи, но трудно припомнить случай, чтобы кого-то привлекли к ответственности за факты, изложенные в прессе. Пожалуй, всего раз или два после опубликования статьи в отношении нарушителя открывалось уголовное дело, которое, в конце концов, завершалось его оправданием. Это говорит о «командном» образе деятельности властей, где нет чужих среди своих и каждого брата надо защищать, иначе в китайской стене образуется брешь.

Большая часть «издержек» бюрократической системы бывает, как правило, обусловлена избирательной системой. Иначе говоря, если депутат или чиновник избирается не по желанию народа, а с помощью административной или, скажем, криминальной системы, он не считает себя подотчетным народу, он не уважает его, не встречается с ним, не принимает, потому что знает, что его снова изберут без участия народа. Если же потенциальный кандидат связывает свои надежды с народом, он никогда не станет избегать встреч с избирателями, с прессой, и будет сам заинтересован в публичной политике. А вы знаете, как трудно пригласить наших чиновников на открытый разговор, на “круглые столы”? Кроме того, что многие просто не умеют говорить (а ведь это должен уметь каждый чиновник), некоторые просто не заинтересованы в том, чтобы рассказать своим избирателям и простым налогоплательщикам о том хорошем, что ими сделано. Им это просто не надо.

Резюмируя сказанное, отметим, что именно таким несоответствием обусловлено появление в обществе явной востребованности в нового типа руководителях. В людях, которые, проезжая на своей “31-й” мимо старой женщины у дороги, остановятся и подвезут ее. В людях, у которых не будет отдельных приемных дней и которые не будут переправлять жалобы граждан тем, на кого те пожаловались. В людях, понимающих, что их пребывание на должности – это не воздание по заслугам, а работа, и что дальнейшее пребывание их на данном посту зависит от голоса каждого. В людях, которые будут отчитываться перед своими избирателями за хорошее и плохое.

Только – где же найти таких людей? Нынешний кадровый арсенал невелик, а новых людей не взрастили. Да и времени в обрез осталось до парламентских выборов.

Это вопросы, требующие ответа у общества. Общества, оказавшегося на грани возможности политического урегулирования конфликта. Сегодня особенно важно, какие у нас будут руководители. Ведь власть, уполномоченная  народом подписывать политические решения, должна быть облачена абсолютным доверием общества.

Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————

Коммуникации

Кавказский транспортный узел накануне больших потрясений

Последнее время ознаменовалось целым рядом заявлений о намерениях начать большую перекройку транспортно-магистральной карты Южного Кавказа. Сторонами возможного глобального передела выступают Турция и Грузия – с одной стороны, Россия, Иран и Азербайджан — с другой. Этот процесс призван оптимизировать евразийские грузопотоки. И одновременно он грозит полнейшей изоляцией Армении.

Грузинский обходной маневр

Во время своего визита в Турцию в конце мая президент Грузии сделал в Анкаре заявление, которое вызвало бурные обсуждения в Армении. «Мы достигли договоренности о присоединении грузинской железной дороги, проходящей по территории Аджарии, к системе железных дорог Турции», — сообщил Михаил Саакашвили после своей встречи с президентом Турции Ахмед Недждет Сезером. Речь идет о строительстве железнодорожной ветки Ризе-Батуми.

Если этот проект будет реально осуществлен, то Армения потеряет возможность добиваться открытия армяно-турецкой границы. На сегодняшний день Турции крайне необходимо получить выход в северном направлении. Единственной железнодорожной магистралью, связывающей Турцию напрямую с Россией, а через нее — с Европой, с советских времен была ветка Карс-Гюмри. Однако этот путь уже 10 лет как бездействует вследствие блокады Армении со стороны Турции. Этим Анкара обеспечивает давление на Ереван в карабахском вопросе, а также в вопросе о международном признании геноцида армян в Османской Турции.

Но блокада Армении рикошетом бьет и по самой Турции, которая лишается прямого железнодорожного сообщения со своим союзником Азербайджаном, в плачевном положении оказывается экономика приграничных с Арменией областей. В Турции в последнее время слышится все больше голосов, выступающих за разблокирование Армении. Однако, в случае реализации планов Саакашвили-Сезера, армянская ветка Карс-Гюмри станет малозначительной и нужной только самой Армении.

Саакашвили же заявляет, что когда речь идет о железной дороге, он в первую очередь думает о Грузии. Оно и понятно: на сегодняшний день Грузия хоть и граничит с Турцией, не имеет с ней железнодорожного сообщения. В случае же разблокирования ветки Карс-Гюмри Грузия будет вынуждена пользоваться транзитом Армении, попадая в зависимое положение, в то время как сегодня все обстоит наоборот — Грузия является основным «окном» в мир для блокированной Армении.

Отметим, что пока этот проект носит гипотетический характер — никакого финансирования нет, только планы. «Предстоит большая работа — вначале должен быть построен турецкий участок до границы с Грузией. Мы надеемся осуществить проект соединения двух железных дорог совместными силами и найти тех, кто вложит в проект средства. Это могут быть страны-доноры, банки, другие финансовые ресурсы», — заявил по этому поводу Михаил Саакашвили.

Отметим, что это не первый подобный проект — Грузию и Турцию уже пытались объединить другой обходной железнодорожной веткой Карс-Ахалкалаки, но необходимых 500-800 млн. долларов все не находилось. Уже больше шести лет, как объявлен тендер, но дело не сдвинулось с мертвой точки. Периодически, когда Анкара хочет шантажировать Ереван по какому-либо вопросу, вдруг всплывают слова Карс-Ахалкалаки.

Возможно, в Турции решили просто сменить название на Ризе-Батуми. Однако для Еревана, который пытается сегодня выдать этот проект за очередную «утку», угроза остается. Ведь если Вашингтон решит окончательно прижать Армению, то и финансирование быстро найдется, и подрядчики…

Азербайджан вместо Армении?

Параллельно в Баку заявляют о другом проекте, который будет реализовываться в ближайшее время. Речь идет о деблокировании азербайджанского анклава Нахичевань, частично окруженного территорией Армении. Министр транспорта Азербайджана Зия Мухаммедов заявил, что в настоящее время специалисты из Ирана и Азербайджана обсуждают вопрос о возобновлении автомобильного пассажирского сообщения между Баку и Нахичеванью через территорию Ирана, которое было прервано после начала карабахской войны. Очевидно, что разблокирование Нахичевани лишит Армению большого козыря в карабахском переговорном процессе.

Активизировалась также работа в направлении проекта «Север-Юг». Одновременно с заявлениями Саакашвили в Анкаре, в Москве была достигнута договоренность между руководителями железных дорог России, Азербайджана и Ирана об инициировании международного консорциума по созданию новой железнодорожной ветки в рамках международного транспортного коридора «Север-Юг».

Проект предусматривает строительство ветки Казвин-Решт-Астара на территории Ирана, которая призвана соединить железнодорожную структуру Ирана через Азербайджан с Россией. Дорога свяжет иранскую Астару с одноименным азербайджанским населенным пунктом. Отсюда через Евлах Иран сможет иметь железнодорожный выход на Тбилиси, а через бакинскую ветку — на Дербент и далее по России.

Этот шаг Москвы и Тегерана может означать, что Армения постепенно выдавливается из оси Иран-Россия, и соединительным звеном становится Азербайджан. Об этом говорит и другой российский проект — уже в энергетической сфере, который опять же был озвучен совсем недавно. Будучи в Баку в конце мая, Анатолий Чубайс сделал заявление, которое вызвало тихий переполох в Армении. По словам главы РАО «ЕЭС России», его компания намерена провести синхронизацию электросетей Ирана и Азербайджана, а также остальных стран СНГ в дальнейшем.

Если это реально произойдет, то под ударом окажется другой крупный энергетический проект, который разрабатывают Ереван с Тегераном. Речь идет о газопроводе из Ирана в Армению. Известно, что Армения намерена закупать газ в обмен на электроэнергию, недостаток которой испытывает сейчас Иран. При этом энергосети двух стран уже синхронизированы. Естественно, что Ирану будет выгоднее заняться сразу двойным объединением с Россией через Азербайджан — железнодорожным и энергетическим, нежели делать ставку на тупиковую на данный момент Армению.

Москва дает надежду

Правда, российская сторона пытается несколько смягчить ситуацию. Будучи в Ереване в начале апреля, глава ТПП России Евгений Примаков заявил, что Армения не оказывается за бортом проекта «Север-Юг», что в него будут подключаться и другие страны региона.

Еще более оптимистично высказался вице-спикер Национального Собрания Армении Ваан Ованнисян. По его словам, в проекте, помимо Азербайджана, задействованы также такие страны, как Индия и Оман, будет вовлекаться также Сирия.

«Известно, что Азербайджан осуществляет политику вытеснения Армении из всех транспортных и экономических программ регионального значения, но в данном случае наши партнеры — Россия, Иран и Индия — не имеют таких планов, и Армения, по всей вероятности, будет включена в программу», — сообщил Ваан Ованнисян.

А по мнению посла Армении в Иране Гегама Гарибджаняна, дорога Иран-Азербайджан-Россия вообще бесперспективна, поскольку экономически невыгодна для сторон. По убеждению посла, Армения вовлечена в программу «Север-Юг», поскольку по территории Армении должна проходить дорога Индия-Иран-Россия. «Я, как посол, сделаю максимум для того, чтобы железная дорога проходила по тому пути, который целесообразен для Республики Армения», — заявил Гарибджанян.

Российская сторона попыталась представить в Ереване и альтернативные предложения. В частности, 2 июня во время 7-го заседания армяно-российской комиссии по межпарламентскому сотрудничеству, было заявлено о необходимости развития транспортного коридора Армения — Иран — Каспийское море — Астрахань. Кроме того, в итоговом документе заседания правительствам Армении, Грузии и России было предложено подписать трехсторонний договор о разрешении вопроса о транспортном коридоре.

…Что бы ни говорили в Ереване представители Москвы, однако все это пока что проекты, в то время как бакинские заявления более похожи на реальность. Возможно, что причиной замещения Армении Азербайджаном в планах России по созданию оси с Ираном является то, что в Кремле отчаялись разблокировать абхазскую железную дорогу в ближайшее время, а Вашингтон тем временем наступает Москве на пятки в регионе.

А может быть, в Москве теперь просто меньше доверяют своему стратегическому союзнику на Кавказе, который может за спиной реализовывать экономически опасные для России проекты, как это было недавно с газопроводом Иран-Армения.

Вполне вероятно, что оба этих фактора оказывают свое влияние на начавшуюся перекройку магистральной карты региона.

Самвел МАРТИРОСЯН
ИА «Росбалт», Ереван

«Тупик» в современном мире существует только для очень ленивых

В последнее время в аналитических политических публикациях много внимания обращается на то, что, вследствие реализации различных коммуникационных проектов на Южном Кавказе, Армения оказывается в транспортном и политическом тупике. Имеются в виду энергетические коммуникации, прежде всего Баку – Тбилиси – Джейхан, проект Север – Юг (Иран – Азербайджан – Россия), турецко-грузинские проекты и т. д. В частности, в статье несомненно талантливого автора Самвела Мартиросяна утверждается, что сооружение железной дороги Карс – Ахалкалаки или Батуми – Ризе, а также – Казвин – Рей – Астара, организация автомобильного и железнодорожного сообщения между Нахичеваном и Азербайджаном через территорию Ирана приведут Армению к изоляции и тупику.  Оставив в покое столь эмоциональную оценку, как понятие «тупик», рассмотрим, насколько неблагоприятны для Армении реализуемые и планируемые коммуникационные проекты.

Необходимо заметить, что большинство из рассматриваемых проектов никак не связаны с политическими проблемами, так как Армения занимает невыгодное географическое положение и было бы странным осуществление маршрутных «крюков» во имя удобств для нее. Коммуникации осуществляются таким образом, какой диктует экономическая целесообразность. И даже если проекты излишне политизируются заинтересованными правительствами, то так или иначе, рано или поздно, экономические факторы диктуют особенности, маршруты и замыслы коммуникационного сообщения. Классическим примером тому явился проект Баку – Тбилиси – Джейхан, который никак не вяжется с экономическими условиями и, конечно же, нуждается в политической поддержке.

Утверждается, что создание коммуникационного коридора Север – Юг с участием Ирана – Азербайджана – России обуславливает изоляцию и обход Армении. Но как Армения могла бы участвовать в этом проекте, если она расположена в 300 – 400 км. от соответствующих маршрутов? Вместе с тем, создание данного транспортного направления, создание надежного сообщения между Нахичеваном и Азербайджаном через Иран и сооружение железной дороги между Грузией и Турцией приводят к следующим результатам:

1. повышается безопасность и обеспечивается многовекторность транспортной системы, тем самым прямо и косвенно снижаются претензии к сторонам конфликтов в целом;

2. западное сообщество во многом утрачивает «основания» для предъявления демагогических требований Армении относительно разблокирования коммуникаций, в том числе – с Нахичеваном, включая Мегринский клин;

3. ситуация в турецко-армянских отношениях не будет выглядеть столь драматично;

4. карабахская проблема утратит так называемую транспортную составляющую, которая беспредметно и тенденциозно используется США и Европейским союзом.

За последние годы на Южном Кавказе сложилось весьма абсурдное и, в определенной мере, рабско-сервисное транзитное мышление. Особенно это относится к общественности Грузии, а также Азербайджана. Данным двум народам внушается, что выполнение транзитной функции является подлинным счастьем для них, на основе этих проектов можно построить экономическое благополучие Грузии и Азербайджана. Конечно же, доходы от транзита могли бы стать важным фактором экономического, но отнюдь не эффективного развития. Важно то, чтобы данные коммуникации стали бы объектами по отношению к субъектам – государствам, а не наоборот (Панама – это прежде всего Панамский канал). В создавшейся ситуации было бы более обоснованно говорить не о «тупике» для Армении, а о том, что, находясь не в очень благоприятных условиях, Армения демонстрирует пример успешного экономического развития. Причем это развитие носит диверсификационный характер, развиваются многие отрасли промышленности. По темпам экономического развития Армения опережает все страны СНГ. В этом убедились международные экономические организации, правительства США и ведущих европейских государств. Армения заинтересована не в транзите, который, в сущности, не играет существенной роли в развитии ни одного государства, а в устойчивом функционировании коммуникаций Грузии и Ирана. Поживем – увидим, чья модель состоятельнее.

Артур УСПЕКАЕВ

——————————————————————————————-

Непризнанники

Абхазия: кандидату в президенты отказано в участии на выборах

Кандидат от оппозиции не может участвовать в выборах. Москва, между тем, ставит на премьер-министра Абхазии.

Всего за месяц до выборов с дистанции предвыборной гонки снят один из главных претендентов на пост главы Абхазии.

Александру Анквабу отказано в участии в предвыборной кампании в соответствии с решением, принятым Центральной избирательной комиссией 2 сентября – в последний день регистрации участников назначенных на 3 октября президентских выборов.

Экс-министр внутренних дел Абхазии времен грузино-абхазской войны 1992-93 гг., а ныне преуспевающий бизнесмен Александр Анкваб вот уже десять лет как является самым непримиримым оппонентом президента Владислава Ардзинба. Все эти годы он проживал фактически на два дома – в Москве, где сосредоточен его бизнес, и в Абхазии, в которой он осуществил целую серию благотворительных проектов.

Именно меценатская деятельность и имидж человека, способного бороться с преступностью и коррупцией, сделали его весьма популярным на Родине. На рейтинге Анкваба сказалась и болезнь президента Владислава Ардзинба, уже три года не появлявшегося на публике.

Сам Ардзинба, которому серьезные проблемы со здоровьем не позволяют принять участие в предстоящих выборах, делает ставку на действующего премьер-министра Рауля Хаджимба. Однако до недавнего времени шансы последнего на победу выглядели не очень убедительными. По популярности он уступал двум своим главным конкурентам – Александру Анквабу и лидеру другого крыла оппозиции – альянса «Единая Абхазия»-«Амцахара» Сергею Багапшу. Но здесь свое слово сказал ЦИК.

