№ 16 / 15 նոյեմբեր

«ՃԱՄՓԵՆ ՊԻՏԻ ՉԻՄԱՆԱ, ԹԵ ՈՒՐ ԿԵՐԹԱՄ ԵՍ» ԲԱՅՑ ԳՈՆԵ ԴՈՒ ՊԻՏԻ՞ ԻՄԱՆԱՍ

Հոկտեմբերի վերջին մի նշանակալից հանդիպում է կայացել, որը, զարմանալիորեն, չի արժանացել արցախյան լրատվամիջոցների պատշաճ ուշադրությանը (ասենք, հայաստանյան ԶԼՄ-ներն էլ հպանցիկ են լուսաբանել այն):

«Արմենպրեսի» մատուցմամբ տեղեկացանք, որ ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հոկտեմբերի 28-ին անցկացրել է աշխատանքային խորհրդակցություն, որին մասնակցել են ՀՀ եւ ԼՂ կառավարությունների անդամները: ՀՀ նախագահի մամլո գրասենյակից ստացված տեղեկատվության համաձայն, Ռ. Քոչարյանը նշել է, որ ԼՂՀ նախագահի հետ բազմաթիվ շփումների ընթացքում այն եզրակացության են հանգել, որ ՀՀ եւ ԼՂՀ գործադիր իշխանությունների համագործակցությունը կանոնակարգելու, հարաբերությունները որոշակի ֆորմալիզացիայի ենթարկելու խնդիր կա: Ըստ նրա, անհրաժեշտ են որոշ լուծումներ, որպեսզի հարաբերությունները ոչ միայն նախագահների, վարչապետների շփումներով պայմանավորված լինեն, այլեւ բոլոր նախարարությունները, գերատեսչություններն իրենց գործընկերների հետ ավելի կանոնակարգված ու ավելի նպատակաուղղված աշխատեն:

ԼՂՀ նախագահը, ՀՀ վարչապետը եւ ԼՂՀ վարչապետն էլ ներկայացրել են առաջադրված հարցերի վերաբերյալ իրենց նկատառումներն ու առաջարկությունները:

Այս սուղ տեղեկատվությունից կարելի է ենթադրել, որ երկու հայկական պետությունների, ավելի ճիշտ՝ դրանց ղեկավարությունների հարաբերություններում որոշակի պրոբլեմներ կան, որոնց հարթմանն էլ, հավանաբար, միտված էր այդ հանդիպումը: Դատելով ամեն ինչից, հանդիպման արդյունքները գոհացուցիչ էին, նամանավանդ, որոշ տեղեկությունների համաձայն, որոշվել է ավելացնել ԼՂՀ-ին տրվող միջպետական վարկը: Սա, ինչ խոսք, խրախուսելի է և կարելի է նշանակալից ձեռքբերում համարել (հուսանք, որ շարքային արցախցին ևս իր մաշկի վրա կզգա դա):

Բայց մի հանգամանք, այնուամենայնիվ, չի կարող չանհանգստացնել մեզ, այն է՝ նման հանդիպման ձևաչափը: Ուշադրություն դարձրեք՝ հանդիպում է անցկացվել երկու պետությունների նախագահների մասնակցությամբ, բայց այն ներկայացվում է այսպես՝ «ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն անցկացրել է աշխատանքային խորհրդակցություն, որին մասնակցել են ՀՀ եւ ԼՂ կառավարությունների անդամները»: Եւ ապա՝ Ռ. Քոչարյանն ինչ-որ բան է նշել, իսկ ԼՂՀ նախագահը, ՀՀ վարչապետը եւ ԼՂՀ վարչապետն էլ ներկայացրել են իրենց նկատառումներն ու առաջարկությունները: Որպեսզի իրավիճակն ավելի պարզ դառնա, ճգնեք պատկերացնել այսպիսի մի իրավիճակ՝ Գերմանիայի նախագահն անցկացրել է աշխատանքային խորհրդակցություն, որին մասնակցել են Գերմանիայի և Ֆրանսիայի կառավարությունների անդամները: Եւ ապա՝ Գերմանիայի կանցլերն ինչ-որ բան է նշել, իսկ Ֆրանսիայի նախագահը, Գերմանիայի վարչապետը և Ֆրանսիայի վարչապետը ներկայացրել են իրենց նկատառումներն ու առաջարկությունները:

Ընդ որում՝ ուշադրություն դարձրեք, Գերմանիայի նախագահը նստում է սեղանի գլխին, իսկ մյուսները, այդ թվում՝ Ֆրանսիայի նախագահը, խմբով՝ սեղանի շուրջ: Հենց այսպես է «Հայլուրն» ընդգծված ձևով ներկայացրել երկու հայկական պետությունների ղեկավարության աշխատանքային հանդիպումը՝ մտնում է Քոչարյանը, բոլորը ոտքի են կանգնում (կադրից դուրս է մնացել այն դրվագը, երբ ՀՀ և ԼՂՀ նախագահները միասին ներս են մտնում), Քոչարյանը նստում է սեղանի գլխին, որպեսզի դժվար հասկացողներն անգամ հասկանան, թե “кто в доме хозяин”:

Խնդրում եմ ճիշտ հասկանալ ինձ և չմեղադրել կատարվածը ծայրահեղացնելու մեջ: Ես հասկանում եմ, որ ՀՀ և ԼՂՀ հարաբերությունները Գերմանիայի ու Ֆրանսիայի հարաբերությունները չեն, որ մենք մի ժողովուրդ ենք, նույն իրավատնտեսաքաղաքական դաշտում ենք, որ մեր վերջնական նպատակը մայր Հայաստանին միավորվելն է և այլն: Բայց այսօրվա իրողությունը հետևյալն է՝ մենք աշխարհին ճգնում ենք ներկայանալ որպես անկախ պետություն, մեր ժողովուրդը հանրաքվեում քվեարկել է անկախության օգտին և իր ընտրյալներին պատվիրանել գործուն քայլեր ձեռնարկել անկախության ճանաչման ուղղությամբ, մեր իշխանություններն օրնիբուն խոսում են մեր նորանկախ երկրի միջազգային ճանաչման անհրաժեշտության մասին: Ու հանկարծ մենք ինքներս ի չիք ենք դարձնում այս ամենը: Ի վերջո, կա «պրոտոկոլ» հասկացություն, որ Քոչարյանը կարող էր գոնե ձեւականորեն պահպանել, իսկ Ղուկասյանն էլ պահանջել:

Որ սա պատահական երևույթ չէ, վկայում են նաև այլ իրողություններ: Այսպես, ամիսներ առաջ ԼՂՀ նախագահը Մոսկվայում մասնակցեց Համաշխարհային հայկական կազմակերպության հիմնադիր համագումարին՝ նստելով ոչ թե նախագահությունում (այնտեղ Քոչարյանն ու Պուտինն էին), այլ մյուսների պես տեղ զբաղեցնելով դահլիճում: Հիմա եկեք ծուռ նստենք ու ճիշտ խոսենք՝ եթե անգամ համահայկական շրջապատում չեն ընդունում մեր անկախությունն, ուրեմն ի՞նչ պահանջենք մյուսներից: Իսկ ահա երևանյան աշխատանքային հանդիպման ժամանակ ավելի դաժան ամրապնդեցինք մեր անճանաչությունը՝ համահայկականության մի առանձին հատվածում ևս:

Եւ այս ամենը կատարվում է միջազգային հանրության կողմից ԼՂՀ անկախության կամ ղարաբաղյան գործոնի (որպես տարածաշրջանային լուրջ ու ինքնուրույն ռազմաքաղաքական գործոնի) ընդունման հարցի լուրջ քննարկումներին զուգընթաց: ԵԱՀԿ-ն, ԱՄՆ-ն, մի քանի այլ տարածքների հետ միասին, Լեռնային Ղարաբաղն առանձնացնում են որպես նման հեռանկար ունեցող երկիր: Ու ակնկալում են, որ մենք ի վիճակի կլինենք ապացուցելու մեր ինքնուրույն քաղաքական գոյությունը: Այս ենթատեքստում ԼՂՀ ղեկավարությունը պիտի սկզբունքայնություն, կամք ու համարձակություն ունենա իր վրա վերցնելու տարածաշրջանային լուրջ ռազմաքաղաքական գործոն լինելու պատասխանատվությունը, ինչը ենթադրում է նաև Հայաստանի հետ հարաբերություններում (և հատկապես՝ ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման կտրվածքով) իրավունքների ու պատասխանատվության չափի հստակեցում ու սահմանազատում:

Թե չէ՝ ամեն ինչ միջանձնային հարաբերությունների հենքի վրա է, ինչն ամենավտանգավորն է: ՀՀ-ի ու ԼՂՀ-ի հարաբերությունները չպիտի խարսխված լինեն երկու ղեկավարների «ախպերական» հարաբերությունների ու անդրկուլիսյան պայմանավորվածությունների վրա, այլ պիտի միջպետական իրավական հարաբերությունների հենքի վրա լինեն (ՀՀ նախագահ Ռ. Քոչարյանն էլ պիտի գիտակցի, որ առկա հարաբերությունների հենքը չափազանց վտանգավոր է լինելու վաղը, երբ արդեն ինքը չի լինելու ՀՀ ղեկին): Կամ էլ թող հրապարակավ հայտարարվի երկու հայկական պետությունների միավորման գործընթացի մասին, որպեսզի ամենքի համար ամեն ինչ պարզ լինի: Այլապես նման «երկդիմի» խաղերը ընդունելի չեն աշխարհում ու վտանգներով են հղի: Առիթ ենք ունեցել ասելու, որ նրանք, ում ուզում ենք «խաբել» մեր «անկախություն-չանկախություն» սուպերմանևրային խաղերով, մեզ նման հարյուրին կտանեն ջրի ու ծարավ հետ կբերեն:

Բայց այս բոլոր հարցերը ոչ այնքան երկու ղեկավարների լուծելիք հարցերն են, որքան երկու հանրությունների: Ավելորդ չլինի մեկ անգամ էլ հիշեցնել, որ ԼՂՀ-ում դեռևս 1991-ին է հանրաքվե անցկացվել, որի արդյունքները հայտնի են բոլորին: Իսկ ինչ վերաբերում է նույն իրավատնտեսաքաղաքական դաշտին, ապա եվրոպական երկրներն էլ հիմա իրենց միասնական դաշտն են ստեղծում: Եւ ոչինչ: Ոչ մի նախագահ մյուսի մոտ իր կարգավիճակը չի նեղացնում:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

«Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ը ճանաչվեց

«Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ի բաժանորդները SMS տեղեկություն են ստացել առ այն, որ ընկերությունը շահել է Հայաստանում գործելու իրավունք-արտոնագիր: Շատերն իսկույն ուրախացան, կարծելով, որ այսուհետ  տեղական բջջային հեռախոսները հասանելի կլինեն նաեւ Հայաստանում, սակայն պարզվեց, որ «Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ը դուստր ձեռնարկության միջոցով պարզապես ընդլայնել է իր գործունեության շրջանակները:

Փաստն ինքնին մեծ արձագանք ստացավ. ոմանք այն օգտագործեցին որպես հերթական հակաղարաբաղյան փաստարկ, մյուսները, օրինակ՝ ՀՀ վարչապետը, որակեցին այն որպես քաղաքական լուրջ քայլ: Իսկ ընկերության ղեկավարությունը ոչ մի կերպ չի մեկնաբանում կատարվածը: Իսկ ահա ադրբեջանական կողմը ևս մի առիթ ստացավ ինչ-որ բանից բողոքելու, թեև անհասկանալի մնաց, թե այս մի դեպքում ինչ «անօրինության» դեմ են բողոքում: Ամենահետաքրքիրն այս առումով այն է, որ «Ղարաբաղ Տելեկոմ»-ը, որի գործունեության դեմ պայքարում է պաշտոնական Բաքուն, ստացել է ճանաչված պետության արտոնագիր, եւ այլևս ոչ ոք չի կարող «ապօրինի» համարել նրա գործունեությունը:

Ի՞նչ ենք ակնկալում առաջիկա մարաթոնից

Նոյեմբերի 25-ին Լոս-Անջելեսում կկայանա հերթական հեռուստամարաթոնը, որը կոչված է շարունակելու «Հյուսիս-հարավ» ավտոմայրուղու ֆինանսական աջակցությունը: Հիշեցնենք, որ նոյեմբերի 9-ին բացվել է մայրուղու Սարուշեն-Կարմիր շուկա հատվածը: Բացման արարողության ժամանակ ԼՂՀ նախագահը հույս է հայտնել, որ առաջիկա երկու տարում շինարարությունը կավարտվի: Ասել է թե՝ ակնկալում ենք, որ առաջիկա մարաթոնի ժամանակ ավելի շատ գումար կժողովվի, քան նախորդների ընթացքում:

Քանդումն ու շինումը կհամակարգվեն

Վերջին տարիներին մեզ մոտ լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ են կատարվում, ընդ որում դրանք իրականացնում են ամենատարբեր կազմակերպություններ: Պետական մարմինները հաճախ տեղյակ էլ չեն լինում, թե ով եւ որտեղ է կատարում շինարարական կամ նույնիսկ քանդման աշխատանքներ: Ավելին, պետական կամ համայնքային մարմինների ներկայացուցիչները հաճախ չեն ներգրավվում նորակառույցն ընդունող հանձնաժողովների կազմում: Արդյունքում՝ երբեմն քանդվում են նաև պատմական կամ ճարտարապետական արժեք հանդիսացող շինություններ, կառուցվում շենքեր, որոնք չեն համապատասխանում անհրաժեշտ չափանիշներին: Եղել են դեպքեր, երբ նորակառույցն անմիջապես համարվել է քանդման կամ վերակառուցման ենթակա:

Նման դեպք, օրինակ, տեղի է ունեցել Նոր Շահումյանի Քնարավան գյուղում, որն ամերիկահայ բարերարի միջոցներով կառուցում է «Երկիր» կազմակերպությունը: Նոր Շահումյանի թերթի խմբագիրը հանդես է եկել «Ազատ Արցախ» թերթում մի հոդվածով, ըստ որի ոչ մի պաշտոնական մարմին տեղյակ չէ, որ շրջանում կառուցվել է մի ամբողջ գյուղ, ընդ որում, հնարավոր է՝ զանազան խախտումներով:

Հայտնի չէ՝ նշյալ հրապարակումն էր պատճառ, թե ոչ, բայց կառավարությունն օրերս որոշում է ընդունել հանրապետությունում տարվող շինարարության եւ քանդման աշխատանքների խստագույնս համակարգման մասին:

Ինչպիսի՞ն կլինեն կադրային փոփոխությունները

Սպասվող կադրային փոփոխությունների մասին ԼՂՀ նախագահի ասածը  դժվար թե իրականացվի  մինչև Ա. Ղուկասյանի վերադարձը ԱՄՆ-ից: Սակայն արդեն շրջանառության մեջ են տարբեր վարկածներ: Մասնավորապես, խոսվում է ուժային կառույցների ղեկավարների «փոխատեղման» մասին: Կան զրույցներ նաեւ որոշ նախարարությունների արդեն ավանդական դարձած միացման-բաժանման մասին:

Տեղացի որոշ փորձագետների մոտ տարակուսանքի տեղիք է տվել հատկապես սպասվող փոփոխությունների համար ընտրված ժամանակը՝ խորհրդարանական հերթական ընտրություններին ամիսներ են մնացել, ընտրություններ, որոնց արդյունքներն, ի տարբերություն նախորդի, դժվար կանխատեսելի են: Մնում է ենթադրել, որ փոփոխությունների համար այլ, մեզ անհայտ պատճառներ էլ կան:

Արցախցի երեխաները՝ երեւանյան բեմում

Տաղանդավոր արցախցիների մի զգալի մասը գերադասում է ապրել եւ ստեղծագործել ուրիշ երկրներում: Պատճառը՝ հայրենիքում առայժմ ստեղծված չեն բոլոր անհրաժեշտ պայմանները անհատի զարգացման համար: Այս կարծիքին է նաև Ստեփանակերտի երաժշտական ուսումնարանի տնօրեն Լիրա Քոչարյանը, որ վերջերս պայմանագիր է կնքել Երեւանի երգի պետական թատրոնի ղեկավար Արթուր Գրիգորյանի հետ՝ արցախցի շնորհալի երեխաների համար յուրատիպ «Фабрика звезд» կազմակերպելու մասին:

Նորերս Երեւանում կայացած երկօրյա համերգային ծրագրին մասնակցել են 30 արցախցի երեխաներ: Նրանցից վեց հոգու Արթուր Գրիգորյանն առաջարկել է մնալ իր ղեկավարած թատրոնում:

Համերգներից զատ երեխաները «մաստեր-կլաս»-ներ են ստացել հայ հայտնի երաժիշտներից, այցելել տեսարժան վայրեր, հանգստացել եւ աշխատել: Լիրա Քոչարյանի խոսքերով՝ համերգները հեռարձակվել են բազմաթիվ ալիքներով, լույս կտեսնի նաեւ DVD-սկավառակ՝ երեխաների երգերով:

Արցախի երաժիշտների համար չափազանց դժվար է եվրոպական բեմեր դուրս գալ, բայց ի՞նչն է խանգարում նրանց համար հայկական բեմերի «մատչելիությանը»՝ տարակուսում է Լ. Քոչարյանը:
ԿՐՈՆԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՎԿԱՍՈՒՄ

Հայտարարություն

Լրատվամիջոցների կովկասյան ինստիտուտը ներկայացնում է իր նոր հրատարակությունը

ԼԿԻ նոր հրատարակությունը իրենից ներկայացնում է 2003թ. ապրիլին տեղի ունեցած «Կրոնը և քաղաքականությունը Կովկասում» խորագրով գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, որին հեղինակել են ճանաչված գիտնականներ Հայաստանից, Վրաստանից, Ռուսաստանից, ԱՄՆ-ից և Ֆինլանդիայից: Գիրքն անդրադառնում է տարածաշրջանում կրոնին և քաղաքակնությանը վերաբերող առավել արդիական խնդիրներին, այդ թվում` հյուսիսկովկասյան իսլամական ծայրահեղականության միտումներին, ուղղափառ պուրիստների և հակաէկումենիստների գործունեությանը Վրաստանում, Ադրբեջանում թափ առած իսլամական վերածննդին, հայկական սփյուռքում կրոնական և քաղաքական տարաձայնություններին և դրանց արտացոլմանը Հայաստանում, ինչպես նաև ռուս ուղղափառ եկեղեցու դերին բազմազգ Ռուսաստանում: Ժողովածուն ուղղված է ընթերցողական լայն շրջանակի, մասնավորապես` արդիական խնդիրներ լուսաբանող լրագրողներին և բոլոր նրանց, ում հուզում են կրոնական և քաղաքական խնդիրները Կովկասում և այլուր:

Լրացուցիչ տեղեկությունների համար կարող եք դիմել ԼԿԻ հրատարակությունների բաժնի պատասխանատու Աննա Կարագուլյանին կամ գիտահետազոտական բաժնի պատասխանատու Ռուզաննա Ամիրաղյանին:

էլ.փոստ` anna@caucasusmedia.org կամ research@caucasusmedia.org

ԱՇՈՏ ՂՈՒԼՅԱՆ. «ՍԱ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ԱՅՑՆ ԷՐ ԱՄՆ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԳՈՐԾՆԱԽԱՐԱՐ»

Հոկտեմբերի 18-ից 28-ը տասնօրյա այցով  ԱՄՆ-ում էր գտնվում ԼՂՀ արտգործնախարար Աշոտ Ղուլյանը: Նոյեմբերի 2-ին նախարարի տված մամլո ասուլիսն ամբողջությամբ նվիրված էր այդ թեմային: Ինչպես ասուլիսի սկզբում նշեց Ա. Ղուլյանը, սա ԱՄՆ կատարած իր առաջին այցն էր՝ ԼՂՀ արտգործնախարարի պաշտոնում, ընդ որում բավականին հագեցված ծրագրով՝  հանդիպումներ և ելույթներ Վաշինգտոնում, Նյու-Յորքում, Դետրոյտում, Չիկագոյում, մասնավորապես՝ Վաշինգտոնի միջազգային և ռազմավարական  խորհրդատվությունների կենտրոնում, Նյու-Յորքի Կոլումբիայի համալսարանում, Միչիգանի համալսարանի կողմից կազմակերպված համաժողովում, Չիկագոյի հյուսիս-արևմտյան համալսարանի միջազգային և համերկրական ուսումնասիրությունների կենտրոնում: Սրանք նախարարը դասեց իր հանդիպումների առաջին խմբին՝ ընդհանուր առմամբ իր հանդիպումները բաժանելով երեք խմբի: Երկրորդ խումբը  քաղաքական խորհրդատվությունների  կարգի հանդիպումներ էին, որոնց ընթացքում Ա.Ղուլյանը հանդիպեց նաև Մինսկի խմբի ամերիկյան համանախագահ Սթիվեն Մանի հետ:

Երրորդ խմբի հանդիպումները նախարարը որակեց որպես համայնքային նշանակության հանդիպումների շարք. դրանք հիմնականում ՀԲԸՄ նախագահ Լուիզ Սիմոն Մանուկյանի և NK Arts կազմակերպության անդամների հետ հանդիպումներն էին: Եղան նաև այլ հանդիպումներ:

Ինչպես նշեց նախարարը, ԱՄՆ այցելության հրավերը Միչիգանի համալսարանի կողմից էր, որտեղ նախատեսված էր «Հայաստանը և հարավային Կովկասը. արտաքին քաղաքականության նոր մարտահրավերներ» թեմայով համաժողով: Այն կայացավ հոկտեմբերի 21-ից 24-ը: Համաժողովի վերջին երկու օրերին էր նախատեսված Ա.Ղուլյանի մասնակցությունը, քանի որ ընդգրկված հարցերի շարքում այդ երկու օրերին էր նախատեսված Ղարաբաղյան հիմնախնդրի քննարկումը: «Բայց հաշվի առնելով, որ սա իմ առաջին այցելությունն էր ԱՄՆ, մենք հարմար գտանք, որ բացի այդ համաժողովին մասնակցելուց, նախատեսենք նաև մի շարք այլ հանդիպումներ»,-ասաց Ա.Ղուլյանը: Նախարարը, սակայն, գնահատական չտվեց ԱՄՆ կատարած իր այցին: «Չեմ ուզում գնահատական տալ իմ այդ այցելությանը, որովհետև բոլոր դեպքերում դա, ինչ-որ չափով, սուբյեկտիվ կարծիք կլինի, սակայն, հաշվի առնելով այս հանդիպումների մասնակիցների տպավորությունները՝ միայն մի բան կարող եմ ասել, որ ընդհանուր առմամբ այցելությունը և այդ ընթացքում կայացած հանդիպումները օգտակար էին, և կարծում եմ՝ երկուստեք»,- այնուամենայնիվ նշեց նա:

