№ 14 / 15 հոկտեմբեր

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ «ՉՃԱՆԱՉՎԱԾ» ՊՈՌԹԿՈՒՄ

Վերջին ժամանակներս ժողովրդավարական մի իսկական պոռթկում է նկատվում միջազգային հանրության կողմից չճանաչված մի քանի պետական կազմավորումներում, մասնավորապես՝ ԼՂՀ-ում և Աբխազիայի Հանրապետությունում: Արցախում ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ արձանագրված քաղաքացիական ինքնագիտակցության՝ վերջին տարիների համար աննախադեպ մակարդակին ու ժողովրդավարության մասին սնամեջ կարգախոսները բովանդակությամբ հագեցնելու ու դրանք ժողովրդին ծառայեցնելու հաջող փորձին անմիջապես հետևեցին համանման երևույթները Աբխազիայում: Այստեղ հոկտեմբերի 3-ին կայացած նախագահական ընտրություններում արձանագրվեց ժողովրդավարության աննախադեպ պոռթկում: Հաղթեց միավորված ընդդիմության ու հասարակական-քաղաքական կոալիցիայի ներկայացուցիչը: Ընդ որում, ընտրություններն անցան բարձր կազմակերպվածությամբ, առանց խախտումների, ինչը վկայում են նաև արցախցի դիտորդները:

Ինչպես Արցախում, այնտեղ ևս ժողովուրդն ի դեմս իր կողմից վստահված հասարակական-քաղաքական ուժերի կարողացավ ապահովել ընտրությունների հասարակական վերահսկողությունը: Սուխումում գրանցվեց անգամ զավեշտական երևույթ՝ ընտրություններում պարտություն կրելուց անմիջապես հետո իշխանությունների թեկնածուն, որը պատեհ-անպատեհ ցուցադրում էր Ռուսաստանի իշխանությունների ու անձամբ Պուտինի աջակցությունը, հայտարարեց, որ ընտրություններն ազատ ու թափանցիկ չէին և որ եղել են լուրջ խախտումներ: Զավեշտը կայանում է նրանում, որ խախտումների մասին խոսել է խախտումներ անելու իրական լծակներ ունեցողը և մեղադրել նրանց, ովքեր նման լծակներից զուրկ էին և փորձում էին չեզոքացնել նույն այդ լծակները:

Երևույթը հատկանշական է նաև այլ առումով: Մինչ այդ, որպես կանոն, իշխանություններն էին (և այնտեղ, և ամենուր՝ մեր տարածաշրջանում) «ընտրություններից» հետո ընդդիմությանը մեղադրում հայրենասիրության պակասի ու երկրի պատիվը վարկաբեկելու մեջ, իսկ ահա տվյալ դեպքում նրանք ցույց տվեցին, որ հայրենասիրությունն իրենց համար ընդունելի է միայնումիայն այն դեպքում, երբ տեղավորվում է իրենց «եսասիրության» մեջ: Այնպես որ, կատարվածը դաս պիտի լինի բոլորիս համար և բացի բոլորիս աչքերը: Թեև, հանուն արդարության, պիտի ասել, որ մեզ մոտ իշխանությունները գոնե ձեռնպահ մնացին նման քայլից (գուցե՝ ընտրությունների ճակատագրականության նվազ մակարդակով պայմանավորված):

Սակայն չճանաչված պետություններում առկա վերջին զարգացումները չափազանց կարևոր են այլ առումով: Իրենց վրա վերցնելով ժողովրդավարական բարեփոխումների նախաձեռնությունը՝  չճանաչվածները մեծ հաղթաթուղթ են ձեռք բերում: Եւ սա ստեղծված իրավիճակում, շախմատային լեզվով ասած՝ միակ ճիշտ քայլն է: Մենք պիտի կարողանանք ապացուցել, որ ի վիճակի ենք առանց արտաքին միջամտության դառնալ ժողովրդավարական քաղաքակիրթ պետություն, կառուցել քաղաքացիական հասարակություն ու իրավական պետություն: Եւ ի ցույց դնել մեր չարակամների համեմատ մեր այս առավելությունը: Մեր փրկությունը սրանում է: Եվ փրկության ճանապարհն էլ միանգամայն տեսանելի է: Համենայն դեպս, այն, ինչ կատարվեց մեզ մոտ և Աբխազիայում, այսօր պարզապես անհնար է Ադրբեջանում, Հայաստանում և անգամ Վրաստանում (նկատի ունենք նաև սեփական ուժերով, երբեմն էլ արտաքին ազդակներին հակադրվելու հանգամանքը, ինչը երևակվեց հատկապես Աբխազիայում): Եվ միջազգային հանրությունն էլ վաղ թե ուշ ստիպված է լինելու հաշվի նստել նոր իրողությունների հետ, ասել է թե՝ ճանաչելու առաջադիմությունը:

Այս իրավիճակում պարզապես աներևակայելի ապաշնորհ, եսամոլ ու հայրենամերժ պիտի լինել հրաժարվելու քաջտեսանելի ճանապարհից և նեղ-անձնական շահերից ելնելով՝ երկիրը տանելու անհասկանալի դեգերումների: Հենց այս տեսանկյունից, կարծում ենք, պիտի դիտարկել մեր կացության ու ժողովրդավարության անհամատեղելիության մասին մերթընդմերթ հրամցվող տեսակետները:

Վերջին դեպքերը երևակեցին մի քանի կարևոր հանգամանքներ ևս: Նախ այն, որ կախարդական փայտիկի մի շարժումով հնարավոր չէ ժողովրդավարություն արմատավորել, այլ պիտի քայլ առ քայլ համապատասխան մեխանիզմներ ստեղծել: Մեզ մոտ ՏԻՄ ընտրություններում ձեռքբերած առաջընթացն առաջին քայլն էր այս ճանապարհին: Երկրորդը խորհրդարանական ընտրություններն են լինելու: Ի դեպ, Աբխազիայում նախագահական ընտրությունների ժամանակ ձեռք բերված հաջողության գրավականներից մեկն էլ այն էր, որ այնտեղ խորհրդարանը «գրպանային» չէր:

Եվ վերջին հանգամանքը: Իրական ժողովրդավարական պոռթկման պարագայում գործող իշխանությունը պարզապես անկարող է լինում վերանայելու-փոխելու իր «բնությունը», այլ կերպ ասած՝ պատրաստ չի լինում նոր իրողությունների պայմաններում գործելու, քանի որ համապատասխան բարոյահոգեբանական ներուժն ու ավանդույթները չունի: Իսկ ժողովուրդն էլ իր հերթին այլևս անկարող է այդ «բնությունը» հանդուրժելու: Այնպես որ, կատարվածը դաս է բոլորի համար:

——————————————————————————————-

ԴՊՐՈՑԱՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՇՈՇ. «…ԱՅՍՏԵՂ ՄԵՆՔ ՄԵՐ ԱՊԱԳԱՆ ԵՆՔ ԿԵՐՏՈՒՄ» 

Հոկտեմբերի 10-ին Ասկերանի շրջանի Շոշ գյուղում տեղի ունեցավ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Տորոնտոյի Մարմնի (ատենապետ՝ Մկրտիչ Մկրտչյան) հովանավորությամբ կառուցված՝ գրող, մանկավարժ, ծննդով շոշեցի Սարգիս Աբրահամյանի հիշատակին անվանակոչված դպրոցի բացման հանդիսավոր արարողությունը: Հանդիսության բացման մասում խորին երախտագիտություն հայտնելով կանադական Տորոնտո քաղաքի հայկական համայնքին՝ ազգապահպան նախաձեռնության համար, Ասկերանի շրջվարչակազմի կրթության բաժնի վարիչ Արվիդ Ավանեսյանը բարի երթ և ուսումնական հաջողություններ մաղթեց նորակառույց կրթօջախի սաներին:

Կարևորելով շոշեցիների կյանքում տեղի ունեցած նշանակալի իրադարձությունը, դպրոցի տնօրեն Համլետ Հարությունյանն ընդգծեց դպրոցաշինության դերն ու նշանակությունը արցախցիների համար՝ ընդհանրապես, Շոշ գյուղի համար՝ մասնավորապես, քանզի վերջինս Արցախի այն գյուղերից է, որ բազում նշանավոր գրողներ, գրականագետներ, գիտնականներ ու հասարակական-քաղաքական գործիչներ է պարգևել ազգին:

«Դպրոցաշինությունը եղել և մնում է հայ ազգի համար կենսական նշանակություն ունեցող խնդիրներից ամենաառաջնայինը: Դարեր շարունակ հայը մի ձեռքում սուր, մյուսում՝ գրիչ, մաքառել է, արարել, կերտել իր պատմությունը»,- ասաց Հ. Հարությունյանը, ցավով նշելով, որ  2003-ի հունվարին դժբախտ պատահարի հետևանքով ավերվել է դպրոցի նախկին շենքը, և պարապմունքները ստիպված տեղի էին ունենում գյուղապետարանի շենքում: Եվ ահա, 2004 թ. փետրվարին գյուղում սկսվեցին նոր դպրոցի կառուցման աշխատանքները: Ու այդ օրերին երևի ոչ ոք չէր պատկերացնում, որ յոթ ամիս հետո այստեղ կանգնած է լինելու ուսումնական նորագույն չափանիշներին համապատասխանող, շքեղ ու լուսավոր եռահարկ այս շինությունը:

Այնուհետև ելույթ ունեցավ բարեգործական բազմաթիվ ծրագրերով արցախցիներին հայտնի Մկրտիչ Մկրտչյանը:

– Հակառակ այն բանին, որ ավարտել եմ հայկական վարժարան, ես ոչ մի բառ չեմ գտնում արտահայտելու իմ զգացումները՝ այս գեղեցիկ կառույցի մասին… Մենք շատ բախտավոր ենք, որ հանձն առանք դպրոցաշինության վեհ աշխատանքը Շոշ գյուղի հերոսական ժողովրդի համար, որը տոկաց արցախյան գոյապայքարի ամենադժվար ժամանակներում: Շոշեցիներն իրենց կյանքը տվեցին հայրենիքի գոյի և լինելության համար: Մեր արածը փոքր բան է նրանց արարքի կողքին,- իր ելույթում ասաց Մ. Մկրտչյանը:- Հարգելի տորոնտոհայեր, առեք այս երեխաներու աչքերի կայծերը, նրանց անսպառ խինդն ու կորովը՝ տարեք Տորոնտո և սփյուռքահայ մնացյալ գաղութները: Պատմեք ամեն մի մարդու, թե ինչ է կատարվում այստեղ. մենք մեր ապագան ենք կերտում: Սա մեր ոչ առաջին և ոչ էլ վերջին աշխատանքն է: Ղարաբաղում 16-ից ավելի գործեր ենք կատարել և դեռ կկատարենք, նմանատիպ աշխատանքներ պիտի իրականացնենք նաև Մատաղիս գյուղում:

Շոշ գյուղի միջնակարգ դպրոցին համակարգիչներ և գրենական պիտույքներ ենք նվիրել: Այսօր ահա դպրոցի գրադարանի համար, որպես նվեր բերել եմ մի քանի գիրք: Ուզում եմ գրադարանին նվիրել Տորոնտոյի հայկական համայնքի հովանավորությամբ լույս ընծայված՝ արցախցի գրող Վազգեն Օվյանի գիրքը, իսկ Շոշի գյուղապետին և դպրոցի տնօրենին՝ Կանադայում պատրաստված «Շոշ» գինի:

Մ. Մկրտչյանն իր ելույթն ավարտեց Պարույր Սևակի բանաստեղծության ասմունքով:

Հանդիսությանը ողջույնի և երախտագիտության խոսքով հանդես եկան ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, կրթության, մշակույթի և սպորտի նախարար Արմեն Սարգսյանը, Սարգիս Աբրահամյանի այրին՝ Սաթիկ Սողոմոնյանը, դպրոցի շրջանավարտ, ԱրՊՀ դասախոս, գիտությունների թեկնածու Միրա Յարամիշյանը և կրթօջախի սաները:

Նորակառույց դպրոցի բացման հանդիսավոր արարողությունից հետո առանձնազրույց ունեցանք «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ներկայացուցիչների հետ:

Մկրտիչ Մկրտչյան (Կանադա, Տորոնտոյի մարմին, ատենապետ) – Շիտակն ասած, ուրբաթ գիշերն եկա հոս՝ մառախուղ էր, մութ: Ուզում էի շաբաթ առավոտը գալ, տեսնել դպրոցը: Քաղաքաշինության նախարար Բորյա Ալավերդյանը, թե՝ չէ, գնանք տեսնենք: Եվ եկանք: Մառախուղին, մութին մեջ մեկեն տեսանք դպրոցի գեղեցիկ և լուսավորված շենքը: Անցած տարի այստեղ մի բաց դաշտ էր՝ մի քանի թութի ծառերով: Իհարկե, թութի մի քանի ծառերը հատվեցին. այս տարի թութի օղի քիչ պիտի լինի Շոշի մեջ, բայց կարևորն այն է, որ հսկա կառույց է շինվել և այդ մտքից ուրախությունս անսահման է:

Միշել Թանկրեզ (ֆրանսիացի, ներկայումս ապրում և աշխատում է Ստեփանակերտում) – Խոսք չկա, այս գեղեցիկ նախաձեռնության հեղինակներն ազգանվեր ու ազգապահպան գործ են կատարել: Այդ առիթով շատ ուրախ եմ: Բայց, թող անհամեստ չհնչի, մենք էլ Ղարաբաղի համար բարեգործական շատ ու շատ աշխատանք ենք կատարել, հետպատերազմյան առաջին տարիներին բնակչությանը ցուցաբերել ենք մարդասիրական աջակցություն, ձեռնամուխ եղել սոցիալ-տնտեսական մեծ ու փոքր մի շարք ծրագրերի իրականացմանը: Եվ պատկերացրեք, մենք այնքան սիրեցինք Ղարաբաղն ու ղարաբաղցիներին, որ այս տարվա հուլիսի 21-ից մարսելահայ տիկնոջս՝ Մարիամի և դստերս՝ Հռիփսիմեի հետ տեղափոխվեցինք Ղարաբաղ՝ այստեղ մշտական բնակություն հաստատելու համար: Աղջիկս սովորում է Ստեփանակերտի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի 2-րդ դասարանում: Հրաշալի տիրապետում է հայերենին, կինս չի աշխատում, տնային տնտեսուհի է: Առաջին անգամ Ղարաբաղ եկա 1993-ին, խոսք չկա, այն փոխվել, գեղեցկացել է և այսօր արդեն վերազարթոնք է ապրում:

Ֆինոմեն Գիլոյան (Կանադահայ) – Իմ ոգևորությանը չափ ու սահման չկա: Նորակառույց կրթօջախը հրաշալի նվեր է շոշեցիներին: Ես առաջին անգամ եմ Ղարաբաղում և այն, ինչ տեսա այստեղ, պիտի հավերժվի իմ հիշողության մեջ. օրիորդների սիրուն դեմքեր, պստիկների ծիծաղկուն աչքեր: Այս ամենն ինձ հետ կտանեմ Կանադա: Դուք հերոսական ժողովուրդ եք, միշտ եղեք այդպիսին, նաև այդպես գեղեցիկ ու կենսուրախ:

Նվարդ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ

Պարզվում է՝ Արցախը դեռ չի արթնացրել Սփյուռքին

Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միությունը մեծ ավանդ ունի Արցախի վերականգնման գործում: Նրա գործունեությունը կապված է հայտնի բարերար Ալեք Մանուկյանի անվան հետ: Մարդ, որի գործը շարունակում են նրա դուստր Լուիզ Սիմոն-Մանուկյանը եւ օտար ափերում ապրող հարյուրավոր մեր հայրենակիցներ, որոնց համար Հայրենիքն իրոք սկսում է… Հայկական լեռնաշխարհից: Արցախցիներին հարկ չկա պատմել ՀԲԸՄ-ի գործունեության մասին՝ դա Ալեք Մանուկյանի անունը կրող փողոցն է Ստեփանակերտում, ծերանոցը, կառուցվող թիվ 7 դպրոցը, 11-հարկանոց բնակելի տան վերակառուցումը մայրաքաղաքում, Հադրութի շրջանի Նորաշեն գյուղի վերականգնումը, բազմաթիվ այլ ծրագրեր…

Կարծես թե ամեն ինչ փայլուն է: Սակայն աշխարհի 24 երկրներից Ստեփանակերտ ժամանած 100 օտարերկրյա հյուրերին նախագահ Ա. Ղուկասյանը դիմել է ոչ միայն Արցախը շենացնելու, այլև իրենց երկրներում քաղաքական լոբբինգ անցկացնելու կոչով: ԼՂՀ նախագահի խոսքերով, Սփյուռքը չի օգտագործում իր ամբողջ ներուժը՝ Արցախի հարցը միջազգային հանրությանը ներկայացնելու և «հասունացնելու» համար: Հակամարտության լուծում կա°, և եթե միջազգային հանրությունն ավելի ակտիվ լինի, նա կարող է Ադրբեջանին պարտադրել միակ ճիշտ լուծումը՝ Արցախի անկախությունը: Սակայն մինչ այդ աշխարհի հանրությանը պետք է համոզել, տեղյակ պահել, և այդ ամենում անփոխարինելի է սփյուռքահայության դերը: Իրենք՝ սփյուռքահայերը, կարծում են, որ նախ՝ Արցախը պետք է կարողանա արթնացնել աշխարհի հայությանը, և հյուրերը դրանում մեղադրում են արցախցիներին՝ լավ չեք արթնացնում: Այդ դեպքում, ինչո՞վ են զբաղվում մեր պաշտոնյաները արտասահմանյան գործուղումների ժամանակ:

Արցախի դիտորդները գոհ են

Հոկտեմբերի 3-ին Աբխազիայում կայացած նախագահական ընտրություններին դիտորդական առաքելությամբ մասնակցել են նաև ԼՂՀ ԱԺ պատգամավորներ, պաշտպանության, անվտանգության ու օրինապահպանության մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արթուր Մոսիյանը և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Վասիլի Աթաջանյանը: Վերադառնալուց Ա. Մոսիյանը «Դեմո»-ի թղթակցի հետ զրույցում նշեց, որ ընտրություններն անցել են կազմակերպված, օրենքի սահմաններում ու միջազգային նորմերին համապատասխան, համենայն դեպս՝ արցախցի դիտորդները, լինելով մի շարք ընտրատեղամասերում, ոչ մի խախտում չեն արձանագրել: Ընտրություններում փաստորեն հաղթել է միավորված ընդդիմության ներկայացուցիչ Սերգեյ Բագապշը: Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը որոշել է հանրապետության Գալիի շրջանում վերաքվեարկություն անկացնել, ինչը ավելի շատ քաղաքական, քան իրավական որոշում է, քանի որ Աբխազիայի սահմանադրությամբ նախատեսվում է վերաքվեարկություն բոլոր ընտրատեղամասերում, այլ ոչ թե մեկ առանձին վերցրած ընտրատեղամասում: Ըստ մեր զրուցակցի, արցախցի դիտորդներին շատ լավ են ընդունել բոլոր մակարդակի հանդիպումներում:

Վերահսկիչ պալատը շարունակում է ստուգումները

Սեպտեմբերի 30-ին տեղի է ունեցել ԼՂՀ Ազգային ժողովի Վերահսկիչ պալատի խորհրդի հերթական նիստը, որտեղ ներկայացվել են ԼՂՀ դատախազությունում այս տարվա սեպտեմբերի 16-24-ն անցկացված աուդիտի արդյունքները: Ուսումնասիրության նպատակը, ինչպես նշվեց նիստում, դատախազությանը պետական բյուջեից 2002-2003թթ. հատկացված ֆինանսական միջոցների օգտագործման արդյունավետության, նպատակայնության եւ օրինականության, ԼՂՀ օրենքներին ու դրանցից բխող նորմատիվ ակտերին համապատասխանության ճշտումն էր:

Ինչպես տեղեկացանք, Վերահսկիչ պալատը վերջացրել է նաեւ ստուգումները ԼՂՀ պետական գնումների գործակալությունում:

Ստեփանակերտում կազմակերպվել է գյուղատնտեսական ապրանքների տոնավաճառ

Գյուղնախարար Բենիկ Բախշիյանը վաղուց էր խոսում Բերքի տոնի կազմակերպման անհրաժեշտության մասին: Եւ վերջապես, հոկտեմբերի առաջին կիրակի օրը,  Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի հետ համատեղ, նախարարությունը կազմակերպեց գյուղատնտեսական ապրանքների տոնավաճառ: Սպայի տան դիմաց՝ Սասունցի Դավիթ փողոցի հատվածում, հավաքվել էին վաճառողներն ու գնորդները, «Մենք ենք՝ մեր սարերը» համույթի երաժիշտներն ու ժողովրդական խանդավառության կարոտ հասարակությունը: Անվճար խորովածն ու գինին էլ ավելի ջերմացրին մթնոլորտը: Մարդիկ կարողացան և’ էկոլոգիապես մաքուր ու էժան ապրանք գնել, և’ հաճույք ստանալ:

Միայն ողջունել կարելի է գյուղնախարարության եւ նորընտիր քաղաքապետի այս նախաձեռնությունը:

Կանադահայերի թանկարժեք նվերներն Արցախին

Օրերս Ստեփանակերտում բացվեց Կանացի առողջության կենտրոն, որը կառուցվել ու կահավորվել է Օնտարիոյի հայ-կանադական բժշկական միության կողմից: Ինչպես բացման արարողության ժամանակ նշեց այդ միության նախագահ Ավետիս Պողոսյանը, կլինիկայի ստեղծման գաղափարը պատկանում էր ԼՂՀ նախագահի տիկնոջը՝ Իննա Ղուկասյանին: Նա էլ ընտրվեց կլինիկայի պատվավոր նախագահ:

Ղարաբաղա-ադրբեջանական պատերազմի նոր պտույտ

Ադրբեջանը պատերազմ է հայտարարել ԼՂՀ-ի հետ համագործակցող բոլոր հայկական, արտասահմանյան եւ այլմոլորակային ընկերություններին: Ընդ որում՝ այդ մասին հայտարարություններ են արվում ամենաբարձր մակարդակով: Բաքուն պայքարում է Արցախ մեկնող մարզիկների, երգիչների, «Արցախբանկի» հետ աշխատող բոլոր ֆիրմաների, Արցախի հետ որեւէ կապ ունեցող հասարակական կազմակերպությունների դեմ: Ադրբեջանում կրկին հիշել են բարոնուհի Քոքսին, որը նոր հիմնադրամ է ստեղծել՝ Արցախին օգնելու համար:

Վերջերս էլ մի զավեշտական դեպք տեղի ունեցավ. ադրբեջանցի լրագրողները, որոնք, ըստ երեւույթին, կյանքի ընկեր էին փնտրում Ինտերնետում, ծանոթությունների մի ռուսական սայթում հայտնաբերեցին ոմն Արմինեի՝ Ստեփանակերտից, որն իր տվյալներում «հանրապետություն» վանդակում նշել է «Հայաստան»: Դա  խիստ զայրացրեց ադրբեջանցի լրագրողին, եւ նա  չզլացավ մեկնաբանության համար դիմել մի ինտերնետ-մասնագետի: Մասնագետը բնական պատասխան տվեց. մենք չենք կարող վերահսկել այն ամենը, ինչ անում են հայերն Ինտերնետում: Թվում է՝ Բաքուն ի վիճակի չէ վերահսկել նաեւ այն, ինչ կատարվում է ոչ ինտերնետային ոլորտում:

Կտեղադրվե՞ն, արդյոք, Արցախում ՆԱՏՕ-ի ռազմակայաններ

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի մամուլում շաբաթվա ամենաքննարկվող հարցը դարձավ ամերիկյան ռազմակայանների հնարավոր տեղադրումը Ադրբեջանի տարածքում: Բաքվի թերթերը, հղում անելով United Press International գործակալությանը, գրել են, որ իբրեւ ԱՄՆ-ն Ադրբեջանի հետ պայմանագիր է կնքել Ջեբրաիլում, Ֆիզուլիում եւ Զանգելանում ռազմակայաններ տեղադրելու մասին: United Press International-ի հավաստմամբ, Հայաստանն անհանգստացած է ԱՄՆ-ի նման մտադրությամբ, քանի որ այդ դեպքում Ադրբեջանն իր վերահսկողության տակ կառնի 3 ազատագրված տարածքներ: Բաքվում գտնում են, որ նման դեպքեր կարող են տեղի ունենալ ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումից հետո միայն: Իսկ Ադրբեջանի նախագահն ասել է, որ իր երկիրը չի ցանկանում դառնալ ԱՄՆ-Իրան հակամարտության պատանդը: Վերլուծաբանները բացառում են իրադարձությունների նման զարգացում մինչեւ ԱՄՆ նախագահի ընտրությունները: Արցախյան քաղաքագետներից ոչ ոք հանդես չի եկել որեւէ հայտարարությամբ:

ԱՄՆ-ի այդ մտադրության մասին անուղղակի ձեւով վաղուց էր խոսվում: Համաձայն մի շարք աղբյուրների, օրինակ, ԱՄՆ Սենատի ՆԱՏՕ-ի հետ հարաբերությունների գծով կոմիտեի նախագահ Բրյուս Ջեքսոնը, լինելով Արցախում, այցելել է նաեւ նշված շրջաններ: Այնտեղ էին վերջերս շրջագայել նաև Հայաստանի մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ: Ակնհայտ է, որ Իրանի հետ սահմանակից տարածքները չեն կարող չհետաքրքրել հակաահաբեկչական կոալիցիային: Սակայն հայկական դիվանագիտության ողջ խնդիրն այն է, որ աշխարհին ստիպի ազատագրված տարածքների հետ կապված բոլոր հարցերով դիմել ոչ թե Ադրբեջանին, որն արդեն 10 տարի է չի վերահսկում այդ տարածքները, այլ ԼՂՀ-ին:

ԵՎՐԱՀԱՅԵՐԻ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐՈՒՄ

Սեպտեմբերի  25-26-ին Բրյուսելում տեղի ունեցավ Եվրոպայի  Հայերի Համագումարի տարեկան ընդհանուր ժողովը, որին ներկայացել էին  պատվիրակներ Շվեդիայից, Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, Ռումինիայից, Նորվեգիայից, Կիպրոսից, Լիտվայից և Լատվիայից: Ժողովի բացմանը  ողջույնի խոսք ասաց Բենիլյուքսի երկրներում  ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան Վիգեն Չիթեչյանը: Երկու օր տևած աշխատանքի ընթացքում Ժողովի մասնակիցներն ի մի գումարեցին կազմակերպության անդամ-համայնքներում  կատարված աշխատանքները և նախանշեցին հետագա անելիքները: Ռուսաստանից ժամանած հայտնի քաղաքագետ Անդրանիկ Միհրանյանը ներկաներին պատմեց Համաշխարհային Հայկական Կոնգրեսի կողմից իրականացվող ազգանպաստ ծրագրերի մասին:

Քննարկված առանցքային հարցերից էին՝  Հայաստան-Թուրքիա  և Եվրամիություն-Թուրքիա  հարաբերությունները, որոնց շուրջ ելույթ ունեցավ նաև  «Մարդու իրավունքներ առանց սահմանի» կազմակերպության նախագահ Վիլլի Ֆոթրեն: Քննարկվեցին նաև  Հայաստանին  ու Արցախին վերաբերող  մի շարք հարցեր:  Հայաստանի Հանրապետությունից  Ժողովին ներկա էր  ԱԺՄ  նախագահ Վազգեն Մանուկյանը, որը տեղեկություններ հաղորդեց Հայաստանի մասին և պատասխանեց  պատվիրակների հարցերին: ԵՀՀ  նախագահ Կարո Հակոբյանը, անդրադառնալով  ղարաբաղյան հիմնախնդրին,  մասնավորապես  նշեց, որ  սփյուռքահայությունն իր ուշադրությունը հիմնականում կենտրոնացնելով  ցեղասպանության ճանաչման խնդրի վրա՝   Ղարաբաղի  հարցում  լոբբիստական  գործունեություն գրեթե չի ծավալում:

ԵՀՀ տարեկան ընդհանուր ժողովի մասնակիցները հնարավորություն ունեցան  դիտելու Սերժ Հովսեփյանի «Լեռնային Ղարաբաղի հայկական մշակութային հուշարձանները» ֆիլմը, որը նկարահանվել և պատրաստվել է  «Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության կենտրոնի» նախաձեռնությամբ:

Սեպտեմբերի 27-ին Եվրախորհրդարանի  նիստերի դահլիճում տեղի ունեցավ համաժողով, որի ընթացքում գերմանացի  պատմաբան Դանիել Մյուլերը   հետաքրքիր   տեղեկություններ հաղորդեց՝ ներկայացնելով  «Ցարական և խորհրդային իշխանությունների ներքո Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության վիճակագրությունը և ազգաբնակչության նկատմամբ կիրառվող քաղաքականությունը» թեմայով  զեկույց: Նույն օրվա երեկոյան Եվրախորհրդարանի ցուցասրահներից մեկում կազմակերպվեց  «Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության կենտրոն»-ի  պատրաստած ցուցահանդեսի բացման արարողությունը:

Նարինե ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ

ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդում

ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը (ՔԾԽ) շարունակում է անցկացնել համապատասխան մարմինների աշխատակազմերի ղեկավարների թափուր պաշտոնների մրցույթներ:

Սեպտեմբեր ամսում հայտարարվել էր 16 մրցույթ, որին հավակնում էր 41 հայտատու:

Ընդհանուր առմամբ,  հայտարարված մրցույթներից չկայացավ Քաշաթաղի շրջվարչակազմի աշխատակազմի ղեկավարի պաշտոնի համար մրցույթը, որին հավակնող քաղաքացուն մրցութային հանձնաժողովը չթույլատրեց մասնակցել մրցույթին՝ օրենքով սահմանված պահանջները չբավարարելու պայմանով: ՔԾԽ-ն նշված պաշտոնի համար  սահմանված կարգով հայտարարել է կրկնական մրցույթ:

Կայացած համապատասխան 15 մարմինների  մրցույթներին  հաղթող է ճանաչվել և նշանակվել  պաշտոնի` 12 քաղաքացի, իսկ մնացած երեք մարմիններում` (Մարտունու շրջվարչակազմ, Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե, ԼՂՀ գյուղնախարարություն) հայտարարվեց կրկնական մրցույթ:

Ընդանուր առմամբ, հայտ ներկայացրած  41 քաղաքացուց  մրցույթներին չեն ներկայացել 8-ը, իսկ 3-ին հանձնաժողովը  չթույլատրեց  մասնակցել՝ օրենքով սահմանված պահանջներին  չհամապատասխանելու պատճառով:

Կայացած  15 մրցույթներին, թեստային փուլերին մասնակցեցին  30 քաղաքացիներ, որոնցից թեստային առաջադրանքները հաղթահարեցին  17-ը: Մրցույթների հարցազրույցի փուլում հաղթող ճանաչվեցին 14 քաղաքացի, որոնցից 12-ը նշանակվեցին աշխատակազմի ղեկավարի պաշտոններում, իսկ  2-ը գրանցվեցին երկարաժամկետ ռեզերվում:

Մրցույթներում հաղթած և պաշտոններում նշանակված 12 քաղաքացիներից  11-ը նախկին պաշտոնակատարներ են:

——————————————————————————————

Մեկ նախադասությամբ

Ուսուցչի օրվա առթիվ նախագահը հայտարարել է մանկավարժների աշխատավարձերի բարձրացման մասին:

Ստեփանակերտում կայացավ ԼՂՀ կոմկուսի 4-րդ համագումարը, որտեղ հայտարարվեց գալիք խորհրդարանական ընտրություններում կուսակցության մասնակցության մասին:

Խորհրդարանը պատրաստվում է քննարկել զբոսաշրջության ոլորտում առաջին օրենքի նախագիծը:

Զինծառայողների եւ նրանց ընտանիքներին տրվող փոխհատուցումները կրճատվել ու կրկին վերականգնվել են. պետական մարմիններում «թյուրիմացությունը» բացատրում են «սխալ հաշվարկներով»:

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Յուրի Մերզլյակովը հայտարարել է, որ առանց Ղարաբաղի եւ Թուրքիայի մասնակցության՝ ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումն անհնար է:

2005 թվականին ԼՂՀ պետական բյուջեն, երկրի նախագահի հավաստմամբ, սեփական միջոցների հաշվին կավելանա 13 միլիոն դոլարով եւ կհասնի 40 միլիոնի:

Հոկտեմբերի վերջին Երեւանի երգի թատրոնում Տաղանդավոր երեխաների օգնության հիմնադրամի (Արցախ) եւ մի շարք բիզնեսմենների աջակցությամբ կկայանան մեծ համերգներ՝ Արցախի երիտասարդ երգիչների մասնակցությամբ:

Արցախը 60 նոր դպրոցի կարիք ունի:

Արցախի կամերային նվագախումբը հանդես եկավ առաջին համերգով:

——————————————————————————————-

Հոգեւոր
ԱՅՍ ՀՈՂԸ ՄԵՆՔ ՊԻՏԻ ՊԱՀԵՆՔ

Վերժին և Էդուարդ Մսրլյանները 2 տարի առաջ առաջին անգամ Շուշի այցելելով՝ որոշեցին այստեղ մանկապարտեզ հիմնել: Հարմար տուն չգտնելով՝ ամուսինները Շուշիում իրենց համար գնված տունը տրամադրեցին մանկապարտեզին: Հոգացին ընթացիկ ծախսերը, և տունը վերափոխվեց մանկապարտեզի:

60 սանիկի համար նախատեսված այս գողտրիկ  մանկապարտեզն ունի 2 հարմարավետ խաղասենյակ, 2 ննջասենյակ, ընդարձակ բակ: Մանկապարտեզը կաշխատի 8-ժամյա աշխատանքային ռեժիմով, օրը  3 անգամ երեխաները սնունդ կստանան: Սանիկներին ընդունելիս նախապատվությունը կտրվի սակավակարող ընտանիքների զավակներին, ծնողազուրկ երեխաներին:

«Այս երեխաների վազվզուքը տեսնելը երջանկություն է մեզ համար,- ասում է Էդուարդ Մսրլյանը: – Սա այն նվազագույնն է, որ այսօր  անում ենք Արցախի համար: Այս սերունդը տեր պիտի կանգնի մեր հայրենիքին, իսկ մենք էլ ամեն ինչ պիտի անենք, որ մեծանա առողջ և ուժեղ սերունդ»:

Մինչև պատերազմը Արցախում  գործում էր 100 մանկապարտեզ: Այսօր այդ թիվն ավելի քան համեստ է: ՀՕՄ-ի բարեգործների նվիրատվությունների միջոցով  Շուշիի  նորաբաց մանկապարտեզը թվով 10-րդ «Սոսե» մանկապարտեզն  է, հերթական 11-րդը կբացվի Քաշաթաղի շրջանի Մոշաթաղ գյուղում:

Տեր և տիկին Մսրլյանները լրագրողներին տեղեկացրին, որ իրենց վրա են վերցնում  Շուշիի  «Սոսե»-ի բոլոր ընթացիկ ծախսերը: Իսկ հետագայում այդ հայրենանվեր գործը կշարունակեն նրանց զավակները:

Շուշին ավերված չպիտի մնա…

«Ամեն անգամ  Արցախ գալով՝ սիրտս հպարտությամբ ու ցավով է լցվում: Դարերով միշտ հող ենք կորցրել, այսքան տարիներ անց առաջին անգամ մենք մեր հողը  վերագտանք,- մեզ հետ զրուցելիս իր ապրումները կիսեց Մսրլյան ընտանիքի  բարեկամներից մեկը: – Միշտ էլ  2 օրից ավել մնալ չեմ կարողանում, սիրտս լցվում է այս մանչերին տեսնելիս: Նրանք պետք է լավ ապրեն,  հոգս չտեսնեն,  մինչդեռ այսօր ստանում են շատ չնչին մասն այն  ամենի, ինչին արժանի են»:

Գնալով զրույցը ծավալվեց, ընդլայնվեց և° զրուցակիցների շրջանակը, և° զրույցի թեման: Սկսեցինք երեխաներից, Արցախի վաղվա օրվա կայունությունից, եկանք հասանք Շուշիի ավերակներին:

«Քաղաքն այս վիճակում տեսնելը կրկնակի ցավ է մեզ համար,- ասում է Էդուարդ Մսրլյանը: -Շուշին հայ կրթամշակութային մյուս օջախներին համարժեք սրբություն է: Այսօր, սակայն, այստեղ իշխողն ավերակներն են: Մեզ թվում է՝ տեղի իշխանությունները լավ չեն գործում այդ ուղղությամբ: Պետք է անել կարելին ու  անկարելին, թող սփյուռքի միջոցներն ուղղորդեն այս  խնդրի լուծմանը: Շուշին պիտի  վերածնվի»:

Կարևորն իրատեսական ծրագիրն է…

Սփյուռքահայությունը  պատրաստակամ է հայրենիքին  աջակից ծրագրերում: Երբ այս թեմայով խոսեցինք ՀՕՄ-ի կենտրոնական  վարչության  անդամ Հասմիկ Տերտերյանի հետ, նա այդ  ծրագրերի գործադրման մեխանիզմը այսպես ներկայացրեց. «Ծնվում է գաղափարը, այն քննարկման է դրվում, դրական եզրակացության դեպքում սկսում ենք միջոցներ փնտրել: Առաջարկում ենք մեր անդամներին, մեծահարուստ սփյուռքահայերին աջակցել ծրագրերի իրագործմանը: Որպես կանոն, մեծ պատրաստակամությամբ են արձագանքում, միայն թե առաջարկվող ծրագիրը հավատ ներշնչի: Այդպես արդեն 12-րդ տարին է, ինչ մեր կազմակերպությունն իրականացնում է «Որբախնամ» ծրագիրը, որի շրջանակներում  հովանավորում ենք շուրջ 7000 որբերի` Հայաստանում և Արցախում»:

Ասել է թե` կարևորը հայրենիքի  վերականգնմանն ու զարգացմանը նպաստող իրատեսական ծրագիր ներկայացնելն է, միջոցներ հայթայթելու ուղղությամբ մեր հայրենասեր  ազգակիցները կաշխատեն: Ինչու չէ, պետք եղած տեղը, պիտի ներգրավվեն նաև մեր  տեղի գործարարները: Թե չէ, ստացվում է` դրսից գալիս օգնում են, իսկ մենք, ձեռքներս ծալած, օգնությունն ընդունողի դերում ենք հանդես գալիս:

«Կյա՛մ ըն, կյա՛մ ըն…»

Անդրօվկիանոսյան հյուրին այսպիսի բացականչություններով դիմավորեցին Այգեստանի «Սոսե» մանկապարտեզի փոքրիկները: Տիկին Ժասիկը, որ  նախանձելի եռանդով, գործունյա, ինչպես սփյուռքում  կասեին՝ «անուշիկ մը տիկին է», նման ողջույնով էլ ավելի ոգևորված, արագ-արագ իջեցրեց ծանր ուղեբեռը՝ 3 մեծ ճամպրուկ, 2 խոշոր տուփ:  Մանուկներին հընթացս քաղցր խոսքեր ուղղելով` այս ամենը վարորդի օգնությամբ տեղափոխեց մանկապարտեզ:

Այգեստանի «Սոսե» մանկապարտեզը  Թուխմանյան-Վոշ ընտանիքի նվերն է մանուկներին: Նախկին գյուղապետարանի շենքում տեղակայված ընդարձակ մանկապարտեզում խնամվում է 60 երեխա: Գյուղի բոլոր մանկահասակ երեխաները մանկապարտեզ հաճախելու հնարավորություն ունեն: Դրա հետ կապված բոլոր ծախսերն իր վրա է վերցրել Հայ Օգնության Միությունը:  Կազմակերպությունն իր հերթական նվերը մատուցեց Այգեստանի մանուկներին: Այսուհետ նրանք բոլորը կկրեն  Միացյալ  Նահանգների  ազգային դպրոցների համազգեստ:

Թեթև և տաք վերնաշապիկներ, շրջազգեստներ,  տաբատներ և անձրևոտ եղանակին գյուղի ցեխոտ փողոցներին շատ հարմար կոշիկներ` այս ամենը Միացյալ Նահանգներում պատվիրել և հեռավոր Արցախ է հասցրել  ՀՕՄ-ի անդամ Ժասիկ Բունիաթյանը: Այգեստանի սանիկների հագուստեղենի ողջ ծախսը նա է հոգացել` իր Արա և Սևանա թոռնիկների  անունով: Վրեժուհի և Վարդան Թովմասյանները կոշկեղենն են պատվիրել, իսկ չկոտրվող միատեսակ սպասքը  նվիրել է Մարիա  Բարսումյանը:

Այդ մենք ենք ձեզ երախտապարտ…

ՀՕՄ-ի արևմտյան  շրջանի շրջանային վարչության  նախաձեռնությամբ այսուհետ բոլոր սոսեականները կկրեն միասնական համազգեստ: Նոր համազգեստով առաջին  զգեստավորվողները Այգեստանի և Քարին տակի սոսեականներն էին: Մինչև նոր տարի զգեստավորման ծրագիրն ավարտին կհասցվի:

Հերոսական Քարին տակ գյուղում արդեն 3-րդ տարին է, ինչ Արմեն Թոփուզյանի հովանավորությամբ գործում է «Սոսե» մանկապարտեզը, որտեղ  հայեցի կրթություն ու դաստիարակություն է ստանում 50 հայ մանչուկ:

ՀՕՄ-ի արևմտյան շրջանի «Սիփան» մասնաճյուղն իր վրա է վերցրել  նրանց հագուստեղենի և սպասքի  ծախսերը:  «Սիփան»-ի հօմուհիներն անձամբ այցելեցին Քարին տակ` բերած իրերը  սանիկներին  հանձնելու:

Տեսնել էր պետք, թե ինչպես են հօմուհիները մանկացել: Քարին տակի մանուկների հետ երգում-պարում էին, ոգևորում առավել ակտիվ երեխաներին, քաղցրավենիք բաժանում: Իրենց ձեռքերով  հագցրին երեխաներին և դեռ  երկար հաղորդակցվում էին գեղջկական պարզությամբ մանուկների հետ` նրանց հոգիներում թողնելով տոնի զգացումն ու հոգածության առարկա լինելու հաճույքը:

«Չեք կարող պատկերացնել, թե մեզ համար ինչ է նշանակում այս շփումը,- ասում է ՀՕՄ-ի «Սիփան» մասնաճյուղի ատենապետ Սեդա Խոջայանը: – Ազատագրված Արցախում մեր հայ մանուկներին հայեցի կրթելն ու  դաստիարակելը մեծ գործ է: Այսօր շատերը մեզ են  շնորհակալություն հայտնում նման  հոգածության համար, այնինչ այդ մենք պետք է ձեզ երախտապարտ լինենք, որ ապրում եք այս հողում, որ պիտի շենացնեք այն»:

Արցախում տուն պիտի գնեմ… 

Հօմուհիներից մեկի` Սոնա Սիմոնյանի հետ փոքր-ինչ ավելի երկար շփվեցի: Սոնան զարմացած էր մեր երեխաների կաշկանդվածությամբ. «Իրենց ազատ չեն զգում, մի տեսակ սրտանց չեն ուրախանում, ինչու՞ է  այդպես», – տարակուսում է նա: Փորձեցի բացատրություն տալ, ասելով, որ մեր երեխեքը զուսպ դաստիարակություն են ստանում, որ կորուստ ու զրկանք  տեսած ծնողների պահվածքը ստիպում է, որ  երեխաներն  էլ համապատասխան պահվածք դրսևորեն: «Դա ճիշտ չէ, երեխան  պետք է իր  մանկական անհոգությամբ ապրի, պիտի սովորեցնենք նրանց սրտանց ուրախանալ այն ամենով, ինչ ունեն,- ասաց Սոնան և ավելացրեց, – Արցախում տուն պիտի գնեմ, որ  հաճախակի այցելեմ: Մի  կապվածություն է առաջացել, որ գիտեմ` գնալուց ինձ հանգիստ չի տա»:

 Ծաղկաշատում տոն էր… 

Ասկերանի շրջանի  Ծաղկաշատ գյուղում մի իսկական տոն էր: Գյուղ էր այցելել  Ծաղկաշատում մի շարք ձեռնարկների հովանավոր Ժասիկ Բունիաթյանը: Տիկին Բունիաթյանի կողմից հովանավորած Նիկոլ Դումանի տուն-թանգարանի ստեղծման  կազմակերպչական  աշխատանքները համընկել էին մեծ հայդուկի հոբելյանին: ՀՅԴ «Արամ Մանուկյան» ուսանողական  միությունն այդ առիթով շարադրության մրցույթ էր  հայտարարել, իսկ  գյուղի դպրոցի աշակերտների ուժերով ներկայացվեց Նիկոլ Դումանի  խմբի գործունեության մասին թատերականացված բեմադրություն:

Տուն-թանգարան, թաժա հաց, սառնորակ ջուր… 

Ծաղկաշատ գյուղում Նիկոլ Դումանի հայրենական տանն այսուհետ կգործի տուն-թանգարան: Ներկայացված զենքն ու զինամթերքը հայտնաբերվել է մեծ հայդուկի հորենական տան նորոգման  աշխատանքների ժամանակ: Մնացած ցուցանմուշները՝ հիմնականում 19-րդ դարի զինամթերք,  տրամադրել են գյուղի բնակիչները: Թանգարանի  մի սենյակն էլ  կահավորված է 19-րդ դարի արցախցու կացարանին հատուկ ոճով: Այստեղ և°  խնոցին  է, և° դանակ սրելու  հարմարանքը, և° հնադարյան կահ-կարասին:

Արցախցի տանտիկնոջ նիստն ու կացը բնութագրող միակ պակասող հանգամանքը թոնիրն էր, այն էլ հարմարեցրին բակում: Այսուհետ տուն-թանգարան  այցելող զբոսաշրջիկները կհյուրասիրվեն ղարաբաղյան թաժա հացով և ծարավը կհագեցնեն բակ հասցված  սառնորակ աղբրաջրով:

Երբ տեղ հասանք՝ գյուղի կանայք նոր թոնրում հաց ու կաթնահունց էին թխում: Միացյալ Նահագներից ժամանած հյուրն այն շատ հավանեց: Տիկին Ժասիկը առաջին  հյուրասիրությունից հետո շրջեց տուն-թանգարանում և գոհ  մնաց տարված աշխատանքից. «Երկու ամսում այնքան  գործ եք արել, որ դժվար թե նույն  ժամկետում նույնը մեզ մոտ գլուխ բերվեր», -գովեստի խոսքը  չխնայեց նա:

Տուն-թանգարանի ստեղծման, բակի հարդարման աշխատանքներն իր վրա է վերցրել «Ազգային  ժառանգություն» հիմնադրամը: Թանգարանի ստեղծման գործում իրենց ներդրումն  ունեն նաև  երիտասարդ դաշնակցականները:

Սա մեկ տարվա պատմություն ունեցող «Ազգային  ժառանգություն» հիմնադրամի առաջին  նմանօրինակ ձեռնարկն է: Հիմնադրամի ներկայացուցիչ Սերգեյ Շահվերդյանի խոսքերով, մոտակա ժամանակներում նախատեսվում է հայտնաբերել Վանա Իշխանի տունը` Քռասնի գյուղում, Թևան Ստեփանյանի տունը` Տումիում և  հիմնել տուն-թանգարաններ:

Ծաղկաշատի գյուղապետ Սուրեն Սարգսյանն ավելի քան  գոհ է գյուղում նման տուն-թանգարան ունենալու հանգամանքից՝ եկող-գնացողները կավելանան, գյուղը նոր շունչ կստանա:

Այս հողը մենք պիտի պահենք…

Այո, երբեմն ինքներս  մեզ արժեվորելու, մեր ունեցածը գնահատելու համար  եկող-գնացողների ոգևորող խոսքի կարիքն ենք զգում: Երբեմն նրանց գնահատմամբ ենք հասկանում, թե ինչ ասել է  քայլել հայրենի հողի վրա, շնչել հայրենի օդը և  շրջապատված լինել յուրայիններով: Հետո, մնալով ինքներս  մեզ հետ, կռիվս տալով ամենօրյա հոգսերի հետ, նույնիսկ նախանձով ենք նայում նրանց, ովքեր օվկիանոսից այն դին են, ովքեր ապրում են  անհոգ, ապահով,  բայց օտար կյանքով:

Եվ երբ հայրենի հողի կանչով նրանք կրկին  հայտնվում են մեր կողքին, այնժամ հասկանում ենք, թե ձգողական ինչ ուժ, ինչ արժեք ունի երկրագնդի այս փոքրիկ հողակտորը, որին մենք պիտի տեր կանգնենք:

Մարինե ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ՓՈԽԸՄԲՌՆՈՒՄԸ ԼԻՆՈՒՄ Է ԵՐԿԿՈՂՄԱՆԻ
կամ՝ Շուշիում մզկիթ վերականգնելով՝ հայերն ի՞նչ պատասխան կարող են ակնկալել ադրբեջանցիներից 

Շուշիի ազատագրումից հետո երկարուձիգ տարիներ քաղաքը գտնվում էր ավերված ու քարուքանդ վիճակում: Հայկական մշակութային կենտրոնի շուտափույթ վերականգնման հարցը, որպես կանոն, քննարկման առարկա էր դառնում յուրաքանչյուր տարվա մայիսի 9-ին՝ ազատագրման տարեդարձի առիթով: Միայն վերջին տարիներին, գլխավորապես սփյուռքահայ բարերարների նախաձեռնությամբ, գումարներ ներդրվեցին առանձին օբյեկտների շինարարության ուղղությամբ, ինչն, անշուշտ, դրական տեղաշարժ եղավ՝ ոչ միայն քաղաքի արտաքին տեսքի վերականգնման, այլեւ շուշեցիներին աշխատանքով ապահովելու տեսանկյունից:

Վերջերս մենք տեղեկացանք, որ ֆրանսահայ Օշին Եղիազարյանի ջանքերով Շուշիի կենտրոնում ադրբեջանական, թե պարսկական մզկիթի (ասում են՝ ադրբեջանցիները հասցրել են դա եւս սեփականացնել) հարեվանությամբ կառուցվում է գրասենյակ, որի շինարարությունն իրականացնում է «ՇԷՆ» հասարակական կազմակերպությունը:

Շուշի կատարած մեր այցելությունը հետապնդում էր առավել հավաստի տեղեկություններ ձեռքբերելու, ինչպես նաեւ մանրամասներին իրազեկվելու նպատակ:

Շրջանային վարչակազմի շենքի դիմաց ծավալված շինարարական աշխատանքներն աչքի են զարնվում առաջին հայացքից: Ավերված շինության ճակատին պահպանվել է պարսկական գրություն, իսկ ձախակողմյա մասում վեր է խոյանում մահմեդական աղոթատեղին  խորհրդանշող բարձր սյունը: Եռանդով աշխատանքի լծված հայ շինարարների հետ  զրույցի բռնվեցի: Անկեղծ ասած՝ ոչ բոլորն էին ցանկանում ներկայանալ իրենց մտորումներով, ոմանք խուսափում էին լուսանկարչական ապարատից, մամուլում որեւէ կարծիք հայտնելուց:

Այստեղ է աշխատում քարտաշ Վիլեն Ստեփանյանը: Նա Բաքվի փախստականներից է, իր պատմելով՝ հայրենիք է հասել՝ տունուտեղը թողնելով ադրբեջանցիներին:

-Հայը չի նախանձում ուրիշին, քանի որ հին մշակույթ ու պատմություն ունի:  Դրանով մենք տարբերվում ենք մեր հարեւանից: Նրանք ավերում, կործանում են, իսկ մենք կառուցում ենք: Ադրբեջանցիները շատ են մեզ վնասել, ես ամեն ինչ թողել ու մի կերպ կյանքս եմ փրկել:  Տասներկու տարի առաջ վերջնականապես հաստատվել եմ Շուշիում, քանի որ այստեղ ինձ օգնել ու տուն են տվել: Բայց Բաքուն թողնելուց հետո սկզբում տեղափոխվել եմ Գյումրի, որտեղ հայկական եկեղեցու վերականգնման աշխատանքներին եմ մասնակցել: Հինգ տարի Ղազանչեցոց եկեղեցու քարերն եմ տաշել, հիմա էլ ինձ աշխատանքի են հրավիրել այս օբյեկտից:

Շուշիի Ա. Խաչատրյանի անվան պետական հումանիտար քոլեջի ուսանողներին հանդիպեցինք քաղաքի կենտրոնում: Շուշանի համոզմամբ՝ ամեն մի հնություն պետք է պահպանվի: Սուսաննան այդ կարծիքը չընդունեց: Երկու հոգի իրար շարունակելով, մոտավորապես այսպես արտահայտվեցին՝ մենք հայ ենք եւ մեր քաղաքակիրթ պահվածքով պետք է տարբերվենք հակառակորդից, քանի որ միայն այդ պարագայում միջազգային հանրությունը կհասկանա մեզ ու կաջակցի:

Խ. Աբովյանի անվան դպրոցի տնօրեն Հենրիկ Միրզոյանը կիսահեգնական տոնով ասաց, որ իր ունեցած տեղեկություններով՝ մի ուրիշ մզկիթ էլ են փորձում վերականգնել: Ապա վկայակոչեց Նախիջեւանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, որոնք ժամանակի ընթացքում սրբապղծվել ու ոտնատակ են արվել: «Եթե մենք թույլ ենք տալիս վերականգնել, ուրեմն՝ այնտեղ էլ պետք է վերականգնվեն,-շարունակեց նա,-որպեսզի իրար հասկանանք: Միակողմանի բարեկամություն չի լինում, փոխըմբռնումը լինում է երկկողմանի»:

Բնիկ շուշեցի Ռոմա Հայրիյանի կարծիքով՝ շենքը կարելի է վերանորոգել, բայց դա չի նշանակում, որ մոլլա ենք հրավիրելու այստեղ: «Անկախ նրանից, թե ովքեր են կառուցել մզկիթը՝ պարսիկները, թե ադրբեջանցիները՝ շինությունը ներկայանում է մեզ որպես հնություն: Իսկ մենք մեր երեխաներին կպատմենք մեր քաղաքի նախկին բնակիչների մասին»,- ընդգծեց նա:

-Շուշիում բախվել են բոլոր քաղաքակրթությունները, բոլոր կրոնները, բոլոր հավատները, հետեւաբար, դրա կնիքը քաղաքը պետք է իր վրա կրի: Վերացնել չենք կարող, քանի որ այդկերպ կհակասենք ինքներս մեզ: Կարեւորն այն է, որ մենք ռազմավարական հստակ նպատակ ունենանք,- համոզմունք  հայտնեց «Շուշի» թերթի խմբագիր Արարատ Բարսեղյանը: Իսկ մեր այն հարցին, թե թերթը որեւէ կերպ արտացոլե՞լ է իրողությունը, պատասխանեց՝  ոչ,  աշխատանքները կվերջացնեն՝ հետո:

Աիդա Մուսայելյանը գտնում էր, որ ճիշտ կանեն, եթե առաջին հերթին ավերված շենքերը վերականգնեն ու բնակիչների թիվը շատացնեն: «Քաղաքի այսօրվա տխուր գունապատկերի վրա,-շարունակեց նա,- մահմեդական կառույցի վերականգնումը ես չեմ կարող ճիշտ համարել: Բայց եթե իշխանությունների թույլտվությամբ է դա արվում, ապա ես ոչինչ չեմ կարող ասել»:

Շրջանային վարչակազմի ղեկավարի տեղակալ Սամվել Հարությունյանը չկարողացավ ավելին ասել, քան այն, որ շինարարությունն սկսվել է կառավարության թույլտվությամբ եւ վարչակազմի համաձայնությամբ: Նա խորհուրդ տվեց մեզ հետաքրքրող բոլոր տեղեկությունները ստանալ «ՇԷՆ» կազմակերպությունից:

Մուրացանի անվան միջնակարգ դպրոցի ուսուցչուհի Սասունիկ Ալեքսանյանին վրդովվեցրել ու ափերից հանել է մզկիթի վերականգնման լուրը: Նա հիշեց մի դեպք, թե ինչպիսի վերաբերմունք արտահայտեց երեւույթի նկատմամբ իրեն անծանոթ ստեփանակերտցի վարորդը, ում ուղեկցությամբ ինքը բարձրանում էր Շուշի: Վարորդը, որ մասնակցել էր Շուշիի ազատագրմանը, ափսոսանք հայտնեց մահմեդական հուշարձանների պահպանման, հակառակորդին համարժեք պատասխան չտալու կապակցությամբ: Ուսուցչուհին այնուհետեւ վկայակոչեց մի ուրիշ պատմություն: Շուշեցի  նվիրյալ հավատացյալն Ավետարանը վերցրել ու գնացել է շինարարաների մոտ ու նախատել նրանց՝ դուք չե՞ք վախենում այս Ավետարանի տիրոջից, որ մզկիթ եք վերակառուցում: Աշխարհի ամենահին քրիստոնեական ժողովուրդը մահմեդականից ազատագրած իր քաղաքում վերականգնում է նրանց հավատքի տաճարը: Ս. Ալեքսանյանի կարծիքը շարադրված նախաբանի տրամաբանական շարունակությունն էր. «Մահմեդական հավատքի դեմ պայքարի մեծագույն դարաշրջաններ ենք անցել եւ մեծագույն գործիչներ ենք ունեցել: Ես համաձայն չեմ մերօրյա քաղաքական գործիչների մոտեցումներին եւ ճիշտ չեմ համարում խնդրի քաղաքական շահարկումը: Լինելով լուրջ մտավորական եւ զբաղվելով շարականների ուսումնասիրությամբ՝ ունեմ համոզմունք, որը բխում է Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթեւի, Նարեկացու հավատամքից: Հիմա մենք՝ քրիստոնյա հայերս, մզկիթ ենք վերականգնում, կապ չունի, թե ումն է եւ մոռանում ենք, որ Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոցը» (Աղանդների հերքում) քրիստոնեական հավատքի դեմ մարտնչողների քննադատությունն էր: Ուրեմն՝ մենք ուրանում ենք  մեր ազգի երեւելիների նախազգուշացումները եւ առանց ամոթի կառուցում ենք Աստծո հակառակորդի տաճարը»:

Շոշափվող թեման թույլ չտվեց շրջանցել Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ արքեպիսկոպոսի մոտեցումը խնդրին: Բայց քանի որ արդեն մի քանի օր նա  բացակայում էր Շուշիից՝ փորձեցինք Կորյուն քահանայի միջոցով ներկայացնել մեր եկեղեցու վերաբերմունքը:

-Միայն այն փաստը, որ կառուցվում է եւ ոչ թե քանդվում՝ դրական նշանակություն ունի: Իմ ունեցած տվյալներով՝ պարսկական մզկիթ է վերականգնվում: Եթե վերջինս ծառայելու է որպես գրասենյակ, ապա թող լինի, չի խանգարում: Վերջին հաշվով՝ դա  էլ հուշարձան է եւ կապ ունի Շուշիի պատմության հետ: Հիշում եմ քաղաքի ազատագրման օրը, ինչպես էին ցասումով ու բարկությամբ լցված մեր ազատամարտիկները պատրաստվում մեկ համազարկով քանդել մեծ մզկիթը, որը, ինչպես գիտենք, պարսկական է: Պարգեւ Սրբազանն ուղղակի արգելեց:

Դրա հետ կապված՝ կուզենայի հիշեցնել մի քաղաքական միջադեպ: Պարսկաստանի նախկին դեսպաններից մեկը զանգել էր Սրբազանին եւ ասել, որ ինքը լուր ունի, ըստ որի՝ Ղարաբաղում անխնա ոչնչացնում են պատմական հուշարձանները՝ մզկիթները: Արցախի թեմի առաջնորդը նրան արժանապատվորեն է պատասխանել՝ ասելով, որ դեսպանն անձամբ պետք է գա Արցախ եւ համոզվի դրանում: Կայացած երկխոսությանն իրազեկ է եղել Իրանի Իսլամական Հանրապետության նախագահը: Հետագայում՝  1993-ից  սկսած՝ ավելի սերտացան Հայաստան-Պարսկաստան հարաբերությունները, որոնք միջազգային ասպարեզում էական նշանակություն ունեցան երկու կողմերի համար:  Այնպես որ՝ եթե որեւէ կառույց է Շուշիում վերականգնվում հայ բարեգործի նախաձեռնությամբ եւ եթե պահպանվում է մեկ ուրիշ ժողովրդի պատկանող պատմական հուշարձանը, ապա այդտեղ վատ բան չկա: Վերջին հաշվով՝ մենք հայ ենք եւ ախոռ չենք դարձնի օտարի երբեմնի կառույցը:

Դրան զուգահեռ՝ կցանկանայի ընդգծել մի հանգամանք եւս. այո, դժվար է լինել քաղաքակիրթ՝ քոչվորի կողքին: Երբեմն ուզես-չուզես՝ տաբատիդ փողքերը կեղտոտվում են: Այնուամենայնիվ, վեհանձնությունդ պետք է կարողանաս պահպանել:

Ֆրանսահայ Օշին Եղիազարյանը «ՇԷՆ» հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչն է Հայաստանում: Կապվեցինք երեւանյան գրասենյակի հետ, եւ նա մեզ փոխանցեց հետեւյալը: «Որպես ճարտարապետ՝ այն համոզմունքին եմ, որ պատմական հուշարձանները՝ որ ժողովրդին էլ պատկանելիս լինեն, տվյալ տարածքի կամ շրջանի հարստությունն են: Մզկիթի զննումն ինձ հուշում է, որ դրանում առկա է պարսկական ճարտարապետության ոճը: Ընդհանրապես, այն դարաշրջանում մզկիթները կառուցվում էին գլխավորապես պարսիկ հեղինակների կողմից:  Այդտեղ լինելու է մեր կազմակերպության ներկայացուցչական կենտրոնը,  միաժամանակ փորձելու ենք այն դարձնել իսլամ եւ քրիստոնեական ժողովուրդների դարերի հարաբերությունների փնտրտումի կենտրոն»: Արդյո՞ք ճիշտ է ազերիների կողմից կատարված սրբապղծություններին նման ձեւով պատասխանելը: Հարցին ի պատասխան Օ. Եղիազարյանն ասաց, որ ինքը կարեւորում է նաեւ խնդրի քաղաքական կողմը: Նրա խոսքերով՝ ադրբեջանական պատմաճարտարապետական հուշարձանները շատ հազվագյուտ են, իսկ հայերն այս առումով հարուստ ժառանգություն ունեն: «Մեկը վերականգնելով՝ գուցե կարողանանք ստիպել նրանց, որպեսզի մեր հուշարձանները պահպանեն»,- շեշտեց նա: Խոսքն ավարտելով՝ ֆրանսահայ ճարտարապետը հույս հայտնեց, որ լայն մտահորիզոնի տեր արցախցիները կհասկանան եւ կընդունեն նման մոտեցումը:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ 

20-րդ դարի 90-ական թվականներից արդեն նորանկախ  ու չճանաչված պետություններում, այդ թվում նաև ԼՂՀ-ում, ընթանում են ազատական-տնտեսական հարաբերությունների ձևավորմանն ուղղված գործընթացներ, որոնց իմաստավորումները, քանակական ու որակական  գնահատումները և զարգացման միտումների բացահայտումները որոշակի հետաքրքրություն ու արժեք են  ներկայացնում:

Ավելի քան մեկ տասնամյակ ընդգրկող անցման ժամանակաշրջանում այդ երկրներում իրականացվող տնտեսական բարեփոխումները ստանում են այնպիսի դրսևորումներ, որոնք էապես տարբերվում են ընդհանրապես անցումային երկրներին բնութագրական ընթացքից: Մյուս կողմից, չնայած անցումային երկրներում ընդհանուր տնտեսական զարգացումները սկսել են ենթարկվել հայտնի տնտեսագիտական տեսությունների տրամաբանությանը, այնուամենայնիվ, առանձին հեղինակների կողմից կատարված ուսումնասիրությունները վկայում են անգամ դրանցում տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունների մասին, որոնք պայմանավորված են տնտեսական գործընթացների վրա որոշ գործոնների ազդեցության աստիճանով: Նրանցում հիմնականում ներդրվում են զարգացող և հատկապես անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներին բնորոշ հարկաբյուջետային համակարգեր, որոնք այնուհետև ենթարկվում են շարունակական փոփոխությունների:

Նորանկախ  երկրներում տնտեսության պետական կարգավորման եղանակներից հատկապես առանձնանում են հարկաբյուջետային միջոցառումները, որոնց կարևորագույն նպատակներից մեկը մակրոտնտեսական կայուն իրավիճակի ապահովումն է, ինչն էլ իր անմիջական ազդեցությունն ունի տնտեսական աճի և հետևապես՝ ընդհանուր բարեկեցության բարձրացման վրա:

Տրամաբանական և հիմնավորված է ԼՂՀ-ում իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականությունը և երկրի մակրոտնտեսական կայունությունը  բնութագրող ցուցանիշները համեմատել ՀՀ  և ԱՊՀ երկրների համանուն ցուցանիշների հետ, որից և ակնհայտ կդառնան վերոհիշյալ առանձնահատկությունները: Ընդգծենք, որ ինչպես  ՀՀ-ում, այնպես էլ ԼՂՀ-ում վերջին տարիներին արձանագրվել է տնտեսական դինամիկ աճ, այն դեպքում, երբ տնտեսագիտական /վիճակագրական/ գնահատականներով Հայաստանի տնտեսությունը բնութագրվում է արժեմեծությունների ցածր աստիճանով կազմավորված փոքրածավալ շուկայով, ներմուծման բարձր հակվածությամբ, արտադրված նոր արժեքի նկատմամբ սպառման գերազանցությամբ, ըստ եկամուտների ու ծախսերի՝ բնակչության բևեռացվածությամբ, ՀՆԱ-ում հարկային բաղադրիչների փոփոխուն վարքագծով, օրինապահության մշակույթի ձևավորման բարդույթներով ու չհաշվառվող տնտեսության առկայությամբ, զբաղվածության բնագավառում աշխատատեղերի անկայունությամբ և այլն: Հաշվի առնելով, որ ԼՂՀ-ն ՀՀ-ի հետ տնտեսական նույն դաշտում է, որտեղ գործում է նույն դրամանիշը, իրականացվում   ֆինանսավարկային, բնականաբար նաև՝ հարկաբյուջետային խիստ համաձայնեցված քաղաքականություն, կարելի է  արձանագրել, որ ԼՂՀ տնտեսությանը ևս բնութագրական են վերոհիշյալ հատկանիշները: Իսկ նման բնութագրիչների վերլուծությունը բերում է այն հետևության, որ դեռևս շատ ցածր է գնողունակության աստիճանը /1990 թ. համեմատությամբ դրա անկումը դեռևս 9 անգամից ավելին է/, որը խոչընդոտում է, այսպես կոչված, կապիտալի նախասկզբնական կուտակման գործընթացին և զանգվածային աղքատության պատճառ դառնում: Ըստ ԱՊՀ միջպետական վիճակագրական կոմիտեի գնահատականների, Հայաստանի տնտեսությունը դեռևս գտնվում է 70-ական թթ. մակարդակի վրա:

Ելնելով երկրների տնտեսական զարգացվածությունը բնութագրող ցուցանիշի՝ մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մեծությունից, որը ԼՂՀ-ում 2003թ. արդյունքներով կազմել է 399,2 ԱՄՆ դոլար և ավելի քան երկու անգամ զիջում է ՀՀ համապատասխան ցուցանիշը, կարելի է փաստել, որ ԼՂՀ տնտեսությունը դեռևս հեռու է մինչանցումային՝ 1990թ. մակարդակից: Ինչ վերաբերում է աղքատության չափերին և բնակչության բևեռացումը բնութագրող ցուցանիշներին, դրանք գնահատելու համար կարելի է կիրառել համադրման մեթոդը՝ հիմք ընդունելով ՀՀ-ում աղքատության և անհավասարության գնահատման ցուցանիշների տարածքային բաշխումը և դրա չափերի վրա ազդող գործոնների՝ տնտեսական զարգացման մակարդակը և ռազմական հակամարտության հանգամանքները: Նման պայմաններում կարելի է եզրահանգել, որ աղքատության մակարդակը և  անհավասարությունը ԼՂՀ-ում ավելի բարձր են: Իսկ ՀՀ-ում աղքատների  թվաքանակը դեռևս մոտ է 50 տոկոսին և եկամուտների համակենտրոնացման Ջինիի գործակիցը մոտ 0,5- ի է հասնում, որը եկամտային անհավասարության բարձր ցուցանիշ է համարվում: Բացի դրանից անհամապատասխանություն գոյություն ունի բնակչության եկամուտների և ծախսերի միջև, որը, որպես կանոն, տեղի է ունենում  ստվերային տնտեսություն և ստվերային եկամուտներ ունեցող երկրներում:

Ակնհայտ է, որ աղքատության և անհավասարության կրճատումը հիմնականում կապված է կայուն  տնտեսական աճի ապահովման և սոցիալական պաշտպանությանն ուղղված  արդյունավետ քաղաքականության իրականացման հետ:

1997-2003թթ. ԼՂՀ տնտեսության աճի տեմպը միջին տարեկան կտրվածքով կազմել է 7,8 տոկոս: Ընդ որում, միայն 2003թ. ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել է 19,8 տոկոս, ինչը բավականին բարձր ցուցանիշ է համարվում: Իսկ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի միջին տարեկան աճը կազմել է 12,4 տոկոս և «69-ի կանոնով» հաշվարկելու դեպքում այդ ցուցանիշը կկրկնապատկվի, այսինքն՝ ՀՀ-ի մակարդակը ձեռք կբերվի 5,2 տարում:

1997-2003թթ. ԼՂՀ-ում հարկային եկամուտների դինամիկայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ չնայած վերջին 7 տարում նկատվել է նրա չափերի բացարձակ աճ, սակայն հարկային գործակիցը շարունակում է մնալ ցածր՝ շուրջ 7 տոկոսի սահմաններում, որը կրկնակի անգամ զիջում է ՀՀ համապատասխան ցուցանիշը: Այսինքն, կարող ենք պնդել, որ տնտեսական աճը չի ուղեկցվում հարկային եկամուտների նշանակալի ավելացմամբ, որը պայմանավորված է հարկային քաղաքականության և հարկային վարչարարության թերացումներով, ներառյալ ուղղակի հարկերի դրույքաչափերի էական նվազեցումները և զանազան հարկային արտոնությունների գոյությունը և ստվերային տնտեսության զգալի մասը հարկային դաշտ բերելու անհաջողությունները: Անշուշտ ձեռք բերված տնտեսական աճը մեծ չափով պայմանավորված է վերջին տարիներին ԼՂՀ տնտեսության մեջ կատարված ներդրումների, հատկապես օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներգրավմամբ:

Ներդրումների համար մեծ դեր են խաղում ոչ միայն   գրավիչ ներդրումային դաշտը, այլ նաև՝ ոչ տնտեսական բնույթի գործոնները /հայրենասիրական մղումներ, անձնական կապեր և այլն/:

Հայտնի է, որ հարկային բեռը ազդում է երկրի մակրոտնտեսական կայունությունը բնութագրող այնպիսի ցուցանիշների վրա, ինչպիսիք են ՀՆԱ-ի աճը, գործազրկության և սղաճի մակարդակները, ուղղակի և համախառն ներդրումների ծավալները և այլն:

Առանձին հեղինակների կողմից վերջերս առաջարկվում է մակրոտնտեսական կայունության քանակական գնահատման ընդհանրական համաթիվ՝ MSI, որը կախված է երկրի քաղաքական և տնտեսական ռիսկայնության՝ R, կոռուպցիայի մակարդակի՝ C և հարկային սահունության՝ T  ցուցանիշներից:

Մակրոտնտեսական կայունության MSI ընդհանրական համաթվի ստացված արժեքը ԼՂՀ-ում  բավականին բարձր է ՀՀ համապատասխան ցուցանիշից, որը վկայում է ԼՂՀ-ում հարկային քաղաքականության և վարչարարության լուրջ հիմնախնդիրների առկայության, ինչպես նաև ներդրումային միջավայրի ոչ լիարժեք լինելու մասին:

Տնտեսագիտական գրականության մեջ լայն քննարկում են ստացել, այսպես կոչված, պետության չափերի և տնտեսական աճի միջև կապի հարցերը: Ընդ որում, որպես պետության չափի հայտանիշ ընդունվում է բյուջետային ծախսերի և ՀՆԱ-ի հարաբերության մեծությունը: Համաձայն առանձին հետազոտությունների ոչ մեծ երկրներում /որոնց բնակչությունը 1 մլն մարդուց պակաս է/ այդ կապը ոչ գծային է, և պետության չափերի մեծացման հետ, որպես կանոն, մեծանում է նաև տնտեսական աճի տեմպը:

ԼՂՀ պարագայում վերջին տարիներին արձանագրվել է հակառակ երևույթը: Այսպես, 1998թ. բյուջետային ծախսերի ՀՆԱ  հարաբերությունը 48,2 տոկոսից նվազելով, 2003թ. կազմել են  41,1 տոկոս, այն դեպքում, երբ համեմատվող  ժամանակահատվածում տնտեսական աճը ավելացել է  16,7 տոկոսային կետով: Նշենք, որ այդ ցուցանիշը ՀՀ-ում վերջին տարիներին տատանվում է 19-21 տոկոսի սահմաններում:

Այս հանգամանքը և վերոհիշյալ դատողությունները  թույլ են  տալիս եզրակացնել, որ երկրի տնտեսական կյանքին պետության մասնակցության չափը արդյունավետ համարել չի կարելի: Ուստի անհրաժեշտ է ջանքերը կենտրոնացնել տնտեսական կյանքին պետական մասնակցության այլ լծակների, մասնավորապես, տնտեսության հարկային կարգավորման և մասնավոր կազմակերպությունների ֆինանսական առողջացման վրա:

Կարեն ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ
ԱրՊՀ դասախոս, տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ  ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ  
ԼՂՀ-ՈՒՄ՝ ԱՆՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՓՈՒԼՈՒՄ 

ԼՂՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման արդի բեկումնային փուլում կարևորվում է տնտեսության պետական կարգավորումը: Նախկին Խորհրդային Միության փլուզման արդյունքում ձևավորված պետությունների, այդ թվում՝ ԼՂՀ-ի, տնտեսությունը լուրջ ցնցումներ ապրեց: Այն իր վրա կրեց ինչպես պատերազմի, այնպես էլ Խորհրդային Միության տնտեսական բարեփոխումների անփառունակ ազդեցությունը, նախկին համակարգի փլուզման դժվարությունները, տնտեսական խոր ճգնաժամից դուրս գալու, տնտեսությունն ամրապնդելու ու զարգացնելու միջոցառումների մինչ օրս շարունակվող որոնումները:

Հասարակության համար հիվանդագին մի շարք սխալներից հետո կարելի է հաստատապես ամրագրել հանրապետությունում  շուկայական տնտեսության պետական կարգավորման արդյունավետ համակարգի ձևավորումը, այդ թվում՝ պետական սեփականության կառավարման արդյունավետության բարձրացման անհետաձգելի միջոցառումների իրականացումը: Անցումային ժամանակահատվածում իրականացվող վերափոխումների ռազմավարության  և մարտավարության մշակման ժամանակ բացառիկ կարևորություն է ձեռք բերում տնտեսության վրա պետության կարգավորիչ դերը և ազդեցությունը:

Ակնհայտ է, որ  պետության կարգավորիչ դերի պահանջ գոյություն ունի մեր կյանքի գրեթե բոլոր բնագավառներում, սակայն ասվածը պետք է դրսևորվի պետության՝ որպես իր սեփականության արդյունավետ տիրոջ ու կառավարողի, գործառույթի իրականացման ժամանակ՝ շուկայական մրցակցության և բազմակացութաձև սեփականության պայմաններում, որտեղ ոչ պետական սեփականությունը թողարկվող արտադրանքի /մատուցվող ծառայությունների/ ծավալում գերակշիռ բաժին ունի: Այդ կապակցությամբ մեծանում է  պետական ձեռնարկության արդյունավետության բարձրացման խնդրի  լուծումը և սեփականության ձևերի փոփոխության վրա նրա ներգործությունը:

Ցանկացած երկրի տնտեսության զարգացման հիմնական խնդիրը պետք է լինի ժամանակի պահանջներին  համապատասխան  տնտեսական քաղաքականության ընտրությունը: Տնտեսական  քաղաքականության ձևերը բազմազան են. այնքան բազմազան, որքան կարող են լինել առանձին վերցրած ամեն մի երկրի տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, ինչու չէ՝ նաև պաշտպանունակության պայմանները: Հարկ է ընդգծել, որ տնտեսական քաղաքականության մենաշնորհը պետության ձեռքում կենտրոնացնելը, շուկայական կարգավորման նվազեցումն ու սահմանափակումը տնտեսության անցումային ժամանակահատվածում կարող են արագացնել տնտեսության առաջ ծառացած խնդիրների լուծումը, իսկ տնտեսության վերականգնման, կայունացման ու զարգացման գործընթացն երկար չի տևի: Այն միաժամանակ  կարող է բախվել այնպիսի հիմնախնդրի հետ, ինչպիսին նոր տեխնոլոգիաների ու շուկայական հարաբերությունների թույլ ընկալումն է: Այդ տեսանկյունից նպատակահարմար է այնպիսի տնտեսական քաղաքականության իրականացումը, որը հիմնվում է պետական ու շուկայական կարգավորման զուգահեռ գոյության վրա՝ նախապատվությունը թողնելով պետությանը: Տվյալ դեպքում պետությունն օգտվում է ազատ շուկայական կարգավորման որոշ  հարցերի նկատմամբ վերահսկողության  հնարավորությունից: Այդ պայմաններում տնտեսության վերականգնման, կայունացման ու զարգացման գործընթացը  տեղի կունենա դանդաղ, բայց հաստատուն քայլերով: Սակայն  ցանկացած երկրի, առավել ևս  զարգացող երկրի տնտեսության կառավարման քաղաքականության ընտրության և կիրառման արդյունավետության չափը  պայմանավորված է երկրի, նրա բնակչության այսօրվա և մոտ ապագայի  կենսական նշանակության  խնդիրների լուծման նկատմամբ տվյալ երկրի  կառավարման տնտեսական քաղաքականությունն ընտրողների մոտեցումներից: Դա  բարդ, բայց կարևոր խնդիր է, քանի որ երկրի տնտեսական քաղաքականության արդյունավետությունը մեծապես կախված է նրանց օբյեկտիվ ու անշահախնդիր գործունեությունից:

Ներկա  պայմաններում ԼՂՀ տնտեսության կարգավորման  տարբերակ կարող է ծառայել միջին ռազմավարությունը, համաձայն որի տնտեսության կառավարումը իրականացվում է պետության ու շուկայի տնտեսական լծակների զուգահեռ գործունեության պայմաններում՝ պահպանելով շուկայի նկատմամբ պետության վերահսկողությունը: Նպատակահարմար  է հիշատակել, որ 20-րդ  դարում աշխարհի ցանկացած երկրում ճգնաժամից  տնտեսության դուրս բերումը, կայունացումն ու զարգացումն  իրականացվել են պետության ակտիվ միջամտությամբ:

ԼՂՀ-ում իրականացվող  տնտեսական բարեփոխումների սկզբից մինչև 1994թ. արձանագրվել է տնտեսական կտրուկ անկում, որի պատճառները հիմնականում կապված էին տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական բարդ իրավիճակի, հիմնական հաղորդակցման ուղիների խաթարման, էներգետիկ  համակարգի ճգնաժամի, արտաքին-քաղաքական և տնտեսական քաղաքականության ուղենիշների պարտադրված փոփոխությունների, նախկինում ձևավորված տնտեսական կապերի կտրուկ խզման հետ: Նշված գործընթացների գործոնային ազդեցությունը բավականաչափ խորը հետք թողեց երկրի սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների ընթացքի վրա:

Սկսած 1994թ-ից՝ հաջողվեց կասեցնել երկրի տնտեսական անկումը և ապահովել  մակրոտնտեսական որոշակի կայունության, իսկ 1995-1998թթ. արձանագրվեց  արդյունաբերության,  գյուղատնտեսության, կապիտալ շինարարության, առևտրի և սպասարկման  ոլորտների պարբերաբար  աճ, այնուհետև 1999թ-ից՝ աճի տեմպերը խիստ դանդաղեցին:  ԼՂՀ-ում ՀՆԱ-ի ամենաբարձր աճի տեմպը բոլոր անցած տարիների ընթացքում արձանագրվեց 1998թ-ին:  1999թվականին՝  1998-ի համեմատ, ՀՆԱ-ը կրճատվեց 3,3 % -ով: 2000թ. աճի տեպը կազմել է 7,0 %:

1995-1998թթ., կապված տնտեսության կայունացման գործընթացների հետ, աճեցին օտարերկրյա  ուղղակի ներդրումները: Հարկ է ընդգծել, որը ԼՂՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրի և վերլուծության պետական վարչության տվյալների համաձայն, 2000թ. հանրապետության տարածքում  գործող տնտեսավարող սուբյեկտների 86, 8%-ը հիմնվում են մասնավոր սեփականության վրա: Մասնավոր ձեռնարկությունների 1,2%-ը հիմնվում են  օտարերկրյա  քաղաքացիների սեփականության վրա, իսկ 0,3%-ը՝ համատեղ սեփականության վրա: 1999թվականին՝  1998-ի համեմատ,  մասնավոր սեփականության վրա հիմնված ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռը նվազել է 4,2%-ով:

Այնուամենայնիվ, հանրապետությունում 2000թ-ից ի վեր դիտվում է մասնավոր ձեռնարկատիրության զարգացման միտում: Այսպես, 2000թվականին՝ 1999-ի համեմատ, մասնավոր  սեփականության վրա հիմնված ձեռնարկությունների թիվը  աճել է 9,9%-ով, իսկ 2001թվականին՝ 2000-ի համեմատ՝ 6,2%-ով:

1999թ. հանրապետությունում արձանագրված տնտեսական անկման պատճառները կրում են արտաքին և ներքին քաղաքական  գործընթացների շոշափելի ազդեցությունը: Սակայն դրանք համադրելի չեն 1991-1994թթ-ի՝ վերը թվարկված գործընթացների ազդեցության հետ: Այն մեծ մասամբ արդյունք է անցած 9-տարիների  ընթացքում  իրականացված բարեփոխումների  գործընթացներում  տեղ գտած բազմաթիվ  սխալների և բացթողումների:

Դեռևս հաջողվում է պահպանել վերջին տարիների ամենակարևոր  ձեռքբերումը՝ մակրոտնտեսական կայունությունը, որը բնութագրվում է ցածր  սղաճով  և գործազրկության ցածր մակարդակով: Մյուս կողմից, սղաճի կտրուկ  զսպմամբ բնութագրվող մակրոտնտեսական կայունությունը կարծես դարձել է ինքնանպատակ, որի արդյունքում արձանագրվում են դեֆլյացիոն միտումներ: 1998թ. միջին սղաճը կազմեց 1,1%: 1999թ. հիմնականում արձանագրվեցին դեֆլյացիոն միտումներ՝ 0,1%-ի չափով: Այդ միտումը  պահպանվեց  նաև 2000թ. և արդյունքում արձանագրվեց 2,5%  միջին սղաճ:

Մակրոտնտեսական կայունության ապահովումը, ինչ խոսք, պետական կարևորագույն և առաջնահերթ խնդիրներից է, որի դրական ներգործությունը առավել շոշափելի կլին 7-10% կառավարելի սղաճի սահմաններում: Սղաճը կարող է խթանել արտահանողներին  և արտադրանքի որակի անհրաժեշտ բնութագրիչների առկայության դեպքում՝ շուկայում  նրանց համար ապահովել առավել բարձր  մրցունակություն:

Տնտեսության ներկայիս  կացության գերխնդիրներից է աղքատության հիմնախնդիրը, քանի որ բնակչության ճնշող մեծամասնության եկամուտները ցածր են ոչ միայն սպառողական, այլ նաև պարենային զամբյուղի նվազագույն մակարդակից:  Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ինչպես ՀՀ, այնպես էլ ԼՂՀ բնակչության շուրջ 55%-ի եկամուտները ցածր են աղքատության շեմից: Ընդ որում, բնակչության եկամուտների կազմում աշխատավարձի տեսակարար կշիռը չի գերակշռում 46%-ից: Այս պարագայում աղքատությունը տնտեսական զարգացման խնդրից վեր է  ածվում դրա վրա բացասաբար  ազդող ինքնուրույն գործոնի: Այն ուղղակի սահմանափակում է տնտեսական աճի համար կարևոր  գործոնը՝ պահանջարկը: Ըստ էության, տնտեսության իրական հատվածում աշխատող սուբյեկտները ծավալում են արտադրողի շուկան, որի սպառողները սահմանափակ են արտաքին շուկաներում և երկրի ներսում՝ ոչ միայն արտադրանքի որակի և ցածր մրցունակության պատճառով, այլ նաև վերը նշված՝ անբավարար պահանջարկի գործոնի  հաշվին:

Աղքատությունը ոչ միայն աշխատատեղերի բացակայության արդյունք է, այն հետևանք է նաև արտադրության տեխնոլոգիական հետամնացության և աշխատանքի  խիստ ցածր արտադրողականության:

Հանրապետությունում արձանագրված տնտեսական աճի հետընթացը վկայում է, որ իրականացված բարեփոխումների բոլոր հատվածներում  չապահովվեց ցանկալի արդյունք: Ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ է ի մի բերել ներկա կացության պատճառները, ձևավորված գործընթացների պատճառահետևանքային կապերը, հակառակ պարագայում վիճակը շտկելու բոլոր լուծումներն ու քայլերը  կլինեն ոչ ամբողջական և իրավիճակային բնույթի, որոնց արդյունավետությունը հիմնականում պայմանավորված կլինի ընդունված որոշումների կատարման վարչարարության աստիճանով և օբյեկտիվորեն սահմանափակված լինելով ժամանակի գործոնով՝ ի վերջո արագ կսպանի  իրեն:

Բարեփոխումների արդյունավետության գնահատման առումով հարկ է նշել, որ բոլոր ոլորտներում եղել են բավականաչափ դրական, արդյունավետ լուծումներ և իրականացված քայլեր, որոնք, սակայն, զուրկ լինելով ամբողջական և համակարգված մոտեցումներից, ունեցել են անավարտ, թերի, որոշ դեպքեում՝ ուշացած և չփոխկապակցված բնույթ:Իսկ հաճախ, հիմքում չունենալով արդյունավետ  լուծումներ, դրանք կրել են  ձևական բնույթ: Որպես հետևանք, անգամ ժամանակի առումով առավել հաջողված օրենքներն ու որոշումները սահմանափակ են եղել իրենց դրական ներգործության առումով, քանի որ այդ երևույթի տրամաբանական շարունակությունը կազմող մյուս հատվածն աշխատում էր այլ բնույթի  կարգավորման  դաշտում  և շատ հաճախ կարգավորման հակառակ մոտեցումների հիման վրա: Իհարկե, անցումային փուլը ենթադրում և հաճախ պահանջում  է ծագող խնդիրների արագացված  լուծումներ, սակայն դրանք այնուհետև անհրաժեշտ  է ամրագրել համարժեք հիմնարար  լուծումներով:

Վերջին  երկու տասնամյակներում աշխարհի բոլոր երկրների տնտեսագետների ուշադրությունը բևեռվել է այսպես կոչված «ստվերային տնտեսության» վրա: Ստվերային տնտեսությունն իր առանձնահատուկ  դրսևորումներն է գտնում հատկապես անցումային փուլում գտնվող երկրներում: Այդ իսկ պատճառով կարևորվում է այդ երևույթի պատճառների, դրան նպաստող տնտեսական և քաղաքական գործոնների բացահայտումը, ինչպես նաև  ստվերային տնտեսության ծավալների գնահատումը և դրա գնահատաման ուղղությամբ համապատասխան միջոցների ձեռնարկումը:

Մի  շարք  կազմակերպություններ իրականացրել են Հայաստանի ստվերային տնտեսության ուսումնասիրություններ, որոնք հիմնված են եղել հիմնականում ուղղակի հարցումների և աշխատանքի շուկայի վերլուծության վրա: Այս  մեթոդները ենթադրում են ստվերային  տնտեսության ծավալների գնահատում՝ հիմնվելով անմիջապես ստվերային գործունեության մասնակիցներից ստացված տեղեկատվության վրա: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ Հայաստանում ստվերային տնտեսությունը  նվազագույն մակարդակի վրա է եղել 1994թ. ( ՀՆԱ-ի  33,4%), այնուհետև  այն մեծացել է՝ հասնելով իր առավելագույն ցուցանիշին 1997թ. ( ՀՆԱ-ի  66,3%): 1998թ., նախորդ տարվա համեմատ, ստվերային տնտեսության  ծավալները նվազել են և կազմել ՀՆԱ-ի  55,2%-ը: 1999թ. այն կրճատվել է նաև շուրջ 1%-ով, կազմելով  պաշտոնական ՀՆԱ-ի 54,5%-ը :

ԼՂՀ հարկային պետական վարչության տեղեկատվության համաձայն՝ ԼՂՀ-ում  ավելացված արժեքի հարկման արդյունավետության  վերլուծությունը  ցույց է տալիս, որ ստվերայնության մակարդակը 2000թվականին՝ 1999-ի համեմատությամբ, ՀՆԱ-ի 55%-ից  իջեցվել է 34%, իսկ 2001թ՝ 26%;

1994թ. ստվերային տնտեսության, դիտարկվող ժամանակահատվածի համար, նվազագույն մակարդակին լինելու  փաստը   բացատրվում է մի շարք հանգամանքներով: Դրանցից ամենահիմնականներից կարելի է նշել հայկական  դրամի 1993թ. նոյեմբերին շրջանառության մեջ մտնելու փաստը, ու դրա հետ  պայմանավորված ստվերային գործունեությամբ զբաղվող սուբյեկտների համար իրենց վճարումներն  ամբողջովին հայկական դրամով իրականացնելու  համար որոշակի  ժամանակահատվածի անհրաժեշտությամբ: Դրամի փոխանակումը սկսելուց հետո դեռևս որոշակի  ժամանակ անօրինականորեն որպես վճարման միջոց զանգվածաբար օգտագործվում էր  նաև ռուսական ռուբլին և ամերիկյան դոլարը:

Փաստորեն,  1994-1998թթ. ժամանակահատվածում ստվերային տնտեսության ծավալներն ունեցել են անընդհատ աճի միտում ինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ    ԼՂՀ- ում:

Ստվերային տնտեսության առաջացման և դրա ծավալների ընդարձակմանը նպաստող գործոններից կարելի է առանձնացնել պետական կարգավորումն  ու  պետության կողմից կիրառվող սահմանափակումները և կոռուպցիան: Ընդհանուր առմամբ, որքան տնտեսությունը կարգավորվող է, այնքան դրա ներսում շատ ճնշումներ կան այդ կարգավորումները շրջանցելու ուղղությամբ: Արդյունքում պետական կարգավորումներից շրջանցված տնտեսական գործունեության ոլորտները  ուղղակիորեն վեր են ածվում ստվերայինի: Կոռուպցիան նույնպես ուղղակիորեն  նպաստում է ստվերային տնտեսության  ընդարձակմանը: ԼՂՀ -ում, ինչպես և անցումային տնտեսություններ  ունեցող շատ այլ երկրներում, պետական կառավարման համակարգում աշխատող պաշտոնյաններն ի պաշտոնե հայտնվում են այնպիսի իրավիճակներում, երբ նրանք վերահսկում են տնտեսության տարբեր ոլորտներ: Վերահսկման այդ իրավունքը շատ հաճախ օգտագործվում է անձնական եկամուտներ  ստանալու նպատակով:  Հիմնական մտահոգիչ հանգամանքն այն է, որ փաստորեն որոշ մարդիկ ստանում են թաքնված եկամուտներ և դրանք չեն հայտարարագրվում հարկային մարմիններում: Դժվար թե այս ճանապարհով ստեղծված ամբողջ եկամուտը հաշվի առնվի պետական  վիճակագրությունում:

Անցումային տնտեսություն ունեցող ցանկացած երկրում  տնտեսական  աճ ակնկալող  ծրագրերը հիմնական շեշտը դնում են արտադրության զարգացման վրա: ԼՂՀ-ն չի կարող բացառություն կազմել: Երկիրը չի  կարող երկար գոյատևել օտարերկրյա վարկերի և մարդասիրական օգնության  հաշվին, եթե վերջիններս  հետագայում էլ ունենան ընթացիկ սպառման, այլ ոչ թե ներդրումային ուղղվածություն:

Ներդրումները հանդիսանում են տնտեսական աճի կարևորագույն խթանը: Հանրապետու­­թյունում ներդրումների  հետ կապված բարձր ռիսկը, համապատասխան երաշխիքների բացակայությունը նվազ հավանական են դարձնում առաջիկա տարիներին տնտեսության մեջ արտաքին մասնավոր ներդրումների ծավալուն հոսքը: Անիմաստ է  հույսեր կապել դրսից լուրջ ներդրումների  հետ  այնքան ժամանակ, քանի  դեռ որպես հիմնական ներդրող հանդես չի եկել  հանրապետության բնակչությունը:

Այս  պարագայում ներդրումային բնագավառի հետագա զարգացումը զգալիորեն կախված է պետական ներդրումային քաղաքականության իրականացման  արդյունավետությունից: Այդ քաղաքականության  հիմնական ուղղությունները պետք է լինեն ձեռնարկություններին  վարկային և հարկային լծակների միջոցով պետական աջակցության  տրամադրումը, որը կնպաստի ներդրումային ծրագրերի ֆինանսավորման  համար ձեռնարկությունների  խնայողությունների ներքին /սեփական/ աղբյուրների դերի, կենտրոնացված ներդրումային միջոցների օգտագործման նպատակայնության բարձրացմանը, ներդրումների տեղափոխումը  և ներդրումային ծրագրերի ֆինանսավորումը  մրցութային կարգով իրականացմանը, անհատույց բյուջետային ֆինանսավորման և վարկի տեսքով պետական բյուջեից ուղղվող միջոցների նպատակային  օգտագործման նկատմամբ պետական հսկողության ուժեղացմանը: Հանրապետությունում  ներդրումային գործունեության ակտիվացումը կապահովի տնտեսական աճ՝ խթանելով  շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացումը և դրանց տնտեսական գործունեության արդյունավետության  բարձրացումը:

Հանրապետության տնտեսության պետական կարգավորման համակարգի կատարելագործման ուղղությամբ հիշյալ միջոցների ձեռնարկման պարագայում կբարելավվի ԼՂՀ ներդրումային մթնոլորտը և, չնայած ներքին  տնտեսա-քաղաքական հիմնախնդիրների առկայությանը՝ երկրի տնտեսությունը կթևակոխի զարգացման որակապես նոր փուլ:

Ռուզաննա ՄԱՆԳԱՍԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ դոցենտ, տնտեսագիտության թեկնածու

ԴԱՌԸ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԵՐԱԴԱՍԵԼԻ Է ՔԱՂՑՐ ՍՏԻՑ

ԼՂՀ ՊԲ շտաբի պետ Մ. Հակոբյանի՝ պատերազմող երկրի և դեմոկրատիայի առնչությունների ու հարաբերակցության մասին հայտարարության շուրջ հրապարակումները սառը ցնցուղի տպավորություն գործեցին հասարակության լայն շրջանակներում: Ամենազավեշտականը, թերևս, իշխանությունների լուռ կեցվածքն էր բարձրաստիճան պաշտոնյայի նման պատասխանատու հայտարարության հանդեպ: Երևի զարմանալի ոչինչ չկա այդ լռության մեջ այն առումով, որ,  վերջապես, ի դեմս Մ. Հակոբյանի՝ արտահայտվեց իշխանության պաշտոնական տեսակետը դեմոկրատիայի իր պատկերացումների վերաբերյալ: Երկակի ստանդարտներին քաջատեղյակ իշխանությունը, ստանդարտներ, որ հաճախակի են կիրառվում Արցախի ինքնորոշման խնդրում միջազգային ատյանների կողմից, արտաշխարհի համար դեմոկրատիա խաղալով՝ սեփական ժողովրդի վզին ռազմական ռեժիմի փաթաթման հեռագնա նպատակներ է հետապնդում՝ քաջ գիտակցելով իր օրավուր բարոյազրկվելն ու սրընթաց վայրէջքը ժողովրդի աչքում, հատկապես՝ ՏԻՄ-ի ընտրություններից հետո:

Առաջին դեմոկրատական ապտակից սթափված իշխանությունը դեմոկրատիայից, որը իրականում չի էլ եղել, որոշել է անցնել տոտալիտար ռեժիմի՝ ունենալով իր ձեռքին այնպիսի մի խաղաթուղթ, ինչպիսին ռազմական դրության ռեժիմն է: Եթե պատերազմող երկիրն ու դեմոկրատիան անհամատեղելի են, ապա ցայսօր ինչպե՞ս էին նրանք համակերպվում համենայն դեպս պաշտոնական ամրագրված անկախությունը հռչակող փաստաթղթերում: Մյուս կողմից, եթե, իրոք, դրանք անհամատեղելի են, ապա, բարի եղեք նախընտրելու չարիքներից փոքրագույնը՝ դեմոկրատիան: Բայց՝ ոչ: Ընտրել դեմոկրատիան, կնշանակի կորցնել այն, ինչ հնարավոր եղավ յուրացնել ռազմական դրության պայմաններում՝ իշխանություն, ֆինանսական անաշխատ կապիտալ և սրանից բխող ճոխ ու շվայտ կյանք՝ իրենց իսկ և իրենց ժառանգների համար: Հետևաբար, ռազմական դրության «պաշտամունքը» իշխանության գոյատևման պարտադիր և միակ երաշխիքն է:

Ակնհայտ է, որ ժողովուրդը միշտ էլ ապրել է ռազմական դրության ռեժիմի պայմաններում՝ ի տարբերություն իշխանության, որը ռազմական ռեժիմի դրոշի տակ սեփականաշնորհել է այն ամենը, ինչ ընդհանրապես հնարավոր է սեփականաշնորհել: Համենայն դեպս, ինչքան էլ ցավալի լինի արված հայտարարությունը, այն ունի մի ողջունելի կողմ. ժողովրդի պայծառ ապագան կերտելու պարտավորություն ստանձնած պետությունն առաջին անգամ հրապարակավ անկախ ու ազատ Արցախի կերտման նվիրյալներից մեկի բերանով ժողովրդի ճակատին մեխեց դառն ճշմարտությունը, որը քաղցր ստի համեմատությամբ դեմոկրատական նվաճում է:

Պետք է նշել, որ հենց ռազմական դրության ռեժիմի արդյունքում են ծնվել չքավորության կտրուկ աճը, սոցիալական բևեռացումն ու չինովնիկական վերնախավի կենսամակարդակի կտրուկ ցատկը: Հազարավոր հայորդիների արյան գնով ձեռք բերված հաղթանակի իրատեսական ընկալման մթագնումը և անկախանալուց հավերժ կախվածության մեջ գտնվելու հուսալքությունը ժողովրդին վեր է ածել խառն ու ինքնիշխան մի ամբոխի: Պետք չէ նրան ահաբեկել ռազմական դրության ռեժիմով, այն ավելի նախընտրելի է, քան իշխանությունների ստեղծած սոցիալական կացությունը, թշվառ ու ստրկահաճ իրականությունը:

Պատերազմող երկրի վարած քաղաքականությունը ժողովրդական հարստությանը տիրանալու նպատակ չի հետապնդում, այլ միավորում է ազգի հոգևոր, ֆիզիկական և նյութական ողջ ներուժը՝ այն հպատակեցնելով պետության հզորության կերտմանը և արտաքին ռազմական ուժի դիմակայության գերխնդիրների լուծմանը: Դեմոկրատիա և պատերազմող երկիր խաղալու իշխանական մոտեցումները նման են Գյոթեի նկարագրած գերմանական այն օրիորդների ցանկություններին, որոնք տենչում են ապրել սեռական կյանքով՝ կույս մնալով հանդերձ:

Դեմոկրատիան այն արժեքներից չէ, որին կարելի է սպանել. նրան կարելի է միառժամանակ լռեցնել: Յուրաքանչյուր միջազգային իրավունքի սուբյեկտ (խոսքը վերաբերում է պետությանը) բնորոշվում է իրավական և բարոյական չափորոշիչներով, որոնցից ամենաբնորոշը «լեգիտիմ» և «լեգալ» հասկացողություններն են: Պետության և իրավունքի տեսության ոչ լուսավորյալների համար ընդգծեմ, որ լեգիտիմ պետական իշախանությունը ենթադրում է իշխանության և իշխանահպատակների հարաբերության որակը, որն արտահայտվում է պետական իշխանության արժեքների, նրա կառավարման իրավունքի կամավոր ընդունմամբ: Հասարակությունը պետք է լեգիտիմ իշխանությունը ընկալի որպես օրինակելի և արդարացի:

Լեգիտիմ իշխանությունը ժողովրդի մեջ պետք է առաջացնի կառավարման ինքնազգացողություն և, որպես տրամաբանական հետևանք՝ բնակչության՝ ղեկավարին ենթարկվելու պարտավորություն:

Լեգալ իշխանությունը պետության իրավաբանական հիմնավորումն է, նրա համապատասխանությունը իրավական նյութերին, նրա իրավաբանական բնութագիրը: Իսկ լեգիտիմ հասկացության տակ հասկացվում է իշխանության նկատմամբ վստահության, կառավարման իրավունքի ու արդարացիության բարոյական բնութագիրը: Ցանկացած իշխանություն, որը հրապարակում է օրենքներ՝ թեկուզ ոչ ժողովրդականություն վայելող, բայց ապահովում է դրանց պարտադիր կատարումը, կարող է համարվել  լեգալ իշխանություն: Միաժամանակ, նա կարող է համարվել ոչ լեգիտիմ, եթե չի ընդունվում ժողովրդի կողմից: Մարգարե պետք չէ լինել հասկանալու համար, թե ինչպիսին է մեր իշխանությունը: Տրամաբանորեն ոչ մի պետական իշխանություն էլ չունենք, որովհետև մեր ընդունած օրենքները չեն գործում, իսկ  գործելու դեպքում էլ «պայթում են» միայն հասարակ ժողովրդի գլխին, իսկ գործող իշխանությունն էլ չի վայելում ժողովրդի վստահությունը:

Ռաֆայել ՏԵՐ-ԱՂԱՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

«ՄԵՆՔ ՉՊԵՏՔ Է ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԲԱՅԱՆԻՆ ՆԵՐՔԱՇԵՆՔ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՆՏՐԻԳՆԵՐԻ ՄԵՋ»,- ԱՍՈՒՄ Է ԱԼԲԵՐՏ ԲԱԶԵՅԱՆԸ

Հարցազրույց ՀՀ ԱԺ պատգամավոր («Արդարություն»), «Հանրապետություն» կուսակցության նախագահ Ալբերտ ԲԱԶԵՅԱՆԻ հետ:

Այսօր գերիշխում է այն կարծիքը, թե Սամվել Բաբայանի ազատ արձակումն ինչ-որ չափով նաեւ դրսի թելադրանքի արդյունք էր:

– Ես ինձ իրավունք չեմ վերապահում հստակ գնահատական տալ Սամվել Բաբայանի ազատ արձակման դրդապատճառներին: Ես ուղղակի ողջունում եմ այդ քայլը, հաջողություն եմ մաղթում Սամվել Բաբայանին, շնորհավորում եմ նրա հարազատներին եւ ամենակարեւորը՝ Սամվել Բաբայանին մաղթում եմ առողջություն: Մնացած հարցերի առնչությամբ կարող ենք խոսել միայն այն դեպքում, երբ Սամվել Բաբայանը հստակ տեսակետեր կարտահայտի, հրապարակային գնահատականներ կտա ե°ւ մեր իրականությանը, ե՞ւ իր ազատ արձակման փաստին ու կներկայացնի իշխանությունների հանդեպ ունեցած իր վերաբերմունքը:

Այնուամենայնիվ, կարծում եք, որ նա կխոսի՞:

– Չեմ ուզում կանխատեսումներ անել: Սամվել Բաբայանին ես ընկալում եմ որպես ռազմական գործիչ, որն իր մեծ լուման ունի մեր ազատագրական պայքարում եւ նրան նորից կցանկանայի տեսնել այդ ոլորտում:

Որքա՞ն է հիմնավոր Սամվել Բաբայանի ազատ արձակումն ազատագրված տարածքների վերադարձի հետ կապելը:

– Նորից չեմ ուզում այդ հարցերը շաղկապել: Մենք չպետք է Սամվել Բաբայանին ներքաշենք քաղաքական ինտրիգների մեջ, եթե նա ինքը չի կամենում դա: Երբ ինքն անձամբ կմտնի քաղաքական դաշտ, կարտահայտի տեսակետեր, կտա գնահատականներ, կրկնում եմ, այն ժամանակ էլ մենք կարտահայտենք մեր տեսակետերն ու դիրքորոշումները: Իսկ այսօր տեղին չէ նրա անունը կապել ազատագրված տարածքների վերադարձի խնդրին:

Իսկ Դուք անձամբ հնարավոր համարո՞ւմ եք այդ տարածքների վերադարձը առաջիկայում: Նկատի ունենանք, որ հետզհետե ավելի համառ են դառնում պնդումները, թե ՀՀ իշխանություններն ի վիճակի չեն շրջանցել դրսից եկող պարտադրանքները:

– Դժվար խնդիր է: Հայաստանում երկու անգամ տեղի է ունեցել իշխանափոխություն. ա) 1988-90թթ. խմորումների արդյունքում եւ հիմնական խնդիրը Ղարաբաղի հարցն էր եւ բ) 1998-ին ներիշխանական հակասությունների արդյունքում նորից տեղի ունեցավ իշխանափոխություն, եւ պատճառը նորից Ղարաբաղի հարցն էր: Հետեւաբար Ղարաբաղի գործոնը շատ խորն է նստած մեր ազգի արժեքների համակարգում: Ազատագրված տարածքները պետք է դիտարկել որպես Արցախի Հանրապետության անվտանգության երաշխիք: Անջատել ազատագրված տարածքների հարցը եւ փորձել ինչ-որ «լուծումներ» գտնել, առանց հիմնական խնդրի բովանդակային քննարկման, բնականաբար, չենք ողջունում եւ տեղին չենք համարում: Համոզված եմ՝ մեր ժողովուրդը չի հանդուրժի նման միակողմանի զիջում Հայաստանի իշխանությունների կողմից: Այդ իրողությունը լուրջ պրոբլեմներ կարող է առաջացնել, ընդհուպ մինչեւ իշխանափոխություն, եթե, իհարկե, իշխանությունները դիմեն նման քայլի:

Պարտադրանքը ՀՀ-ի վրա, համենայն դեպս, կա:

– Կանգնել ենք ցավալի իրողության առջեւ: Պարտադրանքը շատ ծանր կարող է լինել մեզ համար, եթե եռանախագահող երկրները ընդհանուր հայտարարի գան եւ նույնանման լուծում դնեն մեր առջեւ՝ Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման հարցում: Անկախ այն հանգամանքից, թե ինչպիսի թելադրանքներ եւ պարտադրանքներ կարող են լինել, ելակետը մեզ համար նախեւառաջ ԼՂ ժողովրդի ազատ ինքնորոշման իրավունքը պետք է լինի, որն արտահայտվել է 1991-ի հանրաքվեի արդյունքներով, եւ լիարժեքորեն համապատասխանում էր միջազգային իրավունքին ու նորմերին: Ադրբեջանն է, որ սանձազերծել է պատերազմ, եւ այդ պատերազմում մեր ժողովուրդը կարողացել է հաղթել, ստեղծել պետականության որոշակի ինստիտուտներ՝ ԼՂ դե-ֆակտո հանրապետություն, որն այսօր գոյություն ունի: Ե՞վ հարեւան հանրապետությունը, ե՞ւ միջազգային հանրությունը պետք է հաշվի առնեն այս փաստը: Պարտադրել ԼՂ-ին այն կարգավիճակը, որը գոյություն ուներ մինչեւ 1988-ը, իր մեջ ներառելու է ներքին կոնֆլիկտ, եւ հարցի խաղաղ կարգավորում չի կարող լինել: Ես կարող եմ բազմաթիվ օրինակներ վկայակոչել, երբ տարբեր պետություններում ազգերի պայքարել են միմյանց դեմ, եւ, ի վերջո, խաղաղություն հաստատվել է միայն այն դեպքում, երբ հարգվել է այդ ժողովուրդների ազատ ապրելու, ինքնորոշվելու իրավունքը: Դիցուք, Բանգլադեշը, Էրիթրեան, Սլովենիան, Խորվաթիան եւ այլն, եւ այլն: Իսկ եթե փորձում են պարտադրանքով լուծել կոնֆլիկտը, չհարգել մարդկանց իրավունքները, ապա Եվրոպայում անգամ նման հակամարտությունները շատ երկար են գոյատեւում, անհուսությունը դրդում է բացասական երեւույթների, ահաբեկչության եւ այլն: Կարող ենք հիշատակել բասկերի օրինակը, կարող ենք վկայակոչել Օլսթերը:

Ըստ էության, այն պահին, երբ ազատագրված տարածքների վերադարձի մասին խոսակցությունները բորբոքել են հանրության կրքերը, ունենք չլուծված բազում ու բազմաթիվ խնդիրներ, հանկարծ մամուլը ինտենսիվորեն քննարկման լուրջ նյութ է դարձնում արվամոլների խնդիրը: Ըստ Ձեզ, ի՞նչ է նշանակում սա:

– Ես չեմ ուզում մտնել այդ տիրույթը: Մեր ազգային ավանդույթները, մեր ապրելակերպը, բնականաբար, մերժում են նման երեւույթները, եւ նման մարդիկ չեն կարող հեղինակություն եւ հարգանք վայելել հայաստանյան իրականության մեջ: Եթե հավատանք խոսակցություններին, նման մարդիկ շատ կան նաեւ իշխանության մեջ: Եթե հարցը քննարկենք արդարացիության ու ազատության տեսանկյունից, ապա այդպիսի մարդիկ պետք է բացահայտեն իրենք իրենց, իրենց կողմնորոշումները եւ ներկայանան հանրությանը, գնան ընտրությունների, ու եթե ժողովրդի մի հատված կարծում է, որ նմանները կարող են պաշտոններ զբաղեցնել նաեւ պետական կառավարման մարմիններում, այսինքն՝ հասարակությունը պետք է որոշի այդ խնդիրը: Չեմ ուզում հստակ մեկնաբանություններ տալ, այնուամենայնիվ, տհաճ է, որ այդ հարցը դարձել է օրվա հրատապ թեմա, եւ առիթ է տվել լայն քննարկումների:

«Իրավունք», թ.79

Ресурсы примирения

“Непридуманные истории” в Карабахе

В Степанакерте состоялась презентация проекта британской неправительственной организации «Ресурсы Примирения» (“Conciliation Resources”) по производству и обмену радиодневников на Южном Кавказе.

Радиодневники – это оригинальный жанр передач, который зародился на Би-Би-Си в начале 90-х и с тех пор обошел весь земной шар. Его цель – дать высказаться людям, чьи голоса редко звучат в эфире: подросткам и пенсионерам, инвалидам и бывшим заключенным, беженцам, представителям различных меньшинств и так далее. Главная особенность жанра в том, что дневники записывают сами авторы без участия журналиста.  Последнему отводится лишь роль коллеги или соавтора, который отбирает из записанного материала самые интересные моменты и ставит их в эфир.

Радиодневники – это изначально не политический жанр. Это пример так называемого «народного вещания». Невозможно обвинить авторов в том, что за их спиной кто-то стоит. И в то же время  дневники раскрывают полный спектр проблем, которые сегодня волнуют людей.

В обществах, переживших конфликт, обычно существует недостаток информации, бытуют стереотипы и предубеждения. Искренние рассказы простых людей о своей жизни помогают преодолеть эти стереотипы, разрушают образ врага.

Уже полтора года команды грузинских и абхазских журналистов работают в этом жанре. Собрано более 500 дневников, происходит регулярный обмен материалом между радиостанциями. Лучшие абхазские и грузинские истории вошли в недавно вышедший двойной диск.

Сегодня к проекту подключились остальные регионы  Южного Кавказа.  В конце каждого месяца лучшее из того, что записано в каждом регионе, переводится на несколько языков с тем, чтобы эти истории могли услышать жители всего Южного Кавказа и за его пределами.

В Карабахе  «Непридуманные истории» будут звучать на частотах местных радиостанций «Пейс», «Молодежный канал», “Новая волна” и Общественного радио.

Разделенная семья 

Участники проекта “Радиодневники” уже собрали более 20 непридуманных историй карабахцев. “Демо” периодически будет печатать наиболее интересные из них. Представляемая вашему вниманию статья написана по следам своеобразного радиодневника.

Война отразилась на каждой карабахской семье. Но о судьбе одной женщины хотелось бы рассказать особо. Случилось это так. В одной из командировок по районам республики мое внимание привлекла сидевшая на лавочке женщина. Грустные глаза говорили о том, что ей многое в этой жизни пришлось пережить. Мы разговорились. Сердце ее было переполнено. Она поведала о своей нелегкой судьбе.

Тете Асе 68 лет. Живет одна. Но не всегда она была одинока. В 1954 году, после окончания медицинского училища, ее в качестве медсестры направили в город Шуши. Там она познакомилась с красивым  молодым  парнем. Однако родители обоих  были против  их встреч. Причина – он азербайджанец, она – армянка. Несмотря на упреки взрослых, молодые продолжали встречаться. В конце концов мать Аси сказала: “ Балик-джан, не могу противиться твоему сердцу!’’ Молодые поженились, положив начало благополучной и счастливой семье. На свет появились четверо детей – два мальчика и две девочки. Рассказывая об этом, тетя Ася всхлипывает: “Умные, красивые, они все окончили шушинскую русскую школу и получили высшее образование. Старшая дочка стала педиатром, младшая – учительницей русского языка и литературы. Сыновья – старший выучился в Харькове на инженера, младший окончил политехнический в Баку. Очень счастливо я жила…” И продолжает: “Несмотря на то, что выросла без отца, радовалась, что обрела счастье в своей собственной семье.” Но… война не позволила этому счастью длится долго. Приболевшую тетю Асю отвезли из Шуши в город Ашхабад на лечение. Другого выхода не было: не могла лечиться в Степанакерте, потому что муж – азербайджанец, в Баку – потому что сама армянка. В Ашхабаде, где жила теща сына, она лечилась три месяца. И там же по телевизору узнала, что после боев Шуши освобожден: там сейчас армяне, азербайджанцев не осталось. Что сталось с ее родными – она не знала. Вот так она потеряла связь со своей семьей, своими детьми. Лишь потом узнала, что они по стечению обстоятельств оказались в Баку. Узнала также, что ее одинокой старенькой 89-летней матери, которая жила в одном из карабахских сел, стало плохо. После долгих раздумий тетя Ася решила, что лучше отправиться в деревню, поухаживать за матерью, а там –  посмотреть, когда закончится война. Тогда она и подумать не могла, что все  затянется так надолго. В 92-ом вернулась тетя Ася в свое родное село N.   Это были ужасные времена – что ни день, то трупы, плачь и стенания. “Ужасные времена были, пусть они не возвратятся!” – говорит она, продолжая плакать.

До сегодняшнего дня живет тетя Ася с неутоленной в сердце тоской по детям, по своей семье. Но не теряет надежды. Говорит, “наверно, придет день, когда наступит примирение и все матери и дети, тоскующие друг по другу, наконец увидятся”. Вот этой надеждой и живет, прося у Бога увидеть своих детей хотя бы при последнем дыхании. Больше ни о чем она у Бога и не хочет просить…

На этом рассказ можно было бы закончить, но история имеет и продолжение. Тетя Ася встала с лавочки, зашла в дом и через некоторое время вернулась с ветхим и пожелтевшим от времени письмом. Это – единственная весточка от ее детей, которую она получила при посредничестве международной миссии Красного Креста.

”Здравствуй, дорогая, милая, родная мама! Я пишу тебе письмо сквозь слезы! Дорогая мамочка, мы очень скучаем и тоскуем по тебе. Часто ты снишся мне, и я каждую ночь просыпаюсь в слезах. Дорогая мама, ты вправе возненавидеть нас. Из-за случая с тобой каждый из нас желает себе смерти. Судьба так горько и несправедливо обошлась с тобой и с нами. Никто из нас не сможет простить себя до самой смерти. Дорогая мама, мы не живем, а просто существуем. Находимся все время под наблюдением. Мама, клянусь, ты не смогла бы здесь прожить и месяца. Дорогая мама, ты не звони. Мы все живы-здоровы, дети часто вспоминают тебя. Самир каждый день с ног до головы целует Назиру, потому что она очень похожа на тебя. Он  обижается на нас, когда мы ее ругаем. Он говорит, что “Назира – моя мама”. Дорогая мама, целую тебя крепко-крепко. Дай Бог, чтобы поскорее закончилась эта проклятая война. И чтобы мы смогли по-прежнему обнять и поцеловать тебя. Умоляю тебя, береги себя. Пожалей и прости своих невинных и мучающихся детей. О нас не беспокойся. До свидания дорогая, милая, родная мама…”

P. S. История реальна, но все имена в тексте вымышлены.

Карине МУСАЕЛЯН

Гостиная “ДЕМО” 

В «Гостиной Демо» Джонатан Коэн, директор программ по Кавказу британской неправительственной организации «Ресурсы Примирения». Г-н Коэн является также председателем исполнительного комитета консорциума 4 неправительственных организаций – LINKS, «Международная Тревога», «Служба католической помощи» и «Ресурсы Примирения». При поддержке британского Фонда предотвращения глобальных конфликтов консорциум начал осуществление проекта по построению мер доверия между армянами и азербайджанцами. Наряду с другими инициативами, в рамках проекта уже 7 месяцев в Карабахе издается независимая газета «Демо».

Г-н Коэн, мы рады приветствовать Вас в нашей «Гостиной». Уже несколько месяцев мы являемся партнерами. Хотелось бы знать, как Вы оцениваете эту часть Вашего проекта?

– Так как я не владею армянским языком, мне немного сложно судить об армяноязычной газете и  ее содержании в целом. Но у меня есть армяноязычные коллеги, которые читают газету и говорят, что это свежий материал. Мне важно, что содержание материалов «Демо» профессионально и компетентно, и что газета пробует балансированно преподносить различные точки зрения. Но самый важный аспект этого проекта – существует возможность публиковать альтернативную точку зрения на разную тематику. Мне кажется, за месяцы существования газета сделала самый важный шаг – она заняла свое место в общественно-политической жизни Карабаха. Как партнер, я очень доволен газетой, а также Степанакертским пресс-клубом, потому что вижу активность, много идей. У меня ощущение, что это очень равное партнерство.

Вы являетесь исполнительным директором консорциума  британских НПО, который сейчас осуществляет большой проект по армяно-азербайджанскому примирению. Очень часто нас спрашивают, какой интерес у правительственных структур Великобритании спонсировать, например, такую газету или вкладывать деньги на развитие гражданского общества в Карабахе.

– Я не сказал бы, что мы спонсируем газету. Для нас это – вопрос партнерства. Что касается того, почему мы участвуем в этом партнерстве – по-моему, свобода слова очень важна для любого общества, тем более общества, которое пережило конфликтную ситуацию. Но более важный и широкий вопрос – почему существует консорциум, который пробует принять участие в решении конфликта вокруг Нагорного Карабаха.

Хорошо, тогда поставим вопрос немного по-другому. Конечно, развитие гражданского общества в Карабахе важно для карабахцев, но почему это так важно для правительства Великобритании?

– Мне кажется, здесь несколько причин. Первая – вопрос демократических ценностей. Проект направлен на поддержку гражданского общества не только в Карабахе, но и на всем Южном Кавказе. Правительство Великобритании считает, что развитие демократии как системы управления – вещь сама по себе очень ценная. Демократические общества могут найти решение к различным проблемам, в том числе – и к вооруженным конфликтам, намного легче, чем недемократические общества. Конечно, это не значит, что демократизация стран Южного Кавказа легко решила бы все конфликты в этом регионе. Но демократия важна сама по себе. Мы хотим, чтоб здесь строилось демократическое гражданское общество не только потому что, это конфликтная зона. Нам важно установление демократических ценностей здесь во имя самих этих ценностей.

Вторая причина – это стабильность. В этом году Армения, Азербайджан, Грузия стали частью программы Евросоюза по добрососедству. Для Евросоюза, в том числе и для Великобритании, стабильность в соседних регионах очень важна. Очень важно, чтобы в соседних странах не было наркотраффика, торговли оружием. Я не говорю, что здесь такие проблемы есть, но в правительственных кругах Евросоюза есть представление, что  более стабильные демократические страны представляют меньшую угрозу для безопасности Европы. В Европе считают, что лучше вкладывать деньги в предотвращение конфликтов, чем потратить в сто раз больше на содержание войск по поддержанию мира. Установление мира на Южном Кавказе запаздывает, до сих пор очень много людей продолжают страдать от последствий вооруженного конфликта. Мне кажется, лучше сейчас более активно работать с целью долгосрочного решения конфликтов, чем ждать повторения военных действий. Причем всегда надо учитывать стремления и боль всех сторон.

Третья причина – экономическое развитие и нефть. Поскольку речь идет о Кавказе, то, конечно, для Великобритании большую роль играет вопрос нефти. Для нашего правительства важно обеспечение возможностей для лучшего нефтепроизводства и проведения нефтетрубопровода. Вот, наверно, основные причины интересов Великобритании в регионе. Кстати, несмотря на то, что проект по армяно-азербайджанскому примирению осуществляют британские неправительственные организации, мы, конечно, учитываем и политику своей страны. С другой стороны, мы можем также влиять на эту политику. Вообще, гражданское общество может играть большую роль. Я  считаю, что НПО могут удачно лоббировать общественное участие  в миротворческом процессе. Потому что не вижу возможности для разрешения конфликта без глубокого согласия внутри  общества. Политические лидеры, конечно, будут подписывать договор, но если их общества не готовы принимать этот договор, мира никогда не будет.

Над чем консорциум собирается дальше работать в НК?

– В Карабахе мы уже провели консультации с местными НПО. Мне кажется, что для моих коллег из консорциума очень важно начать более тесную работу с неправительственными структурами, чтоб выработать дальнейшие пути развития гражданского общества здесь. Но это не может проходить как бы в вакуумном пространстве. Нам также важно, чтоб параллельно развивались гражданские общества в Армении и Азербайджане. Естественно, есть очень тонкие политические вопросы, и мы всегда стремимся учитывать нужды и стремления всех конфликтующих сторон. Это, конечно, сложно, но и очень важно.