После семичасовых дебатов большинством голосов члены Центризбиркома постановили: Анкваба не регистрировать. ЦИК инкриминировал Александру Анквабу тот факт, что он не проживал последние пять лет на территории Абхазии и подвел его под утвержденный парламентом ценз оседлости.

Еще один пункт, мотивирующий решение Центризбиркома – «отказ Анкваба А.З. от прохождения тестирования в полном объеме на предмет свободного владения государственным языком Республики Абхазия». «Полный объем» фактически предусматривал сдачу экзамена на предмет знания абхазского языка. Это правило утвердил ЦИК, но Александр Анкваб посчитал, что Центризбирком превысил свои полномочия и утверждать тестирование не имел права. «Механизм проведения тестирования по языку не принят парламентом, а значит, любые его формы, предлагаемые ЦИК, незаконны», – заявил Алекасндр Анкваб.

Между тем, он не отказался предстать перед членами Лингвистической комиссии и более двух часов общался с ними исключительно на родном языке, однако от прохождения тестов отказался. В итоге комиссия в одном и том же документе вынесла два взаимоисключающих решения, смысл которых заключался в том, что претендент на главное кресло страны прекрасно владеет абхазским языком, но из-за его отказа пройти тестирование оценить его знания комиссия не может.

С цензом оседлости и вовсе произошел казус. Согласно толкованию парламента, кандидат в президенты должен проживать в республике не менее 183 дней в течение каждого из последних пяти лет. Однако в нынешней Абхазии, где процесс выезда собственных граждан за территорию республики и въезда обратно никогда не подвергался учету и регистрации, определить ежегодное количество прожитых в республике дней невозможно.

По словам председателя Центризбиркома Сергея Смыра, цензовым шлагбаумом стал полученный по запросу ЦИК документ от налоговых служб России, сообщавший, что Александр Анкваб своевременно оплачивал налоги.

Соратник Александра Анкваба, председатель оппозиционного движения «Айтайра» Леонид Лакербая находит эти аргументы неубедительными. «Для того, чтобы быть законопослушным налогоплательщиком в России, необязательно постоянно проживать на территории этой страны, можно находиться в Абхазии и не иметь проблем с выплатой налогов, – сказал он. – Для нас решение ЦИК не стало неожиданным. Еще задолго до начала предвыборной компании ЦИК была сверху дана команда любой ценой снять с дистанции Анкваба, вот Центризбирком и исполнил задание».

Уже на следующий день после озвученного вердикта ЦИК, к офису «Айтайра» стали съезжаться многочисленные сторонники снятого с предвыборной гонки политика. Александр Анкваб призвал их не предпринимать никаких акций и сообщил им, что будет опротестовывать решение ЦИК через суд.

До решения суда количество кандидатов в президенты Абхазии будет исчисляться шестью претендентами – это вице-президент Абхазии В. Аршба, премьер-министр Р. Хаджимба, глава энергетической компании «Черноморэнерго» С. Багапш, экс-премьер А. Джергения, бывший министр иностранных дел С. Шамба и лидер Народной партии Я. Лакоба.

При этом, чрезмерное навязывание Москвой своего выбора в лице Хаджимба может как положительно, так и отрицательно сказаться на перспективах премьер-министра в его борьбе за президентское кресло. Здесь, как говорится, «лишь бы палку не перегнуть».

Между тем, в случае окончательного снятия с дистанции Александра Анкваба существует вариант, что он призовет своих многочисленных сторонников голосовать за Сергея Багапша. По крайней мере, источники в предвыборном штабе Багапша сообщают, что переговоры по этому поводу уже ведутся, и в обмен на поддержку Анквабу будет предложено кресло главы правительства.

Инал ХАШИГ
Сухум, для IWPR

Время утери доверия на Кавказе

Все три сохраняющиеся на Южном Кавказе конфликта имеют, в общем, один и тот же источник – взаимное недоверие между народами “малыми” (бывших автономий советского периода) и “большими” (титульных народов официально признанных государств).  Любые будущие статусы этих автономий могут быть установлены только в одном случае – если между собой договорятся эти самые два народа: «большой” и “малый”. Причем инициатива должна исходить от “больших» народов – не только потому, что они “большие”, но и потому, что, как корни конфликтов, так и сам их ход, как правило, являются следствием действий «больших” народов. Ход событий у всех был приблизительно такой: а) «малый” народ высказывал недовольство тем, что его права ущемляются «большим” народом (насколько обоснованы были эти недовольства – другой вопрос) и требовал изменения своего статуса (например, признать его независимым государством); б) в ответ “большой” народ прибегал к силе, чтобы сохранить “территориальную целостность” страны в границах соответствующей бывшей советской республики. Результатом становились не только человеческие жертвы, но и то, что  “малый” народ получал еще более весомый довод в пользу того, что данный «большой” народ представляет опасность для существования данного «малого”.  Тупик взаимного недоверия становился глубже.

За годы, прошедшие после установления перемирия в зонах конфликта, было приложено много усилий, чтобы укрепить взаимное доверие между “сторонами” всех трех конфликтов. Кое-какой прогресс был достигнут  – больше всего в районе грузино-югоосетинского конфликта (здесь грузины и осетины неплохо общались между собой),  а меньше всего  – в районе карабахского конфликта, ибо официальный Баку насаждает примерно следующую идеологию: “армянин” – значит  “агрессор” и никак иначе.

С сожалением приходится констатировать, что за последние два-три месяца ситуация со взаимным доверием резко ухудшилась во всех трех «конфликтных» зонах.

Первым это случилось там, где это ожидалось меньше всего – в Южной Осетии. Вначале, казалось, ничто не предвещало беды (а утрата доверия, пусть не прозвучит кощунственно, не меньшая беда, чем даже человеческие жертвы). Новоизбранный президент Грузии Михаил Саакашвили начал произносить речи о готовности решать конфликты в Южной Осетии и Абхазии мирным путем. Однако в дальнейшем официальный Тбилиси как будто специально делал все, чтобы спровоцировать новые  стычки между двумя народами.

Для достижения примирения в Южной Осетии грузинскому руководству необходимо было добиться следующего: а) показать осетинам Южной Осетии, что Грузия считает их своими гражданами и заботится об их безопасности не меньше, чем о безопасности этнических грузин; б) укреплять хорошие отношения с Россией – со страной с трудно предсказуемым поведением, которая имеет ключевую роль в развитии событий на Южном Кавказе (а в Южной Осетии – в особенности). Сам  президент Саакашвили высказался в том духе, что будет стремиться к такому решению, которое дало бы возможность России «сохранить свое лицо”. Первые действия грузинского руководства, казалось, соответствовали этим ожиданиям. Но чем дальше, тем больше было впечатление, что Грузия, как будто нарочно, делает все “с точностью до наоборот”.

История с гуманитарной мукой лучшее, хотя и не единственное доказательство сказанного. Тбилиси поднял шум о «незаконном ввозе” этой муки, что конечно же, было абсолютной правдой: дорога из России в Южную Осетию не контролируется  грузинской таможней. Но ведь так было на этой территории больше десяти лет! В Тбилиси же решили, что настало время покончить с этим нарушением именно сейчас, когда южным осетинам была протянута “рука дружбы”. Причем сделать это как можно с большим шумом (например, призывая на помощь ОБСЕ). Последовала резко отрицательная реакция России. А поскольку южные осетины видели в качестве гаранта своей безопасности именно Россию, то действия Тбилиси оказались для них однозначным сигналом к усилению угрозы их безопасности. Так чего же хотело грузинское руководство – восстановления доверия осетин (для чего нужны месяцы и годы упорных усилий, тем более, что нашлось бы много желающих помешать этому) или немедленного восстановления своего контроля над Южной Осетией – что было чревато подрывом доверия этих самых осетин к Тбилиси? Видимо, Тбилиси очень хотелось немедленно добиться сразу обеих этих взаимоисключающих  целей, но чудес на свете не бывает. В итоге получилось то, что получилось – впервые после одиннадцати лет перемирия в регионе прозвучали выстрелы, погибли люди.

Заодно накалились страсти и в Абхазии, где грузинское руководство, опять же сгоравшее от нетерпения прямо вот сейчас разрешить этот конфликт в свою пользу,  заявило, что будет обстреливать суда, прошедшие к Абхазии без разрешения официального Тбилиси. При этом и там (в большей степени, чем в Южной Осетии) официальный Тбилиси то и дело ставил вопрос о разнице в статусе этнических грузин и негрузин. Чем, естественно, сильно укрепил веру абхазов в то, что “чем дальше от Тбилиси, тем для них лучше”.

А тут поспешил отличиться и Азербайджан. Несостоявшиеся учения Cooperative Best Effort (а по большому счету – вся программа НАТО «Партнерство во имя мира”) имели в конечном итоге одну  цель – усилить доверие между ее партнерами, в том числе теми, между которыми есть проблемы. Принцип простой: если мы сотрудничаем, то мы скорее всего не будем воевать, а будем стараться решать наши проблемы мирным путем. Действительно, стоит вспомнить, сколько раз Турция и Греция были на грани войны, но избежали ее благодаря тому факту, что обе страны – члены НАТО.

Так вот, отказав армянским офицерам во въездных визах, официальный Баку лишь в очередной раз подтвердил свое кредо, что с армянами там предпочитают не сотрудничать, а воевать (и, следовательно, все заявления о готовности решать конфликт мирным путем – не более чем пустые слова).  Но в истории с проваленными натовскими учениями азербайджанскому руководству удалось (возможно, поневоле) в буквальном смысле превзойти самого себя. В смысле дальнейшего подрыва доверия к себе. Ведь не кто иной, а лично нынешний президент Азербайджана Ильхам Алиев дал в апреле заместителю главнокомандующего сил НАТО в Европе генералу Чарльзу  Волду заверения, что армянские офицеры будут допущены к намеченным на сентябрь учениям НАТО в Азербайджане. Ан нет! Не сдержал президент слова! Это – в отношении НАТО,  организации, скажем так, достаточно уважаемой Азербайджаном, который стремится, (по крайней мере, на словах) к сближению с Западом.

Армянам, естественно, после всего этого стоит задаться вопросом: если Азербайджан не сдержал своего слова перед могущественным и уважаемым НАТО, то где гарантия, что он сдержит свое слово, данное армянам?  Например, о готовности решать проблемы мирным путем или обеспечить безопасность армян  Карабаха?

Все это очень печально. Хотел бы ошибиться, но думаю, что нового роста взаимного доверия на Южном Кавказе придется ждать многие годы. Особенно, из-за дополнительных проблем, порожденных трагедий в Беслане.

Арутюн ХАЧАТРЯН
Ереван, для “Демо”

Азербайджан: шаг назад в отношениях с НАТО?

НАТО отменило военные учения в Азербайджане – вынужденная мера, которая, как считают наблюдатели, может отрицательным образом сказаться на отношениях между альянсом и Баку.

Об отмене учений “Cooperative Best Effort2004”было объявлено после того, как Азербайджан отказался следовать ранее принятым договоренностям и выразил решительный протест против участия в учебных операциях трех армянских офицеров.

В действиях властей нашли отражение распространенные среди азербайджанцев антиармянские настроения, обострившиеся в ответ на неожиданно суровое решение суда, принятое в отношении группы азербайджанских ветеранов – организаторов акции протеста против участия армян в конференции НАТО, недавно проходившей в Баку.

11 сентября президент Азербайджана Ильхам Алиев выступил против приезда армянских офицеров в Баку на учения НАТО. За день до этого Милли Меджлис (парламент АР) принял обращение к Генеральному секретарю НАТО, в котором выражался протест против этого визита.

13 сентября министры иностранных дел Азербайджана и Армении были приглашены в Брюссель в штаб-квартиру НАТО для консультаций по этому вопросу. После этой встречи был распространен пресс-релиз НАТО, в котором говорится: “Мы сожалеем о том, что принцип паритета был на сей раз нарушен и стал причиной отмены учений”.

Похожие комментарии сделал – в ходе беседы с министром иностранных дел Армении Варданом Осканяном – Генеральный секретарь НАТО Яап де Хооп Схеффер.

Антиармянская пропаганда

Армения и Азербайджан сотрудничают с НАТО в рамках программы “Партнерство во имя мира”, и главным принципом этой программы является обеспечение участия в учениях всех желающих сторон. Азербайджанские власти, отказавшись принять армянскую делегацию под давлением общественного мнения в стране, пошли на сознательное обострение отношений с НАТО.

Некоторые депутаты оценивают отмену учений как “победу азербайджанского народа”. Другие выражают опасения, что случившееся плохо отразится на отношениях с НАТО.

Антиармянская пропаганда в Азербайджане в последнее время достигла беспрецедентного уровня, чему, в частности, способствовало заключение суда по делу лидеров Организации освобождения Карабаха.

30 августа шестеро членов ООК во главе с председателем организации Акифом Наги были приговорены к тюремному заключению за “противоправные действия”, совершенные ими 21 июня во время подготовительной конференции НАТО, в которой принимали участие двое армянских офицеров.

В ходе той акции протеста активисты ООК ворвались в отель “Европа”, где проходило заседание НАТО, и попытались сорвать встречу. Охрана отеля остановила протестующих лишь в последний момент, когда они сломали стекла на дверях зала заседания. Никто во время этого инцидента не пострадал.

ООК и его лидер давно известны своим крайне негативным отношением ко всяким контактам с армянской стороной. Основанная в 2000 году, эта организация всегда открыто призывала к военному решению карабахской проблемы и считала мирные переговоры международной Минской группы пустой тратой времени.

В прошлом году члены ООК запомнились организацией погромов перед офисами двух правозащитных организаций – Правозащитного Центра Азербайджана (руководитель Эльдар Зейналов) и Института Мира и Демократии (руководитель Лейла Юнус) – которых они обвиняли в тесных связях с армянскими коллегами.

Чрезмерно суровая кара

После того, как было объявлено о предстоящем визите в Баку армянских военнослужащих, лидер ООК Акиф Наги 19 декабря 2003 года в беседе с IWPR заявил, что его организация не остановится ни перед чем, чтобы сорвать эти планы. “Этот визит для них обернется трагедией и кровью”, – сказал он.

Многие считали, что суд над активистами ООК скорее будет носить формальный характер, что обвиняемых освободят из зала суда, осудив их на условные сроки. Однако Наги приговорили к пяти годам тюремного заключения, его товарищи осуждены на чуть более короткие сроки.

Впервые в истории независимого Азербайджана сам президент страны публично подверг критике решение суда: 2 сентября Ильхам Алиев назвал его “чрезмерно суровой карой”.

“Как президент я не могу и не хочу вмешиваться в решение суда, – сказал он. – Но как гражданин считаю, что вынесенное судом наказание неадекватно содеянному осужденными. Как гражданин я не могу поддержать это решение”. Президент посоветовал осужденным обратиться в Апелляционный суд.

Мнения в Баку и Ереване

В Армении по-разному оценили приговор суда по делу активистов ООК. Лидер демократической партии Армении, депутат Национального Собрания Арам Саркисян сказал: “Убежден, что акция ООК была результатом антиармянской истерии, развернутой в Азербайджане официальными властями. А данный приговор – результат их внутренней политики и пропаганды”.

Среди тех, кто приветствует приговор азербайджанского суда, член правления Армянского общенационального движения Давид Шахназарян. “Надеюсь, что это будет способствовать спаду антиармянской пропаганды в Азербайджане, – сказал он в интервью IWPR. – Хорошо зная, что в Азербайджане, как и в Армении, суды не независимы, оцениваю это как импульс, исходящий от нынешней власти Азербайджана. Надеюсь, это не будет единичным случаем”.

Директор Правозащитного центра Азербайджана Эльдар Зейналов считает приговор суда примером двойных стандартов. “Когда эти же люди в мае прошлого года громили наш офис, то дело против них было закрыто через короткое время, – сказал он. – Получается, правительство поощряет погромы против правозащитников. А теперь устроили из этого процесса политическое шоу. Я уверен, что очень скоро апелляционные инстанции смягчат наказание активистов ООК и освободят всех. Эти ребята еще пригодятся властям!”