Ինչ վերաբերում է ելույթներին, նախարար Ղուլյանը նշեց, որ հաշվի առնելով լսարանը, ինքը փորձում էր տարբեր կտրվածքներով ներկայացնել ղարաբաղյան հիմնախնդիրը: «Ու եթե փորձենք դասակարգել, ապա Միչիգանի կոնֆերանսի ժամանակ իմ ներկայացրած տեսակետը ԼՂՀ պետական կառույցների պաշտոնական տեսակետն էր, որը հիմնականում ներկայացնում էր ղարաբաղյան հակամարտության ընթացքը և բանակցային գործընթացի ընդհանուր կտրվածքը, ինչպես նաև Ղարաբաղում իրականացվող բարեփոխումնեն ու պետական շինարարությունը»,-նշեց նախարարը: Վերջին թեման գերակշռող էր նաև Վաշինգտոնի ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնում ունեցած նախարարի ելույթում:

Մինսկի խմբի համանախագահի հետ հանդիպման ժամանակ նախարարը քննարկեց բանակցային գործընթացների այսօրվա զարգացումները:

Հայաստան համահայկական հիմնադրամի Նյու-Յորքի մասնաճյուղի վարչության անդամների հետ հիմնականում քննարկվեցին հերթական հեռուստամարաթոնին առնչվող հարցեր, որի ընթացքում սպասվում է ԼՂՀ նախագահի այցը ԱՄՆ:

Ինչ վերաբերում է սփյուռքահայերին, ինչպես նշեց նախարարը, նրանք մեծ հետաքրքրություն էին ցուցաբերում Արցախի հանդեպ: Նրանց, մասնավորապես, հետաքրքրում էր, թե ինչ է փոխվել մեր երկրում ընթացիկ տարվա ընթացքում և ինչպես են ընթանում այն ծրագրերը, որոնք իրականացվում են սփյուռքի աջակցությամբ:

Ասուլիսի վերջում նախարարը պատասխանեց նաև լրագրողների հարցերին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Մեկ նախադասությամբ

Ոչ պաշտոնական տվյալներով՝ 2005 թ. Հայաստանը 2 միլիարդով կավելացնի ԼՂՀ-ին տրամադրվող միջպետական վարկը /վերջին տարիներին այն կազմում էր 9 մլրդ դրամ/:

Հայաստանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպանը հանդես է եկել բավականին կոշտ հայտարարությամբ, որտեղ նեշել է, որ Թերի Դեվիսի ոչ հայանպաստ զեկույցը ԵԽԽՎ-ում ոչ մի կապ չունի Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշման հետ, եւ որ իր երկիրը ղարաբաղյան հակամարտության լուծումը տեսնում է փոխզիջումների մեջ:

ԱՄՆ-ն Ադրբեջանին առաջարկել է տներ կառուցել ցայսօր  վրաններում պահվող փախստականների համար, ինչին ադրբեջանական կողմը դեմ է արտահայտվել:

Գերմանացի արվեստագետ Կլաուս Հաթթենբահը պատրաստվում է գիրք հրատարակել Արցախի նկարիչների մասին:

Ընթացիկ տարում տարբեր կարգի բնական աղետները Արցախի գյուղատնտեսությանը մի քանի միլիարդ դրամի վնաս են հասցրել:

«Պատերազմի եւ խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտը» (IWPR) «Դեմո»-ի եւ այլ ԶԼՄ-ների երիտասարդ լրագրողների համար կազմակերպել է թրենինգ՝ լրագրության միջազգային ստանդարտները թեմայով:

ԼՂՀ դատախազությունում եւ Գնումների պետական վարչությունում ԱԺ Վերահսկիչ պալատի ստուգումների արդյունքում հայտնաբերված թերությունները հանրությանն այդպես էլ հասու չեղան:

Բյուջեից դոտացիա ստանալու հայտեր են ներկայացրել մի քանի հասարակական կազմակերպություններ, թեև առայսօր պարզ չէ, թե ինչ սկզբունքներով են ՀԿ-ներն ընտրվում ֆինանսական աջակցության համար:

Հայաստանի կրթության նախարարն այցելել է ԼՂՀ Շահումյանի շրջան:

Ֆուտբոլի առաջին հանրապետական առաջնության հաղթող է ճանաչվել «Լեռնային Արցախ – 2» թիմը:

Երեւանում լույս է տեսել Շահեն Մկրտչյանի «Վանդալիզմ» գիրքը /անգլերեն/, որում տեղ են գտել Արցախում իրականացված մշակութային ցեղասպանությունը հաստատող 135 փաստաթղթեր եւ լուսանկարներ:

——————————————————————————————-

Դեմո / մեկնաբանություններ

Ո՞Վ Է ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ ՀԱԿԱԴՐՈՒՄ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ
կամ՝ կարդանք տե՞քստը, թե՞ ենթատեքստը

Զոհված ազատամարտիկների հարազատների միությունում տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ և դրանից հետո՝ տպավորությունները կիսելով լրագրողների հետ, ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը,  մի քանի կարեւոր հայտարարություններ անելուց հետո, հավելեց. «ժողովուրդը եւ իշխանությունը նույն իրողությունն են. մենք մեկ միասնական մարմին ենք եւ ոչ ոքի թույլ չենք տա ժողովրդին հակադրել իշխանություններին, ոչ մեկը իրավունք չունի ժողովրդին հակադրել իշխանություններին. դա հանցագործություն է»£

Նախագահի այս հայտարարությունը լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս: Ու՞մ նկատի ուներ նա, ո՞վ է ժողովրդին հակադրում իշխանություններին: Եթե նա նկատի ուներ որոշ իշխանավորների, ովքեր, իր ասելով՝ «հեռացել են ժողովրդից եւ չեն վայելում նրա հարգանքը… որոշ տեղեր նկատվում են լճացման պրոցեսներ, ինչը շատ վտանգավոր է մեր ապագայի համար», մանավանդ, որ «իշխանությունները պետք է կոմպետենտ լինեն, լինեն արհեստավարժ եւ մարդկային՝ ժողովրդի հանդեպ», ապա ամեն ինչ հասկանալի է, առավել ևս, որ Ա.Ղուկասյանը հիշյալ հանդիպումների ժամանակ խոսել է գալիք կադրային փոփոխությունների մասին՝ «փոփոխություններ կլինեն կառավարության կազմում. ես գտնում եմ, որ պետք է հստակեցնենք մեր մոտեցումները ռազմավարական եւ տակտիկական հարցերի վերաբերյալ»: Ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, որ նման եզրակացությունների համար հիմք  են հանդիսացել «վերահսկողական որոշ ծառայությունների» ուսումնասիրությունները:

Այս պարագայում ամեն ինչ հասկանալի է, սակայն տեղական մի շարք փորձագետներ նախագահի խոսքերում այլ ենթատեքստ են տեսնում: Նրանց կարծիքով, նախագահն, այո, քննադատում է իր գլխավորած գործադիր իշխանությունը, պատասխանատվության իր բաժինն է վերցնում, բայց ժողովրդին իշխանություններին հակադրողների այլ հասցեներ է ակնարկում: Այսինքն, ընդունելով հանդերձ առկա թերությունները, նա, այնուամենայնիվ, անթույլատրելի է համարում այդ ամենից ելնելով իշխանություններին հակադրել ժողովրդին, ինչը, դատելով նրա նախկին մի քանի ելույթներից ու հանրությանը հասու դարձած անդրկուլիսյան զրույցներից, անում են ընդդիմադիրները և որոշ լրատվամիջոցներ: Ի դեպ, մեր թերթին տված հարցազրույցում նման հանդիմանությամբ հանդես է եկել նաև ԱԺ խոսնակ Օլեգ Եսայանը:

Այս պարագայում արդեն հանրության հարցադրումներն էլ են փոխվում: Ո՞վ է, իսկապես, ժողովրդին հակադրում իշխանություններին: Եթե իշխանավորներին, օրենքին հակառակ, ֆանտաստիկ արտոնություններ են տրվում (արտոնյալ ու մեծածավալ վարկեր ստանալ, դղյակներ կառուցել, մերսեդեսներ գնել, մենաշնորհներ ունենալ բիզնեսում և այլն, և այլն), իսկ մարդիկ օրվա հացի խնդիր ունեն, եթե մարդկանց կենսաթոշակը (ընդգծենք՝ կենսա…), ասենք, 10 հազար է, իսկ նախարարը ստանում է 250 հազար, ասել է թե՝ 25 անգամ շատ, ապա նշանակում է, որ ստեղծված է անդունդ իշխանավորների և ժողովրդի միջև: Ու հարց է ծագում՝ ո՞վ է ժողովրդին հակադրում իշխանություններին. նրա՞նք, ովքեր ստեղծել են այս անդունդը (իմա՝ իշխանությունները), թե՞ նրանք, ովքեր խոսում են այս մասին: Երեխայի համար անգամ պարզ է, թե ով է մեղավորը:

Այսպես թե այնպես, հուսանք, որ նախագահն ասել է ընդամենը այն, ինչ ասել է, այսինքն՝ նկատի ունենանք տեքստը, այլ ոչ թե ենթատեքստը: Համենայն դեպս, իշխանու-թյունների հետագա քայլերից պարզ կդառնա, թե ինչպես են իրենք իմաստավորում այդ խոսքերը:

ՉԿԱՆ ՍԽԱԼ ՀԱՐՑԵՐ, ԿԱՆ ՍԽԱԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐ
կամ՝ հաճելի ու տհաճ հարցերի մասին

ԼՂՀ կոմունիստական կուսակցության ղեկավար Հրանտ Մելքումյանը հրաժարվել է պատասխանել «Դեմո»-ի թղթակցի հարցերին, պատճառաբանելով, որ առաջադրված հարցերն անհաճո են իրեն: Մեր թղթակցի հարցերն, իրոք, հավուր պատշաճի և հերթապահ հարցեր չէին, այլ նպատակ ունեին լուրջ, կարծիքների բախմամբ խոսակցություն ծավալել կուսակցության ներսում և նրա շուրջ ծավալված մթնոլորտի մասին, պարզություն մտցնել մի շարք ասեկոսեների առնչությամբ և, ըստ այդմ էլ, հանրությանը հստակ ներկայացնել արցախյան քաղաքական ուժերից մեկի դիրքորոշումը ներքաղաքական և արտաքին-քաղաքական ոլորտներում: Քանի որ «Դեմո»-ն հանրային թերթ է, ապա, բնական է, չէր կարող չանդրադառնալ հանրությունում առկա տրամադրություններին ու կարծիքներին, ուստի այդ ամենը ժողովել է և ամփոփ տեսքով ներկայացրել կուսակցության առաջնորդին: Մանավանդ, որ դրանից մի քանի օր առաջ կայացել էր կոմկուսի համագումարը, որը պիտի որ պատասխան տված լիներ բոլոր հարցերին և հստակեցրած լիներ կուսակցության դիրքորոշումը:

Ինչ-որ է, սա չէ կարևորը, քանի որ, ի վերջո, լրատվական դաշտում նման միջադեպերը սովորական երևույթ են, ավելին՝ ցանկացած մարդ կամ քաղաքական ուժ իրավունք ունի ինքնուրույն որոշել, թե ում հետ համագործակցել, այդ թվում՝ լրատվամիջոցների: Պարզապես կատարվածը մտորումների տեղիք է տալիս: Երբ մարդու մեկը իմաստուններից մեկին անհաճո հարց է տվել, և վերջինիս մտերիմները խորհուրդ են տվել չպատասխանել սխալ հարցերի, իմաստունն ասել է՝ «չկան սխալ հարցեր, կան սխալ պատասխաններ»: Ասել է թե՝ մարդ սովորաբար սխալ է անվանում այն հարցերը, որոնք կարող են իրեն մղել սխալ պատասխանների: Այս պարագայում մեղավոր պիտի փնտրես ոչ թե հարցատուի կամ նրա տված հարցերի մեջ, այլ ինքդ քո մեջ, կասկածես ոչ թե հարցատուին կամ նրա տված հարցին, այլ սեփական պատրաստվածությանդ, ճիշտ պատասխաններ տալու սեփական ունակությանդ, սկզբունքներիդ ու դիրքորոշումներիդ հստակությանը:

Մեզ համար տվյալ պահին ամենակարևորն այն է, որ մեր հարցերով չենք վիրավորել քաղաքական գործչի մարդկային արժանապատվությունը, այսինքն՝ հարցերը, սուր լինելով հանդերձ, կոռեկտ էին: Ավելացնենք նաև, որ մերժում ստանալով հանդերձ՝ մեր արժանապատվությունը վիրավորված չենք համարում: Պարզապես որոշ բաներ այս պարագայում մեզ համար հասկանալի և ընդունելի չեն: Եթե քաղաքական ուժը լուրջ հայտ է ներկայացնում երկրի քաղաքական դաշտում իր ազդեցիկ տեղն ունենալու համար, ապա նա պիտի օգտագործի ցանկացած առիթ՝ շփվելու մարդկանց հետ, քարոզելու սեփական գաղափարները, ճշտելու-ընդլայնելու իր ընտրազանգվածը: Մեր պարագայում հիշյալ կուսակցությունը հրաժարվել է ոչ միայն մեզ հետ, այլև մեր թերթի հարյուրավոր ընթերցողների հետ երկխոսելուց, ինչը, բնականաբար, լուրջ չենք համարում: Ինչ վերաբերում է հաճո-անհաճո հարցերին, ապա, փառք Աստծո, կուսակցությունն ունի իր պաշտոնաթերթը, ասել է թե՝ հաճո հարցեր ստանալու ու պատասխանելու շարունակական հաճույքի հնարավորությունը: Բայց քաղաքական կյանքը հաճելի կողմերից զատ նաև այլ կողմեր ունի, ուստի ցանկացած ուժ, որ ուզում է կայանալ, պիտի պատրաստ լինի դրան:

ԿԱՅԱՆԱԼՈՒՆ ՍՊԱՍԵԼԻՍ
կամ՝ քաղաքական դաշտի խորդուբորդությունները

Նորերս ԼՂՀ Ազգային ժողովն առաջին ընթերցմամբ ընդունել է Ընտրական օրենսգիրքը: Այն կարելի է, առանց դույզն ինչ չափազանցության, պատմական իրադարձություն համարել, քանի որ առաջին անգամ նորանկախ ԼՂՀ խորհրդարանական պատմության մեջ ներմուծվում է համամասնական ընտրակարգ: Քաղաքական դաշտի նրբություններին ոչ այնքան իրազեկ ընթերցողների համար պարզաբանենք, որ այսուհետ ԼՂՀ ԱԺ ընտրություններում պատգամավորներն ընտրվելու են ոչ միայն մեծամասնական ընտրակարգով (երբ առաջադրվում են անհատներ), այլև կուսակցական ցուցակներով (այսինքն՝ վստահության քվե է տրվելու նաև քաղաքական ուժերին):

Այս առնչությամբ հարկ է ասել, որ մենք մի քիչ ուշացել ենք  և գրեթե պատմական անհրաժեշտություն էր այդ քայլին դիմելը նախորդ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ: Սովորաբար մյուս չճանաչված պետությունների համեմատությամբ որոշակի առավելություններ ունեցող մեր երկիրն այս հարցում զիջել է նրանցից որոշների: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ Հայաստանում վաղուց են արմատավորել համամասնական ընտրակարգը (իսկ չէ՞ որ մենք միշտ պնդում ենք, որ նույն իրավա-քաղաքական դաշտում ենք), չենք խոսում նաև այն մասին, որ նույն Հայաստանում, ինչպես նաև Ռուսաստանում արդեն լուրջ քննարկումներ են ընթանում խորհրդարանական ընտրությունները միայն համամասնական ընտրակարգով անցկացնելու մասին:

Ինչ որ է, կարևորն այն չէ, որ ուշացել ու նոր ենք սկսում, կարևորն այն է, որ, ի վերջո, սկսում ենք: Ցանկացած քաղաքակիրթ երկրում սա քաղաքական ուժերի, կուսակցությունների կայացման հիմնական ուղին է: Եւ համամասնական ընտրակարգի հիմնական նպատակն էլ հենց դա է՝ նպաստել քաղաքական ուժերի կայացմանը ու երկրի կյանքին նրանց լիիրավ մասնակցությանը: Այս առումով մինչև հիմա էլ տարակուսանքի տեղիք է տալիս նախորդ խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին (երբ քննարկվում էր համամասնական ընտրակարգի ներմուծման հնարավորությունը) մեր կուսակցությունների դիրքորոշումը: Հիշեցնենք, ՀՅԴ-ից բացի մյուս գրեթե բոլոր կուսակցությունները դեմ եղան այս նախաձեռնությանը, պատճառաբանելով, որ իրենք դեռ պատրաստ չեն, դեռ չեն կայացել: Մեղմ ասած, սա աբսուրդ էր, անհավատալի իրողություն: Ով-ով, բայց կուսակցությունները չպիտի դեմ լինեն ու հատկապես նման պատճառաբանությամբ, քանի որ քաղաքական ուժի կայացման միակ ճանապարհը երկրի քաղաքական կյանքին մասնակցելն է, իշխանության համար պայքարելը, իմա՝ այդ ճանապարհով սեփական ծրագիրն իրականացնելը (ի վերջո, անջուր լողավազանում լողալ չեն սովորում, որ հետո ջրում լողանան):

Այսօր հումորով ենք նայում այդ ժամանակներին, բայց, արի ու տես, որ քաղաքական ուժերի «աճի հիվանդությունը» շարունակվում է ու դեռ չի բուժվել: Այսպես, համամասնական ընտրակարգի ընդունումից հետո երկրորդ կարևոր խնդիրն այն է, թե ինչպիսին է լինելու համամասնական և մեծամասնական տեղերի հարաբերակցությունը: ԺԱՄ կուսակցությունը գտնում է, որ պիտի լինեն 11 համամասնական և 22 մեծամասնական տեղեր (ի դեպ, որոշ ժամականներ չեն կիսում այս կարծիքը), այսինքն՝ հնարավորինս նեղացնելով համամասնականի հնարավորությունները: Եւ դարձյալ պատճառաբանությունը նույնն է՝ դեռ կարգին չենք կայացել: Հասկանու՞մ են, արդյոք, հարգելի ժամականները, որ նման վերաբերմունքով առաջին հերթին իրենց են վիրավորում: Լինելով իշխանամետ ու իշխանածին քաղաքական ուժ՝ այն վերջին տարիներին ուներ սույն կարգավիճակից բխող բոլոր հնարավոր լծակները: Չենք կարծում, որ որևէ քաղաքական ուժ (այդ թվում՝ ԺԱՄ-ը) կարող է այնքան ապաշնորհ լինել, որ այդքան լծակներ ունենալով հանդերձ, այս կամ այն ձևով չկայանար: Այդ դեպքում ինչպե՞ս պիտի կայանային հիշյալ լծակները չունեցող մյուս կուսակցությունները:

Իսկ եթե ժամականների պատճառաբանությունը վերաբերում է ոչ թե իրենց, այլ մյուս քաղաքական ուժերին, ապա, կարծում ենք, ոչ ոք չի վիճարկի, որ ՀՅԴ-ն շատ վաղուց արդեն կայացած (երկար ժամանակ՝ միակ կայացած) քաղաքական ուժ է, վերջերս էլ քաղաքական թատերաբեմում հայտնված «Շարժում-88»-ը բավականին հաջող մուտք ունեցավ և լուրջ հայտ ներկայացրեց ըստ ամենայնի կայանալու համար: Այնպես որ, հիշյալ մտահոգությունը լիովին անհիմն է, կամ այլ նպատակներ է հետապնդում:

Ինչ որ է, դաշնակցականների մի մասն ու «Շարժում-88»-ի ղեկավար Էդ. Աղաբեկյանն էլ կողմ են 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգին, թեև հարկ է ասել, որ սկզբի համար 50:50 հարաբերակցությունն ամենևին էլ վատ չէ: Սակայն սա խորհրդարանում ներկայացված քաղաքական ուժերի լուծելիք հարցն է, ինչը, իհարկե, չի նշանակում, թե մյուս քաղաքական ուժերը պիտի կողմնակի դիտորդի կարգավիճակով հետևեն այս ամենին: Ի վերջո, իրենց համար է այս ամենն արվում, իրենց ճակատագիրն է լուծվում:

ՀԱՋՈՐԴ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ ՆԱԵՎ ՀԱՄԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՐԳՈՎ

Սակայն մեծամասնականը կլինի գերիշխող, քանի որ այդպես է տրամադրված խորհրդարանական մեծամասնությունը

Ընտրական օրենսգրքի ընդունումն, անտարակույս,  դիտվում է երկրում սկզբնավորված ժողովրդավարական գործընթացների համատեքստում, ուստիեւ, այն՝ իր վերջնական տեսքով, պետք է համապատասխանի միջազգային նորմերով սահմանված չափանիշներին: Օրենսգրքի ամենավիճահարույց հոդվածը, ինչպես ցույց են տվել քննարկումները, այն մասին է, թե խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ պատգամավորական տեղերն ի՞նչ հարաբերակցությամբ են բաշխվելու,  այսինքն՝ որքան տեղ է հատկացվելու համամասնականին եւ որքան՝ մեծամասնականին: ԱԺ նիստերի ընթացքում հնչել են ամենատարբեր, նույնիսկ տրամագծորեն հակառակ տեսակետներ, եւ պետք է ասել, որ համամասնականի համեմատաբար մեծ թվաքանակին հակադրվողը քաղաքական պայքարի լծված «ԺԱՄ» հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունն է, որը տքնաջան աշխատանք է ծավալել չորրորդ գումարման Ազգային ժողովում եւս ձայների մեծամասնություն ապահովելու ուղղությամբ:

Օրենսգրքի նախագծի մշակմամբ զբաղվող գլխադասային՝ պետական-իրավական հարցերի հանձնաժողովի նախագահն այն կարծիքին է, որ համամասնականին մեկ երրորդից, այսինքն՝ եթե դատելու լինենք խորհրդարանի ներկայիս կազմից՝ 11-ից ավելի տեղեր չպետք է հատկացվեն: Այս առաջարկությունը, իմիջիայլոց, հանձնաժողով է մտել ԱԺ փոխնախագահ Մ. Օհանջանյանի կողմից: Տողերիս հեղինակի հետ ունեցած զրույցում վկայակոչելով ԱԺ մասին օրենքը, որտեղ սույն մարմինը բնութագրվում է որպես երկրի բարձրագույն ներկայացուցչական, օրենսդիր մարմին, նա նշել է, որ երկրի քաղաքական դաշտի, կուսակցությունների զարգացումը նախեւառաջ  տեսնում է  խորհրդարանական ընտրություններում համամասնական ընտրակարգ ընդգրկելու մեջ: Միաժամանակ նա դեմ է կտրուկ, հեղափոխական քայլեր կատարելուն, մասնավորապես՝ ընդունելի չի համարում լրիվությամբ համամասնականին անցնելու առաջարկը: Մ. Օհանջանյանի  համոզմամբ՝  մեր հանրապետությունում քաղաքական դաշտի զարգացմանը կարող է խթանել մի հանգամանք՝ եթե օրենսդիր իշխանությունում կուսակցությունները ներգրավվեն աստիճանաբար, ոչ միանգամից: Հաջորդ քայլը, ըստ փոխնախագահի՝ կլինի մանդատների հավասարեցումը, այնուհետեւ՝ պատգամավորական տեղերի երկու երրորդը կտրվի կուսակցություններին, իսկ մեկ երրորդը՝ մեծամասնականին: Վերջինս՝ նշված հարաբերակցությամբ, անպայման պետք է առկա լինի, քանի որ իշխանությունների եւ ժողովրդի միջեւ կապը իրականացվում է միայն ժողովրդի ընտրալների միջոցով: Իսկ դա նշանակում է, որ հասարակության բոլոր խավերը, սոցիալական խմբերը տեղ պիտի ունենան խորհրդարանում: Շարունակելով իր դիտարկումները, ԱԺ փոխնախագահն այնուհետեւ նշել է, որ  համամասնական ցուցակներում կուսակցության ներկայացուցիչներից բացի, ինչպես ցույց է տվել հայաստանյան փորձը, ընդգրկվում են բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, մեծահարուստներ, գործարարներ, ինչը հակասում է համամասնական ընտրակարգի տրամաբանությանը, եւ թույլ չի տալիս, որպեսզի ընտրությունների ժամանակ լրիվությամբ երեւակվի կուսակցության քաղաքական վարկանիշը: Այնինչ, խորհրդարանական ընտրությունները գործող քաղաքական ուժերի վարկանիշը պարզելու, եւ ըստ այդմ՝ երկրի զարգացմանը միտված նրա ծրագիրը ընդունել կամ  չընդունելու նպատակ են նաեւ հետապնդում: Շոշափելով ընտրատարածքների ձեւավորման հարցը՝ նա հիշեցրեց, որ համաձայն առաջին ընթերցմամբ ընդունված Ընտրական օրենսգրքի նախագծի՝ ընտրատարածքներում պետք է ընդգրկված լինեն հավասար թվով ընտրողներ: Թույլատրվում է ընտրողների թվի մինչեւ 15 տոկոս տարբերություն: ԱԺ փոխնախագահն առաջարկում է՝ ելնելով Շուշիի եւ Շահումյանի շրջանի ընտրատարածքներում ընտրողների քիչ թվաքանակից՝ նախագծի համապատասխան պարբերությունը շարադրել այսպիսի բովանդակությամբ. «…ընտրատարածքներում՝ բացառությամբ Շուշիի եւ Շահումյանի ընտրատարածքների, պետք է ընդգրկված լինեն հավասար թվով ընտրողներ…»: Ասել է թե՝ յուրաքանչյուր վարչատարածքային միավորից պետք է ներկայացված լինի թեկուզ մեկ պատգամավոր:  Խորհրդարանական մեծամասնությունը մտավախություն ունի, որ հանրապետության դեռեւս չկայացած քաղաքական դաշտը, որտեղ ներկա դրությամբ գրանցված երկու քաղաքական կազմակերպություններ են, կարող է արդյունքում հասցնել նրան, որ մենք ունենանք ոչ լիարժեք խորհրդարան:

Վերը շարադրվածը «ԺԱՄ» խմբակցության դիրքորոշումն է:  Խմբակցության անդամ Վ. Աթանեսյանը չնայած անձնապես չի կիսում այս կարծիքը, սակայն, առանց որեւէ կասկածի, Օրենսգրքի ընդունման ժամանակ նա քվեարկելու է «ԺԱՄ»-ի հետ միասին: Մեր թերթին փոխանցելով իր անձնական կարծիքը՝ նա ընդգծել է, որ  կուսակցություններին պետք է տալ 22 տեղ, իսկ մեծամասնականին՝ 11: Համամասնական ընտրակարգով գործող խորհրդարանը, նրա խոսքերով, ենթադրում է իր հերթին  գործունեություն՝ մշտական հիմքի վրա, հակառակ պարագայում նման մոտեցումն անիմաստ կլիներ: Ընտրություններից հետո կուսակցությունը խորհրդարան է ուղարկում իր էլիտան, որը պետք է ԱԺ-ում մշտական քաղաքական կարգավիճակ ունենա: Եվ քանի որ ներկա իրավիճակում խորհրդարանն ամբողջովին պրոֆեսիոնալ դարձնելու երաշխիքներ չկան, ապա  Վ. Աթանեսյանը 22 համամասնական մանդատ առաջարկելով՝ նկատի է ունենում այն, որ կարելի է փոփոխություն կատարել ԱԺ մասին օրենքում եւ ամրագրել, որ համամասնական ընտրակարգով  ընտրված պատգամավորները համարվում են պրոֆեսիոնալ, մշտական հիմունքներով աշխատող  խորհրդարանի պատգամավորներ: Մյուս 11 տեղերը կարելի է բաշխել հետեւյալ կերպ. մայրաքաղաքը բաժանել 4 մեծամասնական ընտրատարածքների,  իսկ հանրապետության մյուս վարչատարածքների համար սահմանել պատգամավորական մեկական մանդատ՝ առանց հաշվի առնելու ընտրողների թվաքանակը: Յուրաքանչյուր շրջան ԱԺ-ում կարող է ունենալ մեկ մեծամասնական ընտրակարգով ընտրված պատգամավոր, մայրաքաղաքը՝ 4, իսկ կուսակցությունները կունենան 22 մանդատ, որոնք կբաշխվեն՝ ըստ իրենց ստացած տոկոսների՝ 5 տոկոսի արգելանքը հաղթահարելուց հետո: Վ. Աթանեսյանի կարծիքով՝ խնդրի լուծման ամենաօպտիմալ տարբերակը խորհրդարանական երկու խմբակցությունների միջեւ քաղաքական  կոնսուլտացիաների ու քննարկումների կազմակերպումն է, որի արդյունքում գուցե հնարավոր լինի որոշակի փոխզիջում:

Պատգամավոր Վահրամ Բալայանը, ներկայացնելով խմբակցության եւ իր անձնական տեսակետը, ընդգծեց, որ հաջորդ խորհրդարանը պետք է ձեւավորվի հարյուր տոկոսով համամասնական ընտրակարգի հենքի վրա: Եվ քանի որ ԱԺ-ն քաղաքական մարմին է, ուրեմն՝ նրանում ներկայացված քաղաքական ուժերն են իրենց վրա վերցնելու պատասխանատվությունը երկրի ապագայի համար: Ի դեպ, այս տեսակետին է նաեւ «Շարժում-88» հասարակական-քաղաքական կազմակերպության ղեկավար, պատգամավոր Էդուարդ Աղաբեկյանը: Վ. Բալայանը չի ժխտում, սակայն, առանձին անհատների դերակատարությունը երկրի ներքին եւ արտաքին կյանքին վերաբերող խնդիրների լուծման գործում: Պատգամավորը, նրա խոսքերով, իր գործունեության ընթացքում հանդես է գալիս որպես մասնավոր հարցերի լուծմանը նպաստող անձնավորություն՝ մի դեպքում դա կլինի դպրոցի կառուցում,  որեւէ ճանապարհահատվածի կամ փողոցի բարեկարգում, մի այլ դեպքում՝ կոնկրետ բնակավայրի բնակիչների սոցիալ-կենցաղային պայմանները բարելավող: Մինչդեռ՝ օրենսդրական աշխատանքն ենթադրում է գործունեության ավելի լայն շրջանակ, այսինքն՝ ժողովուրդն իր ընտրյալներից ակնկալում է օրենսդրական կատարյալ դաշտի ապահովում, եւ այդ հիմքի վրա՝ երկրի բնականոն կենսագործունեություն:  Այս առումով՝ սովորաբար անկախ պատգամավորները խնդիրներ են ունենում գործադիրի հետ, որը շատ դեպքերում արհեստականորեն արգելակում է ընտրողների կողմից առաջադրված հարցերի լուծումը՝ դրանով իսկ արգելակելով այդ նույն պատգամավորի հեղինակության բարձրացումը: Իսկ եթե պատգամավորը ներկայացնի մի կոնկրետ քաղաքական ուժ, ապա նա կգործի վերջինիս հռչակման ծրագրի շրջանակներում, հետեւաբար, նրա գործունեությունը կդիտարկվի երկրի ճակատագրի հանդեպ տվյալ կուսակցության ստանձնած պատասխանատվության շրջանակներում: Մարդկությունը, Վ. Բալայանի խոսքերով՝ առաջնորդվում է համամասնական ընտրակարգով, ուրեմն եւ՝ Արցախը չի կարող դուրս մնալ ժողովրդավարական այս գործընթացներից, եթե ոչ այս խորհրդարանը, ապա հաջորդներն, անկասկած, ձեւավորվելու են հենց համամասնական ընտրակարգով: Անդրադառնալով այն երեւույթին, որ կուսակցական ցուցակներում բավականին տեղեր են հատկացվում զուտ գործնական հատկանիշներով օժտված մարդուն եւ ոչ թե հանրության կողմից ճանաչման արժանացած կուսակցական գործչին՝ Վ. Բալայանը դա համարեց անցումային շրջանին բնորոշ երեւույթ:

ՀՅԴ խմբակցության մոտեցումը մեկնաբանելուց հետո նշվեց նաեւ, որ բուն խմբակցության ներսում գոյություն ունի նաեւ  Ընտրական օրենսգրքի հեղինակ Ա. Մոսիյանի տեսակետը, ըստ որի՝ չորրորդ գումարման Ազգային ժողովի  ձեւավորման հիմքում պետք է ընկած լինի 17 համամասնական եւ 16 մեծամասնական հարաբերակցությունը: Սակայն, ինչպես մեզ փոխանցեց  Վ. Բալայանը, սա վիճաբանությունների տեղիք չի տվել, քանի որ խմբակցությունը ներկա դրությամբ ունի իր ամփոփ տեսակետը: Եվ բացի այդ՝ հետագա քննարկումների ընթացքը ինչ-որ չափով ցույց կտա, թե  որ տարբերակն է  ավելի շահեկան մեր ժողովրդի համար:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

Արձագանք
ԹՈՒԼՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆԴՈՒՐԺՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Է, ՊԱՐՈՆԱՅՔ 

«Հանդուրժողականությունը թուլություն չէ, պարոնայք» հոդվածի («Հայրենիք», 21.10.04.) հեղինակն իր մտահոգությունն է հայտնում մեր իրականության մեջ տեղի ունեցող «արտառոց» զարգացումների շուրջ, ՏԻՄ-ի ընտրությունների ժամանակ մարդու իրավունքների հիմնարար դրույթներից մեկի՝ ընտրական իրավունքի ինստիտուտի կայացման սաղմերը բնորոշելով պատրանքներ: Ասել է թե՝ դա ոչ թե դեմոկրատիա է, այլ դեմոկրատական խաղ, որից պետք է օգտվել այնքանով, որքանով շահավետ ու ձեռնտու է իշխանությանը, այսինքն՝ օգտվել «մարդավարի», թե չէ մեկ էլ տեսաք՝ իշխանությունը փակեց թթվածնի գլանոթը և մեզ արժանացրեց ազատությանը ճաղերի հետևից նայելու ճակատագրին:

Այնպիսի տպավորություն է սփռում հոդվածը, որ կարծես իշխանությունը խարսխված է միայն իշխանամետ քաղաքացիների վրա, իսկ մնացածը գորշ ու անդեմ զանգված է, որ սպառնում է պետության անվտանգությանը:

Ըստ հոդվածագրի՝ ՏԻՄ-ի ընտրությունների ժամանակ ընտրազանգվածի 80 տոկոսն իր ձայնը տվել է պետության կողմից պաշտպանվող թեկնածուներին: Կարելի է ենթադրել, որ մյուս թեկնածուները պետք է լինեն պետության կողմից չպաշտպանված վիճակում: Հասկանու՞մ էր, արդյոք, հեղինակը, որ «արջի ծառայություն» է մատուցում իշխանություններին, իբր թե պաշտպանելով՝ հարվածի տակ դնում նրանց, հասկացնելով, որ ժողովրդի կամքը պետք է թելադրված լինի իշխանությունների ցանկությամբ կամ պարտադրանքի ուժով:

Պետության կողմից հովանավորված թեկնածուին համարելով քաղաքական ռեսուրս՝ ըստ էության մնացած բոլոր թեկնածուներին համարում է քաղաքական թափոն՝ միաժամանակ հրամցնելով մեզ այն միտքը, որ ընտրությունների մասին նոր օրենքի ընդունումը մեծագույն նվեր է բազմաչարչար ժողովրդին ու մեծահոգաբար զգուշացնելով, որ կարող է նաև չընդունել, քանի որ երեսփոխանների «բացարձակ և որակական մասը» ԱԺ-ում կազմում են իշխանության ներկայացուցիչները, մոռանալով, որ երեսփոխանը միայն իշխանության ներկայացուցիչը չէ, այլ առաջին հերթին ժողովրդի, և պարտավոր է հաշվետու լինել իր ընտրողների առաջ, բայց «թյուրիմացաբար» հաշվետվություն է տալիս միայն պետությանը: Այստեղից էլ ծնվում են հասարակության շերտավորումը, բևեռացումը, դրանից բխող գործազրկությունը, դառը կենցաղը և սոցիումի մյուս հոռի ու հարաճուն դրսևորումները: Այս պարագայում տեղին է հիշել մեծն Պարոնյանի խոսքերը. «Առաջադիմություն կպոռանք և ետ, ետ կերթանք, ապագա կըսենք և դեպի անցյալը կըվազենք»:

Ժողովրդին այսքան «դեմոկրատիա» տված պետության անունից սգացող հեղինակը, ժողովրդի ազատ կամքի դրսևորման մեջ նշմարելով ապստամբության ուրվականին, ժամ առաջ շտապում է զգուշացնել, որ հասարակության անվստահության խնկի ծուխը անախորժ է իշխանության քթին, կարող է առաջ բերել անցանկալի հետևանքներ, թեև իշխանությունը՝ այդ մեծ բարերարը, իր գործն առաջ է տանում մարտիրոսի համակերպությամբ և «թույլ է տալիս» իրեն քննադատել: Դե, այդպես է. ե՞րբ է ապերախտ ազգը բարերարությունը գնահատել:

Ինչևէ, կարելի է ազգի անունից կամ գոնե ընտրազանգվածի 20 տոկոսի անունից, որ չի վայելում իշխանության հարգանքն ու պաշտպանությունը, շնորհակալություն հայտնել հոդվածագրին, որ մեր խառն ու խրթին ժամանակներում դրսևորելով մեծ քաղաքական կամք ու հեռատեսություն՝ զգուշացնում է հեռու մնալ կանխահաս աղետից, մի բան, որ նա կարող էր նույն հաջողությամբ չանել, բայց ազգային մեծերին յուրահատուկ կեցվածքով իր ժողովրդին հեռու է պահում հարահաս վտանգից. դե, իշխանություն է, ի՞նչ իմանաս, մեկ էլ տեսար…

Արմեն ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ

ՀՀ Նախագահ Ռոբերտ ՔՈՉԱՐՅԱՆԻՆ,
ԼՂՀ Նախագահ Արկադի ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ,
Պատճենը՝ՀՀ ԱԺ նախագահ Արթուր ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻՆ,
ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Օլեգ ԵՍԱՅԱՆԻՆ,
ՀՀ ԱԳ նախարար Վարդան ՕՍԿԱՆՅԱՆԻՆ,
ԼՂՀ ԱԳ նախարար Աշոտ ՂՈՒԼՅԱՆԻՆ,
Զանգվածային լրատվամիջոցներին

Թուրքիա – Հայաստանի Հանրապետություն – Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն – Ադրբեջան երկաթուղային և ավտոճանապարհային միջազգային երթևեկության վերագործարկումը ՀՀ օրենքով կանոնավորելու համար, 2003թ. հոկտեմբերի 27-ի

Առաջարկի կապակցությամբ.

Նկատի առնելով տարածաշրջանային առկա իրողությունը, երբ ավելի քան իրատեսական է այն, որ ՀՀ-ն և ԼՂՀ-ն առաջիկայում կհայտնվեն նոր շրջափակման վիճակում (որը, ի տարբերություն նախորդի, կլինի շատ ավելի դաժան ու կործանարար), կարևոր է, որ այսուհետ լինենք զգոն և անուշադրության չմատնենք, օրինակ, վերջերս ՀՀ այցելած ՌԴ Պետդումայի ներկայացուցիչ Միրոնովի հայտարարությունը, ըստ որի մենք պետք է ըմբռնումով մոտենանք Հայաստան – Ռուսաստան ցամաքային կապը միակողմանիորեն փակելու ՌԴ քաղաքականությանը: Առավել ևս, որ, ըստ Միրոնովի, չի բացառվում, որ առաջիկայում Ռուսաստանը փակի նաև Հայաստան-Ռուսաստան օդային կապը նույնպես:

Ուշադրություն դարձնելով այն հանգամանքին, որ վերջին ամիսներին շատ ավելի շտապողական են դարձել Հայաստան – Թուրքիա սահմանի բացման միջազգային պահանջները, հարկ ենք համարում շեշտել, որ միջազգային քաղաքականության կողմից առաջարկվող ՀՀ սահմանների բացման տարբերակի դեպքում ավելի քան իրատեսական է 1990 – 92թթ. քաղաքականության կրկնությունը, երբ ՀՀ իշխանություններն անգամ փորձում էին համոզել մեզ, թե իբր հայերիս կյանքի միակ ճանապարհը անցնում է Թուրքիայով. ուստի մեր կյանք-լինելությունը, իբր, պայմանավորված է հենց միայն Թուրքիայով, նրա միջոցով աշխարհի հետ շփվելու ճանապարհով: Ճանապարհ, որը գերտերությունների և միջազգային կառույցների կողմից մեզ առաջարկվող տարբերակի դեպքում  մեր  երկրները՝  ՀՀ-ն ու ԼՂՀ-ն, կհեղեղեն միջազգային տեռորիզմի մարդատյաց սանձարձակություններով, առանձնակի դաժանության ու մարդկային կորուստների հայտնի բազում դրսևորումներով: Վտանգավոր է և այն, որ  սահմանների բացումով մեր կողմից ամենքին տրվելիք հնարավորությունները վերաբերում են նաև ՀՀ-ի ու ԼՂՀ-ի ռազմաքաղաքական պոտենցիալ հակառակորդներ Թուրքիային և Ադրբեջանին: Կարծում ենք, ակնհայտ է, որ այդուհետ նրանց կողմից մեր երկրներում գրեթե անարգել կիրագործվեն տարատեսակ ու բազմաբնույթ ահաբեկչական և դիվերսիոն գործողություններ՝ իրենց համապատասխան ծավալումներով ու հետևանքներով:

Իսկ խնդիրն անլուծելի չէ: Տեղեկության կարգով ասենք, որ մեկ տարի առաջ մեր կողմից ՀՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովում քննարկելու համար Արմեն Ռուստամյանին ենք ներկայացրել «Հայաստանի Հանրապետության տարածքով անցնող միջազգային մայրուղիների երկաթուղային և ավտոճանապարհային միջազգային տարանցիկ և ոչ տարանցիկ երթևեկության ՀՀ ապահովման, կանոնավորման և անվտանգության երաշխիքների մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծ: Այն առ այսօր ոչ միայն չի քննարկվել, այլև հանձնաժողովի կողմից գոնե ձևական ոչ մի (դրական կամ բացասական) գնահատականի և պատասխանի չի արժանացել: Ավելին՝ պատգամավորի կողմից իրագործվում է (ՀՀ գրեթե բոլոր իշխանավորների կողմից որդեգրած) գործավարների օգնությամբ թաքնվելու, որևէ որոշակի պատասխան տալուց խուսափելու, նույնն է՝ «չեմ տեսել, չեմ լսել, չգիտեմ» գործելաձևը: Այդկերպ, ազգային – պետական նշանակության տվյալ խնդրի համար պատասխանատու իշխանավորը ոչ միայն չի փորձում խնդիրը սեփական նախաձեռնությամբ ի պաշտոնե լուծել, այլև ջանում է ի չիք դարձնել իմ երկրի ներկայի ու ապագայի նկատմամբ իմ՝ ՀՀ քաղաքացուս,  պատասխանատու լինելու և ըստ այդմ գործելու անօտարելի իրավունքը: Ստացվում է ազգովին կրակն ենք ընկել բոլոր նրանց ձեռքին, ում  աշխատավարձ և աշխատանքային պայմաններ ենք տալիս. մի մասին ընտրելով, մյուսներին էլ նրանց թեթև ձեռքով պաշտոնների նշանակելով:

Ակնհայտ է, որ բացել ՀՀ պետական սահմանը՝ առնվազն նշանակում է բացել Թուրքիա – Հայաստան – Ադրբեջան միջազգային տրանսպորտային երկկողմ երթևեկություն: Այն դեպքում, երբ անհերքելի է, որ առանց հայ-թուրքական առկա հայտնի հիմնախնդիրների հստակեցման, ճշտման, նաև ըստ այդմ Թուքիայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման՝ Հայաստան-Թուրքիա սահմանի բացումը ՀՀ-ի և ԼՂՀ-ի համար հղի է ոչ միայն միջազգային տեռորիզմի հնարավոր դրսևորումներով, այլև պոտենցիալ հակառակորդ երկրների կողմից դիվերսիոն գործողությունների լայն ծավալումների նոր իրողությամբ: Տվյալ պարագայում ավելի քան անհասկանալի է ՀՀ օրենսդիրի կողմից ոչինչ չանելու, սպասողական քաղաքականությունը, որը, ինչպես հայտնի է, ավարտվում է հարկադրանքի կամավոր-պարտադրանքի կատարումով: Այն դեպքում, երբ մեր առաջարկած ՀՀ-ով միջազգային երկաթուղային և ավտոհաղորդակցության վերաբացման մոտեցումն ու խնդրի լուծումը պարունակում է ոչ միայն մեր երկրի պաշտպանվածության կենսաանհրաժեշտ լուծումը, այլև հնարավորություն է ընձեռում ընդհանուր քաղաքակրթական-քաղաքական լուծման բերել ինչպես մեր տարածաշրջանի, նույնպես և բոլոր այլ լարվածության օջախների լոկալ կոնֆլիկտների խաղաղ կարգավորման խնդիրները: Այն, ի դեպ, հնարավորություն է ընձեռում նաև այսուհետ կանխարգելելու լարվածության նոր օջախների ստեղծումը:

Հաշվի առնելով առկա իրողությունը և տարածաշրջանում ընթացող կտրուկ վերափոխումները, ինչպես և մեր երկրի անվտանգությանը սպառնացող միջազգային հարկադրումներն ու ամբողջական շրջափակման առկախ վտանգի փաստացի հեռանկարը,

Առաջարկում ենք բազմակողմանիորեն քննության առնել բարձրացված հարցերն ու մոտեցումները:

Սիմոն ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ
(Երևան)

«ՂԱՐԱԲԱՂ ՏԵԼԵԿՈՄԸ» ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՊԵՐԱՏՈՐՆ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ՀՀ լրատվամիջոցների օրերս հրապարակած տեղեկատվության համաձայն՝  «Ղարաբաղ Տելեկոմ»  ՓԲԸ-ին տրամադրվել է Հայաստանում բջջային կապի ծառայությունների մատուցման լիցենզիա: Սույն որոշումն ընդունվել է ՀՀ կապի եւ տրանսպորտի նախարարի գլխավորությամբ ստեղծված  մրցութային հանձնաժողովի կողմից: Վերջինիս է վերապահված ՀՀ-ում բջջային կապի երկրորդ օպերատորին որոշելու բացառիկ իրավունքը:  Ըստ «Ղ-Տելեկոմին» տրվող լիցենզիայի,- նշում է «Առավոտը»,- այդ ընկերությունը Հայաստանի պետբյուջեին կվճարի 7 միլիոն ամերիկյան դոլար բուն լիցենզիայի համար, 10 միլիոն կներդնի ԼՂՀ-ում լարային կապը զարգացնելու համար, ինչպես նաեւ մոտ 50 միլիոն ներդնելու է իր սեփական բջջային կապը ստեղծելու համար: «Ղ-Տելեկոմի» լիցենզիան վերաբերվում է միայն բջջային կապին՝ այնպես որ, ասենք, «Ղ-Տելեկոմի» բջջային հեռախոսից Երեւանի քաղաքային հեռախոս կամ արտասահման զանգելուց եկամուտ կստանա «Արմենտելը»: Ըստ մասնագետների՝ որեւէ այլ ընկերություն նման պայմանների չէր համաձայնվի: Մասնագետները (ինչպես նաեւ շարքային սպառողները) նշում են նաեւ, որ «Ղարաբաղ Տելեկոմն» իրեն շատ լավ է դրսեւորել ԼՂՀ-ում, եւ, ըստ որոշ չափումների, այդ ընկերության կապի որակը մոտ 2,5 անգամ ավելի բարձր է, քան «Արմենտելինը»:

Տրանսպորտի եւ կապի նախարար Անդրանիկ Մանուկյանն «Առավոտի» հետ զրույցում համոզմունք է հայտնել, որ նոր օպերատորի ի հայտ գալը կբարձրացնի Հայաստանում բջջային կապի որակը եւ կիջեցնի խոսակցությունների գինը:

Պատասխանելով լրագրողներից մեկի հարցին,-տեղեկացնում է «Հայկական Ժամանակը», թե «Ղ-Տելեկոմն» երբվանից է բջջային համարներ առաջարկելու հայաստանցիներին, ընկերության գործադիր տնօրեն Ռալֆ Եիրիկյանն ասել է. «Առայժմ պիտի գնամ եկեղեցի՝ մոմ վառեմ: Իսկ այդ հարցին կկարողանամ պատասխանել մի քանի օրից»:

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՀԱՆԴԻՊԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՈՐԾԱՐԱՐ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻ ՀԵՏ

Նոյեմբերի 11-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության  նախագահ Արկադի Ղուկասյանը մեկնել է  Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ մասնակցելու Արցախի բարեկարգման համար դրամահավաքի նպատակով նոյեմբերի 25-ին ԱՄՆ-ում կայանալիք հեռուստամարաթոնին:

Նախօրեին, նոյեմբերի 10-ի երեկոյան,  Երեւանում Արկադի Ղուկասյանը հանդիպել է Հայաստանի գործարար շրջանակների ներկայացուցիչների հետ: Հանդիպումը, որը նախաձեռնել էր Զարգացման հայկական գործակալությունը, նվիրված էր նախատեսվող հեռուստամարաթոնին:

Հանդիպմանը նշվել է, որ հանգանակված միջոցները գլխավորապես ուղղորդվելու են ԼՂՀ համար ռազմավարական կարեւոր նշանակություն ունեցող «Հյուսիս-հարավ» ավտոմայրուղու շինարարության շարունակմանը: Արկադի Ղուկասյանը հատկապես ընդգծել է կառուցվող ճանապարհի նշանակությունը ինչպես անվտանգության ապահովման, այնպես էլ Արցախի  տնտեսական զարգացման գործում: Նա գոհունակությամբ արձանագրել է այն փաստը, որ Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի  գործարար շրջանակներում արդեն իսկ զգացվում է ավտոմայրուղու շինարարությանը ակտիվորեն աջակցելու պատրաստակամությունը: ԼՂՀ նախագահը համոզմունք է հայտնել, որ այդ ակտիվությունը կոգեւորի նաեւ հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչներին:

Ելույթ ունեցողներից շատերն այն կարծիքն են հայտնել, որ «Հյուսիս-հարավ» ավտոմայրուղու շինարարությունը հանդիսանում է համազգային ռազմավարական նշանակություն ունեցող գործ: Նրանք պատրաստակամություն են հայտնել հնարավորինս աջակցել այդ ծրագրի իրականացմանը:

Հանդիպմանը արծարծվել են նաեւ Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի միջեւ  տնտեսական համագործակցությանն առնչվող հարցեր: Մասնավորապես ընդգծվել է իրավական դաշտում այդ հարաբերությունների հստակեցման անհրաժեշտությունը: Առաջարկություն է եղել նաեւ ԼՂՀ-ում գործարարների համաժողով կազմակերպելու մասին:

ԼՂՀ նախագահին առընթեր տեղեկատվության գլխավոր վարչություն

ՀԱՑԻ ԽՆԴԻՐ

Քանիցս խոսվել է այն մասին, որ պատերազմից հետո հանդուրժող ենք դարձել: Ինչպե՞ս չդառնայինք, չէ՞ որ այն ժամանակ միակ բանն, ինչի մասին երազում էինք, խաղաղությունն էր. միայն թե դադարեր հրթիռների անիծյալ ձայնը, իսկ մնացած ամեն ինչ ինքնըստինքյան կկարգավորվեր:

Անիծյալ հրթիռների ձայնը, փառք Աստծո, կտրվեց, սակայն մնացած ամեն ինչ չէ, որ ինքնըստինքյան կարգավորվեց: Կան բաներ, որոնք այդպես էլ մնացին կիսատ: Բացի այդ, փոքր քաղաք է, բոլորը ճանաչում են իրար, իսկ ամեն մի «նիսյա» բանի համար ծանոթ-բարեկամի հետ վիճելը, խոսակցություն սարքելը, մեր մենթալության հետ հեչ չի համընկնում:

Բայց ինչպես ղարաբաղցիներն են ասում՝ «թարս նստինք, դուզ խոսինք». մի՞թե ժամանակը չէ, որ որոշ հարցեր ի վերջո լուծում գտնեն: Այն, որ ամենատարբեր համակարգեր լեցուն են ամենատարբեր թերություններով, գաղտնիք չէ: Բայց կան բաներ, որոնք չի կարելի թողել բարձիթողի վիճակում, որովհետև դրանք կարող են լուրջ վնաս հասցնել մարդկանց առողջությանը: Իսկ մարդիկ, հակառակի նման, շատ հազվագյուտ դեպքերում են ուշադրություն դարձնում դրանց. օրինակ՝ ո՞ր գնորդն է հետաքրքրվում, թե վաճառվող հացը որտեղ և ինչ ալյուրից է թխվում, կամ հացի քաշն ինչքան է:

Քաշի մասին արդեն չենք խոսում. այդ մի ժամանակ էր, երբ կես կիլոգրամանոց հաց կարելի էր գնել: Մերօրյա հացերը, երբ պահում ես լույսի հակառակ ուղղությամբ՝ լույսը թափանցում է հացի միջով: Դե, իսկ այն, որ ամեն գնորդ իր պարտքն է համարում մեկ առ մեկ շոշափել վաճառվող բոլոր հացերը, երբ վաճառողները լվացքի փոշի կամ տնտեսական մեկ այլ ապրանք վաճառելուց հետո մեկ էլ գալիս են հաց վաճառելու՝ օճառ կամ այլ իր բռնած ձեռքով բռնելով հացը, դրանք արդեն չափազանց առօրեական տեսարաններ են, որոնցով քչերին կարելի է զարմացնել: Չենք խոսում արդեն միանգամյա օգտագործման համար նախատեսված հատուկ տոպրակների մասին, որոնք պիտի հագնի վաճառողուհին և դրանով վերցնի հացը:

Այն, որ շատ հարցերում քաղաքակրթություն կոչվածը մեր կողքով անցնելիս անգամ մեր դուռը չի ծեծել, դա դեռ ոչինչ: Բայց ինչ վերաբերում է հասարակ սանիտարական կանոններին հետևելուն, կարծում ենք, դրա համար հարկ չկա  ճանաչված կամ Եվրախորհրդի անդամ պետություն լինել: Մի՞թե Եվրախորհրդի անդամ որևէ պետության համար օրակարգի հարց է այն, թե Ստեփանակերտի խանութների սանիտարական վիճակն ինչպիսին է: Ոչ: Առաջին հերթին այդ մեզ՝ ստեփանակերտցիներիս, այսինքն բոլոր պոտենցիալ և իրական գնորդներիս, պիտի հետաքրքրի կամ ավելի ճիշտ հուզի, թե մենք ինչ ապրանքներ ենք գնում:

Հետաքրքիրն այն է միայն, թե ինչպես են անորակ և սանիտարական կանոններին հակասող ապրանքները շարունակում տեղ գտնել խանութներում, ինչի՞ մասին են մտածում համապատասխան մարմինները: Կամ, ավելի ճիշտ, նախ հետաքրքիր է, թե որ «համապատասխան մարմինն է» պատասխանատու հացի հետ վաճառվող սատկած բլոճի կամ ճանճի համար: Գուցե բնապահպանությա՞ն վարչությունը: Գուցե վերջինս լա՞վ չի պահպանում բնության մասնիկ հանդիսացող միջատներին, որոնք էլ դառնում են հացթուխների զոհը:

Ձեռքով հացը բռնող վաճառողներ կամ գնորդներ, շատ դեպքերում անհասկանալի վայրերում և ձևերով դասավորված հաց. թվում էր՝ այս ամենի վերջը յոթը սարից էլ այն կողմ է: Սակայն Ստեփանակերտի քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանի նոր՝ «Հացի արտադրության, տեղափոխման և վաճառքի կանոնների» մասին որոշումը հուսադրող գործոն է. թվում է՝ կգա այն ժամանակը, երբ հաց գնելիս մենք կիմանանք, թե այն իրականում ինչքան է կշռում, ինչպես է կոչվում, և ամենակարևորը՝ ո՞ր հացի փուռն է արտադրում: Որոշման մեջ նշված է, որ կանոնները պետք է փակցվեն խանութի տեսանելի վայրում, իսկ խանութպանները հաց արտադրողներից պետք է պահանջեն հացի անունը, գինը, քաշը հաստատող փաստաթուղթ, որտեղ անպայման պետք է նշված լինի հաց արտադրող ձեռնարկության անունը: Այդ մասին իրազեկվեցին քաղաքի բոլոր հաց արտադրողները, որոշները այն իսկույն կատարեցին, որոշները՝ ոչ, սակայն սա դեռ սկիզբն է, և հուսով ենք, որ շուտով բոլորը կսկսեն հետևել այդ պահանջներին: Քաղաքապետի որոշումից հետո քաղաքապետարանի մի քանի աշխատակիցներ ու լրագրողներ նոյեմբերի 8-ին և 9-ին շրջեցին քաղաքի տարբեր խանութներով: Հիմնական նպատակը մեկն էր՝ պարզել, թե ինչպես է խանութներում հաց վաճառվում: Եվ խոստովանենք՝ սերվիս կոչվածը շատ հեռու էր իդեալական լինելուց: Գրեթե ոչ մի խանութում սպիտակ խալաթով (կամ հատուկ համազգեստով) հաց վաճառող չտեսանք: Մի վաճառող, իմանալով մեր գալու մասին՝ փոխեց, իր խոսքերով ասած, «էն մի խալաթը, որն արդեն կեղտոտ էր» և նոր միայն դուրս եկավ մեզ մոտ, մեկ այլ խանութում վաճառող ամուսինները պատից կախված սպիտակ խալաթները հագան միայն մեր խանութ մտնելուց հետո: Եղան խանութպաններ, որոնք զարմացան՝ իմանալով, որ սանիտարական կանոնները պահանջում են, որ իրենք ոչ թե ձեռքով, այլ միանգամվա օգտագործման համար նախատեսված հատուկ տոպրակներով վերցնեն հացը:

Մի խանութպան զարմացավ, որ հացը չի կարելի դնել «զաստոլկայի» վրա, բայց խոստացավ, որ կուղղի իր այդ սխալը: Մի խանութում էլ ականատեսը եղանք այն բանի, թե ինչպես են սարդոստայնները համերաշխ պար բռնել վաճառվող հացի շուրջը, իսկ մի քանի օրվա բորբոսնած հացը դրված էր հենց վաճառվող հացերի կողքին:

Ասում են նաև, որ ոչ միայն վաճառողները, այլ նաև հաց բաժանողները պիտի հատուկ համազգեստ ունենան (գոնե սպիտակ խալաթ), սակայն երբևէ չենք տեսել «սպիտակ խալաթավոր» հաց բաժանող: Թեև բոլորը չէ, որ նախընտրում են սպիտակ գույն, հացի փռերից մեկի տերը ասում էր մեզ, որ իրենց հաց բաժանողների համազգեստը ոչ թե սպիտակ, այլ կապույտ է, քանի որ «սպիտակը շուտ է կեղտոտվում»: Հետաքրքիր է՝ գնորդի համար ի՞նչ տարբերություն ունի՝ հաց բաժանողի համազգեստը սպիտա՞կ է, թե՞ կապույտ, եթե վերջինս այդ համազգեստը, միևնույն է, չի հագնում:

Քաղաքապետ Էդ. Աղաբեկյանը նշեց, որ սրանք ընդամենը ազդանշանային «ստուգումներ» են, ասել է թե՝ սա փորձ է դեռ համերաշխ պայմաններում բացատրել խանութպաններին, թե նրանք ինչ պիտի անեն, իսկ «ովքեր հրաժարվեն վերը նշված պայմանները կատարելուց, արդեն օրենքի առաջ կկանգնեն»: «Անհայտ ծագումով և բաղադրությամբ հացերի մասին դեռ նախընտրական արշավի ժամանակ էր խոսվել,-շարունակում է քաղաքապետը,- և գոնե հացի վաճառքը պիտի համապատասխանեցվի սպառողների իրավունքների մասին օրենքին: Խանութում հացը վաճառվում է հատով, այդպիսի բան չպիտի լինի. հացը քաշով են վաճառում»: Այսքանով հանդերձ, քաղաքապետը չի կարծում, որ մի քանի օրում բանը կհասնի նրան, որ արտադրողները կգրեն նաև հացի բաղադրությունը, (ասենք՝ ալյուրի տեսակը, ջուր, խմորիչ, աղ և այլն), բայց դա, քաղաքապետի խոսքերով, կլինի հաջորդ քայլը:

Մեզ մնում է միայն հուսալ, որ այս ամենը իզուր չի լինի, որ մոտ ապագայում մենք ականատեսը կլինենք այս ոլորտում դրական բարեփոխումների, որ կունենանք կոնկրետ արդյունքներ և ոչ թե պարզապես հերթական մատյանի վանդակներից մեկում դրված հերթական «ծիտիկ»:

Չմոռանանք՝ պետության համար կարևոր նշանակություն ունեցող ռեսուրսներն են հացը և ջուրը: Ի՞նչ ենք ուտում՝ սա շատ կարևոր է, որովհետև միայն անունը՝ հաց, դեռ ոչինչ չի նշանակում, կարևորն այն է, որ այդ հացը նաև համապատասխանի հաց կոչվածի չափանիշներին: Հետևաբար, շատ մեծ նշանակություն ունի, թե հացը որտեղ է վերածվում հացի: Ի վերջո, եթե ամեն ավտոտնակում երկու «փեչ» և երկու «տաշտակ» դնելով՝ մենք կարող ենք մեզ հացի փռի կամ արտադրամասի տեր անվանել, ապա ստիպված փաստի առաջ պիտի կանգնենք. բոլոր նրանք, ովքեր ավտոտնակ կամ նմանատիպ մի շինություն ունեն՝ պոտենցիալ (իսկ գուցե և՝ իրական) հացի արտադրամաս ունեցողներ են: Ու եթե նրանցից մեկը որոշի հացի արտադրամաս բացել, ապա հուսով ենք՝ երբեմն-երբեմն ուշադրություն կդարձնի, թե պետության համար ստրատեգիական նշանակություն ունեցող ռեսուրսը մինչև գնորդի ձեռքն ընկնելն ինչ  «ոդիսական» է անցնում, որովհետև գոնե հացը չպիտի ունենա անհայտ ճակատագիր: Ի վերջո, հացի խնդիրը նաև մի ամբողջ ժողովրդի խնդիր է, թե չէ «որտեղ հաց, այնտեղ կաց» ասածը դառնում է «որտեղ հաց, այնտեղ հացի փուռ»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՓՐԿՎԵԼՈՒ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆԸ ՊԱՏՐԱՍՏՎԱԾ ԼԻՆԵԼՆ Է

Սպիտակի երկրաշարժից տուժածներին ցույց տրված անարդյունավետ և ոչ օպերատիվ օգնությունը փաստեց, որ մեր հասարակությունը պատրաստ չէ առաջին օգնություն ցույց տալուն: «Արագ արձագանքման» պետական փրկարարական կառույցը Հայաստանում ստեղծվեց միայն 1997 թվականին: Ներկայումս այն հագեցած է արհեստավարժ փրկարարներով:

Այնպիսի աղետավտանգ երկրում, ինչպիսին Հայաստանն է, բնակչությունն առավել պատրաստ ու իրազեկ պետք է լինի: Իսկ թե ինչ աշխատանքներ են տարվում այդ ուղղությամբ, պարզաբանում է «Արտակարգ ալիք» լրատվական կենտրոնի տնօրեն, գնդապետ Նիկոլայ Գրիգորյանը:

Հայաստանում որքանո՞վ է մեծ տեխնածին աղետի վտանգը և ի՞նչ է արվում այն կանխելու համար:

– Տեխնածին վթարները հիմնականում հրդեհներն ու պայթյուններն են` գազի արտահոսք, ջրի թունավորում: Այդ ուղղությամբ ոչ միայն արտակարգ իրավիճակների վարչությունը, այլեւ տարբեր նախարարություններ ու գերատեսչություններ հսկայական աշխատանք ունեն կատարելու: Մեր հանրապետության արտադրական ձեռնարկությունների մեծ մասն արդեն վաղուց հնացել է: Գազի մատակարարման բոլոր խողովակները բարոյապես մաշվել են ու դարձել ծակոտկեն: Մեր ջրատար համակարգը, մեղմ ասած, լավ վիճակում չէ, հասարակական տրանսպորտը նույնպես կարգին մաշված է, բազմաթիվ շենքեր ու շինություններ վաղուց չեն վերանորոգվել: ԱԻՎ-ը վտանգավոր օբեկտների համար մշակել է վկայագիր, որը կոչվում է «Անվտանգության վկայագիր»: Ուսումնասիրվում են գործարանը, հնարավոր վտանգները, պաշտպանական միջոցները: Մինչեւ գործարանը չհամապատասխանի վկայագրման պահանջներին` գործելու իրավունք չունի:

Գիտելիքների հիմքը դրվում է դպրոցում, ի՞նչ աշխատանքներ են տարվում, որպեսզի հանրակրթության մեջ ընդլայնվի այդ ուղղությունը:

– Մշակվել է ծրագիր, որպեսզի դպրոցներում և բուհերում  ներդրվեն  «Քաղպաշտպանություն» և «Արտակարգ իրավիճակներ» առարկաները, որովհետև բնակչությանը իրազեկել և նրանց վտանգներին նախապատրաստելը  պետք է սկսել փոքր տարիքից: Բնակչության պատրաստվածությունը ինքնին երաշխիք է աղետների հետևանքների ու ռիսկի նվազեցման համար: Այլապես բնակչությունն իր անտեղյակությամբ և անիրազեկությամբ նպաստում են տարբեր արտակարգ իրավիճակների առաջացմանը:

Վարչությունը ներկայումս  լուսավորչական ի՞նչ աշխատանքներ է տանում, բացի կրթական համակարգում մշակված ուսուցողական ծրագրից:

– Այդ ուղղությամբ լայն գործունեություն է ծավալում «Արտակարգ ալիք» լրատվական կենտրոնը, որը տեղեկացնում է տեղի ունեցած արտակարգ իրավիճակների մասին: Տպագրվում է «Արտակարգ թերթը»: Թերթի նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել բոլոր արտակարգ իրավիճակները՝ և դրանցից պաշտպանվելու հնարավոր տարբերակները: Ինչպես նաև ինչ բնույթի վտանգներ կան, ինչ է անում իրենց կառավարման մարմինը արագ արձագանքելու համար եւ բնակչության վարքականոնները:

Իսկ  ինչո՞ւ ընդհատվեց Հանրային հեռուստատեսությամբ եթեր հեռարձակվող «Արտակարգ ալիք» հաղորդումը:

– «Արտակարգ ալիք» հաղորդումը ստեղծվել էր իմ նախաձեռնությամբ: Պետության կողմից ֆինանսավորում չկար: Հինգ տարի միայն կարողացա աշխատել սեփական ուժերով: Հույս ունեմ, որ ապագայում կշարունակեմ այն: ԱՄՆ զարգացման գործակալության հետ մի ծրագիր ունենք. պիտի ֆինանսավորեն «Արտակարգ ալիք» լրատվական կենտրոնի տարածքի կառուցումն ու դրա կահավորումը:

Համագործակցո՞ւմ եք Արցախի արտակարգ իրավիճակների վարչության հետ:

– Արցախի արտակարգ իրավիճակների վարչության հետ հաճախ ենք առնչվում: Մեր վարչությունը վերջերս նրանց նվիրեց մասնագիտացված անհրաժեշտ սարքավորումներով  «Մերսեդես» մակնիշի ավտոմեքենա, ինչպես նաեւ ցուցաբերում ենք ուսուցողական եւ փաստաթղթային աջակցություն: «Արտակարգ թերթի» էջերում հաճախ կգտնեք Ղարաբաղից ստացված բազմաթիվ նյութեր: Հույս ունեմ, որ առաջիկայում մեր համագործակցությունն ավելի կսերտանա:

Ի՞նչ մասնագետներ են ընդգրկված ձեր վարչությունում և ունե՞ն, արդյոք, նրանք համապատասխան կրթություն:

– Վարչության ստեղծումից կարճ ժամանակ անց ստեղծվեց նաեւ կադրերի պատրաստման ինստիտուտ, որն այժմ դարձել է «Ճգնաժամային կառավարման ինստիտուտ»: Եթե նախկինում այն ուսուցողական աշխատանքներ էր իրականացնում տարբեր ղեկավար մարմինների, բնակչության հետ, ապա անցած տարվանից սկսել է պատրաստել կադրեր, այսինքն՝ դարձել է բարձրագույն ուսումնական հաստատություն: Հինգ տարի սովորելուց հետո ինստիտուտի ուսանողները կդառնան արհեստավարժ հրշեջ ինժեներներ եւ ճգնաժամային կառավարման մասնագետներ:

Մեր փրկարարական ջոկատները հագեցա՞ծ են տեխնիկապես եւ կարողանո՞ւմ են օպերատիվ աշխատել:

– Ասել, թե մենք ապահովված ենք տեխնիկապես, սխալ կլինի: Ամենակարեւորն այն է, որ մենք գիտենք, թե ինչ է մեզ պետք: Նախ, անհրաժեշտ են թարգմանիչներ, որովհետեւ օտարերկրացի փրկարարները 88թ. եկան ու չկարղացան շփվել բնակչության հետ: Մեր փրկարարների առջեւ փակվեցին բոլոր ճանապարհները, տեխնիկան չկարողացավ տեղ հասնել: Դրսից եկած մարդասիրական օգնությունը շատ սխալ բաշխվեց: Իսկ ինչ վերաբերում է մեր փրկարարների օպերատիվությանը,  ասեմ, որ մի քանի տարի առաջ Մոսկվայում տեղի ունեցավ համատեղ միջոցառում: Եթե ռուս փրկարարներն ավելի շատ դռներ էին կոտրում, ապա մեր լեռնափրկարարներն ամենաբարձր տեղերն էին կարողանում մագլցել եւ դռներ բացել: Դա ապացուցեց, որ մեր փրկարարներն ավելի մարտունակ եւ արհեստավարժ են:

Վճարովի՞ են արդյոք ձեր ծառայությունները:

– Մենք վճարովի ծառայություն չունենք: Նման առաջարկ եղել է, որ որոշակի ծառայություններ դառնան վճարովի, սակայն բոլոր այն դեպքերից, որոնք կապված են մարդու կյանքի եւ առողջության հետ, շահ ակնկալելը բացառվում է:

Չկա այնպիսի մի արտակարգ իրավիճակ, որից դուրս գալու ելք չգտնվի: Եթե նույնիսկ պահն ամենադժվարինն է, անհուսալին կամ անելանելին՝ մի’ վհատվեք. փրկվելու նախապայմանը պատրաստված լինելն է:

Անի ԱԶԱՏՅԱՆ

Политика

Вопрос о территориях на сессии Генеральной Ассамблеи ООН – победа или наказание для Азербайджана?

Последние дни октября ознаменовались достаточно интересными процессами вокруг урегулирования нагорно-карабахского конфликта. 28 октября Азербайджан внес на обсуждение сессии Генассамблеи ООН вопрос о включении в повестку дня следующей 59-ой сессии Генассамблеи пункта «Положение на оккупированных территориях Азербайджана». В результате голосования, состоявшегося на следующий день, из 191 стран-членов ООН 43 проголосовали в поддержку инициативы Азербайджана. Подавляющее большинство стран, высказавшихся в поддержку азербайджанской инициативы, являются членами Организации Исламская Конференция (ОИК), в которой в настоящее время председательствует Турция. Однако не все страны-члены ОИК поддержали предложение Азербайджана. Около 40 процентов членов ОИК не поддались давлению Турции и АР и не поддержали азербайджанскую инициативу. Но интересно, что инициативу поддержал Иран. Против включения вопроса в повестку Генассамблеи выступили Нидерланды от имени Европейского Союза и Франция – от имени сопредседателей Минской группы ОБСЕ. Весьма негативно высказалась по данному вопросу Россия. Свое негативное отношение к азербайджанской инициативе устами своего посла в Азербайджане высказали и Соединенные Штаты. Из непостоянных членов Совета безопасности ООН инициативу поддержал лишь Пакистан.

После того, как Генеральная Ассамблея ООН включила в свою повестку вопрос о территориях, общественность как в Нагорном Карабахе, так и в Армении забеспокоилась. В Азербайджане это событие было представлено в качестве блестящей победы азербайджанской дипломатии. В немалой степени подобная реклама направлена также и на армянскую общественность – с целью оказания психологического давления. Однако оставив в стороне эмоции, давайте рассмотрим данный процесс исключительно с точки зрения геополитики и попытаемся понять, как же могут повлиять происходящие в Генассамблее события на процесс нагорно-карабахского урегулирования.

Основная цель официального Баку вполне понятна. Внесение на повестку дня Генассамблеи вопроса о территориях имеет для Азербайджана как внутриполитическое, так и внешнеполитическое значение. С внутриполитической точки зрения уже сам факт включения в повестку Генассамблеи вопроса территорий поднимает рейтинг Алиева-младшего и в какой-то степени отвлекает общество от насущных проблем социально-экономического характера, коррупции, нарушения прав человека и т. д., где правящему режиму не удалось сделать сколь-нибудь существенных шагов для улучшения положения. Новый ажиотаж в обществе по карабахской тематике является самым действенным, а иногда и единственным механизмом укрепления власти новой азербайджанской администрации, и именно этого она и добивается. Что касается внешнеполитического значения, то здесь имеется два аспекта. Во-первых, на Апшеронском полуострове надеются, что в случае принятия Генассамблеей удовлетворяющего Азербайджан решения о территориях  они смогут более громогласно требовать освобождения этих территорий. К тому же Баку, наверное, думает, что вместе с четырьмя предыдущими резолюциями Совета Безопасности ООН у него уже будет полный комплект ООНовских документов по нагорно-карабахскому урегулированию, и у соседней республики будет больше оснований требовать у международного сообщества признать Армению агрессором и добиваться освобождения этих территорий.

Тем не менее не следует преувеличивать роль Генеральной Ассамблеи, особенно учитывая специфику данного органа в структуре ООН. Генеральная Ассамблея  действительно является одним из ключевых органов Организации Объединенных Наций. В ГА представлены все государства, и каждое из них имеет один голос и равноправное положение независимо от размеров территории, численности населения, военного и экономического положения.

Уже упомянутые четыре резолюции Совета Безопасности ООН носят рекомендательный характер.  К тому же они квалифицируют силы, взявшие под свой контроль некоторые районы Азербайджана, как “местные армянские”, тем самым отвергая обвинения официального Баку об оккупации этих районов Республикой Армения. Кроме того, указанные документы Совбеза ООН призывают к комплексному осуществлению мер в регионе и одновременному решению существующих проблем (вывод войск, восстановление экономических, транспортных и энергетических связей в регионе, возвращение перемещенных лиц, переговоры в рамках Минской Группы ОБСЕ, прямые контакты между сторонами с целью достижения окончательного решения и многое другое). Учитывая реальный расклад сил при принятии решений по важным вопросам (а вопрос территорий является таковым), то у Азербайджана не так уж много шансов добиться принятия Генассамблеей решения о территориях, особенно учитывая недовольство США, ЕС и России. К тому же решения Генеральной Ассамблеи носят рекомендательный характер и поэтому не могут иметь решающего значения для политического будущего территорий, составляющих ныне пояс безопасности для Нагорно-Карабахской Республики.

Тем не менее, сам факт вынесения на обсуждение Генеральной Ассамблеи ООН одного из компонентов нагорно-карабахского конфликта, каковыми являются территории, показывает, что в процессе нагорно-карабахского урегулирования происходят определенные изменения. Что же действительно стоит за происходящими в ООН процессами? Здесь наглядно проявляется второй внешнеполитический аспект или мотив азербайджанской политики. Своими действиями официальный Баку фактически попытался столкнуть друг с другом основных международных посредников в нагорно-карабахском урегулировании – страны-сопредседатели Минской Группы ОБСЕ – США, Россию и Францию. Логика и действия Азербайджана очень просты и понятны. Первое, что сразу приходит в голову людям, недостаточно знакомым с политикой АР, это то, что включение в повестку дня Генассамблеи вопроса о территориях не является лишь результатом действий Азербайджана – здесь его действия кто-то направлял: ведь без поддержки со стороны этого никогда бы не случилось. При этом, естественно, сразу возникают подозрения, что подобная помощь была оказана одним, несколькими или всеми ключевыми игроками в мировой политике или, как их принято называть, основными центрами силы, непосредственно вовлеченными в процесс нагорно-карабахского урегулирования и имеющими интересы в стратегически важном регионе Южного Кавказа. Подобных ключевых игроков не так уж и много, а точнее, их всего три – США, Европа и Россия.

Первыми свое недовольство азербайджанской инициативой высказали страны Европы и Россия. Департамент информации и печати МИД РФ заявил, что Россия при голосовании воздержалась, как и другие сопредседатели Минской группы ОБСЕ и считает, что инициатива о параллельном с ОБСЕ рассмотрении данного вопроса на Генассамблее ООН едва ли может оказать благоприятное воздействие на переговорный процесс. Что же касается переговорного процесса по нагорно-карабахскому урегулированию, то Россия заявила, что заинтересована в скорейшем решении данного вопроса и всячески содействует этому, будь то в двустороннем плане или в своем качестве сопредседателя Минской группы ОБСЕ. В Кремле полагают, что формат данной группы позволяет решать любые проблемы, относящиеся к нагорно-карабахскому конфликту и обеспечению прогресса в достижении мира. А российский сопредседатель Минской Группы Юрий Мерзляков вообще заявил, что «вынесение на обсуждение в ООН вопроса о положении дел на «оккупированных» территориях Азербайджана нанесет серьезный ущерб миротворческому процессу». Практически в аналогичном духе высказалась и Франция.

После этих заявлений и молчания Вашингтона могло показаться, что за этим стоят США, которые, получается, хотят вывести Россию и Европу из переговорного процесса и вовлечь в него ООН, создав противовес ОБСЕ. Это, естественно, полностью поменяло бы геополитику карабахского урегулирования – со всеми вытекающими отсюда последствиями. Однако молчание США было скорее вызвано выборами в данной стране. 3 ноября  США устами своего посла в Азербайджане Рино Харниша высказали свое негативное отношение к инициативе Азербайджана. По словам американского посла, официальный Вашингтон не поддерживает идею обсуждения вопросов относительно оккупированных территорий Азербайджана на Генассамблее ООН, считая целесообразным продолжение переговоров между сторонами и выступая против выдвижения новых идей. «Успешное решение карабахской проблемы США видят в частых мирных переговорах между сторонами», – заявил Харниш.

Это заявление окончательно показало, что действия Азербайджана являются просто самодеятельностью, при этом весьма опасной. Естественно, что «великие державы» на этот раз не «простят» Азербайджану внешнеполитических козней подобного рода – особено учитывая всякого рода препятствия, чинимые Баку при проведении на его территории различных мероприятий НАТО с участием армянских представителей.   Таким образом, рассмотрение вопроса территорий на Генассамблее ООН может стать и наказанием Азербайджана за его самодеятельность, особенно если учитывать то, что на этот раз Баку попытался придать нагорно-карабахскому конфликту религиозный оттенок. Таким образом, обсуждение вопроса о территориях на Генассамблее станет весьма действенным рычагом давления на Азербайджан, собенно учитывая тот факт, что если Генассамблея не примет удовлетворяющего Азербайджан решения, то как внутриполитические, так и внешнеполитические последствия этого будут для Азербайджана намного более негативными. В любом случае решение, принятое Генассамблеей, будет сигналом для всех участников конфликта. На сегодня остается лишь ждать не столько самого решения, сколько развития политических процессов до его принятия.

Давид БAБАЯН
Преподаватель международного права
Российско-армянской современной гуманитарной академии.

Реакция в Баку

Генеральный комитет Генассамблеи ООН решил рекомендовать Генеассамблее включить три дополнительных пункта в повестку дня. Среди них было и решение о предложении включить в повестку дня пункт о ситуации на оккупированных территориях Азербайджана.

По инициативе Азербайджана “за” внесенный в повестку комитета вопрос проголосовали 9 из 28 стран, 14 воздержались, никто не проголосовал “против” и еще 5 стран не приняли участия в голосовании. В частности, “за” проголосовали Турция, Украина, Иран, Пакистан, Малайзия. Вопрос ситуации на оккупированных азербайджанских территориях вошел в повестку Генерального комитета ГА ООН на основании письма, распространенного ранее постоянным представителем Азербайджана в ООН Яшаром Алиевым. В нем, в частности, говорится, что хотя урегулированием карабахской проблемы занимается МГ ОБСЕ, сопредседателям не удалось добиться успеха. Я. Алиев сказал, что “его страна выступила с этим предложением из-за отсутствия эффективной реакции на явную угрозу суверенитету и территориальной целостности страны”. Он отметил, что предложение сделано не с целью отстранения ОБСЕ от процесса мирного урегулирования конфликта, а для его ускорения.

В то же время посол Азербайджана в ООН посчитал нужным напомнить, что на оккупированных территориях вокруг Нагорного Карабаха происходят странные вещи, в частности, продолжается незаконное перезаселение, которое преследует цель искусственно изменить демографическую картину в этих районах. Кроме того, нанесен серьезный ущерб национальной экономике.

Тут от имени всей Минской группы ОБСЕ решил выступить представитель Франции. Он заявил, что вынесение вопроса на обсуждение на сессии ГА ООН может иметь отрицательные последствия, в частности – препятствуя усилиям по мирному урегулированию карабахской проблемы. Представитель Франции отметил также, что 59-я сессия ГА ООН не является удобной трибуной для дискуссий. Француз заметил, что ОБСЕ работала некоторое время на профессиональном уровне, действуя в этом вопросе через Минскую группу. Он сказал, что в результате ее усилий стороны проводили переговоры и предложил продолжить их.

Затем слово взял посол Армении в ООН Армен Мартиросян. Он сказал, что территория вокруг “НКР” перешла под контроль армян Карабаха вследствие войны, развязанной Азербайджаном. Мартиросян отметил, что на территориях, подконтрольных карабахским силам, вне территории Карабаха нет заселений, и Армения не проводит политику перезаселения этих территорий.

А после того, как стало ясно, что Азербайджану удалась его инициатива в ООН, МИД Армении распространило такое заявление: “Действительно, по инициативе Азербайджана генеральная комиссия ГА ООН вынесла распоряжение – внести в повестку 59-й сессии вопрос “ситуации на оккупированных азербайджанских территориях. Этот шаг Азербайджана мы рассматриваем как очередную попытку отвлечь внимание международного сообщества от главного вопроса карабахского урегулирования – статуса Нагорного Карабаха”.

В свою очередь глава отдела внешних связей администрации президента АР Новруз Мамедов сообщил журналистам, что обсуждение проблемы на арене ООН откроет новые возможности в решении конфликта.

А известный политэксперт Расим Мусабеков заявил “Эхо”, что каждый шаг в политике должен быть просчитан. “Если азербайджанское представительство при ООН уверено, что обсуждение и голосование по этому пункту будет для Азербайджана позитивным, то такая инициатива оправдана. Хотя, надо отметить, что резолюции Генассамблеи не имеют такого же значения, как решения Совета Безопасности”.

Но если этот шаг не был просчитан, говорит эксперт, “и более того, если со стороны стран Европы и США этот пункт будет проигнорирован, а поддержку себе Азербайджан обеспечит со стороны недемократических государств – исламских, африканских – то я не думаю, что тот резонанс, которого хотела бы азербайджанская сторона, будет соответствовать поставленной задаче. Тут все зависит от того, в каком ключе и с каким голосованием этот вопрос пройдет на заседании Генассамблеи”.

Р.ОРУДЖЕВ
Азербайджанская газета “Эxo”

Реакция в Степанакерте

«Данный шаг официального Баку носит сугубо пропагандистский характер и отнюдь не способствует созданию благоприятной атмосферы, необходимой для достижения всеобъемлющего решения карабахской проблемы», – заявил замминистра иностранных дел НКР Масис Маилян, комментируя решение ГА ООН.

В противном случае, сказал замминистра, азербайджанское руководство откликнулось бы на многочисленные предложения властей Нагорно-Карабахской Республики приступить к реализации мер по установлению доверия между сторонами и возобновить полноформатные переговоры, которые, отметил он, являются наиболее эффективным средством разрешения конфликта.

На взгляд М. Маиляна, поднимая вопрос о территориях, азербайджанская сторона пытается отвлечь внимание заинтересованных международных структур от своей политики заселения 15 процентов территории НКР, в том числе всего Шаумянского района, находящихся с 1992 года под оккупацией Азербайджана.

«Подобные деструктивные действия Баку создают непреодолимые препятствия в решении проблемы беженцев и перемещенных лиц и способны свести на нет все усилия международных посредников по скорейшему установлению долгосрочного мира и стабильности в регионе», – подчеркнул заместитель министра иностранных дел НКР.

Медиамакс

Чеченская

Чеченские девушки чувствуют себя в Карабахе как дома

Сразу же по возвращении в Чечню медсестры намерены приступить к созданию у себя на родине реабилитационного центра

В рамках Кавказского Форума в ноябре 2002 года Вардан Тадевосян, директор действующего в Степанакерте Реабилитационного центра, поехал на семинар во Владикавказ, в работе которого принимали участие и представители других непризнанных республик – Абхазии, Южной Осетии, Нагорного Карабаха, а также Чеченской Республики.

Мероприятие преследовало цель поделиться опытом, и Вардан рассказал о деятельности и достижениях руководимого им учреждения. Через год  участники семинара побывали в Нагорном Карабахе, посетили реабилитационный центр и увидели все собственными глазами. По утверждению Вардана, им очень понравилось здесь, и они решили поддерживать тесные связи.

Осенью прошлого года в Ереване  Вардан Тадевосян встретился с сотрудницей министерства здравоохранения Чечни, которую также очень заинтересовал опыт реабилитационного центра в Нагорном Карабахе. Она сразу же смекнула, что Чечне такое учреждение необходимо, так как после войны там много инвалидов, людей с различного рода увечьями. Вскоре по возвращении  в Грозный ею были изысканы ресурсы для отправки в Степанакерт двух медсестер с тем, чтобы они в ходе полугодового курса переквалифицировались на реабилитационных медсестер-терапевтов. И вот уже второй месяц девушки – Мадина Алханова и Луиза Дагиева – вместе с группой карабахских сверстниц осваивают новую специальность.

– Если честно, некоторые из родственников и близких пытались отговорить нас, боялись за нас: мол, вы – мусульманки, они – христиане, мало ли что может случиться?.. Но мы убедились, что все это – лишь предубеждение. В Степанакерте мы чувствуем себя как дома. У нас много общего с карабахцами, много аналогичных или схожих традиций и обычаев, – говорит Мадина Алханова.

Мадина уверяет, что карабахцы – добрые, отзывчивые люди, а коллектив реабилитационного центра – «просто золотой».

Девушки мало что знали о Карабахе, разве лишь то, что здесь была страшная и продолжительная война, а потому их очень удивляет, что в Степанакерте практически  не видно следов разрушений. Они не теряют оптимизма и видят будущее Чечни прекрасным, верят, что их растерзанная родина также быстро восстановится и наладит нормальную жизнь (кстати, автор этих строк еще в советскую эпоху проходил военную службу в Грозном и помнит этот город красивым и цветущим).

– В Чечне очень много людей, пострадавших от войны, – с нескрываемой болью произносит Луиза Дагиева. – Почти каждый день – взрывы, новые жертвы и инвалиды, много спинальников. Не у всех, естественно, есть возможность выезжать на лечение, а потому нужно на месте помогать людям, оказавшимся в тяжелой ситуации, чтобы они не чувствовали себя обузой для себя и окружающих. И в этом плане реабилитационный центр нашей республике необходим.

Сразу же по возвращении на родину чеченские девушки намерены приступить к созданию у себя на родине реабилитационного центра.

– Мы сами многому научились у девушек. У нас много общего и много различий. С интересом знакомимся с их народными традициями и обычаями, – говорит директор Степанакертского реабилитационного центра Вардан Тадевосян. – Думаю, что наше сотрудничество будет продолжено и после завершения данной программы.

Напомню, что Реабилитационный центр в Степанакерте был открыт в сентябре 1998 года под эгидой международной организации “Всемирная христианская солидарность” и по инициативе вице-спикера Палаты лордов парламента Великобритании баронессы Керолайн Кокс с целью восстановления здоровья инвалидов карабахской войны и интеграции их в общество. С 2002 года Реабилитационный центр перешел под ведомство министерства здравоохранения Нагорного Карабаха и находится на его обеспечении. Учреждение организует не только лечение больных (взрослых и детей), но и обучает их различным специальностям – резьбе по дереву, компьютерному делу, рукоделию, музыке, рисованию, английскому языку и т. д. Периодически организовываются выставки работ инвалидов. В частности, благодаря большому другу реабилитационного центра – шотландскому благотворителю Робину Макклари – произведения  инвалидов-художников экспонируюся в Англии и Шотландии.

Робин Макклари регулярно посещает Нагорный Карабах, оказывая инвалидам гуманитарную помощь. На свои средства он купил дом для девушки-инвалида, телевизор для другого инвалида, караоке для хора реабилитационного центра, профинансировал создание безопасного игрового комплекса для детей-инвалидов, организовал отдых группы детей за пределами Карабаха и т. д.

Робин Макклари попал в Нагорный Карабах случайно, но, как утверждает он, полюбил этот край всей душой. Он не богач, а всего лишь пенсионер, но уверен, что его помощь очень значительна для конкретных людей.