Беседовала К. ОГАНЯН

——————————————————————————————-

События и люди

5 октября отмечался день Учителя. В отличие от всех других профессиональных праздников, этот можно назвать и всенародным. Потому что “все мы родом из школы”. Потому что именно учителя являются для всех нас лучшим примером бесконечного добра и терпения, ума, мудрости и великодушия.

Mонолог 

 Азнив АГАБЕКЯН, лучший учитель века, отличник народного образования СССР

“Учитель, перед именем твоим Позволь смиренно преклонить колени”

За твой труд, за выбранный тобой тернистый путь, не всегда усыпанный розами, за тепло, огонь, свет, добро… И за грусть в глазах… не оттого ли, что в жизни твоей было больше грустных расставаний, чем радостных встреч?

Глаза Учителя – их невозможно не узнать среди множества глаз. Молодой задор, чистота, доброта, удивительный блеск, не меркнущий до глубокой старости… И все-таки грусть… Не грусти, Учитель…

Разлетевшись в разные края, они – Ваши дети – уносят с собой во взрослую жизнь, в мир, не всегда совершенный, порой жестокий и несправедливый, помогающее им выжить тепло, огонь, свет, добро, подаренное Вами. Они всегда помнят о Тебе, твои ученики.

И, конечно же, в День Учителя они, тоже с грустью в глазах, вернутся на мгновенье в светлый мир своего детства и юности. Светлый потому, что в их жизни был Ты, дорогой, любимый Учитель.

И придут в твою жизнь новые, юные, такие похожие на прежних и такие разные ученики… Жизнь продолжается…

Пусть праздник с примесью осенней грусти будет все-таки ясным и солнечным для тебя, Учитель!

Спасибо тебе, Учитель!

Елена БАБАЯН, педагог с 40-летним стажем работы

Хотя уже давно не работаю педагогом, но каждый сентябрь меня волнует, как много лет назад. Он ворошит память первых уроков, когда надо было определяться как учителю.

Ведущим личность в жизнь и в мир прекрасного является Учитель, который то строго, то ласково, то с радостью, то с грустью шлифует душу озорного и любознательного ученика, вынимая из нее все плохое и ненужное, вклинивая в его сознание великую веру в себя, в свое будущее.

Сегодня учителю очень трудно и сложно… Но вряд ли кто-то сможет прочитать на его лице отпечаток сложности его труда. Ведь с его настроения начинается добрый интересный урок. Учитель ежедневно, тихо-тихо и незаметно, перекладывает в ладоши детства и юности большую любовь – друг к другу, к родителям, к окружающему миру, к родной земле, которая называется Родиной! Ведь это сегодня важно как никогда!

Дни и заботы Учителя – это школа, уроки, тетради, которые с годами превращаются в дорогие минуты жизни… А где-то каждой осенью звонко звенит школьный звонок. Учитель вновь остается в своих заботах, надеждах и тревогах перед новым поколением – юным и незнакомым! Сколько их окончило и покинуло школу?!  Сколько поднялось ввысь?!.

Учитель всегда рядом. А сколько у нас сегодня Учителей?! А скольких уже нет?! Хорошо, что придумали и издают “Книгу Века”: в ней остановилась память многих и многих тружеников-педагогов прошедших лет.

Учитель всегда учит любить жизнь в красках природы: в цветах, в заре, в засохшей траве, в яркой звезде, в ранней весне, в осеннем утре, в любой книге, в музыке, которая сильно волнует воображение и глубоко ворошит память. Все это надо уметь любить – так сложена наша жизнь… Искать себя в мире прекрасного – этот мир всегда волнующий, в особенности для тех, у кого – светлый ум, всевидящее око, доброе сердце…

Спасибо тебе, Учитель –
Седой, умудренный годами.
Спасибо, что иногда
Говорите моими устами,
А я становлюсь мудрее,
Смотрю на мир вашими глазами.

Эти строчки написала мне моя ученица Цовинар, а сегодня я их дарю Вам всем – молодым, неустающим и нестареющим учителям!

——————————————————————————————

И воссияла поп-звезда в Доме Офицеров

В конце сентября – в самый разгар бабьего лета – степанакертский Пятачок украсила писаная по холсту афиша и, приопершись головой в крупнокалиберную кору ствола раскидистой сосны, известила читающую часть мимохожей публики о грядущем благотворительном концерте Лусине Погосян.

Кто не знает Лусине Погосян! Разве что какой-нибудь абориген острова Поко-Поко в архипелаге Пега-Нега из нижнего полушария, которому тайфун снес спутниковую антенну и замочил батарейки в радио, а то и он бы ел свой завтрак под хиты из второго альбома Лусине “Корац сер”, а на ночь глядя балдел, торчал и умлевал бы от ее улетных клипов. А тут она – живьем! – к нам, в 19 часов, в Дом Офицеров. Вау!!

Смущала только строка на афише, что билеты не продаются. Что бы это значило? Оно и мулу понятно: раз благотворительный, значит забесплатно и добавочное уточнение внушало некоторые опасения неясного подвоха.

Смелость окупается: неустрашимые любители поп-искусства, явившиеся к назначенному часу, узнали, что хотя вход и по пригласительным, но пускают всех затак. Ну кто после этого попробует вякать, будто чудес не бывает?

Сделаем небольшое отступление для выяснения скрытых пружин описываемого чуда. Как известно, министры не производят материальных ценностей. Производство – вне круга их обязанностей. Их задача – распределять эти самые ценности.

Способ распределения зависит от мудрости министра и количества делимых ценностей. Учтите еще и то обстоятельство, что  как министры, так и производители – люди. А на вопрос о людских надобностях ответ был найден еще в недрах старины глубокой – людям надо хлеба и зрелищ.

Итак, два здешних министра (обороны и внутренних дел) выделили средства для устроения редкостного увеселения, о чем не преминул сообщить ведущий концерта Тигран Арутюнян, присовокупив благодарность стараниям директора Дома Офицеров.

А теперь, проинформированные что к чему, не будем спрашивать почем, а просто отдадимся наслаждению музыкой (электронной), пением и пластикой исполнительницы.

Описывать это невозможно. Это надо чувствовать (крутая аппаратура доносила до присутствующих все нюансы поп-произведений). В этом надо соучаствовать, как бравые парни срочной службы, заводившиеся с пол-оборота на танцы в проходах и углах подле сцены. Отрываться так отрываться! Короче – класс! – в натуре…

Промежутки, необходимые певице для смены нарядов и чтоб отдышаться, заполнялись выступлениями не менее профессиональной супружеской пары – Армана и Яны. Словом, все удалось на славу.

После концерта Яна уложила свою верную скрипку в футляр, видавший виды гастрольных странствий. Арман посетовал, что из-за вечерней темноты не видать прелестей гостеприимного города. Лусине выдержала прощальный натиск столпившихся в дверях фанатов, вымаливающих автограф, плакат или диск на память и на секунду присела для общего снимка со своей командой специально для читателей ДЕМО.

Спасибо от благодарного степанакертского зрителя.

Надеемся на новые встречи!

——————————————————————————————-

Абхазия
 

Центральная избирательная комиссия приняла решение о проведении 17 октября повторного голосования в Гальском районе

06.10.2004

Центральная избирательная комиссия Абхазии приняла решение о проведении 17 октября повторного голосования в Гальском районе. Такое решение вызвано многочисленными нарушениями, допущенными в процессе голосования на выборах президента 3 октября в избирательных округах ¹33, ¹34 и ¹35. Выборы в этих округах признаны недействительными. Об этом сообщил журналистам председатель ЦИК Сергей Смыр.

ЦИК подписал протокол, касающийся установления итогов выборов Республики Абхазия и признал выборы на территории Абхазии состоявшимися. Протокол подписали 13 из 15 членов ЦИК.

”Складывалась напряженная ситуация. Данное решение является не только правовым, но и политическим. Мы руководствовались интересами народа и нам небезразлична судьба нашего государства”, – сказал Сергей Смыр.

По данным ЦИК, на выборах президента Республики Абхазия за исключением трех округов Гальского района проголосовало – 76 654 человека из 122 564 избирателей, внесенных в списки для голосования. За кандидата в президенты Сергея Багапш проголосовало 35092 человек, за Рауля Хаджимба – 30120, Сергея Шамба – 5639, Анри Джергения – 1983, Якуба Лакоба – 470. Против всех подано 1080 бюллетеней.

“Грузинскому руководству выгодно рассорить кандидатов в президенты Абхазии

Каждый нормальный человек должен поздравить, если выборы действительно прошли в соответствии с законом. Но поздравления Саакашвили просто неуместны, – так прокомментировал кандидат в президенты Рауль Хаджимба сообщения СМИ о поздравлении Саакашвили народа Абхазии с избранием президента.

Касаясь высказывания госминистра Грузии по урегулированию конфликтов Гиоргия Хаиндрава о том, что Хаджимба наиболее приемлемая фигура для Грузии, поскольку с помощью России с ним легко договориться, кандидат в президенты Рауль Хаджимба сказал: “Это абсурд. Смешно, когда Хаиндрава, подавая на меня в Гаагский суд, одновременно желает, чтобы я был президентом Абхазии”. Он отметил, что заявления грузинской стороны носят провокационный характер. “Грузинскому руководству выгодно рассорить кандидатов в президенты для того, чтобы создать сложную ситуацию внутри Абхазии. С такой же целью Саакашвили поздравлял абхазский народ с избранием Багапша”, – отметил кандидат в президенты.

С сухумским счетом 12.10.2004, “Коммерсантъ”

ЦИК Абхазии принял сенсационное решение, которое может иметь самые неожиданные последствия как для самой непризнанной республики, так и для региона в целом. Центризбирком признал прошедшие 3 октября выборы главы республики состоявшимися и объявил новым президентом Абхазии кандидата от оппозиции Сергея Багапша. Верховный суд республики теоретически еще может отменить это решение, однако происшедшее свидетельствует о том, что оппозиция перехватила инициативу в противостоянии с властями Абхазии, которых активно поддерживала Москва.

Решение абхазского ЦИК было неожиданным по содержанию и необычным по форме. О нем объявил не глава центризбиркома Сергей Смыр, а его член Александр Адлейба. Он сообщил, что 11 из 15 членов ЦИК подписали протокол, согласно которому победителем на выборах президента объявлен Сергей Багапш, набравший 50,08% голосов, и что “данное решение принято в связи с ситуацией, сложившейся в республике”. А спустя час глава ЦИК подал в отставку, заявив, что решение ЦИК было “принято под давлением сторонников Сергея Багапша”. Вместе с ним в отставку подали еще два члена ЦИК.

Вердикт ЦИК в очередной раз резко изменил ситуацию в республике. Напомним, чуть ли не сразу после завершения голосования 3 октября победителем был неофициально объявлен кандидат от партии власти, премьер Рауль Хаджимба, которого активно поддерживали не только действующий президент Абхазии Владислав Ардзинба, но и Москва. Почти одновременно о победе своего кандидата объявила оппозиция. ЦИК молчал трое суток, после чего принял компромиссное решение: Сергей Багапш был признан победившим во всех районах Абхазии, кроме Гальского – 17 октября там должны были пройти повторные выборы.

Премьера Хаджимбу такое решение не устроило. Он стал настаивать на признании выборов по всей Абхазии недействительными, проведении повторного голосования и обжаловал решение ЦИК в Верховном суде. Его главный противник также направил жалобу в Верховный суд – он требовал признать выборы в Гальском районе.

После этого в ситуацию вмешался тяжелобольной президент Абхазии Владислав Ардзинба. Он неожиданно отправил премьера Хаджимбу в отставку и назначил новым главой правительства сотрудника МЧС России Нодара Хашбу. А решение ЦИК президент назвал незаконным и пригрозил введением в республике чрезвычайного положения.

Когда Верховный суд Абхазии приступил к рассмотрению исков основных кандидатов в президенты, а потом перенес принятие решения, казалось, что вопрос перенесен в рутинно-правовую плоскость. Однако вердикт ЦИК буквально взорвал ситуацию.

Рауль Хаджимба сразу же объявил решение центризбиркома незаконным. “Мы будем его обжаловать в Верховном суде. ЦИК не имел права принимать такое решение до окончательного рассмотрения моей жалобы о незаконности решения назначить повторное голосование в Гальском районе”, – заявил он журналистам и добавил, что не намерен прекращать борьбу за президентский пост.

В штабе Сергея Багапша решение ЦИК сочли окончательным. “ЦИК признал, что никаких нарушений в Гальском районе не было, и засчитал нам те голоса, которые мы там получили”, – заявил один из лидеров оппозиции, бывший глава МВД Абхазии Александр Анкваб. А заявление Рауля Хаджимбы о незаконности решения ЦИК господин Анкваб прокомментировал так: “Он может заявлять это бесконечно. Они готовы на все, чтобы только не уступить власть. Если Верховный суд отменит решение ЦИК, то покажет, что он не самостоятельный орган и руководствуется целесообразностью, а не законом. В нашем обществе навязать такое решение будет непросто. Вот сейчас на улицы вышли люди, очень много людей, полгорода нас поздравляет, люди танцуют, поют, смеются. И это говорит о том, что мы действительно победили. И не только в выборах, а вообще”.

Впрочем, информированный источник в Верховном суде Абхазии заявил “Интерфаксу”, что именно этот суд скажет последнее слово в вопросе признания состоявшимися выборов в Абхазии. Кроме того, не озвучил пока своей позиции и новый абхазский премьер Нодар Хашба, который в нынешней ситуации является проводником линии Москвы и который до последнего времени, похоже, склонялся либо к проведению второго тура голосования, либо к повторным выборам. И наконец, последнего слова не сказал президент Ардзинба, уже пригрозивший 6 октября введением в республике чрезвычайного положения.

Российское телевидение проиграло выборы в Абхазии.
Можно ли споткнуться, сидя в кресле?

Российское государственное телевидение совершило невозможное: оно проиграло выборы в Абхазии. Россия для Абхазии — что СССР для Кубы. Старший Брат.

Оба кандидата — бывший премьер Сергей Багапш и нынешний премьер республики Рауль Хаджимба — настроены пророссийски и антигрузински. Оба вполне встроены в существующую политическую структуру республики. России было совершенно все равно, кто победит: все равно победитель бы был самым пламенным ее союзником.

Но Багапш будет посамостоятельнее, а Хаджимба — исполнителен, смирен, бывший кагэбэшник. Этого оказалось достаточно, чтобы поддержку Кремля получил именно Хаджимба. Этого оказалось достаточно, чтобы российские телеканалы еще до начала подсчета голосов объявили, что Хаджимба набрал свыше 50%, а Багапш — 32%.

И предельно политизированные абхазцы, и без того изумленные тайными полетами Хаджимбы к Путину, плакатами Хаджимбы и Путина в обнимку и возглавленным Кобзоном десантом российских артистов в Сухуми, стали стучаться в двери избирательных участков со словами: «Мы не быдло». Стучались даже те, кто голосовал за Хаджимбу.

Несложное политическое уравнение, известное каждому абхазцу: «Грузины готовы вас вырезать», дополнилось еще одним членом: «А спесивые русские смотрят на вас, как на Усть-Урюпинск, где секретаря райкома утверждают из Москвы». Россия вытерла об Абхазию ноги и в процессе вытирания споткнулась даже не на ровном месте. А сидя в кресле.

Абхазского опыта показалось мало: российское телевидение решило принять участие в украинских выборах на стороне Януковича. Когда москали агитируют за Януковича — это как если Шамиль Басаев агитирует за кандидата в президенты России. Помогает, как водка от запоя.

Кроме этого, российское телевидение приняло участие в выборах в США. К сожалению, американские обыватели не смотрят ОРТ. А то представьте: идет где-нибудь на Аризонщине программа «Время» — первый сюжет про президента Путина и сельское хозяйство, второй — про Путина и маневры военно-морского флота, третий — про Путина и удвоение ВВП, четвертый — про Путина и отмену выборов губернаторов, а пятый сюжет — про то, что в Америке есть личный друг Путина, называется Джордж Буш. Тут-то они все в Аризоне и рванут голосовать за Буша.

Что из этого следует?

Первое. За какие-то несколько месяцев от машины российского гостелевидения окончательно отвалилась такая маленькая пимпочка, которая называется «синхронизатор реальности». ОРТ и РТР привели к власти президента Путина, потому что главным адресатом их эфиров был народ.

Теперь главный адресат — не народ, а сам Путин. Глава госканала знает, что президент Путин любит приятные новости, и спешит сообщить, что выборы в Абхазии выиграл Хаджимба. Эрнст знает, что если он не сообщит об этом, то сообщит Добродеев, и не только сообщит, но и настучит на Эрнста. Добродеев знает, что если он не сообщит об этом, то сообщит Эрнст, и не только сообщит, но и настучит на Добродеева. Словом, если они не сообщат о победе Хаджимбы, то им будет плохо. А что после сообщения будет плохо Хаджимбе — это никого не волнует. Это за пределами аппаратных игр.

Второе. Когда синхронизатор реальности отваливается у пиарщиков, возникает нужда в новом синхронизаторе — в виде армии, полиции и ФСБ. Там, где армии и ФСБ нет — например, в Абхазии, — картинка дает сбой. Там, где армия есть, все в порядке. Вам сказали по телевизору, что на выборах в Чечне победил Алханов — первый всенародно избранный президент, чья инаугурация прошла в глубоком подполье? Вы не верите? Спросите у его пиарщиков данные социологических опросов. Свыше 80% — за Алханова. «А как вы спрашивали?» — «А мы на блокпостах поставили социологов и так и спрашивали».

Третье. Попытка назначения Хаджимбы главой Абхазии, а Януковича — президентом Украины — это генеральная репетиция того, что ждет Россию после отмены выборов глав регионов.

Судите сами. Кремль представляет парламенту Осетии кандидатуру нового президента — кого, как не Александра Дзасохова? Кто еще так верен Кремлю? На рекламу Дзасохова выделяется пара миллионов долларов из черной кассы Кремля. Деньги растаскиваются, а на оставшиеся двести долларов госканалам дают приказ: похвалить Дзасохова.

Начальство госканала, памятуя, что его утверждает в должности не народ Осетии, а президент Путин, делает замечательный репортаж о Дзасохове, в котором подчеркивается его непреклонность перед террористами и дружба с Кремлем.

После этих сюжетов осетинский парламент, как школу в Беслане, осаждает осетинское ополчение с ружьями. Испуганный парламент отказывается утвердить Дзасохова в должности.

Государственное телевидение показывает репортаж, в котором сообщает, что осетинский парламент захвачен чеченскими террористами и что на выручку ему идут войска.

Парламент, удивленный такой оценкой народного ополчения, второй раз отказывается утвердить кандидатуру Дзасохова. Согласно новому законопроекту в случае двукратного неутверждения предложенной президентом кандидатуры президент имеет право распустить местный парламент.

Парламент распускают. Его члены выходят на улицу и присоединяются к ополчению. Государственные телеканалы показывают ликующий осетинский народ, который всем сердцем поддерживает президента Путина и приветствует русские войска, уничтожившие окопавшихся в парламенте заговорщиков…

Несомненно, это репортаж очень понравится Кремлю. Не меньше, чем репортаж о победе Хаджимбы.

Юлия ЛАТЫНИНА
обозреватель «Новой газеты» Россия

——————————————————————————————-

США – Кавказ

Бренда Шаффер: Москва отказалась от аксиом на Кавказе

Бренда ШАФФЕР – руководитель проектов программы исследований Каспийского региона в Гарвардском университете США. Ее статья об американской политике в карабахском конфликте была напечатана в “Демо” и вызвала широкий отклик среди читателей.

На Карабахской странице  bbcrussian.com завязался диалог между  читателями и автором статьи. Публикуем ее ответы на некоторые из вопросов.

Вам не кажется, что политика США в отношении карабахского конфликта продолжится и после выборов: конфликт будет заморожен, сложившееся статус-кво сохранится, поскольку служит интересом не только Армении, но и США, России и Франции?

Elnur,Azerbaijan

Бренда Шафер: Будет ли карабахский конфликт заморожен или нет, определят страны и силы в самом регионе, а не в Вашингтоне, Париже или Москве. Я думаю, для жителей региона очень важно отказаться от предположения, что главный фактор, способный что-либо изменить, находится вне региона. Они должны понять, что итоги этого конфликта определяются странами региона.

Я не думаю, что Вашингтон заинтересован в замораживании конфликта, особенно учитывая, что США стремится сохранить хорошие отношения и сотрудничество с обеими сторонами, вовлеченными в конфликт.

Это значит, что продолжение конфликта представляет потенциальную угрозу американским интересам в регионе. Возобновление войны также противоречит национальным интересам США в Каспийском регионе.

Почему США занимает одну из сторон в спорных вопросах, у которой больше денег? (Не секрет, что армяне держат в своих руках, в частности в России, очень значительные финансовые капиталы).

Павел, Россия

Б.Ш.: Я бы не представляла значительное влияние, оказываемое местными лоббистскими группами на внешнюю политику США, просто кампанией за партийные взносы и голоса избирателей, хотя очевидно, что это также является частью этого уравнения.

Структура власти в США, благодаря которой местные политические интересы могут определять выбор внешней политики Вашингтона, часто вступая в противоречие с исполнительной властью и политиками, пытающимися продвигать национальные американские интересы, – в самом деле уникальна. Часто это вызывает разочарование у американских граждан, как в самих США, так и за пределами страны.

С другой стороны, влияние хорошо организованных лоббистских групп является важной частью демократического процесса в США – и часто играет положительную роль.

Поскольку международное сообщество, в том числе и США, поддерживает территориальную целостность Азербайджана, это должно служить намеком для Армении, что статус Нагорного Карабаха должен быть определен без подрыва суверенитета Азербайджана и изменения признанных границ, согласно которым Нагорный Карабах – это часть Азербайджана. Вы с таким подходом согласны?

Elnur,Azerbaijan

Б.Ш. Мне кажется, двусмысленность позиции Вашингтона относительно статуса Нагорного Карабаха проявляется в официальных заявлениях, о которых я говорила в своей статье. С другой стороны, США официально поддерживают принцип территориальной целостности, и посему на всех официальных картах Нагорный Карабах изображается как часть Азербайджанской Республики, находящаяся под оккупацией.

В то же время, правда, Вашингтон проявляет прагматизм и признает, что международное право не дает четких путей исполнения этого принципа и что, в конечном итоге, средства, благодаря которым были разрешены большинство конфликтов, не определялись международным правом.

Вы ни слова не сказали об обещаниях Буша, сделанных после выборов 2000 года. Он обещал признать геноцид армянского народа [1915 года]. Однако он не выполнил этого обещания. Более того, в последние четыре года он показал себя антиармянским президентом. Как же он собирается привлечь голоса американцев армянского происхождения?

Joseph Ghumashyan,Armenia

Почему Америка до сих пор не признала “геноцид армян”?

yuriy,usa

Б.Ш. Позиции Вашингтона по карабахскому конфликту и “армянскому геноциду” абсолютно обособлены, и эти два вопроса ни в коем случае не рассматриваются как взаимосвязанные. Политика Вашингтона в отношении Турции и Нагорного Карабаха также разделена – даже когда их как раз полезно рассматривать вместе.

Например, в прошлом году Вашингтон оказывал давление на Турцию, чтобы та восстановила дипломатические отношения и расширила торговлю с Арменией. Вашингтон рассматривает этот вопрос в контексте армяно-турецких отношений, отношений между Турцией и ЕС, позиции некоторых членов армянской общины США. Однако Вашингтон часто не видит, как это может повлиять на будущее развитие карабахского мирного процесса.

Уважаемая Бренда Шаффер, у меня такой вопрос: как вы считаете, может ли Россия использовать свои базы в Армении против Азербайджана в случае возобновления военных действий в Карабахе?

Emil,Azerbaijan

Б.Ш.: Я думаю, нужно учесть, что позиция России в отношении Южного Кавказа за последние 10 лет изменилась. В начале 1990-х годов Россия однозначно придерживалась необходимости сильного военного присутствия в регионе.

В основном целью этой позиции было сохранение значительного влияния в качестве фактора, сдерживающего Турцию. Москва часто подливала масло в огонь межнациональных конфликтов на Южном Кавказе, чтобы использовать это для сохранения своего присутствия в регионе.

Однако мне кажется, в последние несколько лет некоторые цели, которых добивалась Москва, изменились. В первую очередь, Москва теперь стремится к установлению стабильности на Южном Кавказе и не желает возобновления войны, поскольку такое развитие событий еще больше дестабилизирует ситуацию на Северном Кавказе.

Во-вторых, в последнее десятилетие между Турцией и Россией развивается удивительно активное сотрудничество. Причем, несмотря на порой противоречащие друг другу интересы в области безопасности, две страны смогли решить их без сползания к конфликту.

В свете конструктивных отношений между Россией и Турцией, сложившихся в ряде областей (безопасность, торговля, политика, туризм), я думаю, Москва вполне готова проявить гибкость в своей политике в отношении Южного Кавказа – которая в начале 90-ых, похоже, состояла из сплошных аксиом.

bbcrussian.com

——————————————————————————————-

Бросить Азербайджан под автобус

предложил кандидат Керри за отказ Баку увеличить контингент в Ираке

В США объявлены результаты вторых по счету теледебатов в рамках избирательной кампании на пост президента. Несколько дней назад встречались действующий глава Белого дома республиканец Джордж Буш и кандидат-демократ Джон Керри. По общему мнению, в первом поединке в телеэфире победил Керри. Затем наступила очередь вице-президента республиканца Дика Чейни и кандидата на пост вице-президента Джона Эдвардса. На этот раз сильнее была республиканская сторона.

В Штатах к теледебатам традиционно проявляется огромный интерес. Не стала исключением и нынешняя избирательная кампания. Особое внимание связано с событиями в Ираке, и именно вокруг них разворачиваются серьезные баталии. Неудивительно, что обе соревнующиеся стороны в своих речах активно используют названия стран, вошедших в американскую коалицию по Ираку. При этом если Буш и Чейни благодарны им, то Керри и Эдвардс подвергают эти государства критике.

Так было и во время первых дебатов. Несмотря на то, что в них, согласно опросам общественного мнения, победил Керри, с позицией кандидата от демократической партии США согласны далеко не все. Керри предлагает “выбросить Азербайджан из автобуса”. Как отмечает в своем материале, опубликованном во многих американских изданиях, журналист Дастин Хоукинс, многие высказывания Керри во время спора с Бушем “ошеломили” даже сторонников демократического кандидата.

Следующий момент весьма интересен для Азербайджана. Американский эксперт оценил выступление Керри, касающееся союзников США в Ираке. Хоукинс отмечает, что Керри решил избрать стратегию придумывания кличек “нашим союзникам”. “Великобритания? Ничего не стоящая. Австралия? Принужденная. Южная Корея? Смущенная. Италия? Бессмысленная” и т.д.

Между тем союзники, на которых жалуется Керри, например, Эстония, Молдова и Тонга направили больше солдат в Ирак, чем “его возлюбленная Франция может сделать когда-либо”. А кандидат-демократ благодарит эти страны, “бросая яйца в их лица”. Однако, по мнению Керри, как пишет Хоукинс, из-за того, что лидеры Азербайджана неожиданно для Штатов не смогли выполнить просьбу США и направить в Ирак больше войск и оборудования, “мы должны бросить их под автобус”.

Таким образом, Джон Керри опосредованно вновь подтвердил свою проармянскую позицию. Интересно в данном случае, насколько действительно значимо в военном смысле присутствие Азербайджана в Ираке. И сможет ли Керри, стань он президентом Америки, “выбросить” Азербайджан из антитеррористической коалиции?

Известный в АР военный эксперт Узеир Джафаров отмечает: “Обстоятельства последнего времени складываются так, что нам крупно не везет. Провалено мероприятие НАТО в Азербайджане, в ноябре будет избран новый президент США, и ближе к выборам выступления в адрес Азербайджана наверняка приобретут еще более ожесточенный характер. Сейчас и Керри, и Буш используют по максимуму все возможности, чтобы заработать себе дополнительные очки. Поэтому нынешнее “минусовое” для США положение Азербайджана в нашем регионе будет использовано Керри”.

Джафаров уверен, что в случае избрания Керри “отношение к Азербайджану изменится сильно. Этот человек еще не стал президентом, а уже делает столь громкие заявления в наш адрес. В политике, я думаю, такие высказывания приводят в дальнейшем к тяжелым последствиям. Определенная доля вины за это подает и на руководство Азербайджана. Оно обязано было более тонко рассчитывать свои внешнеполитические ходы, чтобы те последствия, которые мы имеем сейчас, не обернулись против нас столь резко. Все это очень настораживает”.

При этом депутат уверен, что “даже в случае нежелательного для нас избрания Керри он не будет так уж рьяно защищать интересы Армении. В предвыборную кампанию всегда раздается много обещаний, но интересы США для президентов превыше всего. Так что, мне кажется, слова Керри – это пустая болтовня. Ведь и в прошлые выборы было много кандидатов в президенты США, обещавших в случае избрания признать “геноцид армян в Турции”. Но никуда США от нас не денутся, они уже вложили слишком большие капиталы в нашу страну. И даже если Керри придет к власти, Америка от нас не откажется и будет нашим союзником, пока есть такие страны, как США и Азербайджан. Мне так кажется”.

Азербайджанская газета “ЭХО”

Грузия

Новое развитие ситуации вокруг российских баз в Грузии в контексте проблемы Джавахка

Сергей МИНАСЯН
Директор НИЦ проблем региональной безопасности
и интеграции Южного Кавказа Российско-Армянского
(Славянского) государственного университета, кандидат исторических наук

Последнее обострение ситуации вокруг Грузии и Осетии, воинственные заявления президента М. Саакашвили и других «младогрузинов» из его команды, направленные против России, приковывают все большее внимание у нас в Армении ко всему, что связано с этой республикой – по той простой причине, что при каждом витке обострения ситуации внутри или вокруг Грузии вновь и вновь в высказываниях политиков и публикациях различных СМИ как в нашем регионе, так и за его пределами, начинается муссироваться вопрос Джавахка. И снова приводятся различные геополитические выкладки, сценарии, которые, по большей степени, сводятся к шансам и шагам региональных игроков, а также сверхдержав по использованию имеющегося геополитического ресурса Джавахка в политической ситуации внутри Грузии, обсуждаются возможности влияния этого армянонаселенного района на перспективы развития региональной безопасности всего Южного Кавказа. Естественно, наличие нескольких конфликтогенных очагов на территории Грузии создает для всех внешних игроков широкое поле для манипулирования политическими процессами в собственных стратегических интересах. Такими, естественно, являются не только появившиеся на ее территории «непризнанные государства» – Абхазия и Южная Осетия, такими в глазах многих экспертов по вопросам кавказской политики (да и региональных политических деятелей) представляются и армянонаселенный Джавахк, и районы с преимущественно азербайджанским населением на востоке Грузии, такой до последнего времени являлась и Аджария.