Пока же впервые за последние годы власти и оппозиция Азербайджана демонстрируют редкое единодушие. Вот что сказал IWPR член правления оппозиционной партии “Мусават” Расим Мусабеков: “Конечно, имидж нашей страны пострадал от того, что мы не смогли выполнить обязательства перед НАТО. Однако мы показали, что в общенациональных вопросах Азербайджан способен проявить твердость и не пойти ни на какие уступки. И это важнее”.

В подготовке материала также участвовал Виген Акопян, корреспондент “Регнум”, Ереван.

Мамед СУЛЕЙМАНОВ, Шахин РЗАЕВ
Институт по освещению войны и мира

—————————————————————————————–

Посол США: мы не судьи между Баку и Ереваном

Сопредседатели Минской группы Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе, которой поручен поиск решения армяно-азербайджанского конфликта, проводят в последнее время интенсивные консультации. Представитель США посол Стивен Манн (вместе с ним группу возглавляют представители России и Франции) ответил на вопросы Би-би-си.

Би-би-си: В каком состоянии находится Карабахский мирный процесс сейчас?

Стивен Манн: Мы, сопредседатели Минской группы ОБСЕ, провели четыре раунда переговоров по изучению проблемы именно для того, чтобы ответить на этот вопрос, чтобы понять, в каком он состоянии.

В Азербайджане сейчас новое руководство, в Армении руководители находятся у власти уже второй срок. Это значит, что политически обе страны сейчас переживают период большей стабильности, чем за последние несколько лет. То есть сейчас у нас есть возможность возобновить изучение проблемы.

Би-би-си: Считаете ли вы, что наступило благоприятное для переговоров время?

– Объективно сейчас для этого есть все возможности. Ведь пока в Армении был сезон выборов, честно говоря, нельзя было надеяться на серьезные прорывы в мирных переговорах. Во время перехода власти в Азербайджане – то же самое. Сейчас это все позади, и есть все возможности, если, конечно, в обеих столицах есть политическая воля.

Би-би-си: А есть ли политическая воля в Баку и Ереване?

– Мы пытаемся это оценить. И в этом была цель наших переговоров в Астане. И это будет обсуждаться с Минской группой. И мы говорим обоим правительствам: время не на вашей стороне. Будет хуже как для Армении, так и для Азербайджана.

Би-би-си: В каком смысле “будет хуже”?

– Для Армении – региональное развитие проходит мимо нее. Строятся трубопроводы, дороги, железные дороги, и Армения упускает выгоды, которые могла бы получить из экономической интеграции со всем регионом. Страна платит высокую цену за армию, которую вынуждена содержать.

Для Азербайджана – довольно большая часть страны находится под оккупацией, в стране почти миллион беженцев и перемещенных лиц. И чем дольше длится конфликт, тем больший он приобретает статус постоянного положения вещей, что не устраивает эту страну.

Я думаю, что есть еще два аспекта. Во-первых, это трагедия, что в обеих странах растет поколение молодых людей, которые видят в противоположной стороне врага. И это очень плохо. И во-вторых, в патовой ситуации развивается радикализм. Чем дольше нет прогресса, тем больше шансов, что через пять, 10, 15 лет радикалы смогут воспользоваться ситуацией.

Би-би-си: А тем временем общественное мнение в обеих странах становится все более радикальным…

– Это чрезвычайно важная часть проблемы – общественное мнение в обеих странах. И важно, чтобы в каждой стране все политические лидеры – и правительство, и оппозиция – объединились, чтобы легитимизировать идею переговоров, легитимизировать идею компромисса.

Нет такого международного конфликта, который был бы разрешен без того, чтобы каждая сторона отказалась от чего-нибудь. Я не говорю: давайте разделим все пополам. Надо пройти процесс переговоров и найти такое решение, с которым каждая сторона была бы согласна.

Но для этого лидеры всех партий в обеих странах должны поощрять идею диалога. Я уверен, что это в стратегических интересах обеих сторон. С практической точки зрения, если правительство страны действительно заинтересовано в установлении мира и прекращении этой гуманитарной, социальной и экономической трагедии, на эти шаги нужно будет пойти.

Би-би-си: А чего обе стороны конфликта ожидают от Минской группы?

– Этот вопрос надо задать самим сторонам конфликта. Но давайте посмотрим на мандат Минской группы. Мандат Минской группы не в том, чтобы прийти к решению и навязать его сторонам. Мандат Минской группы не в том, чтобы быть судьей между Арменией и Азербайджаном.

Наш мандат в том, чтобы создать среду, в которой стороны смогут вести серьезные переговоры о мире. Мандат Минской группы еще в том, чтобы вместе со сторонами принять решение, которое будет приемлемым для всех. Больше ничего мы не можем. Ответственность за разрешение конфликта лежит на Армении и Азербайджане. И от этого фундаментального вопроса никуда не уйти.

И конечно, правительства стран-сопредседателей Минской группы – США, России и Франции – искренне заинтересованы в разрешении конфликта, и мы сделаем все возможное, чтобы поддержать решение сторон.

Би-би-си

——————————————————————————————

Карабах – Армения

Новые задачи карабахской революции

Несмотря на исключительную роль в современной истории, которую сыграла карабахская революция конца 80-ых – начала 90-ых годов, ее значимость пока не вполне осознана ни миром, ни даже армянским обществом. Международное сообщество – как Запад, так и Восток – пришло к пониманию необходимости признания новых государств, суверенитета народов, сумевших доказать свое право на независимое политическое существование.

Понимание неизбежности увеличения числа государств в мире происходит с различной скоростью и ритмикой, в зависимости от исторического опыта, национальных интересов и стратегий. Европейское сообщество, прежде всего континентальная Европа, слишком консервативна; Ближний Восток – испытывает опасения перед этими процессами, но с интересом наблюдает за их развитием. Только США и Евразийские государства готовы к осмыслению новой геополитической ситуации, связанной с возникновением новых государств и изменением государственных границ. США – единственная держава, на которую так или иначе будет возложена геополитическая инициатива по признанию легитимности данных процессов и поддержка новых государств. Евразийские государства весьма заинтересованы в развитии данных процессов, так как испытывают необходимость воссоединения этносов и культур. Возникновение новых государств не является неким изолированным, локальным процессом. Оно связано с геополитическими, геостратегическими и геоэкономическими интересами. Эти процессы развиваются на стыках мировых стратегий и актуализированы не только под влиянием внутренних, но и внешних факторов.

На повестке дня стоят задачи международного признания пяти новых государств: Арабского государства в Палестине, Курдского государства в Северо-Восточном Ираке, Турецкого государства на Северном Кипре, Албанского государства в Косово, Армянского государства в Нагорном и Низинном Карабахе. Признание данных государств предполагает некоторые территориальные жертвы, как мыслится политическим проектировщикам в мировых столицах, но это, также как и все ранее увиденное нами, временные представления. Наши границы – это наша задача и чем далее, тем становится более нашей. Карабахский вопрос как политический был поставлен на фоне предложений о гуманитарной помощи. Сейчас Нагорно-Карабахская республика – субъект региональной политики.

Новые внешнеполитические условия возникли параллельно интересным политическим процессам, которые происходят в Нагорном Карабахе. Муниципальные выборы явились только внешним признаком возникновения новых общественных реалий, предтечей нового общества. Нынешняя исполнительная власть в НКР сумела вывести Карабах из состояния экономического и социального застоя, предложить ряд направлений развития. Устранена криминальная «мелкопоместная» диктатура, в обществе нет страха перед властями. Вместе с тем, практически не происходит развития администрирования как основного направления развития государственности, что не могло не отразиться на широких общественных настроениях. Администрирование в НКР персонифицируется с некоторыми личностями, которые воспринимаются обществом, как, в лучшем случае, люди «вчерашнего дня». Местные администрации проявили безынициативность, косность. В таком преимущественно крестьянском крае, как НКР, власти не позаботились об укреплении сельского собственника, об укреплении мелкого частного предпринимательства. Карабахцы не воспринимают такие формы труда, как батрачество и прочая личная экономическая зависимость. Как ни странно, но формы труда в советский период воспринимались населением как отсутствие личной зависимости. В условиях вездесущих рыночных отношений карабахское население не способно без поддержки государства утвердить свое положение свободных, самодостаточных собственников. В НКР, по существу, отсутствует информационная политика. Даже позитивные экономические программы, содержащие социальные компоненты, непонятны массам, особенно – крестьянам и мелким собственникам и воспринимаются как очередной этап социального, имущественного расслоения. Особую роль в разложении общества играют коррупция, различные формы панибратства, круговой поруки и взаимных услуг. Аргумент в отношении того, что по стоимостным величинам коррупция в НКР незначительна, то есть нет материальной базы для значительной коррупции, не преуменьшает негативного значения этого явления. Тем более, что эта зараза проникает и в вооруженные силы.

Протестный характер голосования, который имел место во время последних муниципальных выборов, и успех оппозиционных сил сыграли большую роль в усилении социальной и политической активности. Общество в целом, политические партии и группы проявляют энтузиазм; по существу, началась подготовка к предстоящим в мае 2005 года парламентским выборам. Данное явление, несомненно, имеет важное значение и для президента Гукасяна, так как демонстрирует внешнему миру способность небольшой общины карабахских армян серьезно относиться к государственному строительству и собственной исторической судьбе. Признанная важная роль партии «Дашнакцутюн» в данной предвыборной кампании может рассматриваться как готовность общества следовать за политическим лидером в лице политических партий. Это исключает в будущем роль местных кланов и местничества, что весьма характерно для огромного пространства СНГ.

Вместе с тем, к сожалению, ни карабахское общество, ни исполнительная власть, ни политические партии и группы, не видят важнейшей задачи развития карабахской государственности, которая заключается в создании «второго центра власти» в Армении, в утверждении традиции самостоятельных политических решений. Политические и общественные силы в НКР увлечены политической борьбой и не ощущают важности данной задачи. Так называемые «непризнанные государства», которые по праву можно называть новыми государствами, имеют различную судьбу. Совершенно ясно, что Абхазия, Южная Осетия, Кашмир, Чечня, отдельные регионы Афганистана не способны существовать самостоятельно. Таким же образом рассматривают Нахичеванскую область два основных реальных претендента на эту территорию – Турция и Иран. Вряд ли способны будут к самостоятельному существованию Талышстан и Южный Лезгистан. Самодостаточность – важный фактор признания новых государств. Однако речь идет не только об экономической самодостаточности, но и социально-политической. США будут готовы признать оба возможных варианта для НКР – либо как составную часть Армении, либо как самостоятельное, возможно, опекаемое извне государство. Однако именно как самостоятельное государственное образование НКР будет более интересна для США, а также для России и Ирана (что, впрочем, преследует совершенно разные цели).

Но не только внешнеполитический фактор важен для формирования государственной самостоятельности НКР. Последние два года армянское общество продемонстрировало крайне уродливые лозунги и задачи, связанные с внутриполитической борьбой в Республике Армения. Вооружившись безобразными антикарабахскими лозунгами, оппозиция пыталась привязать карабахскую проблему с проблемой смены власти в Ереване. Само понятие «урегулирование» карабахской проблемы в представлениях ереванской маргинальной толпы стало означать не что иное, как «сдачу» нашей Родины аскерам во имя свержения власти. Неужели политическая практика последних 15 лет не убедила карабахское общество в необходимости утверждения традиции независимых политических решений? НКР не может позволить себе роскошь неучастия в общеармянских политических процессах. НКР должна стать важной компонентой национального политического процесса и ни один «карабахский» представитель в Ереване, даже на вершине власти, не способен выполнить эту задачу.

Создание второго центра власти в Армении станет выдающимся достижением армянской политики. Поэтому начавшийся в НКР общественно-политический процесс реформирования и обновления не должен ограничиваться проблемами экономики и общества, а должен привести к достижению главной цели – созданию независимого государства в Нагорном и Низинном Карабахе.

Артур УСПЕКАЕВ

НКР и продовольственная безопасность Армении: возможности и перспективы

В народе всегда бытовало мнение о том, что Нагорный Карабах может прокормить Армению. Карабах действительно может внести существенный вклад в обеспечение продовольственной безопасности Армении. В 2003 году объем импорта РА превысил объем экспорта в 1,8 раза. Импорт товаров, непосредственно имеющих отношение к продовольственной безопасности, превышает экспорт в 2,7 раза.  При этом импорт животных и продуктов животноводства превышает экспорт в 5,6 раза, продуктов растениеводства – в 23,8 раза, животных и растительных масел – аж в 128,2 раза. С каждым годом увеличивается внешний долг страны, который уже превысил $1 млрд.

На фоне этого в республике наблюдается отток населения. Но даже несмотря на это, РА не в состоянии обеспечить продовольственную безопасность населения. По подсчетам министерства здравоохранения РА, для поддержания жизнедеятельности в условиях Армении требуется 2412 ккал в день, нo в республике этот показатель находится на уровне 1400-1800 калорий. На сегодня Армения 60% потребностей в хлебе удовлетворяет за счет импорта. Тяжелые социальные условия в республике привели к тому, что в рационе питания достаточно большого процента населения Армении львиная доля принадлежит двум-трем продуктам. По данным Национальной статистической службы РА, для 1,5 млн. жителей республики на хлеб и картофель приходится более 70% рациона питания, а в целом по Армении самая тяжелая ситуация в Ереване, где 81% населения просто недоедает.

Специалисты расходятся во мнении о возможностях Армении по достижению самообеспечения в таком стартегически важном компоненте, как зерно. Полная самообеспеченность зерном наступает тогда, когда на человека производится 1000 кг зерна.  В таком случае, в расчете, скажем, на 4 млн. населения, в Армении валовый сбор зерна должен составить 4 млн. тонн.  В состоянии ли Армения добиться этого?  Для того, чтобы собирать 4 млн. тонн зерновых в РА при урожайности 40 ц. с га, площадь под зерновые культуры должна будет составлять 1 млн. га. Армения физически не в состоянии довести площадь зерновых культур до данной отметки.  В 2003 году посевная площадь в РА составляла 305,7 тыс. га. Даже если вся посевная площадь будет занята под зерновые, то довести валовый сбор зерна до 4 млн. тонн будет действительно невозможно.  К тому же, в этом случае будут нарушены другие компоненты продовольственной безопасности – такие, как, например, производство мяса или молока.  Максимум, к чему должна будет стремиться Армения – это на основе интенсивных технологий добиться производства 1-2 млн. тонн зерна.  Если урожайность зерновых довести до 60 ц. с га, то для этого потребуется  от 166 до 300 тыс. га площади.

В состоянии ли НКР обеспечить остальную часть производства зерновых? Для обеспечения продовольственной безопасности НКР (при числености населения в 200 тыс. человек) в зерне, картофеле и овощах понадобится 53 тыс. га сельхозугодий – при обеспечении высокой урожайности вышеуказанных культур.  В советское время, в 1982 г., общая площадь сельскохозяйственных угодий составляла 216,2 тыс. га. Если вычесть отсюда 17 тыс. га виноградников, которые в НКР должны быть восстановлены, 1400 га садов и 1200 га тутовников, то в Нагорном Карабахе 143 тыс. га сельхозугодий могут быть использованы для обеспечения продовольственной безопасности Армении.  Если все эти территории будут заняты под зерновые и посредством интенсивных технологий  урожайность будет доведена до 50 ц. с га, то можно будет собирать до 700 тыс. тонн зерновых.