– Нужда есть во многих странах, но Карабах – непризнанная республика и не получает помощи от международных доноров, а потому даже самая скромная помощь, скажем, в виде 100 долларов, может сыграть важную роль, существенно изменить жизнь отдельного человека в лучшую сторону, – говорит Робин Макклари.

Кстати, власти Нагорного Карабаха оценили благотворительную деятельность Робина Макклари – за содействие в интеграции детей-инвалидов в общество министерство здравоохранения Нагорного Карабаха недавно наградило его грамотой.

Ашот БЕГЛАРЯН

Борис Ельцин и Джохар Дудаев признаны победителями «Премии войны»

После окончательного подведения итогов «Премии войны» были выявлены победители в своих категориях: от России – бывший президент страны Борис Ельцин, от Чечни – погибший в 1996 году бывший президент республики Джохар Дудаев.

Согласно заявленным целям премии, эти двое политиков были признаны людьми, внесшими «наибольший вклад» в дело начала и развития войны в Чечне (1994-2004 годы).

Кроме того, в тройку лауреатов вошли: журналист Михаил Леонтьев и российский президент Владимир Путин – со стороны России, а также погибший 9 марта этого года президент Чечни Ахмат Кадыров и чеченский полевой командир Шамиль Басаев – со стороны Чечни.

Всего в адрес Оргкомитета премии поступило 216 предложений по кандидатурам возможных виновников развязывания и нагнетания войны в Чечне. Заявки поступали по электронной почте, вживую в редакцию газеты «Чеченское общество», а также собирались сотрудниками учредителя Премии – «Института общественного развития Тимура Алиева» – среди жителей Чеченской Республики.

Окончательный отбор кандидатов и подведение итогов «Премии войны» произвело жюри из 5 человек – представителей России, Чечни, Кавказа, Европы и США.

«Джохар Дудаев и Борис Ельцин «достойны» Премии войны, поскольку оба эти политика сознательно пошли на развязывание войны ради сохранения власти. Все остальные претенденты на премию – своего рода «продукт» ситуации, созданной Ельциным и Дудаевым», – пояснил свой выбор представлявший Чечню историк и политолог Эдильбек Хасмагомадов.

Жюри также посчитало, что не ставшие победителями Михаил Леонтьев, Ахмат Кадыров, Владимир Путин и Шамиль Басаев также заслуживают ее в той или иной степени и по той или иной причине.

К примеру, ставшие вторыми в своих номинациях Ахмат Кадыров и Михаил Леонтьев, по мнению представителя России Олега Панфилова, являющегося руководителем «Центра экстремальной журналистики», достойны антипремии потому, что «высшие лица государств, как правило, автоматически ответственны за начало войн, большая вина в разжигании войны лежит на назначенцах-марионетках вроде Ахмата Кадырова и пропагандистах вроде Михаила Леонтьева. В данном случае я не имею права называть Леонтьева журналистом, скорее всего, это один из главных рупоров Кремля в поддержку войны в Чечне», – считает Панфилов.

По мнению же представляющего Кавказ политического обозревателя из Армении Давида Петросяна, «Михаил Леонтьев – один из тех, кто это мнение формирует и формирует достаточно долго. Надо отдать ему должное: призывая к войне, он не “отбывает номер”, а делает свое дело талантливо и что называется “от души”. В этом его сила и опасность для дела мира».

В то же время, бронзовый «призер» Шамиль Басаев, «представляя лагерь непримиримых в чеченском вооруженном Сопротивлении, сыграл поистине выдающуюся роль в формировании именно негативного внешнего имиджа того же Сопротивления, сведя его в глазах немалой части международного сообщества к терроризму. Он, на мой взгляд, один из виновников того, что Хасавюртовский мир, который так и остался неиспользованным шансом, превратился в 1999 году в клочок бумаги», – считает Петросян. «Ведь именно «благодаря» Басаеву его вторжение в Дагестан стало концом Хасавюрта, агрессией против России и началом Второй Чеченской войны, которая собственно продолжается до сих пор», – утверждает он.

Оргкомитет «Премии войны» напоминает, что победители выиграли в качестве приза почетный диплом, бесплатную годовую подписку на газету «Чеченское общество» и полностью оплаченный трехдневный тур по местам боевых действий в Чечне. Забрать свой приз они могут по адресу: Назрань, ул. Муталиева, 52.

Оргкомитет конкурса “Премии войны” О Чечне с улыбкой

Редакция газеты “Чеченское общество” и сайт caricatura.ru объявляют о проведении конкурса карикатуры на тему проблематики современной Чечни “Чечня++”.

С 1 октября по 31 ноября принимаются конкурсные работы на тему Чечни (“О Чечне с улыбкой”).

Приз для победителя конкурса – 100 долларов США.

Победители будут выбраны специальным жюри, состоящим из представителей организаторов конкурса, с учетом результатов народного голосования на сайте caricatura.ru.

Лучшие работы будут опубликованы на страницах газеты “Чеченское общество”.

Работы принимаются до 31.11.04 включительно. Правила отправки работ описаны на странице http://caricatura.ru/incoming/picture/. При отправке работ обязательно указывайте ключевое слово “Чечня”, чтобы ваша работа не прошла мимо конкурса.

Диаспора

Карабах и армянская диаспора: потенциал используется не весь

Где у армян родина?

Армяне говорят, что сила нашего народа – в триединстве Армения–Карабах–Диаспора. Однако, судя по всему, реальные взаимоотношения трех сторон этого единства не совсем соответствуют реальным задачам армянского народа. Задачи эти общеизвестны. Во-первых, признание независимости Нагорно-Карабахской Республики, содействие ее экономическому, политическому и правовому становлению. Во-вторых, укрепление Армении как геополитического фактора и повышение ее влияния в региональном масштабе. И третье, организация Спюрка, его укрепление и сохранение армянской самобытности за пределами Армении.

Как выполняются эти задачи? Начнем с признания независимости НКР. Республика Армения до сих пор не признала Нагорный Карабах суверенным государством. Многие крупные зарубежные армянские организации, в частности, финансовые и промышленные, находящиеся в слишком тесной зависимости от политики тех стран, где они “дислоцируются”, также не “признают” НКР и не налаживают с ней тесного взаимосотрудничества.  Достаточно привести такой факт: крупнейший в армяно-американском мире фонд “Линси”, принадлежащий Кирку Кркоряну, осуществляет в Армении широкомасштабные, миллиардные программы  – ремонт дорог, реконструкцию культурных учреждений, строительство жилкомплексов в зоне землетрясения, однако в программах этого фонда нет даже упоминания о Нагорном Карабахе.

Армянская диаспора использует далеко не весь свой потенциал и для лоббирования интересов Нагорного Карабаха в правительствах и парламентах различных стран. В немалой степени оттого, что армянский лоббинг бросил основные силы на признание армянского геноцида 1915 года. Это, безусловно, очень важный вопрос – и моральный, и финансовый, и более близкий для оказавшихся за пределами родины потомков жертв геноцида. Однако в результате такого отношения карабахский вопрос, который имеет жизненное значение для армянского народа, отодвигается на второй план.

Кроме того, есть целый ряд конкретных задач, к которым армянский спюрк вообще не обращается. К примеру, в последнее время в армянском обществе все больше говорят о необходимости перемещения акцентов в карабахском урегулировании из политической плоскости в правовую. Для этого прежде всего нужна четко обоснованная правовая папка конфликта, но еще более – построение в НКР открытого гражданского общества, которое было бы способно принимать правовые решения. При этом Армения и Диаспора не предпринимают достаточных усилий для содействия демократическим процессам в Карабахе. Всего один пример: как известно, во избежание политических скандалов международные и иностранные неправительственные организации предпочитают не сотрудничать с Карабахом. Только с 2003 года консорциум британских НПО, финансируемый европейскими структурами, пытается осуществлять в Карабахе программы, нацеленные на формирование общественного сектора и свободной прессы. Но ни тогда, ни сейчас Диаспора (и Армения) не вложила в гражданский сектор НКР ни цента. Не вкладываются деньги и в развитие информационного поля.

Вторая общеармянская задача – укрепление геополитического значения Армении.  И здесь Диаспора недостаточно активна. Исходит это прежде всего из ее разрозненности и неорганизованности. Даже поверхностного взгляда достаточно, чтобы рассмотреть целый клубок разногласий между различными частями армянской диаспоры. К примеру, одна из влиятельнейших традиционных армянских партий АРФ Дашнакцутюн не откликнулась на призыв председателя Союза Армян России Ара Абрамяна “Армяне всех стран, объединяйтесь!”, когда создавался Всемирный конгресс армян. Не откликнулась и вторая ветвь армянской церкви – Великий Дом Киликийский. Кроме того, разногласия существуют и в отдельных общинах – между партиями, землячествами и т. д. Вот почему содействие спюрка Армении, открытие здесь бизнеса, политический лоббинг носят разрозненный, нецеленаправленный характер.

И третья основная задача – сохранение армянской самобытности в диаспоре и ее усиление. Очевидно, что этого нельзя добиться без тесной связи с Арменией и Карабахом. Контакты, безусловно, есть, особенно с Арменией, но следует признать, что в Карабахе слишком медленно создаются инфраструктуры, позволяющие установить тесную экономическую, туристическую, информационную взаимосвязь с армянскими общинами из разных стран. Кроме того, существует и определенное недоверие со стороны зарубежных армян, часть которых столкнулась в Армении и Карабахе с нелицеприятным к себе отношением и откровенным хватничеством. В приватной беседе с нами одна из американских благотворительниц призналась: “Если хотя бы половина присланной мной помощи дойдет до адресата, я сочту свою миссию выполненной”. Подрывают доверие к властям армянских государств и уехавшие недавно из Армении в “америки” люди, которые рассказывают потенциальным благотворителям и лоббистам небылицы и былицы про Родину.  Так что, для выполения и третьей задачи существует масса препятствий.

Что же мешает армянам объединиться?

Как бы ни были сильны части армянского народа по-отдельности, такого геополитического влияния, как, скажем, еврейская диаспора, они, к сожалению, не имеют. Это подтверждают как сами зарубежные армяне, так и карабахские лидеры.

Недавно в Нагорный Карабах прибыли члены авторитетной организации Армянский Благотворительный Общий Союз (АБОС). Представители 24 стран мира встретились с президентом НКР Аркадием Гукасяном, который, призвав соотечественников вкладывать инвестиции в карабахскую экономику и содействовать социальному развитию Карабаха, обратил особое внимание на необходимость активизации лоббистской деятельности Диаспоры. По его словам, затягивание политического урегулирования карабахского вопроса обусловлено в немалой степени недостаточной информированностью мировой общественности о конфликте и ее неготовностью к компромиссным решениям. В деле подготовки общественного мнения велика роль армянских зарубежных организаций. Президент отметил, что армянская диаспора использует свой политический потенциал далеко не полностью. В свою очередь, члены прибывшей в Степанакерт делегации отметили, что разбудить Диаспору должен сам Карабах, который недостаточно активно работает в этом направлении.

Действительно, что же мешает наиболее полной консолидации армянского народа? Политический или человеческий фактор? Скорее всего, второе.

Наира АЙРУМЯН

Анализ проблем Джавахка в публикациях западных исследовательских организаций

В последнее время в армянских СМИ значительно возрос интерес к освещению проблем, связанных с ситуацией вокруг Джавахка. Однако надо отметить, что данная проблема давно уже находится в центре внимания ряда ведущих западных аналитических центров и исследовательских организаций, в том числе дающих экспертные рекомендации как государственным органам, так и международным организациям. Проблема Джавахка не обделена вниманием и со стороны исследовательских организаций региональных держав – России, Турции и Ирана. Естественно, наибольшую активность в подготовке исследований и аналитических материалов по этой проблематике проявляют грузинские исследовательские институты, НПО, дислоцированные в Грузии различного рода международные организации. Отдельный интерес представляют работы, выполненные в основном европейскими исследователями в сфере безопасности, которые связаны с анализом ситуации вокруг дислоцированной в Ахалкалаки 62-й российской военной базы – в контексте положений и обязательств по Договору об обычных вооружениях в Европе.

Среди западных аналитических институтов, которые в той или иной мере занимаются проблемой Джавахка, надо в первую очередь отметить Вашингтонский Институт Центральной Азии и Кавказа при университете им. Дж. Хопкинса. Данное аналитическое учреждение, рекомендации которого имеют серьезное влияние на процесс принятия решений по региону в Госдепартаменте и Совете Безопасности США, в сотрудничестве с Атлантическим Советом США  еще в январе 2001 г. опубликовало нашумевшую работу «Стратегический Обзор Центральной Евразии». В этом труде, который, кстати, касается многих аспектов безопасности Южного Кавказа, проблема Джавахка характеризуется как «потенциальный латентный конфликт, вызываемый армянским сепаратизмом в Джавахетии, обостряемый возможностью заселения турок-месхетинцев». Учитывая, что эксперты Института к числу основных проблем для безопасности региона относили наличие российских баз в Грузии, в работе рассматривалась и возможность вмешательства российских войск в гипотетический конфликт вокруг Джавахка с участием Армении, Турции и Грузии. Среди других изданий Института Центральной Азии и Кавказа, которые касаются актуальных внутриполитических проблем Грузии и связанных с ними аспектов наличия российских баз на ее территории, надо отметить электронный журнал Central Asia – Caucasus Analyst. В этом журнале в последнее время активно освещается динамика развития ситуации в Грузии после так называемой «Розовой революции» и прихода к власти М. Саакашвили.

Регулярные сообщения о ситуации в Грузии, в том числе, в контексте российских баз, дислоцированных в Ахалкалаки и Батуми, публикуются также такими правоконсервативными американскими организациями, как «Фонд Наследие» и его ведущим аналитиком Ариэлем Коэном, а также «Джорджтаунским Фондом», в котором одним из главных экспертов по Грузии является В. Сокор. Их позиция во многом совпадает, обе организации придерживаются взглядов необходимости укрепления и поддержки «новой» грузинской власти, а также безусловного и скорого вывода российских баз из Грузии. Можно также отметить работы Анатоля Ливена из «Фонда Карнеги», который, впрочем, не рассматривает в отдельности проблемы Джавахка, Грузии или всего региона Южного Кавказа, а дает их в общем контексте российско-американских стретегических отношений.

В период проектирования нефтепровода «Баку-Тбилиси-Джейхан» оценкой его экономической целесообразности, а также рисков и политических факторов вокруг прохождения трассы по армянонаселенным районам Грузии и Джавахка, занимался и Институт Джеймса Бейкера в Хьюстоне. Однако вряд ли надо полагать, что решение о замене последнего участка по маршруту прокладывания нефтепровода (по первоначальным проектам, на конечном пути прохождения по территории Грузии он должен был пересекать Ахалкалакский район и выходить к турецкой границе в районе армянской деревни Карзах) и проведение его по территории Боржомского и Ахалцихского районов с выходом в районе Вале было сделано по рекомендациям этого института или других западных аналитических центров. Решение об обходе нефтепроводом территории Джавахка было принято на политическом уровне под давлением и по настоятельной рекомендации правительства Грузии.

Традиционно довольно активно занимаются исследованиями региона Южного Кавказа ведущие исследовательские центры и институты Великобритании. Английская аналитическая школа имеет давние традиции и по праву считается одной из наиболее компетентных на Западе. Поэтому их публикации и рекомендации активно принимают во внимание как правительства различных стран, так и международные структуры и организации. Среди этих исследовательских центров, наверное, самыми авторитетными считаются Лондонский Королевский Институт Международных Отношений  и знаменитый Международный Институт Стратегических Исследований, также находящийся в Лондоне. В их работах проблема Джавахка также в основном рассматривается в аспекте перспектив и возможности России использовать имеющийся потенциал армянского населения Джавахка для провоцирования вооруженного конфликта с грузинскими властями.

Среди наиболее ценных и значимых работ, посвященных вопросам Джавахка, надо отметить доклад директора Программ по России и Евразии IISS Оксаны Антоненко «Обзор потенциального влияния закрытия Ахалкалакской базы на стабильность в Южной Грузии», опубликованный в августе 2001 г. Основываясь на довольно богатом фактическом материале, О. Антоненко показала большое влияние 62-й российской базы на социально-экономическую ситуацию в Джавахке. Анализируя возможные сценарии развития ситуации вокруг возможного вывода российской базы, она отмечает, что без синхронизации процесса вывода с увеличением финансовой помощи со стороны европейских организаций вероятность конфликта в регионе высока. Данная работа сыграла важную роль как в формировании общей позиции большинства европейских структур вокруг до того времени практически малоизвестной ситуации, связанной с проблемами армянского населения Джавахка, так и в решении о рассмотрении вопроса масштабной помощи региону со стороны европейских структур.

Среди работ, опубликованных в последнее время, надо отметить доклад Европейского Центра по Проблемам Меньшинств. В сентябре 2004 г. в рамках Рабочих докладов ECMI была опубликована довольно ценная работа Джонатана Уитли. Особенностью данной работы является то, что она, возможно впервые детально рассматривала проблему Джавахка именно с точки зрения защиты прав национальных меньшинств, в данном случае – армянского населения региона. Интерес представляет критика европейским автором существующего порядка формирования органов местного и регионального самоуправления в Самцхе-Джавахетии, явная дискриминация армянского населения в органах власти, тяжелое социально-экономическое положение края. В работе особо отмечается также факт неразвитости общественного сектора в Джавахке, избирательность и дискриминация со стороны центральных властей Грузии по отношению к местному армянскому населению в вопросе распределения финансовой помощи и международных грантов, получаемых от различных организаций-доноров.

Однако в целом надо признать, что уровень имеющихся англоязычных публикаций и проводимые ведущими западными аналитическими центрами исследования по проблеме Джавахка не позволяют эффективно и в достаточной мере раскрыть проблемы армянского населения края перед мировой общественностью и международными организациями.

Сергей МИНАСЯН
Кандидат исторических наук

——————————————————————————————

IWPR-цы в Карабахе


Один из тренеров – Себастиан Смит,
корреспондент “The Times”.


Руководитель южно-кавказского
бюро IWPR Маргарита Ахвледиани

10 ноября в Степанакертском пресс-клубе прошел тренинг представителей независимой неправительственной организации Институт по освещению войны и мира с участием молодых карабахских журналистов

Институт по освещению войны и мира /IWPR/ – независимая неправительственная организация, основанная в Лондоне для поддержки СМИ и развития демократии. IWPR издает еженедельный электронный журнал, являющийся  очень популярным в самых различных  кругах разных стран мира. Последние новости из Балкан, Кавказа, Афганистана, Ирака, Центральной Азии, Африки, а также аналитические материалы, подготовленные журналистами непосредственно из этих регионов являются основой популярности этого электронного журнала. Но, помимо этого, пожалуй, самой главной причиной доверия читателей к этому СМИ является беспристрастность в подаче материалов, их неполитизированность и представление различных точек зрения на одну и ту же проблему.

Кавказская информационная служба IWPR представляет местным и международным читателям возможность ознакомиться с событиями на Кавказе с точки зрения местных обозревателей. Периодически на сайте Института по освещению войны и мира /www.iwpr.net/ появляются и материалы карабахских журналистов.

Служба является частью Кавказского проекта IWPR. Цель этого проекта – поддержать развитие местных средств массовой информации и обеспечить мировой общественности доступ к информации в регионе, страны которого находятся на пути к демократизации и разрешению конфликтов.

IWPR оказывает поддержку независимой карабахской газете “Демо”, и в рамках этой поддержки на днях в Степанакерте был организован тренинг для молодых журналистов по международным стандартам и основным жанрам журналистики. “Что есть журналист – ботинки, блокнот  и нос – и как добиться объективности? Как сделать хорошую статью и что такое непредвзятость?” – подобному кругу вопросов был посвящен тренинг.

“Журналист обязан быть некомпетентным. Это единственная профессия, где некомпетентность оправдана, потому что журналист – аутсайдер. Он – лишь посредник между компетентным человеком и потребителем информации,” –  это основы международных стандартов журналистики, которым, к сожалению, в карабахских  вузах учат мало…

Руководитель южно-кавказского бюро Института по освещению войны и мира Маргарита Ахвледиани в интервью журналистам сказала, что главное в журналистике – это заботиться о своем читателе, а не о себе, о политической партии или о каких-либо лицах, связанных с этими партиями.

Что касается сотрудничества с карабахскими журналистами, то, по словам Ахвледиани, журналисты – единое племя без границ и карабахские журналисты должны быть в “общей семье” – независимо от каких-либо контекстов: “И по статьям карабахских журналистов в IWPR, и по результатам проведенного тренинга я могу сказать, что у журналистов НК очень даже неплохой уровень по международным журналистским стандартам – и это при отсутствии больших возможностей для  стажировок и повышения квалификации. Это тем более повышает цену такой похвалы. И поскольку я работаю с большими журналистскими группами на всей территории Южного Кавказа, то я хочу сказать, что вы  – просто молодцы!..”

Азербайджанских оппозиционеров посадили в тюрьму

Азербайджанские власти отметили годовщину избрания президентом страны Ильхама Алиева заключением в тюрьму семи своих политических оппонентов.

Занявший почти год судебный процесс над семью лидерами оппозиции, которых обвинили в организации массовых беспорядков в Баку после избрания Алиева президентом, завершился. В соответствии с вынесенным приговором, по 5 лет тюрьмы общего режима получили заместители председателя оппозиционной партии “Мусават” Ариф Гаджилы и Рауф Арифоглу.

В октябре прошлого года в ходе акций протеста в столице, которыми оппозиция ответила на объявление официальных результатов, провозглашавших Алиева победителем выборов, погиб один человек, сотни пострадали. Полиция задержала тогда около 600 человек, из которых 128 были привлечены к уголовной ответственности.

”Это заказной суд и заказное решение!” – прокричал со своего места один из осужденных, Ариф Гаджилы. Сардар Джалалоглу от имени осужденных заявил, что они намерены подать на апелляцию, а если это не поможет – обратиться в Европейский суд по правам человека.

Известный правозащитник, директор Правозащитного Центра Азербайджана Эльдар Зейналов сказал IWPR, что осужденных лидеров оппозиции следует считать политическими заключенными.

Один из адвокатов обвиняемых Миpисмаил Хады утверждает, что все доказательства виновности оппозиционеров были сфальсифициpованы и искажены. “В этом деле налицо политическая подоплека”, – сказал он IWPR.

С критикой жесткого приговора в числе других выступили наблюдатели от международных организаций. “Это большой удар по государственности Азербайджана”, – сказал один из наблюдателей, представляющий ОБСЕ.