При анализе факторов, оказывающих влияние извне на развитие процессов в Грузии и прямо отражающихся на ситуации в Самцхе-Джавахети, следует обратить внимание на то, что и новому руководству Грузии, как и его предшественнику – режиму Э.Шеварнадзе – не удалось предотвратить превращение собственной страны в арену серьезнейших геополитических игр, и как следствие – в источник  региональной нестабильности.

В Джавахке имеет место пересечение и столкновение стратегических интересов практически всех основных игроков региона Южного Кавказа – Армении, Азербайджана, России, Турции, Ирана, а также Соединенных Штатов и государств ЕС. Ситуация обостряется одновременным присутствием (в той или иной степени) на территории Грузии российских и американских военных.

Ключевым игроком на пространстве Южного Кавказа по-прежнему остается Россия. Несмотря на все разговоры о потере влияния Кремля на региональную политику в Закавказье в целом, тем не менее, многим аналитикам представляется, что Россия на данный момент имеет несколько рычагов воздействия на Грузию. В их числе – наличие двух военных баз на территории этого государства (12-я в Батуми и 62-я в Ахалкалаки), поставки энергоресурсов, наличие визового режима в условиях высокого уровня миграции в Россию, возможность активно манипулировать «непризнанными республиками» для дестабилизации ситуации в Грузии. Однако при неблагоприятном с точки зрения региональной безопасности развитии ситуации в Джавахке, наряду с остальными факторами, важнейшее значение имеет именно военный фактор.

Для России – с выводом двух военных баз из Вазиани и Гудауты в 2000 г., падением режима А. Абашидзе в Аджарии и неясной ситуацией с дальнейшим функционированием батумской 12-й военной базы – сохранение 62-й базы в армянонаселенном Ахалкалаки имеет принципиальное значение. Вряд ли можно серьезно полагать, что даже при таком маловероятном развитии событий, по которому в ближайшее время 62-я база будет срочно выведена из Грузии и ее место займут американские или даже натовские войска (тем более турецкие, как это часто указывается в наших армянских СМИ), но все же, это для России будет означать потерю геополитического влияния на Грузию, и, кроме этого, возникновение угрозы уже для российского Северного Кавказа – при продолжающемся неурегулированном развитии событий в Чечне и активизации террористов. Поэтому Россия будет прилагать максимум усилий для сохранения своего военного присутствия в Грузии.

Напомним, что в течение уже продолжительного времени вопрос как самого статуса этих баз, равно как и всего дальнейшего пребывания российских войск на территории Грузии, сторонами так и не был определен. Лишь в конце 1999 г. в ходе Стамбульского саммита ОБСЕ  Грузия и Россия обязались в кратчайшие сроки начать переговоры «о сроках и порядке функционирования российских военных баз в Батуми и Ахалкалаки и российских военных объектов на территории Грузии».

Но при этом, особенно после промелькнувших в СМИ  сведений о том, что вроде американцы согласны профинансировать вывод войск из Грузии и предоставить необходимые средства для обустройства выводимых российских военных в самой России и резко отрицательной реакции российского министра обороны С. Иванова на это, абсолютно ясно, что вывод задерживается Россией совсем не по экономическим, а по политическим причинам. Следует отметить, по правде говоря, что в настоящее время, по оценке военных экспертов, расквартированная в Джавахети 62-я база имеет больше политическое и морально-психологическое значение, чем чисто военное. Для осуществления своей основной функции еще с советских времен – защиты в случае вторжения со стороны Турции – 62-я база, по своей малочисленности и слабой технической оснащенности вряд ли на данный момент пригодна. Конечно, в последние годы существования СССР 147-я мотострелковая дивизия, на базе которой и была впоследствии создана 62-я военная база в г. Ахалкалаки, была одной из сильнейшей частей бывшего Закавказского Военного Округа.

Но и при всем этом нельзя не признать, что Ахалкалакская 62-я база может сыграть важную роль в случае нагнетания обстановки в Грузии или резкого ухудшения российско-грузинских отношений. Вспомним, что в первой половине 1990-х гг. именно российская база сыграла важнейшую роль в сохранении стабильности в Джавахке, который оставался едва ли не единственным островком безопасности во всей Грузии. В настоящее время многие эксперты сходятся в том, что и сейчас Ахалкалакская 62-я база может и должна быть гарантом стабильности в этом районе Южной Грузии.

Россия, похоже, собирается (или пытается – как кому угодно) присутствовать в Грузии столько времени, сколько сочтет возможным, и использовать для этого все рычаги. Грузия, со своей стороны, стремится на фоне пост-аджарской эйфории попытаться решить проблемы «мятежных автономий», попутно стараясь избавиться и от российских баз на своей территории. Соответственно российско-грузинские отношения вряд ли скоро нормализуются, а военное присутствие русских в Ахалкалаке продолжит оставаться важнейшим фактором при любом развитии политических событий вокруг Джавахка. Но и в Армении надо быть готовыми к любому развитию событий в этом регионе, т.к. это напрямую связано как с проблемами безопасности армян Джавахка, так и с перспективами армяно-грузинских и даже армяно-российских отношений.

—————————————————————————————-

Последние дни духоборов в Грузии

Притесняемая своими соседями в Южной Грузии, религиозная секта возвращается на родину своих предков.

Большая белая буханка хлеба, которую хозяйка только что достала из настоящей русской печи, лежала на столе в окружении сыра, помидоров и сметаны. Откуда ни возьмись появилась бутылка самогона.

«Нет, мне не наливай», – засмущалась 75-летняя тетя Нюра, но рюмку взяла и сразу же сказала тост: «Ваше здоровье! Если будет здоровье, так и все будет. А если нет…»

Ее перебила соседка Настя: «Хочется только, чтобы Бог оставил тут хотя бы горсточку людей. А то если все уедут, то что будет со всем этим?»

«Выпьем за наш уголочек, за наши горы…»

Сестра Насти живет в Тульской области, а дети Нюры – в Крыму, в станице Цветочная. Сами же они – в деревне Гореловка на юге Грузии. Почти все русские жители Гореловки имеют близких родственников в России, и почти все готовы эмигрировать.

Гореловка – деревня, где живут духоборы. Еще 15 лет назад духоборы заселяли восемь деревень, однако сейчас из общины, насчитывавшей до семи тысяч человек, осталось менее семисот.

Духоборы – этнические русские, представители редкой секты православного христианства, были выселены на Кавказ в середине девятнадцатого века, после русско-грузинской войны.

Они не признают церкви и священников, полагая, что душа каждого человека является храмом. Духоборы не поклоняются кресту и иконам и не признают церковных таинств.

Они считают, что живой Иисус Христос переселился в богоизбранных – в духоборов. Сама жизнь каждого духобора должна служить примером для других, ибо в нем царит любовь, радость, миролюбие, терпение, вера, смирение и воздержание.

В конце девятнадцатого века, познакомившись с идеями великого писателя Льва Толстого, духоборы отказались служить в армии царской России. А в 1895 году они собрали все имеющееся у них оружие и сожгли.

«Духоборы сложили оружие в большую груду и зажгли, – рассказывает лидер общины духоборов Грузии Татьяна Чучмаева, – и когда правительство вызвало казаков, они стояли вокруг костра, взявшись за руки, и пели псалмы и миролюбивые песни. А казаки их били плетьми».

Многие участники акции были репрессированы, около пятисот семей сослали в Сибирь. Однако Льву Толстому с помощью английских квакеров удалось организовать переселение духоборов в Канаду, где они были освобождены от воинской службы.

Однако многие остались в Грузии. Пережив коллективизацию и раскулачивание, преследования за религиозные убеждения в советские времена, они массово эмигрируют из независимой Грузии.

Согласно данным двух переписей населения, 1989 и 2002 годов, из 340 тысяч русских, живших в Грузии в 1989 году, через тринадцать лет осталось меньше одной десятой – около 32 с половиной тысяч. Мало осталось в стране греков, украинцев, осетин и абхазов. Почти в два раза сократилось количество армян.

По словам Федора Гончарова, председателя Гореловского сельсовета, первая волна эмиграции прошла в 1989-1991 годах и охватила около половины всего духоборского населения региона.

Выдвинутый во время правления первого президента независимой Грузии Звиада Гамсахурдия тезис «Грузия для грузин» был воспринят национальными меньшинствами как сигнал о неизбежности эмиграции.

В конце восьмидесятых в Тбилиси был создан Фонд Мераба Костава, призванный «огрузинить» страну, и, в частности, провинцию Самцхе-Джавахети, на юге которой более девяноста процентов населения были армяне. Остальные, за небольшим исключением, русские. То есть духоборы.

Фонд Мераба Костава купил около двухсот духоборских домов. Туда заселили грузин, обеспечив их одеждой и деньгами.

Однако эксперимент не удался. «Они не выдержали наших условий и сбежали отсюда через год, – рассказал журналист из Ниноцминда Константин Варданян, – первую зиму топили углем и дровами, которые оставил им фонд. Потом, когда уголь кончился, они жили в одной комнате, а в соседних разбирали пол и топили. Когда настала весна, все уехали».

Местных армян обеспокоила такая активность Тбилиси.

«Был страх, что в результате активного переселения грузин в приграничную полосу, армяне окажутся отрезанными от Армении», – объясняет Карине Ходикян, известный армянский писатель, уроженка Ахалкалаки.

И чтобы противостоять этому, Комитет «Джавахк», созданный в конце восьмидесятых в Ахалкалаки, стал также скупать дома у духоборов. «Это была прямо конкуренция какая-то, – говорит Константин Варданян, – Комитет «Джавахк» закупал дома для армян, чтобы их не закупали грузины».

Так в русских селах оказывалось все больше армян. И армянам нравилось духоборское соседство: «Ахалкалакцы всегда предпочитали покупать масло, творог, сыр и прочие молочные продукты у духоборов, – вспоминает Карине Ходикян. – Это было знаком уважения к ним, к их чистоплотности и аккуратности».

Армяне из высокогорных деревень, где условия жизни много хуже, чем в Гореловке, стали переселяться в дома, купленные Комитетом «Джавахк». К ним стали прибавляться переселенцы из Армении, жившие раньше в Гюмри и окрестных деревнях – регионе, почти полностью разрушенном землетрясением 1988 года.

Они стали покупать землю, что вызвало крайне отрицательную реакцию духоборов. Вот как комментирует это Федор Гончаров: «Они покупают землю, а мы против. Вот и возникают споры, скандалы».

Будучи людьми предприимчивыми, армяне стали открывать магазинчики, создавать цеха по производству сметаны, масла и сыра – традиционных продуктов крестьян-духоборов. Молоко для этого производства закупают у духоборов. Те же, в свою очередь, недовольны закупочными ценами:

«Армяне закупают у нас в селе молоко, – говорит Федор Гончаров, – потом сыр делают, возят в Тбилиси, продают. Платят всего 30 тетри за литр (около 15 центов), а за литр солярки мы отдаем 70-80».

Духоборы по-разному относятся к армянам, жившим с ними еще в советское время, и к недавним переселенцам.

Для жителей Гореловки вновь приезжие ассоциируются с жителями деревни Пога, расположенной в том же Ниноцминдском районе на высоте более 2200 метров над уровнем моря.

«Наши дети не хотят здесь жить, – говорит Ольга Ларина. – Обижают их погинцы. Не хочется национальный вопрос поднимать, но фактически это так.

Дети не хотят выходить на улицу. Погинские их постоянно унижают, велосипеды отбирают».

Журналист Константин Варданян считает, что неприязнь, существующая между духоборами и армянами, не настолько велика, чтобы заставить духоборов массово покидать свои места. «Но, в общем, я могу сказать, что это способствовало тому, что духоборы стали покидать наши края», – говорит Варданян.

На фоне напряженных отношений между духоборами и армянами, началась вторая волна эмиграции, которая проходила под патронажем российских властей.

В декабре 1998 года премьер-министр России (им тогда был Евгений Примаков) подписал Указ о помощи грузинским духоборам. Специальное постановление приняла Дума. Переселению помогала Международная Организация Миграции (IOM), а министерство по чрезвычайным ситуациям выделило автобусы.

29 января 1999 года духоборы под руководством тогдашнего лидера общины Любы Гончаровой двинулись в путь, конечным пунктом которого была Брянская область. За ними потянулись отдельные семейства. Сейчас, по оценкам Татьяны Чучмаевой, в Гореловке и соседних деревнях осталось меньше семисот духоборов. Многие их них хотят уехать. Они обратились в посольство России с просьбой помочь им в отъезде.

Желание эмигрировать объясняют двумя основными факторами. Во-первых, это революция роз и приход к власти Михаила Саакашвили, а во-вторых, слух о том, что в Грузии закроют все негрузинские школы.

«Приход к власти Саакашвили всех пугает, – говорит Чучмаева. – Все в панике. Люди видят, что в Осетии происходит, и боятся».

Советник по науке и культуре посольства России в Грузии Василий Корчмарь говорит, что желание духоборов уехать из Грузии также следует объяснять экономической ситуацией в стране и сложностями в отношениях Грузии с Россией.

Фотографии Рубена МАНГАСАРЯНА

Марк ГРИГОРЯН
Продюсер центрально-азиатской и кавказской службы BBC World Service

ՄԱՄՈՒԼԸ ԵՎ ՄԵՆՔ

Հանրապետությունում թեև տարեցտարի շատանում է թերթերի ու ամսագրերի թիվը, այնուամենայնիվ, սակավաթիվ են անկախ լրատվամիջոցները: Բացի այդ, տպագրվող թերթերը, ցավոք, չունեն ըղձալի տպաքանակ: Սա նշանակում է, որ մարդիկ քիչ են թերթ կարդում, ինչի պատճառները բազմազան են: Ահա դրանցից մի քանիսը՝ առանց մեկնաբանությունների:

Կարո Հարությունյան (գյուղ Սպիտակաշեն) – Ես դաշնակցական եմ, պարտադիր բաժանորդագրվում և կարդում եմ «Ապառաժ» կուսակցական թերթը: Արցախյան պատերազմի հաշմանդամ եմ, զոռով կարողանում եմ ընտանիքիս հացը հասցնել:

Մասիս Քարթեղյան (Քաշաթաղի շրջան, ք. Բերձոր) – Իսկ ի՞նչ են գրում, որ…Ղարաբաղցիները մի լավ ասացվածք ունեն՝ արդեն խաղը պըռավալ ա… Սա շատ սազական է մեր մամուլին: Անձամբ ես մամուլում գտնելու բան չունեմ:

Անդրանիկ Բալայան (Հադրութի շրջան, գ. Մազրա) – Ճիշտն ասած, մայրաքաղաքում կատարվող իրադարձությունների մասին իմանում ենք հեռուստատեսությամբ, աշխարհում կատարվող իրադարձությունների մասին՝ նույնպես, էլ ի՞նչ իմաստ ունի «Ազատ Արցախ» կամ «Ապառաժ» առնել, մանավանդ, որ այդ թերթերը միայն մայրաքաղաքի մասին են գրում:

Անահիտ Ազատյան (լրագրող, Ստեփանակերտ) – Ուղղակի զարմանալ կարելի է, թե ինչու մեր շատ թերթեր այդքան գունատ են: Վերցնում-կարդում ես. դժգույն, ոչինչ չասող, միշտ նույն անունները, նույն թեմաները, նույն հասցեները և, որ ամենավատթարն ու վանողն է, արդեն հայտնի լրատվությունն ու վերլուծությունները, «Հայրենի եզերք» մեծադիր լուսանկարներ ու ոչ մի լրատվություն կամ խոսք շրջանների, գյուղերի հոգսերի ու հեռավոր վայրերի անցուդարձի մասին: Փաստորեն, կաբինետային ժուռնալիստիկա է, իսկ դա ոչ մեկին էլ պետք չէ:

Ռուբեն Պողոսյան (Աշան, թոշակառու ուսուցիչ) – Թերթ կարդալու ժամանակ չի լինում, գյուղաբնակի անելիքներն այնքան շատ են… Մեկ-մեկ երբ պատահական թերթ է ընկնում ձեռքս՝ աչքի եմ անցկացնում, բայց, մեղքս ի՞նչ թաքցնեմ, մի հետաքրքիր բան չեմ գտնում այնտեղ, կարծես մենք Կալիֆոռնիայում ենք ապրում, իսկի էլ հազար ու մի գերխնդիրների մեջ տապակվող արցախցի չենք: Ավելի ճիշտ չի՞ լինի, որ մեր թերթերը մեր ցավուդարդից խոսեն՝ դա կհետաքրքրի շատերին:

Լևոն Պետրոսյան (առևտրական, Ստեփանակերտ) – Որ սուտ չասեմ՝ թերթ կարդում եմ, բայց առիթից առիթ: Հիմնականում խաչբառների թերթ եմ առնում՝ համ միս կարելի է փաթաթել, համ էլ պարապ ժամանակդ լրացնել: Ճիշտ չե՞մ ասում…

Հասմիկ Առստամյան (Մարտունի, զինվորական) – Առանց թերթի ես չէի պատկերացնում իմ առօրյան: Բայց, անկեղծ լինենք, թերթը առնում են (կամ՝ բաժանորդագրվում) հիմնականում տղամարդիկ, թեև ավելի շատ օգտվում են կանայք: Խնդրեմ, բացենք ցանկացած թերթ: Ահա «Ազատ Արցախ»-ի թիվ 104-ը՝ ոչ մի նյութ կանանց ու աղջիկների համար. ոչ խոհանոցի մասին, ոչ նորաձևությունների, ոչ խաչբառ ու սկանվորդ, ոչ հումոր: Մի խոսքով՝ չի ձգում: Կարծում եմ, թերթերը միայն ինֆորմացիա չէ, որ ընթերցողին պիտի տան:

Միքայել Հայրապետյան (դասախոս) – Մեղքս ի՞նչ թաքցնեմ. ինչ թերթեր տուն են բերում, այն էլ կարդում եմ: Իմ վերաբերմունքը մի քիչ մասնագիտական կարող է լինել. ոչ «Ապառաժը», ոչ «Ազատ Արցախը», ոչ «Արցախի կոմունիստը», ոչ «Մարտիկը», ոչ էլ մեկ այլ թերթ եղանակ չեն ստեղծում դեռևս: Բացեք ցանկացած թերթ. նույն լրատվություններն են ու միայն այդքանը: Ինչո՞ւ մեր հարգարժան խմբագիրները մոռանում են, որ առնում ու կարդում են միայն այն թերթերը, որտեղ իսկապես շահեկան նյութեր կան, յուրօրինակ մատուցումներ, նոր խոսք, նոր անուններ:

Ռայա Սարգսյան (տնտեսագետ, թոշակառու) – Բաժանորդագրվելու մասին խոսք լինել չի կարող: Մեր թոշակն ի՞նչ է… (ողորմի Թումանյանին), բայց եթե կարդալու մասին է խոսքը, ասեմ, որ առիթից առիթ թոռնիկիս բերած թերթերն եմ աչքի անցկացնում: Հեռուստացույցը նախօրոք հայտնած է լինում այն ամենը, ինչը միջազգային կամ հանրապետական բնույթի տեղեկատվություն եք կոչում: Կարծում եմ, պակասում են տեղական նորությունները: Ի՞նչ է կատարվում գյուղերում, հեռու վայրերում. սա չի՞ հետաքրքրում լրագրողներին, թե՞ թերթերը միայն Ստեփանակերտում ապրողների համար են տպվում: Եվ ապա՝ նախընտրելի են այն թերթերը, որոնց էջերում նաև գրական նյութեր կան, կյանքից առնված պատմություններ…

Վալերի Մարկոսյան (զինծառայող) – Ես ռուսախոս եմ, հայերեն կարդալ չգիտեմ (ներող կլինեք), բայց թերթեր կարդում եմ. ինչ պատահում է: Ինձ բավարարված եմ զգում ռուսական մամուլ կարդալով, բայց մեր ընտանիքում երեխաները Արցախի թերթեր են կարդում: Հարցրեք իրենց:

Էռնեստ Գրիգորյան (մենատնտես, ք. Աղդամ) – Առանց թերթերի մարդը նման է մթան մեջ ապրողի: Բայց ես, ճիշտն ասած, թերթեր չեմ ուզում կարդալ: Կշտացրել են իրենց անհամություններով: Օրինակնե՞ր… Խնդրեմ. ինչո՞ւ մի անգամ մեկը չի գալիս, չի գրում Աղդամի մասին: Այստեղ բազում ընտանիքներ են «ապրում», բայց ո՞վ է նրանց մասին մտածում… Մարդիկ սեփական նախաձեռնությամբ եկել, մեր ազատագրված տարածքները մարդաբնակ են դարձրել, անմիջապես պետական սահմանի թիկունքում: Երեխաներ կան, ուրեմն՝ դպրոց, բուժկետ, խանութ պե՞տք են, թե ոչ… Իսկ սա թերթը պետք է գրի, չէ՞… Էլ ի՞նչ կարդամ ու ինչի՞ն հավատամ, բալաս…

Գևորգ Քամալյան (վերաբնակ, մենատնտես) – Թերթերը մեր կյանքի մի մասն են, բայց Արցախի թերթերը դեռ շատ են հեռու այդպիսին լինելուց: Չգիտեմ, կառավարական են, պետական-իշխանական են՝ դրանի՞ց է, թե՞ ոչ… Չկան ճշմարիտ նյութեր, օգնող միտք ու տող: Ես կուզեի, որ մամուլը ազատ լինի: Միայն ազատ մամուլը ժողովրդի մեջ տեղ կունենա: Ասում են, վերջերս «Դեմո» անունով թերթ է հրատարակվում: Ցավոք, դեռ կարգին չեմ ծանոթացել, բայց երևի թե նման ազատ թերթերը կարող են ժողովրդին ասել, հասցնել այն ամենը, ինչը ճշմարիտ է: Թող մեր խմբագիր եղբայրները լավ իմանան, որ Արցախի ընթերցող ժողովրդին ոչ այնքան տեղեկատվություններն են պետք, որքան այնպիսի գրվածքները, որ ոգին կարող են ամրացնել, հոգու տվայտանքները մեղմել ու շատացնել ժողովուրդը մեր ազատագրված տարածքներում: Այդպե՞ս չէ…

Նորայր Ղազարյան (շինարար, Մարտունի) – Ի՞նչ թերթ, ի՞նչ բան. ո՞վ ունի դրա ժամանակը: Ես թերթ չեմ կարդում:

Ռաշիդ Բաղդասարյան (թոշակառու, Մարտունու շրջան) – Որ օր թերթ չեմ նայում, օրս օր չէ: Հավատացեք: Ես էությամբ կոմունիստ եմ, ստանում եմ «Արցախի կոմունիստ», տղաս զինվորական է՝ «Մարտիկ» է ստանում: Ամեն անգամ քաղաք մտնելիս ուրիշները մթերքներ ու ապրանքներ են առնում, ես՝ թերթեր, ամսագիր ու գիրք: Իմ մասին չէ, որ մտածում եմ, այլ աճող սերնդի. այդ սերունդը պետք է մեծանա ու դաստիարակվի մեր մեծերի, նվիրյալների ոգով: Բայց շատ հազվադեպ եմ մամուլում հանդիպում նման բնույթի հոդվածների: Գրողնե՞ր չունենք, հետաքրքրվողնե՞ր չունենք… Ինչո՞ւ չգրել մեր զոհվածների, հաշմանդամ հերոսների (մեծ է նրանց ներդրումը), մեր անցյալի հայտնի մարդկանց մասին…

Գարիկ Հովհաննիսյան («Արցախէներգո»-ի աշխատակից, գ. Խնուշինակ) – Սուտ է, թե թերթը պետք չի գալիս: Այսօրվա մարդն առանց թերթի կամ հեռուստատեսության չի կարող լիարժեք մարդ կոչվել: Բայց, ճիշտն ասած, թերթերն էլ զլանում են բավարարել ընթերցողների կենսական շահերը. եթե ես գյուղում եմ ապրում, պարզ է, որ ինձ հետաքրքրում են գյուղատնտեսական թեմաները: Այսօր ամեն մեկս հանգամանքների պարտադրանքով «գյուղատնտես» ու «անասնաբույժ» ենք դարձել: Թերթը չի՞ կարող մասնագետների խորհուրդներ տպագրել, գյուղերում ապրողների, այնտեղի անցուդարձի մասին գրել… Մենք գյուղաշխարհ ենք, մեր հանրապետության բնակչության մեծ մասն ապրում է գյուղերում ու ավաններում, իսկ թերթերն, ընդհակառակը, միշտ մայրաքաղաքային իրադարձությունների մասին են խոսում: Ահա թե որտեղից է գալիս անտարբերությունը «մայրաքաղաքային» դարձած թերթերի հանդեպ:

Կամո Հայրապետյան (Ջեբրայիլ- Հադրութ) – Ցանկացած թերթ ինձ հետաքրքրում է. երևի հասկանում եք, թե ինչու… Մայրաքաղաքից 100-120 կմ հեռու ենք ապրում: Ցանկացած թերթ ծերից ծեր կարդում եմ, հատկապես՝ մայրաքաղաքային նորությունները: Բայց, ախպեր ջան, վատ չի լինի մեզանով էլ հետաքրքրվեն լրագրողներն ու ղեկավարները: Սահման ենք պահում, ամայի տարածքներ ենք ծաղկեցնում: Հը՞, ի՞նչ կասես…

Վահան Հարությունյան (Քարվաճառ) – Թերթ առնում եմ, երբ Ստեփանակերտ եմ գալիս գործով: Մեկ-երկու թերթ եմ առնում, հատկապես՝ «Դեմո», «Գեղarm»: Մնացած թերթերը առիթից առիթ հնարավորություն է ստեղծվում աչքի անցկացնելու: Բայց, այ, որ Շահումյանի շրջանի տեղը մեր խմբագիրներն իմանան՝ վատ չէր լինի:

Յուրիկ Բեգլարյան (Կարմիր շուկա, մանկավարժ) – «Ազատ Արցախ»-ը կարդում ենք պաշտոնական նյութերին տեղեկանալու համար, «Լուսարարը» մեր մասնագիտական թերթն է, մնացած թերթերը («Ամարասը» չհաշված) չեն հասնում մեզ…

Կարծում ենք, տեսակետների այս շքերթը ինչ-որ չափով, որպես հասարակական հարցում, օգտակար կլինի մեր խմբագիրների և մենեջերների համար՝ իրենց հետագա գործունեությունում որոշ ճշտումներ ու շտկումներ անելու համար:

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

ԱԼԿՈՀՈԼԻԶՄԸ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՉԱՐԻՔ Է

Ղարաբաղցու հոգեբանությանն անհարիր այս երևույթը ընդլայնվելու, մասշտաբներն ավելի մեծացնելու հավակնություն ունի: Սա այն պրոբլեմն է, որ համընդհանուր ջանքեր է պահանջում՝ սկսած ընտանիքի անդամ-մոտիկներից, շրջապատից մինչև ողջ հասարակության ամենատարբեր շերտերը, որովհետև վնասը կրում ենք բոլորս՝ մեծից փոքր:

Պատճառահետևանքային կապեր

Ալկոհոլիզմը սոցիալական չարիք է, այնպես, ինչպես գործազրկությունը: Եվ  համարյա նույնն են չարիքը ծնող արմատները՝ հետպատերազմյան սթրեսներ, ապագայի հանդեպ հավատի կորուստ, զբաղմունքի, որոշակի նպատակի բացակայություն, վաղվա օրվա անորոշությունից ծնված վախ, որ փորձում են խեղդել գինու գավաթի մեջ, վախը քողարկող ագրեսիվ վարք, որ ավարտվում է «пьянки-гулянки-драки» փնջով:

Սովորաբար գինեմոլները (ճիշտ կլինի ասել՝ «օղեմոլներ»)  նստում են խմբերով («застолье»), որովհետև, նախ, մենակ հետաքրքիր չէ խմելը, երկրորդ՝ ընկերովի մահը հարսանիք է և, երրորդ, ու գինեմոլների համար հավաքվելու կարևոր պատճառ՝ ինչ-որ ЧП կատարվելու դեպքում պատասխանատվությունը կիսողներ կան (կատարները կարմրած պահին վերոնշյալ «гулянки-драки»-ն):

Վայ՝ մոտիկներին

Ալկոհոլիզմը չարիք է նախ և առաջ խմողի մոտիկ հարազատների համար: Դա երկակի ущерб է՝ և նյութական, և բարոյական: Խմողներն, ինչպես հայտնի է, իրենց վերջին դրամներն էլ տալիս են խմիչքին: Շատ հաճախ գինեմոլների համարյա 80-90 տոկոսը խմիչքն օգտագործելուց հետո զբաղվում է թղթախաղով, մեծ-մեծ գումարներ տանուլ տալիս, ստիպված լինում վաճառել ունեցած-չունեցածը, գրավ դնում տուն ու տեղ, նույնիսկ՝ կին-երեխա: Խաղատների յոթնագույն հմայքը կանգնեցնում է լրիվ ֆիասկոյի առաջ, երբեմն՝ ավարտվում ինքնասպանության փորձերով: Այս ամենը ողբերգությունների  անվերջանալի շղթա է ծնում գինեմոլի ընտանիքի համար, անուղղելի նյութական և բարոյական վնաս հասցնում նրա հարազատներին: Որպես կանոն, այդպիսի ընտանիքները քայքայվում են, երեխաները՝ մնում իսկական հայրական հոգատարության ու աջակցության կարոտ, ընտանիքի լուծը ստիպված իր վրա է վերցնում կինը՝ հաճախ երիտասարդ, կյանքի փորձություններին դիմակայելու անպատրաստ երեկվա աղջնակը: Նա փորձում է նորից տղամարդ-հենարան որոնել իր կողքին, որովհետև կյանքն անասելի դժվարացել է, երիտասարդ կինը անպատրաստ է եղել նման հարվածների: Ապրուստ-հաց հայթաթելն անհնար է միայնակ մնացած կնոջ համար, եթե նա չունի հիմնական մասնագիտություն, մշտական աշխատանք: Շատ հաճախ, երիտասարդ, գեղեցիկ կանայք, բաժանվելով գինեմոլ ամուսիններից, հայտնվում են անբարոյական շրջապատում, մի չարիքից պրծնելով՝ ընկնում մի այլ չարիքի ճիրանները:

Պրոբլեմը համընդհանուր է, պայքարը ևս պետք է համընդհանուր բնույթ կրի

Գինեմոլությունը շատ հաճախ ժառանգական բնույթ է կրում. ավելի հաճախ խմում են նրանք, ում հայրերը չարաշահում էին խմիչքը: Դեռ աչք չբացած, խմիչքը նրանց սեղանից անպակաս է եղել:

Գինեմոլություն-թղթախաղ-թմրամոլություն. հանցավոր այս աշխարհի սույն բաղադրամասերը սերտորեն կապված են միմյանց, սերտաճած իրար մեջ և հաճախ դա ավարտվում է ոչ այնքան ցանկալի տեղ՝ բանտի ճաղերի ետևում: Ուստի պայքարն այդ չարիքի դեմ պետք է կրի միասնական բնույթ՝ սկսած ընտանիքի անդամներից, թաղային տեսուչ, հոգեբան-թերապևտից մինչև հոգեբույժ-նարկոլոգը, մինչև մարդը վերադառնա լիարժեք կյանքի:

Որոշ տվյալներ հանրապետական հոգեբուժա-նարկոլոգիական հիվանդանոցից 

Հանրապետական հոգեբուժա-նարկոլոգիական հիվանդանոցի բժիշկ-նարկոլոգ Էռնեստ Գրիգորյանի հաղորդած տվյալների համաձայն, հիվանդների քանակը, անցած տարվա համեմատ, աճել է 20-30 տոկոսով: Գինեմոլների տարիքը հիմնականում տատանվում է 25-35 տարեկանում: Բժիշկ-նարկոլոգը պատճառների թվում շեշտեց գործազրկությունը, սոցիալական սուր պրոբլեմները, վատ շրջապատը: Այս տարվա 9 ամիսների ընթացքում բուժվել է 31 հոգի: Ներկա պահին՝ սեպտեմբեր ամսում, 6 հոգի բուժվում է ստացիոնար, 15 հոգի՝ ամբուլատոր: Դեղամիջոցները բավական թանկ արժեն, դժվար են հայթայթվում: Ընթացիկ բուժում ստանալուց հետո հիվանդները որոշ ժամանակ անց (բուժման կուրսը 24 օր է)՝ մեկ ամիս հետո, պետք է ստանան կանխարգելիչ բուժում, որպեսզի համարյա բացառվի երկրորդ անգամ բուժվելու անհրաժեշտությունը:

Դա՝ գրանցվել, բուժվել ցանկացողները, իսկ դեռ քանի-քանիսն են տառապում «գինեմոլության» չարորակ ուռուցքի ճիրաններում…

Լիլիթ ԲԱՂՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Նամականի

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏ ՊԱՐՈՆ ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻՆ

Սույն նամակը գրվել է Պարսեղով փողոցի թիվ 29 տան և հարակից փողոցների հարևանությամբ ապրող բնակիչների (չհաշված նրանց հարազատներին ու բարեկամներին) ստվար զանգվածի խնդրանք-պահանջով:

Որքան էլ տարօրինակ լինի՝ նամակը գրվել է նշած տան տեր, արդեն հանգուցյալ դարձած Արթուր Համոյի Դանիելյանի դագաղի կողքին դրված սեղանին:

Գուցե և գռեհիկ թվա կատարվածը ներկայացնելը (իսկապես որ՝ ցնցող իրողություն է), բայց քանի որ այդպես պահանջեցին սգո արարողության մասնակիցները, տողերիս հեղինակը ստիպված էր տեղի տալ զայրացած, վշտաբեկ ամբոխի համառ պահանջին:

Հանգուցյալն այդ խարխուլ, կիսաքանդ, համարյա փլուզվող տանը՝ ինը հոգուց բաղկացած ընտանիքում (7-ը երեխաներ են, որոնցից 5-ը՝ դպրոցական, երկուսը՝ փոքր տարիքի) ապրել է  շուրջ 41 տարի: Նշյալ տան անտանելի վիճակի մասին բազմիցս գրվել է պետական բարձրաստիճան այրերին և նախկին քաղաքապետներին: Դիմումների հետքերով եկել են, «ցավակցել են», «հուսադրել են», «խոստացել են», «հանձնաժողով են ստեղծել», «ծրագրեր են մշակել» և լուրջ գործ անողի կեցվածքով թողել- գնացել են անդարձ: Տան երկրորդ հարկից՝ նկուղ իջնող սանդուղքը քայքայված լինելու պատճառով, մի քանի անգամ «ազատ անկումներ» են կատարվել, սակայն, այնուամենայնիվ, բանը դժբախտ պատահարի չէր հասել:

Սեպտեմբերի 22-ին ընտանիքը որոշել էր ծայրահեղ սուղ միջոցներով նշել առաջնեկի՝ Նաիրայի ծնունդը: Հոգսաշատ հայրն ուրախ էր, սակայն տհաճ կանխազգացում ունենալով՝  դստերը համբուրելով ասաց. «Գուցե սա իմ վերջին համբույրը լինի քեզ»:

Այսպես էլ եղավ: Կանխազգացումը ճիշտ դուրս եկավ: Արթուրը սեղանից բարձրացավ՝ նկուղ իջնելու համար, սայթաքեց ու մթան մեջ գլխիվայր փռվեց քարակույտի վրա: Դեմքի ծանր վնասվածքներով, արյունլվիկ վիճակում տեղափոխեցին հիվանդանոց: Մի քանի օր դաժան ցավերի դեմ ճակատամարտելուց հետո այլևս չդիմացավ, բժիշկներն էլ անզոր գտնվեցին:

Յոթ երեխաների սուգը ցնցեց բոլորիս: Հենց այդ աղեկտուր ողբի սրտաճմլիկ ալիքների տակ էլ գրվեց  այս նամակը: Ասում են՝ մարդու համար ամենաթանկ բանը կյանքն է: Ակամա մտածում ես՝ ինչքան ծախս կպահանջեր այդ տան կամ գոնե սանդուղքի վերանորոգումը: Երևի՝ աննշան: Բայց ահա 41-ամյա մարդը չկա, որպեսզի մեծացնի իր երեխաներին: Իսկ ինչքան շատ են պետական բարձրաստիճան այրերը խոսում բնակչության աճը խթանելու մասին: Որքան քաղցր են հնչում այդ խոսքերը, նույնքան էլ անհնարին՝ դրանք իրականություն դարձնելը: Իսկ ահա նույն այդ տան կողքին՝ մի քանի 100 մետրի վրա, շքեղ դղյակներ են՝ չորս կողմից պարսպապատ:

Իշխանություններն ու դղյակատերերը մտածու՞մ են այս մասին: Չէ՞ որ մի քանի տարի հետո այդ 7 երեխաները լինելու են այս երկրի կառուցողները, շենացնողները և վտանգի դեպքում՝ նրա պահապանները: Բուրգի վերևում նստածները կարծես թե ծնվել են միայն վայելելու համար: Բայց, ախր, երկիր կառուցողները, շենացնողներն ու պահապանները լինելու են հենց այդ յոթ ընչաքաղցներն ու նրանց նմանները, որոնք շարունակելու են պահպանել այդ բախտավորների բարեկեցությունն ու ապահովությունը: Եվ ինչքան լավ կլիներ, որ ազգի «նվիրյալները» խղճի զգացումով ապրեին և իրենց վայելքների սահմանագծից այն կողմն էլ տեսնեին ու մտածեին, որ աշխարհը ստեղծված է ոչ այնպես, որ մեկը տառապի, իսկ մյուսը վայելի:

Ախր, մեկ այլ ճշմարտություն էլ կա՝ երբ դանակը հասնում է ոսկրին… Հիշեցի՞ք, պարոնայք:

Բայց «պարոնայք»-ին չէ, որ դիմում ենք (նրանցից հույս չկա), այլ նրան, ում հավատում ենք, այն է՝ ժողովրդի ընտրյալ քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանին: Գիտենք, որ նա, համենայն դեպս, անտարբեր չի լինի այս ամենի նկատմամբ:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՉԻ ՎԵՐՋԱՑԵԼ

Չափազանցրած չենք լինի, եթե ասենք, որ Արցախի անկախության համար իրենց կյանքը զոհած ազատամարտիկների հարազատների, նրանց ընտա-նիքների նկատմամբ մեր նորանկախ պետության վերաբերմունքն ունի ռազմավարական նշանակություն, քանի որ մեր երկրում դեռևս ժամանակավոր հրադադար է, և առկա է պատերազմի վտանգը:

Օրերս զոհված ազատամարտիկների՝ 100-ից ավել հարազատներ խմբվել էին նախագահական շենքի առաջ: Անհնարին էր անուշադրության մատնել ցավից ցամաքած, հուսախաբ ու վշտաբեկ այդ մամիկներին, տատիկներին ու դեռատի որբևայրի կանանց, որոնց աչքերի մեջ չքողարկված ցասում կար:

Ի՞նչ է պատահել, այս ի՞նչ հավաք է՝ հարցրինք առաջին շարքում կանգնած մի մայրիկի: Նա էլ, ասես, հենց դրան էր սպասում, որ ժայթքեր. «Զինկոմիսարիատում թոշակները կտրել են: Իմ թոշակը 5600 դրամ է, 67 տարեկան եմ՝ Աղավելյան Սվետլանա, գրադից քարուքանդ սեփական տան եմ բնակվում, 2 տղա եմ կորցրել Արցախի գոյամարտում, ամուսինս էլ ռմբակոծության ժամանակ նկուղում ինֆարկտից մահացել է: Հաշմանդամ, 2 երեխայի տեր մի աղջիկ ունեմ, որի ամուսինն էլ է հաշմանդամ… Փողը կտրել, թողել են 9 հազար դրամ, ինչպե՞ս ապրենք այդ գումարով»:

Նրա ասածը հաստատում է Սոֆյա Գասպարյանը՝ նախկին մետաքսագործ, որը 19 տարեկան ամուրի Դավիթ է կորցրել, ապրում է միայնակ, գործազուրկ է, որդու նպաստի հույսին է: Իր բախտակիցների մոտ է շտապում Սեդա Հակոբյանը, որը որդեկորույս մայր է, նույնպես արտասվում է, չի կարողանում արտահայտվել, տուն-տեղ կորցրած Ռայա Դանիելյանն է մոտենում, պատմելով, որ 2 տղաներից մեկը զոհվել է, մյուսն էլ հաշմանդամ է՝ «փող չունեմ, որ բժշկի տանեմ, որպեսզի կարգ տա. նրանց, ում չի հասնում, փողով տալիս է»: Եվ այսպես, իրար ընդհատելով ու շարունակելով, մեկը մյուսից առաջ անցնելով, արցունքն աչքերին, ցասումից սեղմված բռունցքներով, հույսի բեկված շող հայացքներին, ներկայանում են զոհվածների հարազատները և ներկայացնում իրենց դժվարին կյանքի դաժան դրաման…

Խորհում ես դառնացած՝ անխիղճ պարոնայք, պետական այրեր, մի՞թե անհարմար չէ կտրել զոհվածներին հատկացված չնչին նպաստները՝ աղ լցնելով նրանց երբեք չսպիացող արնածոր վերքի վրա: Ինչո՞ւ չարչրկել ու դառնացնել նրանց, ում հարազատների արյամբ ազատագրված հողում դուք դղյակներ եք կառուցում և հարյուրավոր հեկտարներով արտեր հնձում, իշխում եք ու վայելում: Չլինի՞ թե շատ եք համարում այն գրոշները, որոնցով անօգնական ծեր ծնողներ ու որբեր են թերասնվում մի կերպ, իսկ ձեռներեց – գործարարները ճարպակալվում, բյուջեն՝ ժողովրդի հավաքական գրպանն ու գանձարկղը, դատարկվում ճարպիկ ձեռքով՝ երբեք չծառայելով իր նպատակին…

Մեր դժբախտ մամիկներին խոստացել են քննարկել հարցը, լուծում գտնել: Գուցե թե հազարից մի անգամ իրենց խոսքի տերը լինեն, ինչ-որ բան անեն: Բայց դա չէ կարևորը: Եթե անգամ շտկեն սխալը, այնուամենայնիվ՝ մնում է մտահոգությունը՝ ինչու՞ նման բան հնարավոր եղավ, ինչու՞ ընդհանրապես նրանց մտքով անցավ նորից ալեկոծել այս դժբախտ հոգիները: Ինչու՞ «ուշադրության» կենտրոնում նրանց ստացած կոպեկներն են, այլ ոչ թե անաշխատ  միլիոնները: Այսպե՞ս ենք գնահատում մեր գոյամարտին ամենաթանկը զոհածների հարազատներին: Բայց չէ՞ որ ասում ենք, որ պատերազմը դեռ չի ավարտվել: Մտածենք վաղվա մասին:

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ԵՐԲ ԱՐԴԵՆ ՈՐԲԻ ՄԻ ԿՏՈՐ ՀԱՑՆ ԵՆ ԽԼՈՒՄ…

Հաշմանդամության թոշակս ստացա և մնացի տարակուսած: Սկզբում կարծեցի, թե թյուրիմացություն է տեղի ունեցել, բայց ինձ բացատրեցին, որ Արցախյան պատերազմի բոլոր հաշմանդամների, մինչև իսկ զոհվածների ընտանիքներին տրվող նպաստն են կրճատել…

Օրվա վերջում այդ մասին արդեն բոլորն էին խոսում, անգամ տարբեր ենթադրություններ անում: Հիմնականում այն կարծիքն է տարածված, թե իշխանությունները ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ, հատկապես մայրաքաղաքում պետական բյուջեից անօրեն շռայլած գումարների և իրենց պաշտպանած թեկնածուի ձախողման համար, «դեֆիցիտը» լրացնում են ժողովրդի հաշվին…

Սակայն ինձ և իմ բախտակիցներին ամենևին չեն հետաքրքրում, թե ինչու է դա արվում և անձամբ ով է այդ ստոր նախաձեռնության հեղինակը: Պարզապես հերթական անգամ համոզվեցինք, որ մեր իշխանությունները թքած ունեն ժողովրդի թշվառության վրա, որովհետեև անհնարին է, որ իրեն թեկուզև կիսով չափ բարոյական համարող մարդն առանց խղճի խայթի ստորագրի իր ստացած 250-300 հազար դրամ աշխատավարձի դիմաց և նույն ստորագրությամբ այս երկրի համար իրենից բազմիցս մեծ ծառայություններ ունեցող, բայց իրենից հարյուրապատիկ վատ ապրող մարդկանց զրկի ստանալիք չնչին կոպեկներից:

Դաժան պատերազմում մեկ կամ մի քանի անգամ ծանր վիրավորված, հաշմված, բայց հրաշքով կենդանի մնացած երեկվա զինվորներս գուցե մի կերպ տանենք հերթական այս անպատվությունը, բայց երբ նրանք համարձակվել են ձեռք բարձրացնել անգամ զոհվածների ընտանիքների, նրանց որբ երեխաների մի կտոր հացի վրա, դա նշանակում է, որ այս իշխանությունների մեջ արդեն ոչ մի կաթիլ բարոյականություն չի մնացել…

Մ. ՂԱՐԱՅԱՆ
Արցախյան պատերազմի երկրորդ կարգի հաշմանդամ

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ՊՐՆ Ա.ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ

Պարոն նախագահ: Մայրաքաղաքում գտնվող մեր «Ծիծեռնակ» սրճարանի հետ կապված լուրջ պրոբլեմ ունենք: 2002թ. հունվարին Ձեր հեռուստաելույթում ասացիք, որ մարտ ամսից սկսվելու է եկեղեցու շինարարությունը քաղաքային պոլիկլինիկայի դիմաց: Դրանից հետո ինձ տեղեկացրել են, որ «Ծիծեռնակ»-ի մասնաշենքն այդ կապակցությամբ ենթակա է քանդման: Անմիջապես դիմել եմ քաղաքապետարան, խնդրելով սրճարանի նոր շենքի համար տարածք հատկացնել: Նախկին քաղաքապետը նույն ամսում՝ հունվարին, պատասխանել է, որ երեք ամսվա ընթացքում պիտի տեղափոխել սրճարանը, բայց թե որտեղ՝ չի ասել: Քանիցս փորձել եմ գալ Ձեզ մոտ, բայց չի հաջողվել: Դիմել եմ ԼՂՀ քաղաքաշինության և արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման նախկին նախարար Յու. Ղազարյանին, բայց գործը տեղից չի շարժվել: Նոր նախարար Բորիս Ալավերդյանի վերաբերմունքից դժգոհ չեմ, բայց, միևնույն է, հարցը դեռ չի լուծվել: Գործով զբաղվել է նաև փոխնախարարը՝ Վ.Փալանջանյանը, բայց գործը դրանից չի շահել: Դիմել եմ վարչապետին, բայց մինչև այսօր պատասխան չեմ ստացել: Ի՞նչ երկարացնեմ, տևական չարչարանքներից հետո վերջապես մի քարքարոտ տարածք հատկացրին. անունն է տարածք, իրականում՝ բլուր է: Ոչինչ, դրան էլ ենք համաձայն, բայց որոշ ժամանակ անց դա էլ փորձեցին խլել մեզնից: Եվ դա այն դեպքում, երբ մեզնից տարածք են վերցնում քաղաքի կենտրոնական մասում: Ինչ որ է, մինչ այդ քաղաքաշինության և արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման նախարարությունից թույլտվություն էինք խնդրել գործող սրճարանը վերակառուցելու համար, բայց մերժել էին, ասելով, որ այսօր-վաղը այն քանդման ենթակա է լինելու եկեղեցու շինարարության պատճառով (այդ «այսօր-վաղը» երեք տարի տևեց): Հիմա՝ նոր տարածք հատկացնելուց հետո, դարձյալ հարցերը չեն լուծվել: Ոչ թողնում են եղածը վերանորոգեմ, ոչ էլ նոր սրճարան կառուցելու համար փոխհատուցումն են տալիս: Իսկ ես մեծ ընտանիքի տեր եմ (7 հոգուց բաղկացած):

Պարոն նախագահ, հիմա իմ վերջին հույսը Դուք եք: Դիմում եմ Ձեզ և ակնկալում Ձեր միջամտությունը հարցն արդարացիորեն լուծելու համար: Խնդրում եմ հնարավորության դեպքում ընդունեք ինձ:

Ձեզ հարգող՝ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆՆԵՐԻ ընտանիք

ՈՒՍՈՒՄ ԵՎ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ. ԻՆՉՊԵ՞Ս ՀԱՄԱՏԵՂԵԼ…

ԼՂՀ օրենքով 18-ը լրացած յուրաքանչյուր երիտասարդ պետք է իր զինվորական պարտքը կատարի հայրենիքի հանդեպ: Լինել Հայոց բանակի  օրինակելի զինվոր՝ այսօր նշանակում է լինել ազգասեր ու անձնվեր քաղաքացի: Մեր երիտասարդության գերակշռող մասն այդ գիտակցության կրողն ու այն կյանքում մարմնավորողն է: Բայց դա շատերի մոտ անձնական բարդություններ է հարուցում նաև: Օրինակ՝ ինչպե՞ս վարվեն այն պատանիները, ովքեր ավարտելով դպրոցը, ցանկանում են լիարժեք ձևով մասնագիտություն ձեռք բերել որևէ ուսումնական հաստատությունում: Նրանց խանգարում է այն հանգամանքը, որ մեկ տարի սովորելուց հետո զորակոչվում են բանակ՝ կիսատ թողնելով ուսումը: Այդ հարցը ինչ-որ չափով լուծելու համար 2002թ. Ստեփնակերտի բժշկական ուսումնարանում սովորած պատանիները զորակոչվելով Հայոց բանակ՝ ծառայում են որպես բուժակներ: Բացի այդ առավելությունից, ուսումնարանում սովորող տղաները ստանում են անվճար կրթություն, այսինքն՝ նրանց կրթության համար վճարում է պետությունը: Երևի պատճառներից մեկն էլ դա է, որ այսօր երիտասարդներից շատերն են գնում սովորելու հենց բժշկական ուսումնարանում: Եթե համեմատենք 2003թ. դիմած դիմորդների թիվը 2002թ. հետ, ապա զգալի տարբերություն կտեսնենք: Դիմորդների թիվը մի քանի անգամ ավելացել է:

Նոր մտցված այս համակարգը հնարավորություն է տալիս ապագա բուժակներին որոշ չափով համատեղել նախասիրությունն ու ծառայությունը: Բայց այդպիսի ուսումնական հաստատություն ընդամենը մեկն է: Իսկ ինչպե՞ս վարվեն բուհերի ուսանողները: Կարո՞ղ է, արդյոք, պետությունը նման համակարգ մտցնել նաև այլ ուսումնական հաստատություններում, կամ էլ՝ կարո՞ղ է, արդյոք կառավարությունը այնպես անել, որ հնարավորություն տա ուսանող պատանիներին ուսումը համատեղելու ծառայության հետ:

Այս հարցերը այսօր հուզում են շատերին:

Դիանա ՄԱՆԳԱՍԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռնալիստիկայի 3-րդ կուրսի ուսանողուհի

——————————————————————————————-

Բանավեճ 

ԵԿԵՔ ՃԻՇՏ ՏՐԱՄԱԲԱՆԵՆՔ

Թերթը մեր մտքերն արտահայտելու, առաջարկություններ անելու, սխալները բացահայտելու, հանցագործությունները երևան հանելու, նաև լավը խրախուսելու, մասսայականացնելու միջոց է: Թերթին կարող է թղթակցել յուրաքանչյուրը, բայց միաժամանակ պետք է պաշտպանի թերթի սկզբունքները՝ գրի այն, ինչը համապատասխանում է իրականությանը, այլ ոչ թե այն, ինչը ինքն է ցանկանում:

Կարդալով իմ կողմից շատ հարգված և հեղինակավոր «Դեմո»-ի N12-ում տպագրված «Սերմացու գողացող մուկը» վերնագրով ճարտարապետ տիկին Մանուշակ Տիտանյանի հոդվածը, անհրաժեշտ եմ համարում հայտնել հետևյալը:

Նախ՝ ԽՍՀՄ-ի տարիներին հայերենի և հայ ազգի արհամարհման մասին: Բոլորովին էլ հայերը և հայ ազգը չէին արհամարհվում խորհրդային կառավարության կամ ռուսների կողմից: Հայազգի ներկայացուցիչներ Անաստաս Միկոյանը, Իվան Թևոսյանը, Աղասի Խանջյանը և ուրիշներ զբաղեցնում էին միութենական մասշտաբի խոշոր պաշտոններ, Վիկտոր Համբարձումյանը, Արտեմ Միկոյանը, Սերգեյ Մերգելյանը, Ալիխանյան եղբայրները, Արտուր Չիլինգարովը, Մելիք Փաշաևը և ուրիշներ համաշխարհային ճանաչում ունեին, Հովհաննես Բաղրամյանը, Համազասպ Բաբաջանյանը, Հայկ Բժշկյանցը և ուրիշներ արժանացել էին զինվորական բարձր կոչումների: Ըստ Ձեզ, եթե Ստեփանակերտի փողոցների կարգախոսներից մեկի վրա գրված է «НКР – наша национальная и государственная гордость», իսկ մյուս փողոցի կարգախոսի վրա՝ «Արցախի հանրապետությունը մեր ազգային և պետական հպարտությունն է», անհասկանալի է և միտքը, և նպատակը:

Դրանում չկա ոչ շովինիզմ, ոչ էլ ազգի արհամարհում: Ընդհակառակը, ընթերցողը հպարտանում է, որ մեր փոքր ազգի թիկունքում կանգնած է ռուս մեծ ազգը: Դուք պետք է լավ գիտակցեք, որ հայ ազգը իր ընդունակություններով չի կարելի համեմատել ադրբեջանցիների, թուրքմենների կամ ուզբեկների հետ: Հայորդիներն ի վիճակի են միջնակարգը հայերեն լեզվով ավարտելու և ռուսական բուհերում առանց դժվարության ընդունվելու և հակառակը: Ես ևս միջնակարգն ավարտել և ռուսական բուհ եմ ընդունվել առանց դժվարության:

Հայաստանն արհամարհվա՞ծ էր, արդյոք, երբ խորհրդային տարիներին կենտրոնական բյուջեի հաշվին կառուցեցին այնպիսի գիգանտներ, ինչպիսիք են «Արփա-Սևանը», ատոմակայանը, «Նաիրիտը», ավտոշինական գործարանը, մարզահամերգային համալիրը և այլն: Դե, թող նույնատիպ մեկը կառուցեն ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, երբ պետությունը զուտ հայկական է: Հայ ուսուցիչը, արվեստագետը, գիտնականը երբեք էլ չէին արհամարհվում: Խորհրդային տարիներին նրանք ապրում էին ավելի ապահով, ստանում ավելի շատ կոչումներ, քան այսօր՝ սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանի տիրապետության առաջին օրվանից:

Հայերը չեն արհամարհվում նաև մեր սահմաններից դուրս՝ ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում և այլուր:

Դուք աղետալի վիճակ եք համարում հայ զավակների ռուսական կրթություն ստանալը: Դուք կոպիտ սխալ եք թույլ տալիս նաև այս հարցում… Փորձեցեք հետաքրքրվել, կհամոզվեք, որ Հայաստանի և Արցախի հայկական պետություններում զբաղեցրած բարձր պաշտոնյաների մեծ մասը ռուսական դպրոցների շրջանավարտներն են, որոնք հայերեն առանց դժվարության կատարում են իրենց աշխատանքը:

Չգիտեմ, դուք ինչպես եք գնահատում, ես հպարտանում եմ, երբ ԱՊՀ երկրների նախագահների մեջ Ռոբերտ Քոչարյանը, Պուտինից հետո, ամենասահուն ռուսերենով խոսողն է, նույնը նաև Արկադի Ղուկասյանի գրագետ ռուսերենով ելույթները: Չէ որ նրանք հայկական պետությունների ղեկավարներ են ռուսական կրթությամբ:

Ռուսական դպրոց ունենալը Ստեփանակերտում անհրաժեշտություն է: Ճիշտ կլինի, եթե 11 դպրոցներից մեկը լինի ռուսական և նրանում ընդունեն սահմանափակ քանակով՝ ասենք տարեկան 30-40 աշակերտ: Ռուսական կրթություն ստացող հայ երեխան չի մոռանում Նարեկացին, Քուչակը, Շիրակացին, այլ ուզում է իմանալ նաև Պուշկին, Տոլստոյ, Լերմոնտով, անգամ Բալզակ, Շեքսպիր, Մայն Ռիդ և ուրիշներ:

Դուք մի նոր սխալ արտահայտություն եք անում. աղետ եք անվանում այն, երբ մի խումբ ծնողներ, որոնց մի մասը, անվճարունակությունից ելնելով, իրենց երեխաներին «Էրուդիտ» ռուսական մասնավոր դպրոցից տեղափոխել են թիվ 8 դպրոցը: Դուք պարտավոր եք ճիշտ իմանալ, հետո արտահայտվել: Թիվ 8 դպրոցի առաջին դասարանը կոչվում է ոչ թե ռուսական, այլ ռուսական թեքումով հայկական դասարան, որտեղ հայոց լեզվին տրված է 9, իսկ ռուսաց լեզվին՝ 4 դասաժամ: Ըստ Ձեզ, այդ երեխաներին պետականորեն զրկում են հայ մտավորական դառնալու հնարավորությունից: Իսկ եթե նրանք սկսած առաջին դասարանից վճարեն ամսական յոթ հազար դրամ (բուհական ուսանողի չափ) և սովորեն մասնավոր ռուսական դպրոցում, ապա կդառնան իսկական հայ մտավորական: Ինչպիսի՞ սխալ և գռեհիկ տրամաբանություն:

Ձեր մյուս անհիմն հայտարարությունն այն մասին, որ մեր տղաները նրա համար չեն իրենց կյանքն ու արյունը տվել, որ այսօր մեր երեխաները հաճախեն ռուսական դասարաններ և մայրենին համարեն ռուսաց լեզուն:

Եկեք սեպ չխրենք երկու բարեկամ ազգերի և լեզուների միջև: Ռուսաստանում ապրում են մեկ միլիոնից ավելի հայեր: Նրանք Ռուսաստան չեն գնացել իրենց երեխաներին ռուսական կրթություն տալու, կամ ազգը մոռանալու համար: Նրանք գնացել են փող վաստակելու և գոյատևելու համար: Նրանք շարունակում են մնալ հայ, իսկ կարողները չեն մոռանում իրենց ազգակիցներին, կատարում են որոշակի օգնություն: Կփոխվեն ժամանակները, նրանք կվերադառնան առանց իրենց վրա կրելու մյուս ազգերի ազդեցությունը:

Հայերի և ռուսների բարեկամությունն անխախտ է: Հայաստանի պետական սահմանների մեծ մասը պաշտպանվում է ռուսների կողմից, հայ սպաներն իրենց որակավորումն բարձրացնում են Ռուսաստանում, ռուսական զենքի ուժն ավելի զորեղ է, ահաբեկիչների դեմ պայքարում ռուսների ամենահավատարիմ օգնականները հայերն են և այլն:

Այնպես որ, տիկին Տիտանյան, այսօրվա ցանքը և հունձը կատարվում է ճիշտ: Ես ձեր տարիքի չափ դպրոցական կոլեկտիվներ ղեկավարելու ստաժ ունեմ ու խորհուրդ եմ տալիս չընկնել հոռետեսության գիրկը և կենդանի մարդկանց՝ աշակերտներին և ուսուցիչներին սերմացու կամ մուկ չանվանել:

Սերգեյ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ

ВЫ БЛЕФУЕТЕ, ТОВАРИЩ…  ԿԱՄ՝ ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆԻՆ

Հոդվածիս վերնագիրն ուզում էի գրել հայերեն, բայց վերջին պահին մտածեցի, որ Ձեզ՝ ռուսաց լեզվի և հայ-ռուսական անխախտ բարեկամության ջատագովին ավելի հասկանալի ու սիրելի պիտի լինի չթարգմանված ձևը: Երկրորդ պատճառը՝ ես արդեն աչքի առաջ ունեի Մ. Տիտանյանի «Սերմացու գողացող մուկը» հոդվածի գլխիվայրաշուռտվածային Ձեր մեկնաբանությունը, որն, ըստ իս, կարող է ձեռնոց նետել հանրահայտ «Սխալների կոմեդիային»:

Եվ այսպես, պարզվում է, որ նորանկախ մեր հանրապետությունում, երբ օրը ցերեկով ամեն քայլափոխի և ամեն ժամ ոտնահարում են մեր իսկ ընդունած «Լեզվի մասին ԼՂՀ օրենքը»՝ առևտրական ու այլ օբյեկտների ճակատներին տնկած օտարալեզու ցուցանակներով, առավոտից կեսգիշեր ռադիոեթերից սփռվող այլալեզու հաղորդումներով, ոչ հայկական դպրոցների առջև նոր ուսումնականների սկզբին ձգվող հերթերով, առայսօր որոշ հիմնարկներում մեր պետական լեզվի՝ հայոց լեզվի փոխարեն տարվող օտար գրագրություններով, այդ ամենը մազաչափ չեն վրդովում Ձեր հանգիստը, բայց երբ մի հայուհի համարձակվել է ահազանգել լեզվի մասին օրենքի խախտում վերոթվարկյալ փաստերից մի քանիսի մասին, դա Ձեր գրչի տակ որակվել է որպես սեպ խրելու փորձ՝ հայ-ռուսական անխախտ բարեկամության միջև:

Ըստ Ձեզ, արցախցիները փողոցում կարդալով «НКР – наша национальная и государственная гордость» անմիտ շիլափլավն ու քաղաքական անգրագիտությունը, «հպարտանում են, որ մեր փոքր ազգի թիկունքում կանգնած է ռուս մեծ ազգը»: Այդ տրամաբանության համաձայն, եթե հացին хлеб ասենք և ջրին՝ вода, ապա դրանով ոչ ավել, ոչ պակաս, կամրապնդենք հայ-ռուսական բարեկամությունը: Այսինքն՝ եթե մեր մայրենին պաշտպանելու, զարգացնելու, ուծացումից փրկելու յուրաքանչյուր փորձ Դուք ընդունում եք որպես ոտնձգություն ռուսաց լեզվի և հայ-ռուսական բարեկամության դեմ, ապա, այդ տրամաբանության համաձայն, մենք արդեն էն գլխից վտանգել ենք այդ բարեկամությունը, քանզի ոչ թե ռուս, այլ սխալմամբ հայ ենք ծնվել և մեր երկիրն էլ լցրել հայկական դպրոցներով:

Դուք հպարտանում եք, որ «ԱՊՀ երկրների նախագահների մեջ Ռոբերտ Քոչարյանը, Պուտինից հետո, ամենասահուն ռուսերենով խոսողն է, նույնը նաև Արկադի Ղուկասյանի գրագետ ռուսերենով ելույթները»: Ի՞նչ մեղքս թաքցնեմ, ես չեմ կիսում Ձեր այդ հպարտությունը, որովհետև, ի տարբերություն Ձեզ, ես գտնում եմ, որ սկսած Լ. Տեր-Պետրոսյանից, ավելի լավ կլիներ մեր ղեկավարները մայրենիից բացի օտար ոչ մի լեզու չիմանային, բայց փոխարենը մեզ մոտ չլիներ արտագաղթ ու աղքատություն և, ընդհանրապես, մեր երկիրը ծաղկեր ու բարգավաճեր:

Մ. Տիտանյանը գրել է. «Բոլորս հիշում ենք, թե ԽՍՀՄ-ի փլուզումից առաջ բոլոր հանրապետություններն ինչպես էին ողողվել ռուսական դպրոցներով, անտեսելով և արհամարհելով ազգային լեզուն: Կեղծ հայրենասիրության և ինտերնացիոնալիզմի անվան տակ բավական հաջող փորձ էր արվում ջնջել ազգային ինքնագիտակցությունը սնուցող բոլոր աղբյուրները»: Դուք հակադարձում եք, թե «Խորհրդային տարիներին կենտրոնական բյուջեի հաշվին կառուցեցին այնպիսի գիգանտներ, ինչպիսիք են «Արփա-Սևանը» և այլն», որ Ա. Միկոյանը, Ի. Թևոսյանը, Ս. Մերգելյանը, Ալիխանյան եղբայրները և ուրիշներ համաշխարհային ճանաչում ունեին և արժանացել էին  բարձր կոչումների…

Նախ՝ ինչ ասել է «կենտրոնական բյուջեի հաշվին»: Չէ՞ որ խոսքը մի երկրի՝ ԽՍՀՄ-ի մասին է, որի մի մասը կազմում էր Հայաստանը: Մի՞թե մեր արցախյան ցանկացած գյուղում իրականացվող որևէ ծրագիր ստեփանակերտցիներս պիտի որակենք որպես «կենտրոնական բյուջեի հաշվին»: Իսկ թե ինչու այսօր նույնատիպ գործարան կամ համալիր չեն կառուցում, Ձեր այդ հարցն ավելի լավ կլինի ուղղեք Ձեր «հպարտության» օբյեկտներին, չմոռանալով   միաժամանակ հարցնել, թե այդ որտե՞ղ են չքացել-փոշիացել ազգային հարստությունները, որտեղի՞ց և ինչպե՞ս են հայտնվել առնետի ախորժակով մերօրյա Մորգանի խնամիներն ու թոռները:

Իսկ ինչ մնում է Ձեր թվարկած հայազգի քաղաքական գործիչներին ու գիտնականներին, ապա, ի տարբերություն Ձեզ, խորհրդային ղեկավարները նրանց առաջին հերթին ընդունում էին որպես խորհրդային երկրի գործիչներ ու գիտանականներ, որոնք իրենց ողջ կյանքը, տաղանդն ու կարողությունները ծառայեցրել են այդ երկրին…

Ասում եք՝ «հայ ազգը իր ընդունակություններով չի կարելի համեմատել ադրբեջանցիների, թուրքմենների կամ ուզբեկների հետ»: Եթե պետք է համեմատվել, ապա գուցե փորձենք համեմատվել և սովորել ոչ թե այդ երկրներից, այլ, ասենք, հրեաներից, որոնք ոչ միայն իրենց կորսված հայրենիքն են վերականգնել, այլև հզորացրել ու շարունակում են հզորացնել: Ի տարբերություն մեզ, որ մտմտում ենք, թե ինչպես ազատվենք մեր իսկ պատմական հողակտորներից՝ որպես փոխզիջո՞ւմ, թե՞…

Ըստ Ձեզ, մենք փոքր ազգ ենք, ռուսը՝ մեծ: Շատ կցանկանայի բացատրեիք, թե ինչ ասել է մեծ ազգ և փոքր ազգ: Եթե մեծ ասելով՝ նկատի ունեք ազգի տարիքը, ապա ռուսները առնվազն 2 հազար տարով փոքր են մեզնից: Իսկ եթե ազգի մեծության որոշման չափանիշը բնակչության թվաքանակն է, ապա աշխարհի ամենամեծ ազգերը չինացիները, հնդիկներն ու արաբներն են: Եվ հետո, երևի տեղյակ չեք, որ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից և կոմունիստական գաղափարախոսության պարտությունից հետո «ռուս մեծ ազգ» արտահայտությունը վաղուց դուրս է եկել շրջանառությունից:

Ի դեպ, «մեծ ազգի» ֆենոմենին ժամանակին դեմ էին նաև ռուս իսկապես մեծ մտածողներն ու նշանավոր արվեստագետները: Թեկուզև հիշենք Ե. Եվտուշենկոյի բանաստեղծությունը՝ նվիրված Գ. Էմինին.

Մենք շա՛տ ենք մեկտեղ տառապել կյանքում,
Նույն կռվի դաշտում զոհ տվել այնքա՛ն.
Երբ եղբայրությունն արյա՛մբ է կնքվում,
Այնտեղ փոքր ու մեծեղբայրներ չկան…

Ահա սա’ է իրական բարեկամությունը և ոչ թե Ձեր պատճառաբանությունը. «Հայաստանի պետական սահմանների մեծ մասը պաշտպանվում է ռուսների կողմից…»: Ռուս զինվորականը Հայաստանում ոչ թե Հայոց երկրի սահմանները, այլև իր երկրի շահերն ու ներկայությունն է պաշտպանում տարածաշրջանում: Դրանք միանգամայն տարբեր բաներ են:

Բրյուսովի, Գորոդեցկու, Զվյագինցևայի, Մանդելշտամի, Դուդինի համար եք Դուք բարեկամ: Որքան էլ տառապեք Ձեր գերբարեկամական զգացմունքներով, միևնույն է, կայսերապետական մեքենան Ձեզ միշտ անվանելու է «лицо кавказской национальности»… Եվ այդպիսին էլ մնալու եք, քանի դեռ չեք սովորել հարգել ձեր լեզուն ու մշակույթը, երկիրն ու արժանապատվությունը: Քանի դեռ ձեր մայրենին ու հայրենին մոռացած, շարունակ խորթ փեշեր եք որոնելու՝ տակը պատսպարվելու համար…

«Ռուսական դպրոց ունենալը Ստեփանակերտում անհրաժեշտություն է»,- հայտարարում եք Դուք, որովհետև, ըստ Ձեզ, «Ռուսական կրթություն ստացող հայ երեխան չի մոռանում Նարեկացին, Քուչակը, Շիրակացին, այլ ուզում է իմանալ նաև Պուշկին, Տոլստոյ, Լերմոնտով, անգամ Բալզակ, Շեքսպիր, Մայն Ռիդ և ուրիշներ»:

Նախ՝ ռուսական դպրոց ավարտած հայորդիները Նարեկացու և Քուչակի անունները երազում անգամ չեն լսել, և հետո՝ հայ բազմաչարչար երեխան Պուշկին, Տոլստոյ և Լերմոնտով կարող է կարդալ նաև հայերեն, ինչպես նաև՝ հայկական դպրոցներում իր սովորած ռուսերենով (Դուք եք ասում, թե «Հայորդիներն ի վիճակի են միջնակարգը հայերեն լեզվով ավարտելու և ռուսական բուհերում առանց դժվարության ընդունվելու»): Իսկ Բալզակ, Շեքսպիր, Մայն Ռիդ և ուրիշներ (շարունակենք՝ Դանթե, Բոկկաչո, Սերվանտես, Պետեֆի, Իբսեն, Չապեկ և այլն) իմանալու համար (որքան Ձեզ հասկացա, «իմանալ» ասելով Դուք նկատի ունեք բնագրով կարդալը) հայ մանչուկները ոչ միայն ռուսերեն, այլև պիտի սովորեն ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն, իսպաներեն, հունգարերեն, նորվեգերեն, չեխերեն և այլն: Գուցե մեկական էլ այդ լեզուներով դպրոցներ բացենք պոլիգլոտ հայ մանչուկների համար:

Ի դեպ, ասեմ, որ  Մ. Տիտանյանի հոդվածում ոչ մի բառ չգտա Ձեր մատնանշած 8-րդ դպրոցի, նրա թեքման և ժամաքանակության մասին:

Եթե մենք սիրենք մեր մայրենին և հարգենք մեր իսկ օրենքները, ապա, ըստ Ձեզ, դրանով սեպ ենք խրելու «երկու բարեկամ ազգերի և լեզուների միջև: Ռուսաստանում ապրում են 1 միլիոնից ավելի հայեր»: Ի՞նչ է, նրանք այնտեղ պատա՞նդ են մնացել, որ փոխարենը մենք մեր երկրում ռուսական դպրոցներ բացենք…

Այո°, մեր տղաները նաև նրա համար են իրենց արյունը տվել, որպեսզի իրենց հայրենիքն Ազատ ու Անկախ լինի և պահպանի իր Ազգային կերպը: Ռուսաստաններում կրթված-դաստիարակված և այստեղ՝ հայրենի հողի համար նահատակված հայորդիների զավակներն այսօր հայկական դպրոցներ են հաճախում…

Ձեր հոդվածում մի վերջին անգամ ես փորձեցի ճշմարիտ ու անվիճելի մի միտք կամ արտահայտություն գտնել, բայց կներեք, ընկեր Հախումյան, այդպիսիք չգտա:

Անկեղծորեն ուզում եմ խոստովանել, որ Ձեր պատասխան հոդվածի իմ այս պատասխանն ամենևին էլ Ձեր դեմ չէ, այլ պատասխանն է նաև բոլոր մեր այն հայրենակիցների, ովքեր իրենց զավակների ազգային արմատներից կտրելը արդարացնում-պատճառաբանում են Ձեր ձևով:

Հարգանքներով՝ Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ԱՐՑԱԽԻ ԿԱՄԵՐԱՅԻՆ ՆՎԱԳԱԽՈՒՄԲՆԱՄՓՈՓՈՒՄ Է ԻՐ ՔՍԱՆՕՐՅԱ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՈՍՏՈՒՄՆԱԼԻՑ ԱՍՈՒԼԻՍ

Սեպտեմբերի 30-ին Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանում կայացավ Արցախի կամերային նորաստեղծ նվագախմբի դիրիժոր և գեղարվեստական ղեկավար Գևորգ Մուրադյանի և նվագախմբի տեխնիկական  պատասխանատու, կոնցերտմայստեր, ջութակահար Աշոտ Ճենթերեճյանի մամլո ասուլիսը: Ասուլիսը, փաստորեն, իրենից ներկայացնում էր նվագախմբի քսանօրյա գործունեության արդյունքների ամփոփում և ապագա ծրագրերի քննարկում:

Գ. Մուրադյանը նշեց, որ իրենք Արցախ են եկել 12 հոգով և վեհ նպատակով՝ աջակցել Արցախի մշակութային կյանքի զարթոնքին, ինչն իր մեջ մշակութայինից զատ, նաև մեծ քաղաքական երանգ ունի: Այս առումով նա հատկապես կարևորեց բավարար տեղեկատվության ապահովման անհրաժեշտությունը: «Եթե մարդիկ իմանան, թե մենք այստեղ ինչ ենք անում, – նշեց նա,- ապա, հավատացեք, շատ երաժիշտներ կգան ու կաշխատեն այստեղ»:

Խոսելով արդեն առաջին արդյունքներից, Աշոտ Ճենթերեճյանը նկատեց, որ ընդամենը քսանօրյա գործունեությունից հետո «դժվար է բարձրագոչ արտահայտություններ անել, բայց կա որոշակի բավարարվածության զգացում»: Ըստ նրա, «մենք գտնվում ենք մի նոր՝ հիմա արդեն մշակութային պատերազմի մեջ, որն ավելի տևական է լինելու և շատ ավելի ջանքեր է պահանջելու, բայց մենք այստեղ էլ պիտի հաղթենք»:

Ասուլիսի ընթացքում հատկապես կարևորվեց հետագա կադրերի խնդիրը, քանի որ Երևանից հրավիրված երաժիշտների պայմանագրերի ժամկետն ընդամենը երկու տարի է: Այդ առնչությամբ Ա. Ճենթերեճյանը նշեց, որ տեղի կադրերի համար առնվազն մի հինգ-վեց տարի ժամանակ է պետք, որպեսզի հանգիստ խղճով կարելի լինի ասել, որ Արցախում գործն արդեն լավ հիմքերի վրա է դրված: Այս գործում, նրա կարծիքով, անչափ կարևոր է լինելու նաև Պաշտպանության ու մշակույթի նախարարությունների համագործակցությունն ու շահագրգիռ աջակցությունը, քանի որ երիտասարդ կադրերի մի մասը նման աջակցության կարիք է ունենալու:

«Ուրիշ ի՞նչ պրոբլեմներ կան՝ կապված տեղի երաժիշտների հետ» հարցին Աշոտ Ճենթերեճյանը պատասխանեց, որ դրանք հիմնականում մասնագիտական խնդիրներ են. «Եթե անկեղծ ասեմ, ապա դրանք  բավականին լուրջ խնդիրներ են, բայց՝ ոչ անլուծելի. տեղի երաժիշտների մակարդակը բավականին ցածր է, բայց դա մեր խնդիրն է, և մենք այդ հարցը կլուծենք»: Գ. Մուրադյանը, նշելով, որ կամերայինը մոտ ապագայում կդառնա սիմֆոնիկ նվագախումբ, ավելացրեց, որ մի քանի օր անց ինքներս էլ լավատեսությամբ կտոգորվենք, եթե նվագախմբի առաջին համերգն ունկնդրենք:

ՀԵՔԻԱԹԱՅԻՆ ՀԱՄԵՐԳ

Հոկտեմբերի 8-ի երեկոյան Ստեփանակետի մշակույթի պալատի դահլիճում ասեղ գցելու տեղ չկար. այդ օրը համերգային ծրագրով հանդես էր գալիս Արցախի կամերայինը: Համերգին ներկա էր ԼՂՀ ղեկավարությունը՝ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի գլխավորությամբ, ինչպես նաև՝ նվագախմբի հովանավոր ՀԲԸՄ պատվիրակությունը, երաժշտասեր հասարակություն: Տեղյակ լինելով նվագախմբի ստեղծման նախապատմությանն ու եղած դժվարություններին՝ արցախցի հանդիսատեսն այդ համերգին անհամբեր սպասելու լուրջ հիմքեր ուներ, ինչպես ասում են՝ կար նաև ինտրիգ:

Եվ ահա, վերջապես, համերգը կայացավ: Ընթերցողների համբերությունը չչարաշահելու և ինտրիգը չսրելու նպատակով հենց էն գլխից ասենք, որ ուղղակի փայլուն համերգ էր: Կարծում ենք, ամենևին էլ  չափազանցրած չենք լինի, եթե ասենք, որ Արցախում ոչ մի նվագախումբ նման փայլուն ելույթ երևի թե երբևէ չէր ունեցել, համենայնդեպս՝ գոնե վերջին 10-15 տարիների ընթացքում: Հաճելի էր հատկապես այն, որ ծրագրում ընդգրկված էին ինչպես օտարազգի, այնպես էլ հայ երգահանների ստեղծագործություններ՝ Մոցարտ, Արկանջելո Կորելի, Բրամս, Շտրաուս, Կոմիտաս, Էդվարդ Միրզոյան, և այդ ամենը հնչում էր այնքան հրաշալի, այնքան մաքուր, այնքան երկնային…

Համերգը մի ավելորդ անգամ երևակեց, թե արցախցիներս որքան կարոտ ենք դասական երաժշտության, ջութակի և թավջութակի, մի խոսքով՝ «դասականության»: Լեփլեցուն դահլիճը հենց այդ էր վկայում:

Համերգն ավարտվեց, բայց մեր հոգու տոնը դեռ երկար էր շարունակվում, դեռ երկար մեր հիշողության մեջ հնչում էին հոգեթով ղողանջները: Համերգն ավարտվեց, ուրեմն՝ սպասենք հաջորդին և հուսանք, որ արցախյան հողում այլևս չեն դադարի հնչել ջութակն ու թավջութակը, որ կամերայինը շատ շուտով կդառնա սիմֆոնիկ, որ երկու տարի անց, երբ լրանա հրավիրված երաժիշտների պայմանագրերի ժամկետը՝ սիմֆոնիկի կյանքը դեռ երկար, շատ երկար  կշարունակվի…

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

———————————————————————————–

Կար ժամանակ, երբ Արցախում սիմֆոնիկ նվագախումբ ունենալու գաղափարը ուտոպիա էր թվում: Այսօր այդ ճանապարհին առաջին քայլերն են  արվում: Երևանից արվեստա գետներ են հրավիրվել, ովքեր, աշխատելով տեղի երաժիշտների հետ, պիտի ստեղծեն Արցախի սիմֆոնիկը: Սեփական  սիմֆոնիկ  նվագախումբ ունենալու գաղափարն արդեն  սարերի ետևում չէ:

Մարիետա Ապրեսյանը Ստեփանակերտի երաժշտական ուսումնարանի դասատու է, այժմ Արցախի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի ջութակահար: Նվագախմբում աշխատելու փորձ տիկին Մարիետան ունի, Բաքվում ապրած տարիներին  ընդգրկված էր տեղի նվագախմբերից մեկում: Միշտ երազել էր  ստեփանակերտյան  սիմֆոնիկի մասին, սակայն  պատկերացնել չէր կարող, որ դա այդքան շուտ իրականություն կդառնա:

Մարիետա Ապրեսյան (ջութակահար). «3 տարի աշխատել եմ հայտնի դիրիժոր Նիազիի   նվագախմբում: 78-ին, երբ եկա Ղարաբաղ, սիմֆոնիկի մասին երազելն անգամ խենթություն էր: Ջութակահարները քիչ էին, երաժիշտների մակարդակն այն չէր: Ճիշտ է, այսօր էլ չենք կարող համեմատվել, ասենք, հայաստանյան նվագախմբի երաժիշների հետ, բայց 25 տարվա ընթացքում որոշակի աշխատանք տարվել է, մենք մեր լսարանը նախապատրաստել ենք այս օրվան»:

Երբ մշակույթի նախարար  Արմեն Սարգսյանն առաջին անգամ խոսեց Արցախում սիմֆոնիկ նվագախումբ ունենալու գաղափարի  մասին, շատերին դա ուտոպիա էր թվում` ռոմանտիկ մարդու ռոմանտիկ մտածողության արդյունք: Իբր թե` ամեն ինչ  ունենք, սիմֆոնիկն է պակասում: Քչերն էին հավատում, որ դա  իրականանալի է, այն էլ՝ սեղմ ժամկետներում: Պետբյուջեից միջոցներ հատկացվեցին, ծախսերի մի մասն էլ իր վրա վերցրեց Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միությունը: Արդյունքում՝ սեպտեմբերի 10-ին հայաստանյան երաժիշտներից կազմված խումբը` տեղում սիմֆոնիկ նվագախումբ ստեղծելու պատրաստակամությամբ, ժամանեց Ստեփանակերտ:

Երևանյան  արվեստագետներին  ընդունեց հանրապետության վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը: Նա Արցախում ակադեմիական մշակույթի զարգացման կապակցությամբ իր գոհունակությունը հայտնեց` նշելով, որ սա ոչ միայն  մշակութային, այլ  նաև քաղաքական խնդիր է: «Այս նվագախումբը պիտի աշխարհին ճանաչելի դարձնենք ու նրանով աշխարհը պիտի ճանաչի մեզ»,- շեշտեց վարչապետը:

Խմբի ղեկավար, դիրիժոր Գևորգ Մուրադյանն այս գաղափարն իրատեսական է համարում: Արցախի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական  ղեկավարի և գլխավոր դիրիժորի կարգավիճակով իր առաջին  հարցազրույցում Գևորգ Մուրադյանն  արցախահայությանը շատ շուտով սեփական սիմֆոնիկի համերգն  ըմբոշխնելու հնարավորություն խոստացավ:

Գևորգ Մուրադյան (Արցախի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական  ղեկավար, գլխավոր դիրիժոր). «Շատ ուժեղ կազմով ենք եկել: Փորձառու  երաժիշտներից կազմված խումբ է աշխատելու արցախյան երաժիշտների հետ: Պետք է ասեմ, որ զրոյից չենք սկսում, հիմքը կա: Անընդմեջ աշխատանքի պայմաններում արդյունքն իրեն ուշացնել չի տա: Շատ լավ պետք է լինի, համոզված եմ»:

Մաեստրոյի ոգևորությունը վարակիչ է: Նրա փորձառությունը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ սա առաջին պահի ոգևորություն չէ: Գևորգ Մուրադյանն երկար տարիներ ղեկավարել է Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբն ու երգչախումբը, Երևանի սիմֆոնիկ նվագախմբի գլխավոր դիրիժորն էր, 18 տարի ղեկավարել է Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը:

«Ծրագրերը շատ-շատ են: Ամենամսյա երաժշտական հանդիպումներ կկազմակերպենք, պլանավորում ենք շրջագայություններ, նաև` բացօթյա համերգներ: Հիասքանչ բնություն ունեք, ստեղծագործող մարդու համար ներշնչանքի անսպառ աղբյուր է: Բեմահարթակի, լուսավորման լուծումներ կգտնենք, հիանալի բան կստացվի»:

Արցախի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի կմախքը հանդիսացող հայաստանյան  երաժիշտների խումբը 12 հոգուց է կազմված: Երաժիշտների՝ Արցախի սիմֆոնիկում հայտնվելու նախապատմությունը տարբեր է:

Ջութակահար Իրինա Սոկրատյանը խմբում է հայտնվել իր երևանյան պայմանագրի ավարտման կապակցությամբ: Արցախ հրավիրող գովազդը հետաքրքրել է նրան, դիմել է մաեստրո Գևորգ Մուրադյանին և դրական  պատասխան ստացել:

Իրինա Սոկրատյան (ջութակահար).  «Երկուսով 2 սենյականոց բնակարանում ենք ապրում: Ջուրն է միակ պրոբլեմը: Պարզվում է, որ այն  ամբողջ Ստեփանակերտում է պրոբլեմ: Ինչ արած, փորձում ենք ինչ-որ կերպ լուծում գտնել, հարմարվել»:

Խմբի անդամներից շատերը Արցախում առաջին անգամ  չեն: Այստեղ հանդես են եկել համերգներով, սիրահարվել թե’ բնությանը, թե’ բնակչությանը:

Դոնարա Զաքարյան (ջութակահար).  «Վաղուց եմ ծանոթ Ղարաբաղին: Տաղանդավոր և ուժեղ ժողովուրդ եք: Չնայած բարդ պայմաններին, միշտ ոգով ուժեղ եք մնացել: Ի՞նչ կարող եմ ասել երաժիշտների մասին: Բնական տվյալներ կան, անսպառ էներգիան ու սովորելու ցանկությունն էլ հետը, էլ ի՞նչն է պակասում: Կփորձենք աշխատել և ձեր վստահությունն արդարացնել»:

Աշոտ Ճենթերեճյան (կոնցերտմայստեր). «Սա լավ դպրոց  կլինի ձեր երաժիշտների համար: Պիտի ասեմ, որ փորձառու չեն, սակայն ամեն օր աշխատում են իրենց վրա, և օր-օրի արդյունքը տեսանելի է: Շատ կարճ ժամանակում նրանք վարպետություն ձեռք կբերեն: 1-2 ամիս հետո կարող ենք խոսել բավականին լուրջ կոլեկտիվի մասին»:

Երկու տարի նրանք կաշխատեն Արցախում` փորձելով ոտքի կանգնեցնել Արցախի սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նրանց տրամադրության տակ  է մայրաքաղաքի մշակույթի և երիտասարդության  պալատի մեծ դահլիճը, առայժմ փորձերն այնտեղ կկազմակերպեն,  իսկ 2 տարի հետո նախարար Արմեն Սարգսյանը նոր շենք է խոստացել:

Արմեն Սարգսյան (ԼՂՀ կրթության, մշակույթի և սպորտի նախարար). «Սիմֆոնիկ նվագախումբը մշակույթի սահմանադրությունն է: Մեր մշակութային կյանքի այդ բացը լրացնելով՝ ավարտում ենք ոլորտի կազմավորման գործընթացը: Բոլոր պայմանները կստեղծենք, միայն թե արդյունքը տեսանելի լինի: Համոզված եմ, որ այդ օրը հեռու չէ»:

Դեկտեմբերի 10-ին` հանրապետության  անկախության հանրաքվեի օրը, Արցախի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը հանդես կգա իր բացման համերգով: Զինվենք համբերությամբ և  սպասենք այդ աներևակայելի առաջնահամերգին` այն հույսով, որ մի օր այս նվագախումբը կներկայանա աշխարհին  և նաև նրանով աշխարհը կճանաչի մեզ:

 Մարինե ՄԿՐՏՉՅԱՆ

«ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ» ԹԵՄԱՅՈՎ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍ ԵՎՐԱԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆՈՒՄ

Եվրոպահայերի  Համագումարի նախաձեռնությամբ  սեպտեմբերի  27–ին  Եվրախորհրդարանում տեղի ունեցավ «Հայկական ճարտարապետական հուշարձանները Հարավային Կովկասում և Միջին Արևելքում»  ցուցահանդեսի բացումը: Ցուցահանդեսը, որը  կազմվել  է  “Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության կենտրոն”-ի կողմից, նպատակ ունի ցուցադրել, որ Ադրբեջանի և Թուրքիայի տարածքում գտնվող  հայկական եկեղեցիները, վանքերն ու խաչքարերը  միտումնավոր ավերվել ու ոչնչացվել են: Ցուցահանդեսի բացմանը ներկա էին Եվրախորհրդարանի և Եվրահանձնաժողովի անդամներ, Բելգիայի  ֆեդերալ  և տեղական կառավարության, ինչպես նաև դիվանագիտական կառույցների ներկայացուցիչներ: «Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության կենտրոն»-ի ներկայացուցիչ  Ջորջիո Բավայն իր ողջույնի խոսքում  հայկական պատմամշակութային ժառանգության ոչնչացումը գնահատել է որպես մշակութային տեռորիզմ: Եվրախորհրդարանի  պատգամավոր Յոնաս Շոստեդը, որը  հովանավորել էր ցուցահանդեսի  կազմակերպումը, վկայակոչելով  XX դարասկզբին Օսմանյան կայսրության քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ, նշել է, որ հայկական պատմա-մշակութային ժառանգության ոչնչացումը այդ նույն քաղաքականության շարունակությունն է: Ինչպես հայտնի է, հոկտեմբերի  6-ին  Եվրահանձնաժողովը պետք է հրապարակի Եվրամիության անդամակցության վերաբերյալ բանակցություններին Թուրքիայի պատրաստվածության մասին զեկույցը: Շվեդ պատգամավորի կարծիքով,  ազգային փոքրամասնությունների  նկատմամբ Թուրքիայի  ներկայիս քաղաքականության կասեցումը, հայոց ցեղասպանության ճանաչումը և Հայաստանի ապաշրջափակումը պետք է  բանակցությունների մաս կազմեն: Ցուցահանդեսին ներկա էր նաև Բենիլյուքս երկ րներում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան  Վիգեն Չիթեջյանը: Նրա գնահատմամբ,  նման միջոցառման կազմակերպումը շատ կարևոր է, քանզի հնարավորություն է ընձեռում  Եվրախորհրդարանի պատգամավորներին` ավելի մոտիկից ծանոթանալ հայոց պատմության բոլոր էջերին: Ցուցահանդեսը կշարունակվի  մինչև հոկտեմբերի  1–ը:

Նարինե ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ

ԵՐԳՉՈՒՀԻՆ, ԹԱՎՋՈՒԹԱԿԱՀԱՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՀԱՄԱՏԵՂ ՀԱՄԵՐԳԸ 

Հոկտեմբերի 3-ին Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի դահլիճում կայացավ երգչուհի Սոֆյա Արզումանյանի (կոլորատուր սոպրանո) և թավջութակահար Ալեքսանդր Կարախանյանի համատեղ համերգը, որին մասնակցեց նաև Արցախի պետական կապելլան (դիրիժոր և գեղղեկավար՝ Նինա Գրիգորյան):

Հիշեցնենք՝ դեռ ձմռանը, Արցախի պետական կապելլայի հետ ունեցած իրենց ելույթից հետո, ամուսնական զույգը խոստացել էր, որ կապելլայի հետ իրենց համագործակցությունը կշարունակվի, և իրենք էլ  նոր ծրագրով  հանդես կգան Ստեփանակերտում:

Ծրագիրն իսկապես նոր էր և բազմազան՝ Մոցարտ, Չայկովսկի, Աբրահամյան: Համերգի վերջում երգչուհին բեմ հրավիրեց իր առաջին ուսուցչուհուն՝ Սուսաննա Բալայանին, առանց որի, իր խոսքերով, ինքն այդ օրն այդ բեմում կանգնած չէր լինի: Մեր զրույցի ընթացքում Սուսաննան նշեց կապելլայի դիրիժոր և գեղղեկավար Նինա Գրիգորյանի անունը, ասելով, որ եթե ինքը սկսել է, ապա հենց Նինան է շարունակել Սոֆյային երաժշտական ասպարեզում ուղեկցելու դժվար գործը:

Այդպիսին է արվեստի աշխարհը, հատկապես երաժշտության աշխարհը. ոմանք իրենց կարողությունները փոխանցում են իրենց աշակերտներին, ոմանք էլ՝ մեզ, հասարակ հանդիսատեսին, իսկ գերնպատակը մնում է նույնը՝  սերունդներին փոխանցել երբեք չհնացող և միշտ արդիական դասական արվեստը:

Մի խոսքով՝ անմահ և անկրկնելի դասական երաժշտություն, հիանալի կատարում և ոգևորություն…

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s