Это все в пределах территории бывшей НКАО. Территория НКР на сегодня составляет почти 12 тыс. км2. В семи освобожденных районах площадь пригодных для использования в сельском хозяйстве земель составляет 301,9 тыс. га, пахотных земель – 71,7 тыс. га. Если все 71,7 тыс. га пахотных земель отдать под зерновые и, используя интенсивные технологии, добиться средней урожайности в 50 ц. с га, то можно будет собирать до 360 тыс. тонн зерновых.  Сюда надо также прибавить и 301,9 тыс. га пригодных для использования в сельском хозяйстве площадей.  Если вычесть из этой площади представляющие стратегическую важность пастбища и сенокосы в Кельбаджарском, Лачинском, Кубатлинском, Зангеланском и Джебраильском районах (в общей сложности на долю пастбищ приходится 159 тыс. га, а на сенокосы – 14,2 тыс. га), то получим около 130 тыс. га сельхозугодий.  При помощи интенсивных технологий (при урожайности 50 ц. с га) можно будет дополнительно собирать 650 тыс. тонн зерна. Таким образом, подытоживая вышеуказанные данные, НКР в состоянии собирать более 1,7 млн. тонн зерна. Если Армения сумеет довести валовый сбор зерна до 2 млн. тонн, то в двух армянских государствах можно будет собирать 3,7 млн. тонн зерна.  Это будет самообеспеченность в зерне на 92,5%, а это весьма высокий показатель.

Другими важнейшими компонентами продовольственной безопасности являются молоко и мясо.  Для обеспечения мясом и молоком 200 тыс. человек в НКР нобходимо будет иметь 57-80 тыс. голов крупного рогатого скота, 420 тыс. мелкого рогатого скота. Если развивать высокопродуктивный скот с убойным выходом в 250 кг и удоях в 4500 кг, то для удовлетворения потребностей 4 млн. человек в мясе из расчета равного распределения в структуре потребляемого мяса говядины, баранины, свинины и курятины, поголовье стада составит менее 1 млн. (285 тыс. коров для производства молока, остальное количество – на убой и восстановление поголовья).  В итоге получим 1-1,5 млн. голов КРС.  Что касается мелкого рогатого скота, то из расчета среднего убойного выхода в 15 кг понадобится 5,4 млн. голов мелкого рогатого скота.  Если же убойный выход составит 45 кг, то – 3,2 млн. голов. Армения должна стремиться довести поголовье крупного высокопродуктивного рогатого скота до 1 млн. голов, а поголовье мелкого рогатого скота – до 2,5-3 млн. голов.

НКР может в какой-то степени поддержать Армению в оставшейся части.  Для этого, в первую очередь, необходимы пастбища. Принимая во внимание нормы потребления крупным рогатым скотом зеленой массы (в среднем 30 кг на голову), получаем, что пастбища НКР в состоянии прокормить до 200 тыс. голов КРС.

Что касается мелкого рогатого скота, то, учитывая среднюю норму потребления зеленого корма овцами в 7 кг, получим, что карабахские пастбища в состоянии прокормить отары овец численностью до 840 тыс. голов. Таким образом, НКР в состоянии иметь или 840 тыс. голов мелкого рогатого скота, или 200 тыс. голов крупного рогатого скота.  В зависимости от того, какое из направлений развития животноводства (развитие крупного рогатого скота или акцент на развитие овцеводства) будет выбрано приоритентым для НКР, соотношение между численностью крупного и мелкого рогатого скота будет меняться.  Здесь необходимо учитывать и то, что для обеспечения продовольственной безопасности населения НКР в 200 тыс. человек необходимо 57-80 тыс. голов крупного рогатого скота и 420 тыс. мелкого рогатого скота.

Если РА сумеет довести численность высокопродуктивного КРС до 1 млн. голов, то НКР может за счет дополнительных 100 тыс. удельных единиц довести поголовье высокопродуктивных овец до 420 тыс.  Как уже отмечалось выше, Армения должна будет довести численность высокопродуктивных овец до 3,2 млн. голов.  Получается, что если НКР доведет предназначенное для Армении поголовье овец до 420 тыс., то РА должна будет довести свое поголовье до 2,7 млн. В таком случае, на долю НКР будет приходиться 13% необходимого для Армении поголовья МРС, а это не слишком высокий показатель.  Наиболее подходящим и эффективным с экономической точки зрения было бы превратить эти удельные единицы в 100 тыс. высокопродуктивных коров (с удоем 4500 кг в год).  В таком случае, Нагорный Карабах за счет их удоя будет в состоянии производить для Армении ежегодно 450 млн. кг молока или 35% от потребности населения РА в молоке.

Давид БАБАЯН

ԱԼԲԱՆԱԿԱՆ ՍԻՆԴՐՈՄ 
Կովկասյան պրոյեկցիա

«Մտորելով մարդկային գործերի ընթացքի մասին, ես գալիս եմ եզրակացության, որ աշխարհը միշտ մնում է նույնը, որ աշխարհում վատն այնքան է, որքան և լավը, սակայն չարը և բարին քոչում են մեկ երկրից մյուսը»:

Նիկոլո Մաքիավելի

Չարչրկված թեզ է, որ պատմությունն ունի կրկնվելու հատկություն: Սակայն սա այն դեպքը չէ, երբ կրկնությունը գիտության մայրն է: Որովհետև պատմության ընթացքը հուշում է հակառակը. այս գիտության մայրը չկրկնելն է: Համենայն դեպս չկրկնելը այն քայլերի, որոնց բացասական հետևանքները կրելով, այլոք ժամանակին կամովին ստանձնել են առաջամարտիկի անշնորհակալ առաքելությունը: Դրանով իսկ նրանք կենդանի դաս են հանդիսանում նույնպիսի քայլերը կատարել-չկատարելու երկընտրանքի առջև կանգնածների համար: Ուստի հարկ չկա դառնալու կանցլեր Բիսմարկի մատնանշած այն հիմարը, որը սովորում է սեփական սխալների վրա: Մինչդեռ սխալվել և սխալվում են բոլորը, ինչպես նաև՝ սխալվելու են: Պարզապես փոքրաթիվ ազգերի պարագայում կրկնությունը, ինչպես ընդունված է ասել՝ հղի է անկանխատեսելի (՞) հետևանքներով: Իսկ հիմարության ընթացքով և հետևանքներով հպարտանալը՝ ուղղակի մեղք է: Եվ եթե սեփական սխալների վրա սովորելն է հիմարություն, ապա ինչպե՞ս կոչել չսովորելը՝ անողոք Բիսմարկը դա չասաց:

«Ալբանացինե՞ր, ես այդպիսի ազգ չե’մ ճանաչում», – այսպիսին էր «ռեալպոլիտիկի» գրոսմայստերի պատասխանը Բեռլինի կոնգրեսում, երբ խոսք գնաց Ալբանական Հարցի մասին: Ինչո՞ւ պետք է նա ճանաչեր Օսմանյան կայսրության դեմ մարտնչող Բալկաններում մի ազգի, որի էլիտան այդ պայքարում չուներ որևէ դերակատարում: Իսկ Ալբանիան ընկալվում էր զուտ որպես մի դժվարամատչելի տարածք, բնակեցված «քաղաքականապես անհետաքրքիր» գեղջուկներով: Ավելին, Ալբանիան հանդիսանում էր օսմանյան բանակների ամենահուսալի հանգրվանը Բալկաններում, և նրա անմիջական հարևանները (սերբերը, բուլղարացիները, չերնոգորցիները) ունեին բոլոր հիմքերը թշնամաբար վերաբերվելու ալբանացիներին՝ նույնքան, որքան և բուն կայսրությանը: Ծանոթ իրավիճակ է, չէ՞: «Դե’հ, ալբանացիներին չեն սիրում, ալբանացու բախտ է…», – սա կլիներ մեր ավանդական գնահատականը: Եվ կարելի էր վերջակետ դնել, եթե հարց չտայինք. «Այդ ինչպե՞ս պատահեց…»:

Եվ իրոք, այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ հնդեվրոպական ազգերի ընտանիքում առանձին խումբ կազմող, Բալկանների ամենահին և բնիկ ժողովուրդն այդ բախտին արժանացավ, հայտնվեց այսքան անօգնական և անփառունակ վիճակում: Փաստ է, որ Եվրոպայի այդ խուլ անկյունում ծնվածների ավանդը Օսմանյան կայսրության հզորացման գործում ահռելի է: Ալբանացի են եղել Բարձր Դռան բազում մեծ վեզիրներ (վարչապետեր), ծովակալներ, զորահրամանատարներ, նախարարներ: Ալբանացիներին վստահվել են բարձր պաշտոններ ենիչերիների կորպուսի հրամկազմում, ոստիկանությունում: Ուստի մեծ է եղել նրանց դերը նաև կայսրության ներքին կայունության ապահովման գործում: Զգալի է ալբանացիների ավանդն օսմանյան մշակույթում: Սա արդեն ոչ թե ծանոթ է մեզ, այլ «դեժա-վյու» է:

Այն, որ ցանկացած կայսրություն ձգտում է ուծացնել այլազգիներին, բերել կայսերական դավանանքի, դրա դիմաց տալով բազմաթիվ արտոնություններ, իսկ հրաժարվելու դեպքում կիրառում է բռնի մեթոդներ՝ հայտնի բան է: Եթե ալբանացիների հարևանները կրոնափոխությունն ընկալում էին որպես խայտառակություն և դժբախտություն, իսկ սերբերը՝ նույնիսկ դավաճանություն (բոսնյակների պարագայում, և այդպիսի ընկալումը հաղթահարված չէ մինչ այժմ), ապա նրանք առանց որևէ ընդվզման՝ գերազանցապես ընդունեցին թե’ կրոնը, թե’ մշակույթը: Ընդամենը 16-րդ դարից իսլամ ընդունած ալբանացիները ոչ միայն մեծ պատիվ էին համարում կայսրությանը ծառայելը, ավելին, նրանք հաճույքով համաձայնվում էին սուլթանի հրահանգով վերաբնակվել այն տարածքներում, որտեղ հերթական կոտորածներից հետո նրանք «ազատվում» էին ապստամբելու հակումներ ունեցող տարրերից: Բնակվում էին, որպես սուլթանի օրինապաշտ և օրինակելի հպատակներ:

Այս ամենով հանդերձ, ալբանացիները դարձան մի շատ հին և հանրահայտ խաղի գործիք, խաղ, որը կոչվում է՝ «Բաժանի’ր, որ տիրես»: Սկզբունք, որը կիրառել են բոլոր կայսրությունները, որպեսզի հավերժացնեն իրենց, ճնշեն անջատողականությունը, խուսափելով անհարկի միջամտությունից, որը կարող է էլ ավելի գրգռել հպատակներին կայսրության դեմ: Վերջինս էլ, սովորաբար, բավարարվում է միայն «հանդարտության, օրինականության և կարգ ու կանոնի» պահպանման կոչերով, ինչպես նաև՝ «արդարություն» հաստատելով իրար մեղադրող՝ «բարբարոս» հպատակների միջև: Դեռ հռոմեացիներին ծանոթ այդ տեխնոլոգիան բացառում է  տարբեր ազգերի միասնական պայքարն ընդդեմ կայսրության: Սուլթանները լիովին տիրապետում էին այդ սկզբունքին, ալբանացիներին լիարժեքորեն «օգտագործելով» իրենց բոլոր նպատակներին հասնելու համար:

Սակայն, ցանկացած կայսրություն թե’ սկիզբ ունի, թե’ վերջ: Եվ հենց «վերջում» են սկսում հերթով պայթել ծայրամասերում տեղադրված կայսերական ականները. իրար նկատմամբ համակրանք տածող ժողովուրդները դառնում են ոխերիմ թշնամիներ, հիշելով և հիշեցնելով հարևանի բոլոր «մեղքերը» և բռնազավթելով «պատմական ճշմարտության» մենաշնորհը:

Այս՝ գրեթե ունիվերսալ օրինաչափությունը փուլ առ փուլ աշխատեց նաև Օսմանյան կայսրության պարագայում: Երբ ազդարարվեց քարերը հավաքելու «իքս» ժամը, պարզվեց, որ ալբանացիների ողջ ներուժը վաղուց ծախսված է մեռնող կայսրության վրա: Իսկ բուն Ալբանիան, լինելով այսքանից հետո ամենահետամնացը ողջ տարածաշրջանում՝ շրջապատված էր իրենից մի քանի անգամ հզոր, իրենց անկախությունը արյունով նվաճած հարևաններով, որոնք բոլոր հիմքերն ունեին արհամարհանքով և կասկածանքով վերաբերվել իրեն: 1912 թվականին, երբ Ալբանիան, Բալկաններում վերջինը լինելով, անկախություն հռչակեց՝ դա ավելի շուտ պայմանավորված էր «կախվելու տեղի» բացակայությամբ, քան այն թեթև ընդվզմամբ, որը նախորդեց դրան: Եվ երբ նույն թվականին բուլղարական բանակը կանգնած էր Ստամբուլի մատույցներում և սպառնում էր գրավել այն, ապա մայրաքաղաքում այդ փաստից այդքան վրդովված չէին, որքան «առնաուտների անսպասելի դավաճանությունից»…

Այդ ժամանակներից ի վեր շատ ջրեր են հոսել, և Օսմանյան կայսրությունը վաղուց է կնքել իր մահկանացուն: Սակայն այժմ էլ Ալբանիան Եվրոպայի ամենահետամնաց երկրներից է: Աշխարհի շուրջ 13 միլիոն ալբանացիներից միայն 3.5 -ն է, որ բնակվում է Ալբանիայում, գրեթե չորսից մեկը: Ալբանացիներն ունեն իրենց «Ղարաբաղները» (Կոսովոն, ալբանաբնակ շրջանները Մակեդոնիայում), ինչպես նաև՝ ալբանացի փոքրամասնությունների խնդիրներ մի շարք հեռու և մոտիկ հարևան երկրներում: Քանզի Բալկաններում անցյալի հուշերը շարունակում են ցավ պատճառել, իսկ «շիպտերներին» չսիրելը, որպես ինքնության բաղկացուցիչ մաս՝ դեռ հաղթահարված չէ:

Անցյալը և ներկան ցույց են տալիս, որ այս՝ խիստ վնասաբեր «ալբանական սինդրոմը» զուտ ալբանական երևույթ չէ: Եվ զուգահեռները տեսնելու համար պետք է միայն հայացք ձգել մի փոքր դեպի արևելք, դեպի Կովկաս, իսկ «ժամանակի մեքենայով» ընթանալ մոտ հարյուր տարի դրանից անց: Իհարկե, այստեղ երևի անհրաժեշտ է վեր կանգնել զգացմունքներից, նաև արժանին մատուցել Ռուսաստանի անժխտելի դերին՝ Կովկասում քաղաքակրթության և լուսավորչության տարածման գործում: Պարզապես ամեն դեպքում՝ կայսրությունը մնում է կայսրություն, և նրան ներհատուկ բոլոր օրինաչափություններն ի հայտ են գալիս ներկայիս Ռուսաստանի պարագայում: Իսկ Ռուսաստանն այսօր արդեն իսկ սպառել է իր դրական ներգործության ողջ ռեսուրսը և Կովկասում կանգնած է հեռանալ-չհեռանալու երկընտրանքի առջև: Հենց այստեղ էլ աչք են զարնում զուգահեռները, հատկապես՝ քաղաքական վարքի տեսանկյունից: Հատկանշական է նաև, որ ցանկացած կայսրություն ամեն ինչ անում է, որպեսզի չհեռանա: Եվ այդ «ամեն ինչի» կարևորագույն բաղկացուցիչն է «ալբանական սինդրոմի» տարածումը ամենաընկալունակների շրջանում:

Հյուսիսային Կովկասում այդ իմաստով կենտրոնական դերը ստանձնեցին օսերը: Օսական գործոնը վերածվել է բազմաֆունկցիոնալ մահակի, որը կարելի է օգտագործել, նախ և առաջ, ինգուշների և չեչենների անջատողականությունը ճնշելու համար: Անցյալ դարի քառասունականներին ինգուշներից «ազատված» շրջաններում բնակեցվել էին բազմաթիվ օսեր, իսկ ԽՍՀՄ փլուզման տարիներին այդ պատմությունը վերակենդանացվեց, անցնելով կառավարվող կոնֆլիկտներին ներհատուկ՝ բոլոր փուլերով: Եվ դա թույլ տվեց, որպեսզի չեչենական ընդվզման տարիներին ինգուշները պահպանեն չեզոքությունը, «զբաղված» լինեն օսերի հետ ունեցած հիմնահարցերով: Իսկ տասնամյակից ավել անկախությանը ձգտող Չեչնիայում գործի դրվեց կայսրության ողջ ռազմական ներուժը: Այստեղ՝ Չեչնիայում էին մարտական փորձ ձեռք բերում ռուսական բանակի՝ նոր ձևով, կամավոր-պայմանագրայիններով կոմպլեկտավորված զորքերը, որոնք կիրառում էին և են այրված հողի մարտավարությունը: Այդ մի քանի տասնյակ հազարանոց պատժիչ զորախմբի թիկունքային ռեզերվները (նյութատեխնիկական միջոցների պահեստները, ռազմաօդային ուժերի գերակշիռ մասը, հոսպիտալային բազան) տեղաբաշխված են Հյուսիսային Կովկասի ամենահուսալի տարածքում՝ Հյուսիսային Օսիայում: Բայց օսերը հիմնականում Չեչնիա չէին գնում ծառայելու, որպեսզի սխալ չընկալվեն կովկասյան համերաշխության տեսակետից: Բայց Բեսլանի արյունալի դեպքերից հետո խիստ դժվար է ասել, թե բանն ուր կհասնի:

Օսական «մահակով» հարվածի մյուս ուղղությունը Վրաստանն է՝ Հարավային Օսիան: Լավ, բայց ինչո՞ւ է Ռուսաստանն այդքան իռացիոնալ ատելությամբ լցված Վրաստանի նկատմամբ, մանավանդ Վարդերի հեղափոխությունից հետո:

Երբ Օսմանյան կայսրությունը դեռ Բալկաններում «կար», ապա այնտեղ հերթով անկախացող երկրները, դառնալով նրա նոր հարևանները, հանգիստ չէին տալիս սուլթանին: Եվ թշնամանքն անկախությամբ չվերացավ: Չէր էլ վերանալու, քանզի նոր անկախացածներն ակամայից միշտ էլ փարոսի դեր են կատարում չանկախացածների համար: Մյուս կողմից, կայսրության խիստ բացասական ընկալումը ուժի մեջ է մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ կայսրությունը գոյություն ունի որպես այդպիսին: Մանավանդ, երբ կայսրությունը քո անմիջական հարևանն է: Ուստի օբյեկտիվ է, որ, մի կողմից, կայսրությունը ձգտելով լուծել ինքնապահպանման խնդիրը, իսկ մյուս կողմից, նորանկախ, դեռ առաջին քայլեր անող երկիրը, ձգտելով էլ ավելի հեռու զատվել կայսրության շնչից՝ շարունակելու են թշնամիներ մնալ: Կայսրությունն առիթը բաց չի թողնելու վերադառնալու համար, իսկ նորանկախ երկիրը՝ նույնպես առիթը բաց չի թողնելու, որպեսզի նպաստի դեռ չանկախացածների ազատագրմանը կայսրությունից, ինչը կերաշխավորի իր անկախության անդառնալիությունը: Կայսրությունն էլ խաղի մեջ է մտցնում իր «լոյալիստներին», էապես սանձելով նորանկախների նկրտումները, որոնք իրենց հերթին հաճույքով օգտվում են նաև այլ մեծ տերությունների համակողմանի օժանդակությունից: Այսպիսի բնական ձգտումները խորը հետք են թողնում զանգվածային գիտակցության մեջ, հիմքեր տալիս փոխադարձ ընկալման առասպելականացմանը: Այսպես են գոյանում «դավաճան ազգեր», «հավատարիմ հավատակիցներ» և այլ պիտակներ, որոնք երկար տարիներ շարունակ կարող են պահպանել իրենց կենսունակությունը, պատճառ դառնալով պերմանենտ ճգնաժամերի, էթնիկական զտումների, համատարած աղքատացման և հետագա կողմնակի միջամտությունների:

Այնպես որ, ռուսական վերնախավի ատելությունը Նոր Վրաստանի հանդեպ միանգամայն բացատրելի է և բնական: Լիովին արդարացված է նաև վրացիների համակրանքը չեչենական դիմադրության հանդեպ, ինչն ավելի է գրգռում ռուսներին: Եվ իզուր չէ, որ վրացիները, հարվածներ ստանալով «օսական մահակից», գիտեն, որ «կոթը» ռուսների ձեռքում է: Իսկ կայսրության շահերի տեսանկյունից՝ այստեղ վիճակն ավելի քան շահեկան է, գրեթե իդեալական: Որովհետև Ցխինվալի օսերը, եթե խոսում են անկախությունից՝ ապա միայն Վրաստանից, եթե վերամիավորումից Հյուսիսային Օսիայի հետ՝ ապա միայն Ռուսաստանի կազմում: Բնակչության 90%-ից ավելին էլ ստացել է ռուսական քաղաքացիություն: Ահա և այսպիսի «ազգային-ազատագրական պայքար» և այսպիսի՝ «ալբանական սինդրոմի» կովկասյան տարբերակ` Հյուսիսային Կովկասում վիճակն ավելի է բարդանում նրանով, որ սահմանակից Հարավային Կովկասը դեռ լիովին չի ձերբազատվել կայսրությունից: Այն կրում է երկու անգամ արդեն եկած-գնացած կայսրության քաղաքական ժառանգության՝ անասելի ծանր բեռը, մոլորված ազգամիջյան կոնֆլիկտների փակուղիներում:

Ցավալի է, բայց Հարավային Կովկասում «ալբանական սինդրոմը» հանգրվանեց մեր՝ հայերիս մեջ: Եթե հաշվի առնենք նաև մեր ողբերգական «փորձը» Բյուզանդական կայսրության մայրամուտի տարիներին, այդպես էլ դաս չդարձած, ապա դժվար է ասել, թե սույն «սինդրոմը» ավելի շուտ հայկակա՞ն է, թե ալբանական, ոչինչ չունենալով ալբանացիների դեմ: Պարզապես օրինակն է թարմ և ցայտուն:

Խորհրդային տարիներն, ընդհանուր առմամբ, ժամանակ և հնարավորություն տվեցին մեզ և մեր հարևաններին՝ խաղաղ և ստեղծագործ աշխատանքով զբաղվելու, զարգանալու համար, ստեղծեցին անվտանգ գոյության որոշակի պայմաններ, չնայած բազմիցս գրված և ասված բացասական երևույթների առկայությանը: Բայց դա’ էլ, պարզվեց, անցողիկ էր: Եվ Ճակատագիրը երբ կրկին թակեց մեր դուռը, հետխորհրդային տարիները ցույց տվեցին, որ ինչպես Բալկաններում հարյուր տարի առաջ, այնպես էլ Կովկասում այժմ՝ նորանկախ պետությունների վերնախավերի ընդունակությունները հիմնականում բավարար չեն պետական խնդիրների լուծման համար: Ուստի, այս էլ որերորդ անգամ, նորանկախ Հայաստանը դաս չառավ, նույնիսկ՝ սեփական սխալներից, որոնք այդ անկախության կորստյան պատճառ էին դարձել: Եվ սթափության, ռացիոնալ մոտեցման անհրաժեշտության մասին գրավոր և բանավոր կոչերը մնում էին որպես ձայն բարբառո հանապատի: Մենք էլ կայսրությանը տվել ենք կովկասցիների համար ռեկորդային թվով կառավարիչներ, զորահրամանատարներ, գիտնականներ, հարյուր հազարներով զոհվել ենք մարտի դաշտերում՝ բուն Հայաստանից հարյուրավոր կիլոմետրեր անդին: Իհարկե, կարելի է հպարտանալ նրանցով, միայն թե վտանգավոր ինքնախաբեություն կլինի մտածելը, որ դրա պատճառը մեր ազգի՝ ավելի խելացի լինելն էր մեր հարևանների հետ համեմատած: Այնպես, ինչպես ալբանացիներն ավելի խելացի չէին, ասենք, բուլղարացիներից: Կրկին հիշենք Բիսմարկին…

Իրադարձությունների և ժամանակի ընթացքը մեզ ցույց է տալիս մի քանի պարզ և հայտնի բանաձև: Նախ, կայսրության համար «հուսալիության» աստիճանը հակառակ համեմատական է զարգացման և հարևանների համակրանքի աստիճանին՝ Կայսրության գնալուց հետո: Այսինքն, որքան շատ ես «նվիրվում» մետրոպոլիային այսօր, այդքան շատ դժվարություններ ես ստեղծում վաղվա օրվա համար, վտանգելով ապագադ: Այնուհետև, եթե հարևաններդ ձգտում են ձերբազատվելու մետրոպոլիայից, մանավանդ զինված պայքարի ճանապարհով, ապա նպատակահարմար է, նույնպես ապագադ չվտանգելու առումով՝ նրանց գոնե չխանգարել, եթե ինչ-ինչ պատճառներով նրանց չես դաշնակցում: Եվ, ի վերջո, կայսրությունը գնացող է, իսկ հարևաններդ՝ մնացող: Ուստի ստացած ազատությանդ անդառնալիության երաշխիքը՝ այդ երջանկությունը հարևաններիդ հետ կիսելու, նրանց հետ խաղաղ գոյակցության մեջ է: Նույնիսկ, եթե մեծ է նրանցից ինչ-որ բան կորզելու կամ վրեժխնդիր լինելու գայթակղությունը կամ ատելությունը նրանցից որևէ մեկի նկատմամբ:

Հակառակ դեպքում պարտվում են բոլորը, իսկ Կայսրությունը կարող է չդիմանալ վերադառնալու գայթակղությանը: Ինչպես նաև, հանուն «միջազգային կայունության»՝ ամբողջ տարածաշրջանը կարող է մի գեղեցիկ օր հայտնվել մի նոր, «մի քիչ լավ» կայսրության տիրույթում: Չէ՞ որ այդպես էլ է եղել:

Այստեղ բացակայում է որևէ նոր բան ասելու հավակնությունը: Պարզապես, հաշվի առնելով ներկա իրողությունները՝ օգտակար է վերհիշել որոշ ուսանելի դրվագներ Պատմությունից: «Առանց զայրույթի և աչառության», ինչպես ասում էին հռոմեացիները և ինչը, շատ այլ բաների պես, նույնպես հասցրել ենք մոռանալ…

Ռուբեն ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ   

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄ ՀԱՅ-ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Սեպտեմբերի 8-9-ը ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հրավերով, պաշտոնական այցով Հայաստանում էր Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) նախագահ Մոհամեդ Խաթամին: Փաստորեն, սա այդ երկրի նախագահի առաջին այցն է Հայաստան: Խաթամի-Քոչարյան հանդիպման ժամանակ կողմերը քննարկել են երկկողմ փոխհարաբերությունների զարգացման, տարածաշրջանային եւ միջազգային հարցեր: Այցի ընթացքում երկու երկրների նախագահները ստորագրել են «Հայաստանի Հանրապետության եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջեւ համագործակցության սկզբունքների եւ հիմունքների մասին» պայմանագիր, իսկ համապատասխան պաշտոնատար անձինք ստորագրել են 7 համաձայնագրեր տնտեսական ու մշակույթի ոլորտների վերաբերյալ:

Ինչպես նշվում է այցի առիթով հրապարակված համատեղ հայտարարության մեջ, ՀՀ նախագահն այցը գնահատել է իբրեւ «երկկողմ համագործակցության ընդլայնման նոր փուլ», իսկ հայ քաղաքական գործիչներից շատերն այդ հանդիպումը պատմական են համարել:

Խոսելով հայ-իրանական փոխհարաբերությունների մասին, հարկ է նշել, որ եթե 1998-99թթ. դրանցում նշմարելի էր հետընթաց, ապա 2000-ից ի վեր Երեւան-Թեհրան կապերը տարբեր, մասնավորապես տնտեսական ոլորտում նկատելի աշխուժացել են, որոնք ընթանում են երեք ուղղություններով. ա) արտադրական համատեղ նախագծերի իրականացմամբ. այս ոլորտում կողմերը դեռեւս 2001թ. հայտարարեցին, թե բանակցում են 400 միլիոն դոլար ընդհանուր արժողությամբ 10 նախագծերի շուրջ, բ ) առեւտրական կապերի ընդլայնմամբ, գ) երկու երկրների առանձին մարզերի միջեւ տնտեսական համագործակցությամբ:

2001թ. դեկտեմբերին Իրան կատարած պաշտոնական այցի ընթացքում Քոչարյանն իր պաշտոնակցի եւ բարձրաստիճան այլ պաշտոնյաների հետ դարձյալ քննարկել էր միջազգային, տարածաշրջանային եւ երկկողմ փոխհարաբերությունների հարցեր: Այցը դիվանագիտական շրջանակներում գնահատվել է իբրեւ շրջադարձային՝ երկու երկրների փոխհարաբերություններում, ինչը նշանակում էր, թե Թեհրան-Երեւան կապերը տարբեր ոլորտներում 2002-ից արդեն զարգանալու են ավելի բարձր տեմպերով: Թեհրանյան բանկցություններում, ըստ միջազգային ԶԼՄ-ների, կարեւորվել էր Իրան-Հայաստան գազատարի կառուցման խնդիրը, ինչը վերջիններիս հավաստմամբ, ձգձգվում է լոկ այն պատճառով, որ դրան դեմ էր Ռուսաստանը: Թեեւ բացառված է, որ ռուսական, ինչպես նաեւ ամերիկյան գործոնն արգելակող դեր է ունեցել խնդրո առարկա գազատարի նախագծի իրականացման առնչությամբ:

Այսուհանդերձ, այստեղ թերեւս մեծ նշանակություն ուներ կողմերի ոչ վճռական տրամադրվածությունը: Դրա վառ օրինակը Իրան-Թուրքիա խողովակաշարի գործարկումն է, որը տեղի ունեցավ լոկ այն բանից հետո, երբ Թեհրանը վճռականություն դրսեւորեց: Մինչդեռ Վաշինգտոնը լուրջ ճնշումներ էր գործադրում Անկարայի վրա, պահանջելով հրաժարվել այդ պայմանագրից: Բացի այդ, Իրանը գազամուղի գործարկմամբ դառնում էր Ռուսաստանի մրցակիցը, որն ապահովում է Թուրքիայի գազի պահանջարկի 70 տոկոսը, հետեւաբար դա ցանկալի չէր լինի նաեւ Ռուսաստանին: Այդ հարցում Թեհրանի վճռականությունը քաղաքական նկատառումներից զատ, թերեւս պետք է պատճառաբանել նաեւ նախ նրանով, որ այդ նախագիծը տնտեսական տեսանկյունից խոշոր եւ կարեւոր գործարք էր: Բացի այդ՝ Իրանի գազը Եվրոպա արտահանելու առումով առավել նպատակահարմար տարբերակ է: Մինչդեռ Իրան-Հայաստան գազատարի կառուցման դեպքում Թեհրանի տնտեսական շահն անհամեմատ փոքր է, և Իրանը, Ռուսաստանին դեմ չգնալու նպատակով, կարող էր հրաժարվել դրանից: Մյուս կողմից՝ Հայաստանում էներգետիկայի ոլորտում մենաշնորհային դիրք ունեցող Ռուսաստանը, որ միաժամանակ նաեւ Հայաստանի ռազմավարական գործընկերն է համարվում տարածաշրջանում, թերեւս չէր ցանկանում կորցնել այդ արտոնությունը եւ արգելակում էր նախագծի իրագործմանը:

Ահա թե ինչու 1992-ին գազատարի կառուցման վերաբերյալ կողմերի միջեւ համաձայնագրի կնքվելուց ի վեր, հայ-իրանական գրեթե բոլոր բանակցությունների օրակարգի անբաժան մասն է կազմել այդ հարցը: Բացառություն չեն կազմել նաեւ Քոչարյան-Խաթամի երեւանյան բանակցությունները: Ինչպես նշվում է համատեղ հայտարարության մեջ, երեւանյան բանակցություններում խիստ կարեւորվել է Իրան-Հայաստան գազատարի կառուցման, Քաջարանի թունելի եւ Արաքսի վրա հէկ կառուցելու նախագծերի իրականացումը: Այլ կերպ ասած՝ կողմերը կարեւորել են էներգետիկայի, տրանսպորտի եւ հաղորդակցման ոլորտներում համագործակցությունը:

Հավելենք, որ Երեւանում ստորագրված համաձայնագրերից մեկը վերաբերում է գազատարի Մեղրի-Քաջարան հատվածի ֆինանսավորմանը, որը ստանձնել է իրանական կողմը: Սա այն դեպքում, երբ թվում էր, թե կողմերի միջեւ ընթացիկ տարվա բանակցությունների արդյունքում հարցը վերջնականապես լուծվել է եւ 2007-ին արդեն իրանական գազը Հայաստան է ներհոսելու: Գազատարի կառուցման նախագծի իրականացմանը, անշուշտ, նպաստել է լարվածությունը վերջին 1-2 տարիների ռուս-վրացական փոխհարաբերություններում: Ուստի, եթե Մոսկվան իր անդրկովկասյան քաղաքականությունում հեռատես լիներ, այսօր արդեն Իրան-Հայաստան գազատարն իրականություն կլիներ, որի կարեվոր նշանակությունը, ներկա դրությամբ, Ռուսաստանի համար չէր կարելի թերագնահատել:

Նշենք նաեւ, որ հայ-իրանական համատեղ խոշոր այլ ծրագրեր կյանքի կոչելու առնչությամբ գործնական լուրջ քայլեր առայսօր չեն արձանագրվել, թեեւ որոշ դրական տեղաշարժեր նկատելի են:

Ինչպես նշվեց, Խաթամի-Քոչարյան բանակցություններում կարեւորվել են նաեւ տարածաշրջանային հարցերը, մասնավորապես Ղարաբաղի հիմնահարցը: Այս առնչությամբ հայաստանյան ԶԼՄ-ներն ու քաղաքական գործիչները կրկին անդրադարձան Բաքվում Խաթամիի (պաշտոնական այցով այնտեղ էր ընթացիկ տարվա օգոստոսի 4-6-ը) հայտնած տեսակետը խնդրո առարկայի վերաբերյալ, որը համապատասխանում է, ի սկզբանե, պաշտոնական Թեհրանի որդեգրած դիրքորոշմանը՝ Իրանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, որի բաղկացուցիչ մասն է կազմում ԼՂՀ-ն: Իրանում Հայաստանի դեսպան Գեղամ Ղարիբջանյանը սեպտեմբերի 8-ին, այդ հարցի առիթով լրագրողներին հայտնեց, թե դա պարզապես Խաթամիի խոսքերի ոչ ճիշտ թարգմանության հետեւանք էր: Իսկ սեպտեմբերին 9-ին Ազգային ժողովի արտաքին հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Արմեն Ռուստամյանը հայտարարեց, թե դա ադրբեջանական քարոզչական գործունեության արդյունք է:

Սակայն հարկ է նշել, որ իրականում Թեհրանի քաղաքականությունն այս հարցում, ի սկզբանե, բնութագրվել է իբրեւ բարդ: Քանզի վերջինս շեշտը դրել է Ադրբեջանի, որպես իսլամական երկրի, տարածքային ամբողջականության վրա, մյուս կողմից՝ Հայաստանի հետ առավել սերտ փոխհարաբերություններ է հաստատել, ինչը բխում է Իրանի ազգային անվտանգության անհրաժեշտությունից: Հանգամանք, որի բերումով Բաքուն երբեք շահագրգռություն չի դրսեւորել Իրանի միջնորդության հարցում:

Անդրադառնալով Բաքու-Թեհրան փոխհարաբերություններին, նշենք, որ դրանք մշտապես ընթացել են զգալի ելեւէջներով, ինչը բացատրվում է Իրան-Ադրբեջան դիվանագիտական փոխառնչություններում առկա տարաձայնություններով, որոնցից կարեւորագույներն են. ա) Կասպից ծովի կարգավիճակի խնդիրը, բ) Ադրբեջանի անթաքույց ձգտմանը՝ ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու եւ ռազմավարական կապերն ընդլայնելու ԱՄՆ-ի ու Իսրայելի հետ, գ) Իրան-Հայաստան սերտ կապերը եւ Թեհրանի դիրքորոշումը ԼՂՀ-ի հիմնահարցի նկատմամբ:

Հավելենք, որ 2002թ. մայիսի 18-20-ը պաշտոնական այցով Թեհրանում էր գտնվում Ադրբեջանի նախկին նախագահ Հեյդար Ալիեւը, որտեղ բանակցությունների առանցքը դարձյալ Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի հարցն էր: Այցի ընթացքում կողմերը տնտեսական, առեւտրական եւ մշակույթի ոլորտներում համագործակցության 10 համաձայնագիր եւ փոխըմբռնման հուշագրեր են ստորագրել: Այդ թվում՝ Հյուսիս-հարավ մայրուղու կառուցման վերաբերյալ, որով Ռուսաստանի երկաթգիծը միանալու է Իրանի հյուսիսին, իսկ այստեղից էլ ձգվելու է մինչեւ Պարսից ծոցում գտնվող իրանական Բանդարաբաս նավահանգիստը:

Իսկ բրիտանական մամուլն անդրադառնալով Ալիեւի թեհրանյան այցին, ընդգծել էր, որ Իրանը Ղարաբաղյան հիմնախնդրում պաշտպանելով Ադրբեջանին, կարող է վերջինիս պարտադրել իր տեսակետները Կասպից ծովի կարգավիճակի հարցում:

էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ
Երևան

ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍ՝ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ ՃԱՄԲԱՐՈՒՄ

Օգոստոսի 22-ին Դենիզ Ալթի ստեղծագործությունների ցուցահանդեսի բացումն էր Զաքսենհաուզենի նախկին համակենտրոնացման ճամբարին կից թանգարանի ցուցասրահում և նվիրած էր այն Հայոց ցեղասպանությանը: Քյոլն քաղաքում ապրող այս երիտասարդը որդին է մի շամշենահայուհու, որը Գերմանիայում ապրող թուրքերի և այլ ազգությունների ներկայացուցիչներին կողմից հիմնադրված «Ընկերակցություն ի դեմ ցեղասպանութեան» խմբի հետ 2000 թվականին ապրիլ 24-ին ժամանել էր Երևան և ծաղկեպսակներ դրել Եղեռնի զոհերի հուշահամալիրում: Այս կազմակերպությունը միանշանակ ընդունում և դատապարտում է հայոց ցեղասպանությունը, ավելին՝ հավաքել էր շուրջ 12000 ստորագրություն և Գերմանիայի Հայոց ցեղասպանության հանձնախմբի հետ  միասին հանձնել Բունդեսթագի (պառլամենտի) խնդրագրերի հանձնաժողովին:

Իսկ հիշյալ ցուցահանդեսն ինքնին ուշագրավ է նրանով, որ տեղի է ունենում Բեռլինից շուրջ 40 կմ   հեռավորության վրա գտնվող Օրանիենբուրգի արվարձան Զաքսենհաուզենում: Տեղի թանգարան-ցուցասրահ ամեն օր բազմաթիվ մարդիկ են այցելում աշխարհի ամենատարբեր երկրներից և դիտում նախկին համակենտրոնացման ճամբարը, որտեղ 1939-1945թթ. 200000 մարդ է զոհվել (հրեաներ, ֆաշիզմի հակառակորդներ, մտավորականներ, կոմունիստներ ու կարմիրբանակայիններ): Այստեղ է բանտարկված եղել նաև հայ ժողովրդի բարեկամ, ցեղասպանության ականատես և գաղտնի լուսանկարող Արմին Թեոֆիլ Վեգները, որին հաջողվել է հրաշքով փրկվել: 1946-ից հետո, երբ Գերմանիան բաժանվեց արևելյան և արևմտյան մասերի (ԳԴՀ և ԳՖՀ), սովետները Զաքսենհաուզենի ճամբարը դարձրին բանտ և արդեն իրենք էին իրենց հակառակորդներին արգելափակում այստեղ: Ի դեպ, նմանատիպ էր նաև ամերիկացիների արածը Իրաքում՝ Սադամ Հուսեյնի կառուցած Ալ-ղրիպ բանտում մեկուսացնելով արդեն իրենց հակառակորդներին, տանջելով, ստորացնելով և ծաղրի ենթարկելով նրանց: Դժբախտաբար, մարդիկ չեն սովորել պատմությունից դասեր քաղել:

Դենիզ Ալթի ցուցահանդեսը՝ շուրջ 30 մեծածավալ կտավներ, սկսում է Հիտլերի՝ 1939-ին արած տխրահռչակ հայտարարությամբ՝ «Ո՞վ է այսօր հիշում Հայոց ցեղասպանությունը»: Կտավներում տոն տվող գույներն են կարմիրը, սևը և նարնջագույնը, այնտեղ պատկերված են տանջահար, նիհար ու լլկված կանայք, որոնք խորհրդանշում են ցեղասպանությամբ և բռնագաղթով արմատախիլ արված արևմտահայությունը: Պատկերները հիշեցնում են Ժանսեմի հանրահայտ նկարաշարը, որ հիմա Երևանի Ցեղասպանութեան թանգարանի սեփականությունն է (ի դեպ, Դենիզ Ալթը չի տեսել Ժանսեմի կտավները):

Ցուցահանդեսի բացումը կատարել է Բրանդենբուրգի երկրամասի նախագահը, իսկ ներածականով հանդես է եկել Զաքսենհաուզենի թանգարանի տնօրենը:  Հարկ է ավելացնել, որ նույն ցուցասրահում 2005-ի ապրիլին տեղի է ունենալու Հայկական տեղեկատվության և փաստագրության կենտրոնի (Բեռլին) ցեղասպանության ճանաչման հանձնախմբի նախաձեռնությամբ Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված ցուցահանդես և դասախոսություն է կազմակերպվելու: Թանգարանի ղեկավարությունը սիրահոժար համաձայնվել է:

Եւ վերջում մի փոքրիկ քնարական զեղում: Շատ տարիներ առաջ, երբ ուսանելու նպատակով եկա Բեռլին, այստեղ ծանոթացա վանեցի, Վանի հաղթանակին, նահանջին ու գաղթին ականատես եղած  տիկին Հարությունյանին (հազար ափսոս, որ անունը չեմ հիշում), որի տանը (Դալեմ թաղամասում՝ այն ժամանակ դեռ արևմտյան Բեռլին) հետագայում շատ անգամ եմ եղել: Չնայած վանեցիներին հատուկ կայտառությանը՝ այդ հրաշք տիկնոջ դեմքին միշտ էլ տխրություն և թախիծ էր լինում: Բեռլինաբնակ ծանոթս՝ Համո Պետրոսյանը, պատմեց ինձ, որ տիկնոջ որդուն հենց Օրանիենբուրգի Զաքսենհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարում են սպանել (եթե հիշողությունս ինձ չի դավաճանում, ապա՝ կոմունիստ լինելու պատճառով): Ի դեպ, դեռ առիթ չեմ ունեցել հիշյալ ճամբարում զոհվածների ցուցակը տեսնելու և պարզելու՝ եղե՞լ են, արդյոք, այնտեղ այլ հայեր: 2000 մեծ ու փոքր համակենտրոնացման ճամբարներ ուներ Հիտլերը Գերմանիայում և շրջակա երկրներում, ուստի, ամենայն հավանականությամբ, դրանցում նաև հայեր են եղել: Օրինակ, Մյունխեն քաղաքից ոչ հեռու գտնվող «Դախաու» համակենտրոնացման ճամբարում հայտնաբերել էի 5-6 հայկական ազգանուններ:

Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆ
Բեռլին

——————————————————————————————-

Մենք ենք, մեր խնդիրները

ՀՈՍՔ… ԱՆՀԵՏԱԴԱՐՁ ՀՈՍՔ… 

«Ես պահանջում եմ, որ իմ հայրենիքը սիրի ինձ գոնե այնքանով, որքան ես եմ սիրում նրան»:

Մի դրսեկի խոսքերից

Վերջերս մի հեղինակավոր համաժողովում, պատասխանատու ղեկավարներից մեկը, խուսափելով բարձրացված ցավոտ հարցերի պատասխաններից, երկակիորեն ասում էր, թե «կան պետական գաղտնիքներ…», որոնք ավելի լավ կլինի չշոշափվեն մամուլում…

Ըստ այդ խուսանավման՝ մեր մամուլում չպետք է բարձրացվեն աշխատատեղեր բացել-չբացելու, ամուսնանալ ուզել-չուզելու, սեփականաշնորհված հողը մշակել-չմշակելու, ֆաունան և ֆլորան հրո ճարակ դարձնել-չդարձնելու, բանակում ծառայել ուզել-չուզելու… ու հազար ու մի հարցեր:

Խոսքն այն մասին չէ, թե ինչ կմտածեն մեր պետականությունն ու ինքնիշխանությունը խարխլել ցանկացողները Բաքվում կամ Ստամբուլում, այլ այն մասին, թե ում է պետք դա, երբ խարխլման կողմնակից ենք հենց ինքներս:

Վերջապես ո՞ւմ է պետք Ղարաբաղ կոչվող հանրապետությունը, եթե այս նույն Ղարաբաղը «պետք չէ» ղարաբաղցիներիս:

Ինչպե՞ս… բորբոքված կասեն ոմանք, ովքեր շատ թե քիչ դեռ հայրենասեր են: Տեղին ենք կարծում այդ բորբոքումը, սակայն, ընդհանուր հաշվով, դա կլինի հենց այն անհանգստության շարունակությունը, ինչը շոշափվելու է ստորև:

Հայրենակիցներ, գաղտնիք չէ, որ հայրենի իշխանությունների թողտվության պայմաններում Հայաստանից արտերկրվեց մի ստվար հայահատված՝ հանգրվանելով Հյուսիսային Կովկասից մինչև Հյուսիսային Ամերիկա:

Վերջին 5-10 տարիների ընթացքում դա ընդունված էր դիտել նաև որպես մարդու իրավունք: Մարդն իրավունք ունի ապրել այնտեղ, որտեղ ինքը կամենում է: Այս «կամենալ» բայը բազմաշերտ կերպ ունի, և եկեք չվռազենք ապացուցել, թե ԱՄՆ-ն մեր մեկ միլիոն համերկրացիների համար հենց այն երկիրն է, որին միշտ էլ կարոտել են:

Ով արտերկրում ապրող իր որոշ հարազատներից ու բարեկամներից դոլարների փոխարեն մենմիայն նամակներ կամ հեռախոսազանգեր է ստանում՝ նոստալգիկ անվերջություններով, դարձյալ կհամոզի, որ ամենալավ տեղն ու բնակավայրն այնտեղ է, ուր ծնվել ես: Սա ծննդավայրն ու հայրենիքը սիրելու մի անպարագիծ տառապանք է, որը ոչ այնքան ինքդ ես փափագում, որքան որ հանգամանքների պարտադրանք է:

Եթե մինչև 3-րդ հազարամյակի սկիզբը նկատելի էր հիմնականում գյուղերի ամայացում՝ իր բոլոր երկրակործան հետևանքներով, ապա նկատելի ձևով հիմա քաղաքներն ու մայրաքաղաքն են ամայանում:

Ի՞նչ էր տեղի ունենում… և ի՞նչ է տեղի ունենում…

Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավարների ճնշող մեծամասնության անպատասխանատվության մեղքով շատ գյուղեր արդեն ամայացման եզրին են: Այդ գյուղերում թագավորում է տարեցտարի ահագնացող աղքատությունը: Շատերը, աշխատանք կամ բարգավաճում ակնկալելով՝ դիմում են դեպի շրջկենտրոններ կամ, ուղղակի, լցվում են մայրաքաղաքի մարդալից ափսեն:

Լավագույն դեպքում՝ Արցախի բնակչության մեծ մասը կենտրոնանում է Ստեփանակերտում, հավելելով այն գերխնդիրների ցանկը, որ ունի մայրաքաղաքը: Կոնկրետ Ստեփանակերտում հանգրվանում են յուրաքանչյուր հարյուր շրջանավարտներից 90-ը և գործազուրկ գյուղաբնակներից շատերը: Թե քաղաքում մի թեթև աշխատավարձ բարեբախտաբար գտածների և տեղի մեկ տասնյակ ուսումնական հաստատություններն ավարտողների ո՞ր մասը կգնա ետ՝ դժվար է գուշակել: Եվ հեշտ է գուշակել: Մենք՝ ինքներս խրված ենք այդ գերխնդրի մեջ և մեզանից յուրաքանչյուր տարեց ծնող կվկայի, որ տղան քաղաքում ոտքին տեղ անելով՝ հաջորդ տարի քաղաք է տեղափոխել ամբողջ ընտանիքը, որ աղջիկը համալսարանն ավարտելուց հետո ամուսնացել է Ռուսաստանում բնակվող տղայի հետ, որ… չեմ ուզում ծայրահեղ օրինակներ մեջբերել, սակայն դրանք փաստ են:

Սրանք, ինչ խոսք, տանելի են: Վերջին հաշվով, կյանք է, մարդիկ են՝ իրենց իրավունքներով:

Իսկ երբ խոսքն արդեն Ստեփանակերտի բնակչության գերհագեցման մասին չէ, այլ արտագաղթի, արտահոսքի, անընդհատ հոսքի… սրա մասին լռելը հանցագործություն է:

Եվ թող ոչ ոք չմտածի, թե այսօրվա իշխանավորն ավելի է սիրում իր ու մեր հայրենիքը, քան շարքային քաղաքացին ու գործազուրկը, ոչ էլ կասկածի անգամ, թե այդ նույն իշխանավորն ավելի է պատասխանատու, քան նույն շարքայինը:

Ավելի ճիշտ կլինի համոզվել, որ այս անմխիթար ազգակեցության համար շարքայինն ու գործազուրկը մեղավոր չեն բնավ: Համենայնդեպս, մեղքի չափը ճշտելը չէ, որ կարևոր է, այլ՝ խնդրին լուծում տալը:

Անցյալ և նախանցյալ տարի Ռուսաստան արտագնա աշխատանքի ուղևորված մեր համերկրացիներից շատերն այս տարի այնտեղ են գնում այստեղ թողնված ընտանիքների անդամներին առած:

Այսպես շարունակվելու դեպքում հերթը հասնելու է ոչ միայն ընթերցողիս, այլև, «մեղքս» չթաքցնեմ, նաև տողագրիս:

Համենայնդեպս, ի՞նչն է ստիպում որոշակի կարողություններով օժտված արցախցուն բռնելու ռուսաստանների ճանապարհը: Այսօրվա ռուսական իրականությունը գերհագեցված է ուծացումի, հղփացում-ցոփացումի ու կոսմոպոլիտացում-այլասերումի բազմաշերտ ու բազմաշեշտ կրումներով:

Միակ բանը, որը մարդկանց ետ կպահի հոսքն ընկնելուց, դա տեղիս մեջ բավարար կենաց հնարավորությունների ապահովումն է: Սա, առաջին հերթին, իշխանությունների ֆունկցիան է, քանի որ դպրոցի տնօրեն-ուսուցիչներից սկսած մինչև գյուղապետ ու քաղաքապետ, վարչապետ ու երկրի նախագահ այդ պարտականությունների կատարման համար վարձատրվում են երկրի բյուջեից, այն բյուջեից, որը գոյանում է մեզնից՝ ժողովրդից գանձված տուրք ու հարկերից: Սակայն սա նաև միայն իշխանությունների խնդիրը չէ. պատասխանատվությունը կրավորական է նաև մեծահարուստների, մտավորականության, հասարակության հետ շփվող յուրաքանչյուրի համար:

Երկրից ոչ միայն անաշխատավարձ շնորհալին կամ գործազուրկն են հեռանում. յուրաքանչյուրի կերպով մենք զրկվում ենք այնքան պետքական մասնագետից, արհեստավորից, արվեստագետից, հարևանից, հարազատից, փեսացուից, հարսնացուից, պահեստային զինվորից ու թիկունքայինից (այսպես կարելի է հազարապատիկ մասնավորել), մի խոսքով՝ երկրի մարդկանցից:

Գնում է նա, ով ուզում է սովորել, շարունակել ուսումը, սակայն ուսման վարձը ապահովել չի կարողանում, ով ուզում է աշխատել իր մասնագիտությամբ, սակայն ոչ մի կերպ չի կարողանում հասնել իր իրավունքին (ուրեմն՝ կադրային քաղաքականության մեջ դեռ բութ անկյուններ մնում են), ով ուզում է ամուսնանալ կամ ամուսնացնել իր զավակներին, բայց (ժարգոնով ասած) ձև չկա, ով ուզում է ազատ վարկերից օգտվել, սեփական գործ դնել, սակայն գրավ դնելու բան չունի (սա էլ վարկա-բանկային կաշկանդը), ով ուզում է… Եվ շարունակվում է հոսքը: Անընդհատ է հոսքը:

Առայսօր իմ մեջ անլուռ է «Քառասունչորս աստիճան» թատերաողբի պաթոսը. մի՞թե մեզ պետք էր հաղթելով արտագաղթելը:

Եվ այս ամենի վրա կարծես թքած ունեն և’ մամուլը (իշխանական ու կուսակցական), և’ հեռուստատեսությունն ու ռադիոն, որովհետև օտարամոլությունն ու կապկումն այսօր Արցախում ավելի տեսանելի են, սեփական բիզնեսի հաջողությունն ապահովելն ավելի կարևոր, սեփական աշխատավարձի բարձրացման մղումն ավելի անկասելի, քան ազգի մասին «հինգ րոպե մտածելու» առաջնահերթությունը:

Մենք շատ լավ ենք հասկանում, որ դրսագնա այս անընդհատ հոսքը մեկ նախագահական հրամանով կամ վարչապետական որոշումով ուղեփակելը միամտություն կարող է համարվել: Անհետաձգելի է ռազմավարական քաղաքականության գնալը, որովհետև օրավուր ահագնացող այս հոսքը անառարկելիորեն համոզում է, որ Արցախն ինքնաթափվում է ու ոչնչով չի տարբերվում 90-ականների սկզբին մեզ պարտադրվող այն տարբերակներից մեկից, ըստ որի այն ժամանակվա խելագարված ամբոխներիս խելագար լիդերներից ոմանք պահանջում էին արցախահայությանը տեղ ապահովել Ալթայ-սիբիրյան տարածքներում:

Տեսա՞ք…

Այդպես կարծես թե բոլոր հարցերն ու հիմնահարցերը լուծվում էին:

Այսօրվա տագնապալի տեսանկյունով՝ միայն արցախցիներիս հարցն է լուծվում, իսկ Արցախի գերխնդիրը… մնում է նույն չլուծվածը, և եթե լուծող կարող է գտնվել, ապա մենումիայն ինքներս կարող ենք լուծել:

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

—————————————————————————————–

ՕՐԵՑՕՐ ԽՈՐԱՑՈՂ ՎԻՀ

Գաղտնիք չէ, որ այսօր անդունդ կա իշխանությունների և ժողովրդի միջև, եթե չասենք, որ նրանք հակադիր բևեռներ են դարձել: Բայց ինչո՞ւ պիտի ժողովուրդն ու իշխանությունը հակադիր բևեռներում լինեն: Որտեղի՞ց է ծնվում այդ հակասությունը: Դա ծնվում է իր ընտրողների՝ ժողովրդի հանդեպ իշխանությունների սխալ, կասեի՝ արհամարհական վերաբերմունքից:

Անձնական օրինակով բացատրեմ. 1961 թ. քսանհինգ երիտասարդներով Ալբերտ Սեյրանյանի ղեկավարությամբ սկսել ենք Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանի կառուցումը: Մինչև 1987թ. 850-1000 մարդու աշխատատեղ ստեղծեցինք: 250-300 բնակարան կառուցեցինք մեր աշխատողների համար, ապրում էինք բարեկեցիկ կյանքով: Այսօր, սակայն, այդ գործարանը համարյա գոյություն չունի, ոչնչացված է երբեմնի հրաշալի ձեռնարկությունը: Նույն բախտին են արժանացել Ղարմետաքսկոմբինատը, կոշկի ֆաբրիկան, կոնդենսատորային գործարանը և այլն:

Տասնյակ հազարավոր ոսկե ձեռքեր այսօր դարձել են գործազուրկներ կամ մեր երկրի սահմաններից դուրս են: Եվ անչափ ցավալի է, որ անցյալ տարվա հացահատիկայինների ռեկորդային բերքատվությունից հետո տասնյակ ստեփանակերտցիներ հավերի պես քուջուջ են անում աղբանոցներում՝ օրվա մի կտոր հաց գտնելու հույսով: Իսկ մեր ընտրյալները վերևներում չտեսնված ու չլսած աշխատավարձով, պետական թանկարժեք մեքենաներով աղայական կյանք են վայելում՝ բացարձակապես չտեսնելուն տալով կիսաքաղց ու տանջահար ժողովրդին:

Արցախյան ազատամարտի դաժան տարիներին զինակից ընկերները ծանր վիրավորներին մեջքին կապած, վտանգելով իրենց կյանքը, գնդակ ու բեկորների տեղատարափի տակ մի կերպ հասցրել են դաշտային հոսպիտալ և փրկել նրանց կյանքը:

Իսկ խաղաղ ժամանակներում մեր «հանճարեղ» ընտրյալների հնարած օրենքներով վճարովի դարձած բուժման պատճառով մարդիկ մահանում են՝ բժիշկների պարապուրդի առկայությամբ: Իրենց զավակներին վճարովի մասնագիտական կրթության պիտի տան չքավոր գյուղացիները, որոնք 1-2 հա հողակտորը մշակելու համար ոչ տեխնիկա ունեն, ոչ վառելիք ու այլ անհրաժեշտ միջոցներ:

Սրանք ընդամենը մի քանի փոքրիկ պատճառներ են, որոնցից և նման բազում այլ երևույթներից խորանում է ժողովրդի և իշխանությունների միջև օրեցօր լայնացող վիհը:

Չնայած բազմաթիվ ոչ պետքական իշխանավորների առատությանը, ոչ ոք չի մտածում ժողովրդի օրեցօր աճող արտահոսքի աղետալի հետևանքների մասին: Ինչո՞ւ չհավաքվել և, մտավորականների հետ խելք-խելքի տալով, միջոցներ ձեռնարկել և երկրակործան այդ չարիքի առաջն առնել:

Եկեք այնպիսի պայմաններ ստեղծենք ու ոչ միայն եղածը պահենք, այլև ետ բերենք օտար ափեր գաղթած մեր հայրենակիցներին: Եթե բարձրաստիճան չինովնիկները վերջ տան սեփական ժողովրդի հետ փակ դռների հետևից հաղորդակցվելու իրենց սովորությանը, մենք կարող ենք համատեղ ջանքերով փակել միջանկյալ ճեղքվածքը: Այս վերջին տողերը գրելիս գրիչը ճռճռում է կարծես, ինձ հուշելով՝ նրանք այն մարդը չեն, որ հրաժարվեն 250-350 հազարներից և մտածեն ինձ նմանների ու ժողովրդի դատարկ գրպանների մասին:

Այդքանը չեն անում՝ հերիք չէ, 35-40 տարվա գործարանային աշխատատեղս վերցնելուց հետո էլ 400 քառ. մետր բոստանիս հողակտորն էլ էին ուզում վերցնել: Եվ ոչ միայն ինձնից, այլև 200 ընտանիքներից, զոհվածների’ ընտանիքներից:

Չլիներ զոհվածների ծնողների միության համագումարը և մեր բողոքի ձայնը, ԼՂՀ նախագահը վաղուց ի կատար ածած կլիներ մեր «հոգատար» վարչապետի «մարդասիրական» որոշումը: Իսկ գյուղնախարար Բ. Բախշիյանը հայտարարում է, թե 2-3 տարուց հետո, մեկ է,  վերցնելու է այդ հողերը…

Այնպես որ՝ ժողովրդի և իշխանության միջև օրեցօր ընդարձակվող վիհն այդ մենք չենք խորացնում: Վիհ, որի առաջը չառնելու դեպքում մի օր կործանման է հասցնելու մեր երկիրը:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

ԲՈՂՈՔԻ ՆՈՏԱ ԸՆԴԴԵՄ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԱԿՈՐԴԻ՞ 

Արցախին առնչված Բաքվի հերթական հիստերիան իրեն երկար սպասել չտվեց. սեպտեմբերի երկուսին կայացած համերգից հետո, որին, ի դեպ, մասնակցել էին նաև մի շարք ռուսաստանյան շոու-աստղեր, պաշտոնական Բաքուն հայտարարեց, որ «այդ օրը Ղարաբաղում ոտք դրած ռուսաստանյան աստղերը այլևս ոտք չեն դնի Բաքու»: Թե ինչպիսի ողբերգություն են ապրում աստղերը այդ հայտարարության կապակցությամբ, չգիտենք, սակայն  հենց համերգից առաջ մեր թերթին տված հարցազրույցը գուցե ինչ-որ չափով պարզաբանի նրանց վերաբերմունքը նման հայտարարություններին:

-Դուք եկել եք չճանաչված մի հանրապետություն և մասնակցում եք այդ չճանաչված երկրի անկախության օրվան նվիրված համերգին, չե՞ք վախենում պաշտոնական քննադատությունից:

Նադեժդա ԲԱԲԿԻՆԱ.

«Քննադատությունի՞ց, դա ինձ համար բացարձակապես էական չէ, քանի որ ես միշտ էլ անսասան եմ եղել իմ որոշումների մեջ, և գիտեմ, թե ինչ եմ անում: Եվ ով էլ որ գրի, ինչ էլ որ գրի իմ մասին… Ես հիմա դուրս կգամ այս հանդիսատեսի մոտ, և ամբողջ քննադատությունը… Ես այն աստիճան թքած ունեմ նման կարգի քննադատությունների վրա, որ…»:

Կատյա ԼԵԼ.

«Ես այսպես կասեմ՝ արտիստը ոչ քաղաքականացված մարդ է, արտիստը մարդ է, որ մյուսներին երջանկություն է պարգևում, որ ուրիշներին պարգևում է իր արվեստը, հույս է ընծայում: Ես ուրախ եմ, որ այսօր եկել եմ Ղարաբաղ, որտեղ մարդիկ այդքան դառնություններ և դժվարություններ են տեսել, և մենք այսօր այստեղ ենք, որպեսզի մարդիկ զգան, թե ինչ ասել է տոն: Արտիստը դա արտիստ է, և անիմաստ է ասել. վախենո՞ւմ եմ, թե՞ չեմ վախենում որևէ քննադատությունից. ես այսօր այստեղ եմ, որպեսզի մարդկանց տոն նվիրեմ»:

«Чай вдвоем».