Международная организация “Репортеры без границ” резко осудила приговор в отношении Рауфа Арифоглу, который является главным редактором самой многотиражной газеты Азербайджана “Ени Мусават”. “Решение суда о лишении свободы Рауфа Арифоглу на пять лет ошеломляет своей суровостью”, – говорится в ее заявлении.

Несмотря на тяжесть вынесенного приговора, многие политики и наблюдатели сходятся во мнении, что осужденные скоро должны быть помилованы.

”В течение 4-5 месяцев лидеры оппозиции будут освобождены”, – заявил радиостанции BBC содокладчик ПАСЕ по Азербайджану Андреас Гросс. Он полагает, что не стоит считать вынесенный приговор окончательным и не подлежащим обжалованию.

Руфат АББАСОВ, Шахин РЗАЕВ
Баку, IWPR

Обращение “Союза родственников без вести пропавших воинов НКР”

Совет правления «Союза родственников без вести пропавших воинов Нагорно-Карабахской Республики» выступил с обращением к сопредседателям Минской группы ОБСЕ – Стивену Манну (США), Юрию Мерзлякову (Россия), Анри Жаколену (Франция), руководству Международного Комитета Красного Креста.

В обращении, в частности, отмечается, что высоко оценивая деятельность Минской группы ОБСЕ по урегулированию карабахо-азербайджанского конфликта, Совет  правления  «Союза родственников без вести пропавших воинов НКР» выражает озабоченность в связи с тем,  что в ходе переговоров не получили окончательного решения проблемы выяснения судеб попавших в плен воинов и граждан, взятых в заложники, выявления и исследования мест захоронения погибших и умерших, идентификации останков и их перезахоронения.

«В этой связи Совет правления «Союза родственников без вести пропавших воинов НКР» с глубоким сожалением констатирует, что в отличие от Нагорного Карабаха, который ведет прозрачную политику в этом гуманитарном вопросе, выполняя  все взятые на себя обязательства, власти Азербайджана по сей день придерживаются противоположной позиции, упорно продолжая политические спекуляции вокруг  данного вопроса и отказываясь от какого-либо сотрудничества с карабахской стороной», – говорится в обращении.

Далее в нем отмечается, что согласно полученным из достоверных источников данным, в местах заключения в Азербайджане, а также в воинских частях  незаконно содержатся армянские военнопленные и взятые в заложники гражданские лица, в том числе, карабахцы. Из тех же каналов, и в первую очередь из неофициальных азербайджанских источников, организации стало известно, что военнопленные и заложники армянской национальности содержатся в тюрьмах и концентрационных лагерях соседней республики под азербайджанскими именами и фамилиями. Под угрозой смерти им  запрещается раскрывать свои подлинные личные данные международным наблюдателям, посещающим места заключения.

«По имеющимся у нас сведениям насильно удерживаемые в местах заключения Азербайджана наши соотечественники подвергаются постоянным пыткам и издевательствам. К сожалению, немало таких, которые, не выдержав этих нечеловеческих условий, скончались и были похоронены на тюремном кладбище, обозначенные каким-либо цифровым знаком. Мы обращается к вам с просьбой незамедлительного посредничества в вопросе  скорейшего освобождения из азербайджанских застенок еще оставшихся в живых военнопленных и заложников армянской национальности. Азербайджанская Республика подписала Женевские конвенции и дополнительные к ним протоколы и обязана строго выполнять их требования» , – отмечается в документе.

В обращении в очередной раз подтверждается готовность карабахской стороны поддержать любой процесс, касающийся данного гуманитарного вопроса, в частности, выявления и исследования на территории Нагорного Карабаха мест неизвестных захоронений, идентификации и  перезахоронения останков.

«Призываем использовать ваш авторитет для освобождения и возвращения на родину насильно удерживаемых наших родных. Надеемся, что вы разделите нашу озабоченность в отношении судеб людей, пострадавших от конфликта и потребуете от властей Азербайджана строго соблюдать взятые на себя обязательства, отказаться от позиции, идущей вразрез с международными нормами и договорами», – говорится в обращении Совета правления «Союза родственников без вести пропавших воинов НКР» к сопредседателям Минской группы ОБСЕ и руководству Международного Комитета Красного Креста.

——————————————————————————————

Выборы по-американски

Керри не выиграл, но армяне не проиграли

Выборы помогли армянской общине Америки продемонстрировать мощь своего политического потенциала

По предварительным данным, кандидат в президенты, поддержанный армянской общиной США, потерпел поражение.  Скажется ли поражение Джона Керри на отношениях лидеров армянской общины с Белым домом? Этот вопрос изначально беспокоил армян-республиканцев, которые, несмотря на свою партийную принадлежность, агитировали за демократа.  Ситуация совершенно аналогична той, что была в 1996-м, когда все армяне Америки открыто поддержали республиканца Боба Доула, соперничавшего с переизбранным на второй срок Биллом Клинтоном.

Тогдашний глава Белого дома мстить армянам не стал.  Особых проблем не возникло. Так что, думается, не следует опасаться того, что республиканская администрация припомнит руководству армянских организаций проявленную ими “нелояльность”. Джордж Буш и прежде пренебрегал интересами своих сограждан армянского происхождения. Так что после переизбрания едва ли что-то изменится. В таких случаях говорят: хуже, чем есть, не будет.

Несмотря на поражение Джона Керри, прошедшие выборы все-таки можно назвать маленькой победой армян. Дело в том, что армянские организации сумели продемонстрировать истеблишменту Америки свой мощнейший политический потенциал. Никогда еще армянам не удавалось мобилизовать для выборов столько материальных и человеческих ресурсов. Можно, конечно, назвать совпадением, но факт остается фактом — Керри одержал убедительную победу именно в тех штатах, где позиции армянских организаций наиболее сильны. (Калифорния, Массачусетс, Иллинойс, Пенсильвания.)

Армяне поддержали Джона Керри, осознавая, что у его соперника шансов на успех гораздо больше, так как на его стороне мощнейшая административная машина. Опыт показывает, что попытки противостоять действующему президенту чаще всего оказываются безуспешными. Но получается так, что проармянские кандидаты чаще всего соперничают именно с действующими президентами. Так было и на позапрошлых выборах, исход которых тоже нас разочаровал. Но в данном случае важнее было сохранить приверженность принципам. В этом смысле армяне тоже победили.

Одновременно с президентскими выборами 3 ноября состоялись и выборы в сенат и палату представителей.  Конгрессу армяне всегда уделяли больше внимания, чем администрации, на которую сложнее оказывать влияние.  Поражение Джона Керри может быть компенсировано успехом проармянски настроенных конгрессменов и сенаторов.

Как известно, переизбраны треть сенаторов и все 435 членов палаты представителей. Большинство членов так называемой Армянской группы конгресса “обновили” свои мандаты и продолжат законотворчество. Средний коэффициент переизбираемости действующих конгрессменов на новый срок равен примерно 85-и процентам. На прошлых выборах свои мандаты “обновили” 92 процента членов “Армянской группы”. Каким стал результат на этот раз, пока не известно. Накануне выборов Армянская ассамблея и Армянский национальный комитет Америки распространили список кандидатов, которых рекомендовали поддержать.  Была поставлена цель — сохранить нынешнее число проармянских конгрессменов. (Сейчас “Армянская группа” насчитывает 133 члена.) По предварительным данным, лидеры “Армянской группы” Джо Коленберг, Френк Паллоне, Адам Шифф переизбраны на новый срок. Есть достаточно оснований рассчитывать на то, что позиции армянских лоббистов в сенате и палате представителей если не окрепнут, то по крайней мере сохранятся.

http://www.nv.am
Артем ЕРКАНЯН

О Буше с юмором или в Англии Бушу поможет “путеводитель для идиота”

В преддверии одного из визитов Джорджа Буша в Великобританию в одной из крупнейших английских газет – The Daily Mirror – появился “Путеводитель по Великобритании для идиота”, призванный помочь американскому президенту не совершить во время визита досадных ошибок, сообщает NEWSru.com.

“1. Лондон – это столица Великобритании, которая является независимым государством, а не вашим 51-м штатом.

2. Наша правительница – королева Елизавета II (это цифра два, а не одиннадцать). Ее нельзя обнимать за талию, называть “милочкой” или “крошкой”. К ней можно обращаться только “Ваше Величество” или “мэм”.

3. Ее старшего сына зовут Чарльз, а не “Чак”. С ним нельзя разговаривать о дворецких, о прислуге или спрашивать, какой последний фильм он посмотрел.

4. Во время званых обедов придется пользоваться столовыми приборами, начиная с дальних по отношению к тарелке. Биг-Мака и картофеля-фри в меню не будет.

5. Битву за Великобританию выиграли Военно-воздушные силы Ее Величества, а вовсе не Том Круз или Брюс Уиллис.

6. Мы живем в демократическом государстве и имеем право на свободное выражение своего мнения. Если по пути следования вашего кортежа будут стоять тысячи протестующих, не просите, чтобы их экстрадировали на базу Гуантанамо.

7. “Ромео и Джульетту” написал наш великий драматург Уильям Шекспир, а не Франко Дзеферелли. Но Уильям с вами встретится не сможет. Не просите. Он давно умер.

8. Заранее приготовьте деньги на штрафы. За превышение скорости вашим кортежем наш мэр Кен Ливингстон с радостью оштрафует вас на 40 фунтов с каждого автомобиля.

9. В чай мы добавляем молоко, а не лед. На завтрак у нас тосты, а не вафли. И ходим мы по тротуару, а не по обочине! (игра на различии американского и британского английского)”.

The Daily Mirror

——————————————————————————————-

Իրան
ԵՎՐՈՊԱ-ԻՐԱՆ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ ՇՈՇԱՓԵԼԻ ՉԵՆ

Հոկտեմբերի 21-ին Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի ներկայացուցիչները Վիեննայում Իրանի պատվիրակության հետ դռնփակ 3-ժամյա բանակցություններ են վարել վերջինիս միջուկային գործունեության հարցի շուրջ, որի ընթացքում, ինչպես նշում են միջազգային ԶԼՄ-ները, Իրանին է ներկայացվել առաջարկների փաթեթ, որտեղ համատեղված են խրախուսանքի եւ սպառնալիքի երանգները: «Ֆրանսպրես» գործակալության հաղորդագրության համաձայն՝ եվրոպական 3 խոշոր երկրների եւ Իրանի ներկայացուցիչների միջեւ բանակցությունների հիմքում ընկած է եղել հոկտեմբերի 15-ին Վաշինգտոնում տեղի ունեցած աշխարհի 8 զարգացած երկրների դիվանագիտական գերատեսչությունների ներկայացուցիչների համաժողովում քննարկված տեքստը: Այլ կերպ ասած՝ եվրոպական տերությունները Թեհրանից պահանջել են իբրեւ առաջին քայլ դադարեցնել ուրանի հարստացման ողջ գործընթացը, այնպես, որ ՄԱԿ-ին կից Միջուկային էներգետիկայի միազգային գործակալությունը (ՄԱԳԱԹԷ) կարողանա վերահսկել այն:

Գործընթացի սառեցումն իր մեջ պետք է ընդգրկի կենտրոնախույզ սարքերի արտադրությունն ու ներմուծումը, դրանց մոնտաժումն ու փորձարկումը, այլ կերպ՝ ուրանի հարստացմանն առնչվող ցանկացած գործունեություն այնքան ժամանակ, քանի դեռ կողմերի միջեւ երկարաժամկետ համաձայնություն ձեռք չի բերվել: Եվրոպացիներն այդ պահանջի դիմաց պարտավորվում են պաշտոնապես ճանաչել միջուկային էներգիան խաղաղասիրական եւ գիտահետազոտական նպատակներով օգտագործելու Իրանի իրավունքը, ապահովել Իրանի ԱԷԿ-ի միջուկային վառելիքը, ասել է թե՝ միջուկային վառելիքի միջազգային շուկայում Իրանի համար ապահովելու են քաղաքական երաշխիքներ, աջակցելու են «թեթեւ» ջրի ռեակտոր ունենալու հարցումը: Բացի այդ, Եվրամիությունը վերսկսելու է Բրյուսել- Թեհրան տնտեսական հարաբերությունների ընդլայնման վերաբերյալ սառեցված բանակցությունները, պաշտպանելու է Համաշխարհային առեւտրի կազմակերպությունում Իրանի անդամակցությունը եւ, վերջապես, «Մոջահեդինե Խալղ» կազմակերպությունը (Իրանի իշխանությունների վտարանդի զինված ընդդիմություն) շարունակաբար մնալու է Եվրամիության ահաբեկչական կազմակերպությունների ցանկում:

Ժողովրդավարական Եվրոպայի այդօրինակ առաջարկությունն առնվազն տարօրինակ է հնչում, քանզի ահաբեկչական կազմակերպությունն առանց որևէ նախապայմանի պիտի ընդգրկել համապատասխան ցանկում: Սակայն գործնականում այդ հարցը դարձել է քաղաքական շահարկումների առարկա: Այդօրինակ գործելակերպը, թերեւս, մեկ անգամ եւս ապացուցում է, որ գերտերությունները հանուն իրենց շահերի անվերապահ պատրաստ են անտեսել իրենց կողմից կարեւորվող սկզբունքները: Եվրոպացի փորձագետներից ոմանք, այդ թվում գերմանացի Սայիդ Շերբին, գտնում են, որ այդ հարցում Եվրոպայի երեք խոշոր տերությունները հետեւել են Միացյալ Նահանգների օրինակին, քանզի վերջինս «Մոջահեդինե Խալղին» 1998-ից զետեղելով Պետքարտուղարության ահաբեկչական կազմակերպությունների ցանկում, միաժամանակ անհրաժեշտության դեպքում առնչվում է այդ կազմակերպության հետ եւ այն իբրեւ լծակ գործի է դնում ընդդեմ Իրանի:

Իրանի հետ բանակցող երկրները միաժամանակ Թեհրանին սպառնում են, որ հակառակ դեպքում նրանք կպաշտպանեն այդ երկրի միջուկային գործունեության հարցը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ տեղափոխելու պահանջը: Եվրոպական կողմը շեշտում է, որ այդ դեպքում ուրանի հարստացման գործունեության դադարեցումը կդառնա պարտադիր, եւ ավելի հաճախակի կդառնան ՄԱԳԱԹԷ-ի ստուգումները, բացի այդ՝ Իրանը ենթարկվելու է տնտեսական սահմանափակումների: Թեհրանն անընդունելի համարելով սպառնալիքների լեզվով խոսելը՝ հայտարարում է, որ որեւէ երկյուղ չունի գործն Անվտանգության խորհրդին հանձնելուց: Փորձագետները կասկածում են, թե Եվրոպան կհամաձայնի Իրանի դեմ տնտեսական սահմանափակումներ կիրառելուն, քանի որ վերջին տարվա տվյալներով տարեկան 9,8 միլիարդ դոլարի ապրանք է արտահանում Իրան եւ 7 միլիարդ դոլարի նավթ ներմուծում: Ի դեպ, Ռուսաստանը եւս դեմ է տնտեսական սահմանափակումների կիրառմանը: Իսկ ինչ վերաբերում է եվրոպացիների խոստումներին, ապա դրանց իրագործումն առանց Միացյալ Նահանգների հովանավորման՝ փորձագետները քիչ հավանական են համարում: Մինչդեռ հոկտեմբերի 20-ին ԱՄՆ պետքարտուղարության խոսնակ Ռիչարդ Բաուչերը, կրկին մտահոգություն հայտնելով Իրանի միջուկային գործունեության առնչությամբ, հայտարարել է, թե Վաշինգտոնը եվրոպական 3 երկրների առաջարկությունների տակ չի ստորագրել եւ չի պաշտպանում դրանք:

Այսուհանդերձ, հոկտեմբերի 24-ին Վիեննայում տեղի է ունեցել նշյալ եռյակի եւ Իրանի ներկայացուցիչների միջեւ բանակցությունների 2-րդ փուլը: Իրանական պատվիրակության խոսնակ, Իրանի Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի արտաքին հարցերի կոմիտեի նախագահ Հոսեյն Մուսավիյանն այս առիթով փաստել է, որ բանակցություններում որոշ դրական տեղաշարժ նկատելի է, սակայն կողմերը համառորեն պաշտպանում են իրենց տեսակետները: Ըստ նրա, Թեհրանը շարունակում է շեշտել, որ ուրանի հարստացման հարցը բանակցելու ենթակա չէ, եւ այդ գործընթացի սառեցումը չի կարող երկարաժամկետ լինել: Ի դեպ, Մեծ Բրիտանիայի ԱԳ նախարարությունը եւս հաստատել է, որ բանակցությունների 2-րդ փուլում որոշ ձեռքբերումներ են գրանցվել: Վերլուծաբաններից ոմանց կարծիքով, բանակցություններում Իրանի քաղաքականությունն ուղղված է ժամանակ շահելուն՝ մինչեւ ԱՄՆ-ում նախագահական ընտրությունների ավարտը, որից հետ պաշտոնական Թեհրանը կբացի իր բոլոր խաղաքարտերը, իսկ ոմանք էլ գտնում են, թե Թեհրանը ժամանակ է շահում առաջին միջուկային ռումբը ստեղծելու նպատակով: Հավելենք, որ հոկտեմբերի 29-ին ՄԱԳԱԹԷ-ի տնօրենների խորհրդի նախագահ Մոհամեդ Ալ Բարադեյը հայտարարել է, որ գործակալությունը պատրաստ է Իրանի ԱԷԿ-ի միջուկային վառելիքը ապահովել, ինչը, թերեւս, դյուրին կդարձնի բանակցությունների ընթացքը հաջորդ փուլերում:

Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

Ջավախք

Փոխհատուցում են պահանջում ղադոցիները

Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի շինարարությունն իրականացնող BP նավթային ընկերության հետ խնդիրներ ունի նաեւ Ախալքալաքի շրջանի Ղադո գյուղը: Գյուղական համայնքի տարածքում գտնվող Ավազասարը, որը գյուղատնտեսական նշանակության հողերով է պատված (վարելահող եւ արոտավայր) BP-ի համար վերածվել է ավազահանքի: Շահագործումից դուրս է եկել ավելի քան 5 հեկտար հողատարածք: Միաժամանակ այստեղից տարվում է ավազահումք:

Ղադոցիները նավթամուղի շինարարությունն իրականացնող ընկերությունից օգտագործված եւ օգտագործվող հողի եւ ավազի համար փոխհատուցում են պահանջում: Մինչեւ օրս, չնայած ներկայացված պահանջներին եւ տրված խոստումներին, որեւէ բան չի արվել: Մինչդեռ BP-ի ներկայացուցիչները պատրաստակամություն են հայտնել ոչ միայն կատարել օրենքով նախատեսված փոխհատուցումները, այլեւ Ղադոյի սոցիալական ծանր վիճակից ելնելով՝ որեւէ նվեր մատուցել գյուղին:

Եթե BP-ն իր խոստումների իրականացմանն երաշխիք չտա, ապա ղադոցիները պատրաստ են խոչընդոտելու շինարարական  աշխատանքներին:

Հրդեհվել է Դաշբաշ գյուղի դպրոցի շենքը

Նոյեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը հրդեհվել է Ծալկայի շրջանի Դաշբաշ հայկական գյուղի դպրոցի  երեքհարկանի   շենքը: Ծալկայի շրջանի  ներքին գործերի բաժնի պետ Զուրաբ Նարչեմաշվիլին դեպքի կապակցությամբ հայտնել է, որ  հրդեհը բռնկվել է շենքը վերանորոգող բանվորների անփութության պատճառով: Ըստ Զ. Նարչեմաշվիլու, օրվա աշխատանքն ավարտելուց հետո, բանվորները մինչեւ գիշերվա ժամը 1:00-ը մնացել են շենքում եւ զբաղվել հարբեցողությամբ: Նրանց հեռանալուց կես ժամ հետո դեռեւս ծխացող  վառարանից հրդեհ է բռնկվել:

Սակայն դաշբաշցիների վկայությամբ՝ երեկոյան ժամը 17:00-ից հետո բոլոր բանվորները հեռացել են շենքից: Դեպքի կապակցությամբ հարուցվել է քրեական գործ, իսկ մանրամասները կպարզվեն հետաքննությունից հետո: Դպրոցը վերանորոգվում էր Ծալկայի շրջանային սակրեբուլոյի որոշումով« շրջանային բյուջեի գումարներով:

Նախագահի ներկայացուցիչը զգում է մամուլի աջակցության կարիքը

Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Նիկոլոզ Նիկոլոզաշվիլին հայտարարել է, որ հետայսու ամեն շաբաթվա վերջում հանդիպում է ունենալու լրագրողների հետ եւ նրանց  ներկայացնելու շաբաթվա իրադարձությունները տարածաշրջանում: Պարոն Նիկոլոզաշվիլին դա պատճառաբանում է նրանով, որ Սամցխե-Ջավախքում ծրագրված են մի շարք գործընթացներ, որոնք նշանակալի նորություններով են հագեցած:

Նախագահի ներկայացուցիչը մամուլի միջոցներին եւ հասարակությանը պարտավորվում է պարբերաբար տեղեկացնել BP-ի եւ տարածաշրջանի բնակչության միջեւ հարաբերությունների մասին: Նա կարեւորում է նաեւ մաքսային« ավտոճանապարհային բնագավառներում տեղի ունեցող գործընթացները եւ դրանց լուսաբանումը:

Ն. Նիկոլոզաշվիլին նշել է, որ մտադիր է իսկապես լուրջ ծրագրեր իրականացնել եւ այս առումով զգում է նաեւ մամուլի աջակցության կարիքը:

«Ա-ինֆո»

ՏՊԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՇՈՒՇԻՈՒՄ (18-19-րդ դդ.) 