«Գիտեք, արտիստները բացարձակապես ապաքաղաքականացված մարդիկ են, նրանք չեն գնում այս կամ այն տեղ, որպեսզի քաղաքական հարցեր լուծեն, նրանց առաքելությունը մարդկանց ուրախացնելն  է, որովհետև մենք  բոլորս, ի վերջո, մի մեծ ընտանիք ենք»:

Ինչ վերաբերվում է Ռուսաստանից ժամանած հայազգի արտիստներին, ապա նշենք, որ Կարեն Ավանեսյանը Ղարաբաղում հաճախ է լինում, իսկ Իրինա Օտիևան և Դմիտրի Խառատյանը, որոնք առաջին անգամ էին եկել, անչափ հիացած ու երջանիկ էին, որ կարողացել էին ոտք դնել այնտեղ, որտեղ երկար ժամանակ երազել էին լինել. մի խոսքով՝ ահա և քեզ ողջ քննադատությունը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————

«ԵՍ ՔԱՐՈԶՈՒՄ ԵՄ ԿԵՆԴԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ»

Հիրավի, «Վերնատուն» քառյակի  սեպտեմբերի 16-ին պետդրամթատրոնի դահլիճում կայացած համերգը հանդիսատեսի համար հոգու տոն էր:

Քառյակն ընդամենը երկու տարվա պատմություն ունի, սակայն անգամ այդքան կարճ ժամանակահատվածում հասցրել է ճանաչում ձեռք բերել՝ շնորհիվ Արցախում քաջ հայտնի երգիչ Տիգրան Մկրտչյանի՝ խմբի հիմնադրի և գեղարվեստական ղեկավարի:

«Ես քարոզում եմ կենդանի պատմություն, որը հանապազօրյա հացի նման պետք է մատուցել ժողովրդին՝ այսօր և ընդմիշտ,- ասում է Տիգրան Մկրտչյանը հետհամերգային մի հարցազրույցում (հիմնականում՝ համերգների լավ ու վատի շուրջ), իսկ հայացքում՝ պահանջկոտություն, վճռականություն և կամք՝ գնալ գտած ճանապարհով, չշեղվել, ինչքան էլ դա դժվար լինի:- Դրանով իսկ կենդանի պատմությունը կդարձնենք ոչ թե թանգարանային նմուշ, այլ ամենօրյա կյանքի նվաճում»:

Հայ երգարվեստը, խորիմաստ և քաղցրալուր, շատ է հարուստ: Այդ իրողությունը հասկացողը երբեք չի հագենում հայկական զտարյուն երգերից: Ավելին, այդ երգերը շնորհում են լսողին պահեր, որոնք զարմանալիորեն հեշտ դռներ են բացում դեպի տիեզերք, հավերժություն:

«Երջանիկ եմ, որ հայ եմ ծնվել: Չեմ սեթևեթում,- շարունակում է զրույցը Տիգրան Մկրտչյանը,- համոզված եղեք, երջանիկ եմ, որ այսպիսի արմատների, ժողովրդական իմաստության գանձարանի կրողն եմ, որը լիցքավորում է ինձ անսպառ, կենարար, ստեղծագործ ուժով: Երջանիկ եմ, որ Աստծո շնորհիվ հնարավորություն ունեմ այդ գանձարանը վերադարձնել ժողովրդին»:

Տիգրանը չթաքցրեց իր մտորումները կիսադատարկ դահլիճի վերաբերյալ. «Ուրախ եմ, որ դահլիճում նստած էին և տարեց, և երիտասարդ հանդիսատեսներ: Իմ կարծիքով, թե երիտասարդ, թե մեծահասակ նորմալ մարդկանց կողմից մեր աննման երգերը երբեք չեն մոռացվում: Ճիշտ է, հանդիսատեսները քիչ էին, բայց արդեն որերորդ անգամն եմ համոզվում, որ կարևորը քանակը չէ, այլ ջերմությունը: Այդ տաքությունն է ոգևորում երգչին, յուրաքանչյուր արտիստի: Սկզբում, չեմ թաքցնում, փոքր-ինչ ընկճվել էինք կիսադատարկ դահլիճի պատճառով: Հետո մոռացանք և հանդիսատեսի հետ երջանկություն ապրեցինք, ապրեցինք հայ երգարվեստի հանդիպման տոն»:

Իրոք որ այդ օրը տոն էր դրամթատրոնի դահլիճում, ինչի համար անսահման երախտապարտ ենք «Վերնատուն» քառյակին՝ Տիգրան Մկրտչյանին, Լուսինե Գասպարյանին, Ռուզան Ներսիսյանին, Վիտալի Ղազարյանին՝ այդ երգերի հրաշալի կատարման համար:

«Վերնատուն» քառյակն իր հերթին երախտապարտ է «Ավետյաց երկիր» բարեգործական կազմակերպությանը՝ փորձերն անցկացնելու հնարավորություն տալու համար, «Արկ-Գրուպ» ՍՊԸ-ին՝ քառյակի առաջին CD-ն թողարկելու և տարածելու, ինչպես նաև խմբի համերգները կազմակերպելու  համար: Երախտապարտ է յուրաքանչյուր մարդու, որն իր սրտի ջերմությամբ օգնում է քառյակին՝ ընտրած ճանապարհը հաղթահարելու:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

«ՆՈՐ ԱԼԻՔ». ԵՎՍ ՄԵԿ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔ

Գաղտնիք չէ, որ զանգվածային լրատվամիջոցների մեծ ընտրանիով հպարտանալու առիթ ղարաբաղցիներս դեռ  չունենք. նայում, ընթերցում և լսում ենք միայն այն, ինչ կա:

Այդ է պատճառը, որ ցանկացած նոր լրատվամիջոցի ի հայտ գալը մեզ մոտ մեծ խանդավառություն է առաջացնում, ասել է թե՝ ստեղծվում է նաև այլընտրանք: Այդ առումով հատկապես «աչքի են ընկնում» թերթերն ու ռադիոկայանները: Չնայած վերջիններս համարվում են համեմատաբար էժան լրատվամիջոց, այնուամենայնիվ, Ղարաբաղում երկար տարիներ ռադիոկայանների քանակի հետ կապված խնդիր կար, և առայսօր էլ կա: Պատերազմից հետո միակ ռադիոկայանը, որ ունեինք՝ պետական ռադիոն էր, որը թեև հետագայում վերածվեց հանրայինի, այնուամենայիվ, քիչ փոփոխություններ կրեց: Հետագայում ստեղծվեցին, այսպես կոչված, զվարճալից ալիքներ, կամ FM-ներ, որոնց հիմնական նպատակը միայն զվարճացնելն էր: Այսպես, մի քանի տարվա ընթացքում մեզ մոտ ստեղծվեցին երեք զվարճանման ռադիոկայաններ, որոնցից երկուսը՝ FM, մեկը՝ գծային: Եվ ահա բոլորովին վերջերս ստեփանակերտցիները այլընտրանքի ևս մեկ հնարավորություն ստացան. սեպտեմբերից եթեր է հեռարձակվում «Նոր Ալիք» կոչվող ռադիոկայանը: Հետաքրքիր է՝  ինչպիսի՞ն կլինի նոր ռադիոն, և ինչո՞վ կտարբերվի գործող մյուս ռադիոներից:

– Մենք հուսով ենք, որ հիմնականում կտարբերվենք պրոֆեսիոնալիզմով,-ասում է ռադիոյի տնօրեն Ինգա Բաղդասարյանը,-  և հենց այդ միտվածությամբ ենք ընտրել մեր հաղորդավարներին: Ռադիոն եթեր է հեռարձակվում երկու լեզուներով՝ հայերեն և ռուսերեն, եթերը շուրջօրյա է, թեև գիշերային եթերը հեռարձակվում է դեռ առանց հաղորդավարների, սակայն մենք ծրագրել ենք գիշերային հաղորդումներ այն մարդկանց համար, որոնք  աշխատում են գիշերները: Նրանց համար կհեռարձակվի ռիթմիկ երաժշտություն, որպեսզի մարդիկ իրենց գիշերային հերթապահության ժամանակ չքնեն:

– Ինչու՞ հենց «Նոր Ալիք»:

– Մենք մտածում էինք «նոր» բառի հետ կապված անուն տալ մեր ռադիոկայանին՝ մեծ հեղինակություն վայելող ռադիոկայանների փորձը հաշվի առնելով:

– Ի՞նչ նորություններ կլինեն ռադիոյի եթերում:

– Կլինեն տարբեր հեղինակային հաղորդումներ, հաղորդումներին կհրավիրենք տարբեր մասնագետների՝ ասենք բժիշկների, հոգեբանների, իրավաբանների, կլինի յուրատեսակ խորհրդատվական ծրագիր: Կլինեն ռադիոլսողների հետ ուղիղ եթերներ, ի դեպ, հիմա արդեն ունենք թեժ գիծ, որի ընթացքում ռադիոլսողները կարող են զանգահարել մեզ, ինչպես նաև ուղարկել իրենց SMS-ները և էլեկտրոնային նամակները:

– Յուրաքանչյուր զանգահարող, անկախ իր գրագիտության աստիճանից, կարո՞ղ է խոսել ուղիղ եթերում:

– Եթե մարդը բացասական չէ տրամադրված, ապա, ինչո՞ւ չէ, մեր զրույցը ուղիղ եթերում կկայանա, իսկ նրա գրագիտության աստիճանը մեր պրոբլեմը չէ:

– Ինչպիսի՞ երաժշտություն է հնչում «Նոր Ալիքի» եթերում:

– Հիմնականում հնչում է պոպուլյար երաժշտություն:

– Այդ թվում և ռաբի՞ս:

– Ոչ, ռաբիս կտրականապես չի հնչում մեր եթերում, իսկ եթե պատվիրում էլ են, ասում ենք՝ կներեք, բայց մեր ձայնադարանում այդպիսի երաժշտություն չկա:

– Գիտենք, որ ռադիոյում դեռ հաղորդավարների ազատ տեղ կա, ուստի հետաքրքրվողների համար հարցնենք՝ ո՞վ կարող է դառնալ «Նոր Ալիքի» հաղորդավար:

– Հայերեն գրագետ խոսող տղաներ և աղջիկներ: Մենք  հայ ենք, սակայն մեզ մոտ, պարզվում է, գրագետ հայերեն խոսողների հետ կապված խնդիր կա, ի տարբերություն ռուսախոսների:

——————————————————————————————

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

բ) Ըսիս ըն՝ առաչ մին արան յըրգյիրըմ մի թաքավըէր իլալ, էտ թաքավըէրիտ մին մադար տըղա յա ծընվալ: Մի օր մին դէրվիշ ա կյաս, ըսիս.

– Քու տըղէտ ճակատակյիրը կյիրալ ըմ. վըէր մըծանա, օխց կըծըլական ա, ըսպանէ:

Էտ թաքավըէրը, ճարը կըտրած, կյաս ա, միհէնգյվա շէնին տըէղը մին բէրթ շինիս, տըղէն տինիս մաչին, սաբավ վըէր ըստըէղ պէցուր ա, ցօրտ ա, օխց չինիլ: Ըտի էտ տըղան էտ բէրթըմը մըծընաս ա: Մին օր էլ ուտուր սըէրտը խաղու վա ուզիս, ամմա դէ էտ պէցուր տըէղը ըշտըղա յա՞ խաղու. ծառանէն քյիս ըն, ուտուր հօրը յըրգյիրան պիրիս: Հունց ա պըտըհիս՝ մին մուխրի օխց նի յա մընիս խաղվէն ճուվարանը, լիհա վըէր տըղան ուզիս ա, թա ճիթը յօր օնէ, ուտուր պըկավըն ա տաս, կըծիս, ըսպընիս: Թաքավըէրը, վըէր ըսկընաս ա, կըլխէն ղափաղը յըէր ա կընաս, կյաս ա, էտ բէրթը քըրըքանդ ըրիս, թա.

-Էս յէրգյիր չի, էս օխցու բէրթ ա:

Ըտի էլ ըտըղէտ անըմը մընաս ա Օխցու պէրթ, յըէտնան էլ՝ Խըծապէրթ:

12. ԹԷԶԽԱՐԱԲ 

Թա Հուդրութա ժուղօվուրթը դարդ շատ ա տըէսալ, էս շինըցէքյ էլ ըսկի մին լյավ օրու ռուջահ չըն յըէկալ, ընդըրա հէտէ, վէր շէնը համ կիճի յա, համ էլ էն ա զըհմանըմը. լիհա հինչ դուշման ըտըղավ անց ար կընաս, նի յար մընէս շէնը, փուչըցընէս, խարաբ ընէս, սաղ թըլընէս, տընէս:

Ըտի էնքան ճէլլի-ճէլլի էտ շէնը խարաբ ըն ըրալ, վէր անըմը մընացալ ա Թէզխարաբ (շուտ-շուտ փչացող):

13. ՍԱՐԷՆ  ՇԷՆ / ՇԱՂԱԽ 

ա) Էս շէնին բընօվրան Պուղուս ա տըրալ: Մին էրկու հարուր տարէ առաչ ա լալ, Պուղուս ալ Իրանա Ղըրըդաղըմըն ա լալ ըպրիս: Մին օրէ կընէգյը նախշուտ գյուլբա յա ըրալ, կյըցալ ա, տուս յըկալ շինամաչ: Մի պարսիկ ըռնըխըմէ շէյխ ա լալ, տըսալ ա, թա.

-Էտ գյուլբատ բիդը հանըս, իզ տաս:

Պուղուս յըկալ ա տօն, քընէնքյ ըրալ, թա.

-Էս վըէր  ասօր գյուլբաս ա խըլիս, էքյուց ալ կընըէգյըս ա խըլլական, լյավըն էն ա՝ քօչըմ, ուտուր անա պըրծընըմ:

Ասէլըն ա անէլը մին ա տըռալ. կընըէգյըն ա օխտը խօխան յօր ա կալալ, յըկալ, էս սարէն կըլխէն վըէր յըկալ:

Ըտի ալ շէն ա տըռալ, անըմը մընացալ Սարէն շէն:

բ) Էս շինըցէքյ յըկալ ըն Իրանէն Շաղախ շէնան: Սիվթա յըկօղըն ալ լալ ա Ըվաքյաց Նազար: Էտ Նըզարէ կյումաշը մին օր կուրչիս ա, շատ ա շօռ կյաս, ուստուր-ունդուր հըրցընիս, վէշ մինը տըսած չինիս: Ճարը կըտրած՝ կյաս ա տօն, կընգանը թա.

-Ա’ կընըէգյ, տէսան-տէնան շինի, ածի խուրջինը, էքյուց քյինան ըմ, Ըրասխէն էն ղօլէրքը շօռ կյամ. բալքյաս կյումաշը լըղ ա տուվալ, ընցալ էն թարա՞փը: Ըտի շօռ կյալավ Նազար կյաս ա, հըսնիս ըստըղ, տըսնաս՝ կյումաշը Մակունց ըխպիրին քըշտէն ծընած: Ըստըղէրք Նըզարէ շատ ա տօր կյաս. քյիս ա, ուրան ազկը-ծուպը վըհըքիս, կյաս, ըստըղ շէն քըցիս:

Շէնին անըմըն ալ ուրաց քյօհնա շէնին ընըման տինըս ըն Շաղախ, ամմա շատէրը Սարէն շէն ըն ըսիս, ունդուր հէտի, վըէր շէնը շատ ա պօցուր՝ էն ա սարէն պըթկէն:

14. ՎԸՐԹՆԱՇԱՏ / ԷԴԻՇԱ 

Էս շէնին տըէղը առաչ վարթէր ա լալ, չօրքյ ղօլըն էլ՝ ծըմակ: Վարթէրը կըտօրալ ըն, տըէղը շէն շինալ, անըմը տիրալ Վըրթնաշատ՝ վարթէրը շատ: Մին փարան էլ ասմա՝ վարթէր չի լալ, գյուլասօտ ա լալ՝ էնքան շատ, վէր ժուղօվուրթը հըսցըրալ չըն, թա գյուլասը բիջարին, լօխ վըէրթնալ ա, ըտըրա հըէտէ էլ ըտըղէտ անըմը տիրալ ըն Վըրթնաշատ՝ վըէրթնը շատ:

Ամմա շէնին Էդիշա յէլ ըն ըսէս: Էտ էլ հունց ա՞  լալ. ըտըէղ ըռըչան օխտը ախպէր ըն լալ կընաս: Ըտըրանք էնչաք ղօչչաղ ըն լալ, վէր թօրքէրը ըսէս ըն լալ Յէդդի շահ (յոթ շահ): Ըտի էլ շէնին անըմը տըէռալ ա Էդիշա:

Էտ օխտը ախպօրցը նըստա էրկունէն անըմըն ա մէզ հըսալ՝ Հակուփէն, մին էլ Խալափէն:

(Շարունակությունը՝ հաջորդիվ)

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ

—————————————————————————————


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s