Համաձայն 1805 թ. մայիսին առանց պատերազմի կնքված պայմանագրի, որ արդյունք էր մոտ երեք քառորդ դար առաջ անցկացված յուրատեսակ հանրաքվեի, Կովկասում հաստատվել էր Ցարական Ռուսաստանի իշխանությունը:

Այս ժամանակաշրջանում ուժեղանում էր Շվեյցարիայի Բազել քաղաքի համալսարանի քարոզչական աշխատանքը: Գիտաշխատողներն ամեն կերպ ձգտում էին օգտագործել բոլոր հնարավորություններն իրենց գործունեության ու քարոզչական աշխատանքների շրջանակն ավելի ընդարձակել՝ տարածվելով դեպի արևելք: 1821թ. Բազելի «Ավետարանական քարոզչական ընկերությունը» ռուսական իշխանությունից պաշտոնական թույլտվություն է ստանում Կովկասում հիմնելու տպարան ու դպրոց:

Տարածաշրջանն ուսումնասիրելու նպատակով մասնագետներ են գալիս Կովկաս՝ Ավգուստ Դիտրիխի և լեհ Ֆելիցա Զարեմբայի գլխավորությամբ: Վերջինս փիլիսոփայության դոկտոր էր՝ ուսում առած Դորպատի համալսարանում: Դիտրիխը տիրապետում էր հայոց գրաբար լեզվին: Նրանց հիմնական նպատակն էր ընտրել մի այնպիսի բնակավայր, որտեղ հիմնադրվելով, հնարավոր լինի շփվել ու աշխատանք ծավալել շատ ազգերի հետ: Եվ այդպիսի վայր էր Շուշին, քանի որ լինելով յուր ժամանակի առևտրական քաղաք, հաստատուն կապ ուներ Եվրոպայի ու Մերձավոր Արևելքի շատ երկրների հետ: Խումբը եկավ այն եզրակացության, որ միայն Շուշիում հիմնվելով կարելի էր նույնիսկ այլադավան ազգերի շրջանում տարածել քրիստոնեություն: Տեղում նրանք պետք է լուծեին երեք խնդիր՝ տարածեին Աստծո գաղափարները տեղացի ազգերի մեջ, սովորել տեղական ազգերի կարևոր լեզուները և հիմնել տպարան՝ Սուրբ գիրքը զանազան լեզուներով տպելու համար:

Չնայած թույլտվություն կար, սակայն ռուս-պարսկական 2-րդ պատերազմի պատճառով մոտ 6 տարի ուշացումով՝ 1827 թվականին են հաստատվում Շուշիում, հիմնադրում տպարան, միաժամանակ բացում դպրոց: Հենց առաջին տարում նրանց մոտ սովորում էին 100-ից ավել 10-18 տարեկան հայ երեխաներ: Նրանց հիմնադրած տպարանը եռհարկանի էր և գտնվում էր քաղաքի հայկական թաղամասի արևելյան սահմանագծի վրա (այժմվա մանկապարտեզի հարևանությամբ. Հ. Հ.):

Բազելցիների Շուշիում հրատարակած գրքերի առավելությունը կայանում էր նրանում, որ մոտ էին խոսակցական լեզվին, աշխարհաբար էին ու հասկանալի համարյա բոլորին:

Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի ուսուցիչ Պողոս վարդապետ Ղարադաղցին հաստատում էր, որ 1830 թվականին բազելցիները տպագրել էին 11679 գիրք՝ սկսած հիմնադրվելու օրից (տես Ս. Ավագյան «Նյութեր Ղարաբաղի նախասովետական շրջանի մամուլի պատմությունից», էջ 12): Բազելցիների հետ համագործակցում էր Միրզա Փառուխ Մինասի Ամիրխանյանցը, որը նախկինում Պարսկաստանում էր աշխատում:

Սկսում էր ավելանալ նրանց մոտ սովորողների թիվը, մեծանում էր պահանջարկը նրանց մոտ տպագրվող բոլոր տեսակի գրականության նկատմամբ, որն էլ արագ շարժում ու զարգացնում էր տեղի հոգևորականության նախանձը: Իսկ պատճառներից ամենահիմնականը՝ ժողովրդի  թեքվելը դեպի բազելցի միսիոներները ստիպում է, որ հոգևորականները դիմեն Կովկասի փոխարքային՝ Շուշիից նրանց հեռացնելու համար (նույն տեղում, էջ 15):

Քանի որ գործում էին քրիստոնեության օգտին, բազելցիները խնդրում էին մնալ Շուշիում իրենց գրքերը Պարսկաստանում ու Թուրքիայում տարածելու նպատակով, սակայն չի հաջողվում: Նրանք գործունեությունը Շուշիում դադարեցնում են, չնչին գումարով տպարանը վաճառում թեմի առաջնորդ Բաղդասար Մետրոպոլիտին (Հասան Ջալալյաններից) և տեղափոխվում Մոսկվա, շարունակում գործել Լազարյան ճեմարանում: Մետրոպոլիտի գնած տպարանի սարքավորումները տեղափոխում են հայկական թաղամասի կենտրոնական մասը և սկսում հրապարակել մեծամասամբ հոգևոր գրականություն:

Տարիներ հետո աքսորավայրից՝ Բաքվից Շուշի վերադարձած Միրզաջան Մահտեսի Հակոբյանին թույլատրում են, որպեսզի նա հիմնադրի տպարան, քանի որ բարդանում էր վիճակը, մեծանում էին հասարակական, դպրոցական և այլ պահանջները՝ կապված տպագրական աշխատանքի հետ: Իր տան կից բացում է տպարան ու 1881 թվականից սկսում աշխատել որդիների հետ: Այս տպարանի աշխատանքը բարձր գնահատելով, Րաֆֆին գրել է. «Այս քաղաքից «Խենթի» առաջին թերթերը ուղարկել էին ինձ տեսնելու համար, թուղթը բավական լավն է և տպագրությունը մաքուր, երևում է այնտեղ (նկատի ունի Շուշին. Հ. Հ.), տպարանը այժմ փոքրիշատե կանոնավորված է»:

Միրզաջան Մահտեսի Հակոբյանը 1883թ. ապրիլին Կովկասի մամուլի կոմիտեին դիմելով հայտնել է, որ նա պատրաստ է հայերենից բացի տպագրել նաև պարսկերեն, ռուսերեն ևս, կարող է շաբաթական երեք անգամ հրատարակել «ՄցՔՌվրՍՌպ ՏոՕÿՉսպվՌÿ» թերթը, ունենալով նպատակ հետաքրքիր տեղեկություններ տալ Շուշիի անցյալի և ներկայի մասին ռուսերեն լեզվով ևս: Սակայն անհասկանալի պատճառներով «վերևներում» նստածները նրան չեն ընդառաջել:

Շուշիի տպարաններից ամենամեծն ու անխափան գործողն էր Մ. Հակոբյանի տպարանը, որը միաժամանակ տպագրում էր հայերեն, ռուսերեն ու պարսկերեն:

Այս տպարանում 1891 թվականին տպագրվել է բնիկ շուշեցի, կոլլեժսկիյ ասսեսոր Ավետիք Բաբայի Բահաթրյանի «Հին հայոց տաղաչափական արվեստը» գիրքը, որը շատ բանաստեղծների համար հանդիսացել է որպես քննական տեսության դասագիրք:

Միրզաջան Հակոբյանի դիակը հողին է հանձնված Շուշիի հին հայկական գերեզմանատանը (Քիրս-Շուշի շրջապատի մոտ), որի շիրմաքարի երեսին արձանագրված է. «Այս է տապան լուսահոգի Միրզաջան Մահտեսի Հակոբեանցի որ վախճանուեց 1895 ամի 78 ամաց հասակի. Այսքան տարի աշխարհում ես ապրեցի բացի սէրից ոչ մի լաւ բան չտեսի»:

Մ. Հակոբյանի հիմնադրած տպարանի գործունեությունը դադարել է 1906թ.: Երևի հրդեհվել է հայ-թուրքական ընդհարման ժամանակ:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՎԱՐԱԳՈՒՐՎԱԾ ԳԱՂՏՆԻՔՆԵՐ ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

«Վարգուրված գաղտնիքներ» հուշագրությունը հեղինակի աշխատանքային իրապատումներից առանձին դրվագներ են: Այս ժամանակահատվածի մեջ ամփոփված են այն ծանր ու դառը տարիները, երբ Լեռնային Ղարաբաղում անօրինականություն էին անում Բաքվից ուղարկված կուսակցական դրածոները և մյուս էմիսարները:

Այդ տարիները արցախցիների համար մոտիկ անցյալ է, բայց  ոչ շրջված էջ: Նրանք այդ տարիները դառնությամբ են հիշում: Կհիշեն այսօր, մյուս օրը, ընդմիշտ: Նրանք չեն կարող չհիշել բաղիրովյան, ալիևյան այն քաղաքականությունը, որ Արցախի հայ աշխարհը դեպի անկում էր տանում, սպանում այն ամենը, ինչ արցախցու հոգևոր կյանքից էր բխում, ինչ հայկական էր: Շահնազարով-կևորկովականները գործիք էին բաղիրովների, ախունդովների, ալիևների ձեռքին, որոնք բարբարոսաբար ոչնչացնում էին Արցախ աշխարհի պատմական անցյալը, հուշարձանները, հայկական մշակույթը, փոխում Արցախի ժողովրդագրական կառուցվածքը…

Լևոն Մկրտչյան-Քյոխունցը այս հուշագրությունում ընթերցողներին է ներկայացնում այդ մղձավանջային տարիների իր դիտարկումը:

***

Քարտուղարուհիս հայտնեց, որ ընդունարանում Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի դիրեկտոր Արմեն Նասիբյանն է սպասում:

– Ներս հրավիրեք:
Նասիբյանը ծանր քայլվածքով ներս մտավ: Նրա կլոր ու կարմիր երեսին հուզմունք կար:
– Լսում եմ:
Նասիբյանը կարգի բերեց իր տակ գտնվող աթոռը, ուղղեց մեջքն ու, աչքը հառած մի կետի, դանդաղ սկսեց խոսել:
– Անհարմար վիճակի մեջ ենք, չգիտենք ի՞նչ անենք, – նա նորից ուղղեց իրեն տեղում ու շարունակեց. – Երևանից Ռոբերտ Աթայանն է զանգել: Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի մի խումբ դասախոսներ ու ուսանողներ ցանկանում են գալ մեզ մոտ, մեր ուսումնարանում կազմակերպել համերգ-լեկտորիում: Եկա ձեզ մոտ պայմանավորվելու՝ կար՞ղ ենք ընդունել, թե՞ ոչ:
– Ոչ թե կարող ենք, այլ անհրաժեշտ է ընդունել:
– Պրոֆեսոր Ռոբերտ Աթայանի պապերը ղարաբաղցի են: Չնայած նա Ղարաբաղում չի ծնվել, բայց իրեն հպարտորեն ղարաբաղցի է համարում:
– Իսկ Կևորկովը կհամաձայնվի՞…
– Ի՞նչ պիտի ասի որ… Հրավիրեք:
Նասիբյանը իրոք հիմքեր ուներ անհանգստանալու:

* * *

Կևորկովին գիտեի դեռ մանկուց: Մեր մայրերը մի գյուղից էին: Ամռանը ինքը Բաքվից էր գալիս գյուղ՝ որպես հովեկ, իսկ ես՝ Մարտունուց: Տարիների հետ մենք էլ հասակ առանք: Ամռանն արդեն գյուղ էինք գալիս որպես ուսանողներ, Բորիկը (գյուղում մենք նրան այդպես էինք կոչում)՝ Բաքվից, իսկ ես՝ Երևանից: Անհոգ ու անբան երիտասարդներ էինք: Վատ չէինք անցկացնում մեր ամառային արձակուրդները: Իսկ Բորի՞կը… Բորիկը լռակյաց տղա էր: Ճգնավորի պես, թևի տակ առած մի քանի գիրք, գալիս նստում էր մի հով տեղ և ամբողջ օրը մխրճվում գրքերի մեջ: Մենք հաճախ էինք նրա հոգու հետ խաղում: Եվ ճիշտ էինք անում: Մարդ մի օրում հազիվ մի գիրք ընթերցի, այս ցուցամոլն ամեն անգամ չորս-հինգ գիրք էր բերում. հո բոլորը միանգամից չի՞ ընթերցելու:

Երբ կոմերիտմարզկոմի աշխատող էի, Ադրբեջանի ԼԿԵՄ Կենտկոմի մի խորհրդակցությունում նորից հանդիպեցի Բորիկին: Բորիկը ևս կոմերիտական աշխատող էր Բաքվի կոմերիտքաղկոմում: Իսկ ես երբ կուսակցության մարզկոմում մամուլի և ռադիոյի սեկտորի վարիչ էի, Բորիկը Բաքվի Կիրովյան կուսշրջկոմի առաջին քարտուղարն էր:

Անցան ևս տարիներ: Մոսկվայում վերապատրաստման դասընթացներում էի: Այնտեղ իմացա, որ ԼՂ կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Գուրգեն Մելքումյանին տեղափոխել են այլ աշխատանքի և առաջին քարտուղար նշանակել Բորիս Սարգիսովիչ Կևորկովին, այսինքն մեր Բորիկին: Օհո՛, տեսեք Բորիկը ուր հասավ… Բորիկին կարգել ինձ ղեկավար:

Մոսկվայից վերադառնալուց դեռ չէի հասցրել մտնել Կևորկովի մոտ, զեկուցել վերադարձիս մասին, երբ գաղափարախոսության գծով կուսմարզկոմի քարտուղար Մեժլում Գասպարյանը պահանջեց ամբողջ բաժնով ներկայանալ Առաջինին: Կևորկովը ցանկանում էր ծանոթանալ մարզկոմի գաղափարական բաժնի աշխատողների հետ:

Գնացինք:
Չաղացել էր, կլորացել, վիզը հաստացել էր: Մռութը կախ էր ընկած: Ինձ չէր նայում, մի տեսակ խուսափում էր ինձ նայելուց:
– Ինչպես գիտեք, ես ձեր առաջին քարտուղարն եմ,- սահուն ռուսերենով սկսեց խոսել Կևորկովը,- ցանկանում եմ ծանոթանալ ձեզ հետ:
Սկսեց ծանոթանալ: Անուն ազգանուն, համառոտ կենսագրություն, որտեղացի է ծննդով: Մինչև ինձ կհասներ, ժպտաց և ասաց.
– Ի՛նչ լավ է, որ իմ հոր կամ մոր գյուղից ոչ ոք չկա ձեր մեջ:
Ի՞նչ նպատակով արեց այդ հայտարարությունը: Մտքերի մեջ ընկա: Մի քանիսից հետո հերթը հասավ ինձ:
– Դուք որտեղացի՞ եք,- անծանոթի նման հարցրեց Բորիկը: Մտածեցի՝ իրո՞ք ինձ մոռացել է, թե՞ դերասանություն է անում:
– Մարտունուց: Հենց Մարտունու միջից, հայրս ծննդով հաղորտեցի է, իսկ ես՝ ծննդով մարտունեցի:

Ես չուզեցի մորս ծննդավայրի անունը տալ: Չէ՞ որ քիչ առաջ շեշտեց, որ «Ինչ լավ է, որ իմ հոր և մոր գյուղից ձեր մեջ ոչ ոք չկա»: Հիմա էլ թող լինի, ի՞նչ կա որ: Չլինի՞ դու ես ինձ մարզկոմում աշխատանքի վերցրել կամ գուցե անարժա՞ն եմ մարզկոմում աշխատելու:

Այս պաշտոնական ծանոթությունից հետո, նրա հետ հետագա բոլոր հանդիպումների ժամանակ ես ինձ պահում էի բոլորովին օտարի պես, խիստ պաշտոնական:

Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի 50-ամյակի կապակցությամբ մարզային վիճակագրական վարչությունը՝ նրա պետ Արամ Զաքարյանի խմբագրությամբ հրատարակել էր տասը հազար տպաքանակով մարզի վիճակագրական տնտեսությունը ամփոփող մի գրքույկ, որի առաջին էջում ցուցադրված էին. «Մենք ենք, մեր սարերը» մոնումենտալ հուշարձանի և Գանձասարի տաճարի պատկերները:

Գրքույկը կատաղեցրել էր Կևորկովին: Ովքեր քիչ թե շատ առնչություն էին ունեցել գրքույկի հրատարակմանը և խմբագրմանը, հրավիրել էր մարզկոմ:

Տեղի ունեցավ մարզկոմի արտահերթ բյուրոյի նիստ: Կևորկովը նրանց բոլորին անվանեց ազգայնամոլներ, քաղաքական աշխատանքի համար ոչ պիտանի մարդիկ: Արամ Զաքարյանին պաշտոնից հեռացրեց և կուսակցական խիստ նկատողություն հայտարարեց՝ մտցնելով անձնական քարտի մեջ: Գրքույկի հրատարակման համար մեղադրվեցին նաև մի խումբ այլ աշխատողներ:

Գրքույկը ոչնչացվեց:

Գանձասարի անունը Կևորկովը չէր ուզում լսել, չէր ուզում լսել Ղարաբաղում գտնվող ոչ մի պատմական հուշարձանի մասին: Ինչու միայն պատմական: Նա տանել չէր կարողանում Ստեփանակերտի մուտքի մոտ, փոքր բլրի վրա վեր խոյացած «Մենք ենք, մեր սարերը» արցախածնունդ քանդակագործ Սարգիս Բաղդասարյանի հոյակերտ կոթողը, որին ղարաբաղցիները «Այա ու Ապա»* են կոչում, ի հիշատակ իրենց հարազատ, սրբացած անցյալներին: Այս մոնումենտը դարձել է սրբավայր, իսկ «Այան ու Ապան»՝ հավատի, վստահության ու բարության աստվածներ, մեր Արցախ աշխարհի խորհրդանիշ:

Կևորկովը պահանջեց ոչնչացնել այն բոլոր ազդերը, նկարազարդ ուղեցույցները, ձեռնարկները, ինչի վրա պատկերված էր «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանը:

Պատահում էր Մոսկվայից, կամ էլ այլ քաղաքներից լրագրողներ, կինոօպերատորներ էին գալիս մարզի պատմական կամ մշակութային հուշարձանները նկարահանելու… Կևորկովը թույլատրում էր նկարահանել միայն իր կազմած ցուցակի մեջ մտնող հուշարձանները. Լենին, Շահումյան, Ազիզբեկով, 11-րդ Կարմիր բանակի զինվորը արցախցի տղայի հետ, բնապատկերներ, նորակառույց շենքեր, փողոցներ և այլ բնական տեսարժան վայրեր, բայց ոչ մի եկեղեցի, պատմական ոչ մի հուշարձան:

Շուշի քաղաքի համար արգելք չկար: Նկարահանում էին Վագիֆի դամբարանը, Նաթավանի և Իբրահիմ խանի պալատները, մզկիթ, իջևանատունը: Այս քաղաքում արգելված էր նկարահանել միայն այն, ինչ հայկական էր:

Մարզում լուր տարածվեց, թե Կևորկովը մտադիր է քանդել տալ «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանը: Եվ ի՞նչ… Լսվեց արցախցիների խուլ մռնչյունը: Ղարաբաղցիները գիտեն լռել, լռել և միանգամից պայթել: Երբ արցախցին կանգնեց, այլևս չի նստի, մինչև… Կևորկովին այդ զգուշացրել էին: Գուցե նման մտադրություն նա իրոք ունեցել էր, բայց այլևս չհամարձակվեց խոսել այդ մասին:

«Մենք ենք, մեր սարերը» ժողովուրդն անվանում է «Տատիկ-պապիկ» (ծանոթագր. «Դեմո»-ի): 

Լևոն ՄԿՐՏՉՅԱՆ-ՔՅՈԽՈՒՆՑ

ՓՇՐԱՆՔՆԵՐ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԲՈՒԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՑ

Գլխի թեփի, քորի, մազաթափության դեպքում գլուխը լվանում են ուռենու և կռատուկի արմատի եփուկով:

Գաստրիտի դեպքում պետք է ամենօրյա սննդաբաժնի մեջ ներառել դաղձ, սրոհունդ, հազարտերևուկ, սամիթի սերմ, կատվախոտ, հմուլիկոներ, վայրի անանուխ (վերջինս՝ թարմ վիճակում), արյունխմիկ, գաղձ, գայլուկ, գետնամորու տերևներ, գիհի, եզան լեզու, եղերդակ, խատուտիկ (վերջինս՝ անացիդ գաստրիտի դեպքում), խնկածաղիկ, խնկեղիք (թերսեկրետոր գաստրիտի դեպքում), կզմոխ (գերթթու գաստրիտ՝ առանձնապես), կաղնի (տերևը, պտուղը, կեղևը), մասուրի չափավորված պտուղը (4-5 հատ պտուղը՝ մեկ բաժակ եռացող ջրին), մոշենին, ոզնագլխիկը, տուղտ, ուրց, օշինդր («մայրն է բոլոր խոտաբույսերի»՝ Սոլերնյան Կոդեքս), պղպեղադաղձ, հում կարտոֆիլի հյութ (երեք անգամ տասական օր՝ տաս օր ընդմիջումներով):

էկզեմա. խատատուկի և կռատուկի մանր կտրտած արմատներից մեկական ճաշի գդալ լցնում են 3 բաժակ ջրի մեջ, ամբողջ գիշերը թրջոց են դնում, առավոտյան եփում են 7 րոպե՝ հանգիստ կրակի վրա և թողնում հանգստանա՝ 20 րոպե, ապա քամում են, ընդունում օրական 3 անգամ՝ կես-կես բաժակ: Այդ նույն ժամանակ վարակված մասերը քսում են քսուք: Վերջինիս կազմը՝ 50գ կեչու ձյութ (կուպր), 50գ թարմ սերուցք և 4 հատ հում դեղնուց: Այս ամենը 15 րոպե լավ խառնում են: Լվացվելու համար օգտագործում են տաքացրած մածուն կամ թթված կաթ:

Վաղուց ի վեր նկատված է, որ երիկամների, միզափամփուշտի բորբոքումը, միզափամփուշտի քարերը անհնար է հալեցնել առանց արջախաղողի (толокянка, медвежья ягода) տերևների մասնակցության: Դոզան 15,0-ից մինչև 30.0 գ 150-200 գ ջրում: Եփում են 15 րոպե, ապա թողնում, որ զուլալվի: Խմում են օրը 3 անգամ՝ կես-կես բաժակ կամ թե 1-ական ճաշի գդալ՝ յուրաքանչյուր ժամը մեկ:

Միզարգելման դեպքում (որպես հետևանք միզասեռական օրգաններում տեղի ունեցող բորբոքման պրոցեսների) խմում են հետևյալ բուսախառնուրդը՝ տաք վիճակում. կապույտ տերեփուկի (մեր հանդերը լեփ-լեցուն են) պսակաթերթեր – 10.0 գ խորանման թանթրվիենու արմատ՝ 15.0գ, եգիպտացորենի սպի՝ 10.0 գ արջախաղողի տերև՝ 15.0 գ, ձիաձերի տերև – 5.0 գ, կեչու բողբոջ՝ 15.0գ:

Երիկամների և միզափամփուշտի հիվանդության ժամանակ, եթե մեզի մեջ արյուն է նկատվում, դդումի և կանեփի մեկական բաժակ սերմ ծեծում են կավի ամանի մեջ և պատրաստում «կաթ», որին ավելացնում են 3 բաժակ եռացրած ջուր, ապա քամում են (ճզմելով սերմերի մնացորդը) և խմում մեկ օրվա ընթացքում:

Եթե մեկ օրվա ընթացքում ուտվի 3 բաժակ դդումի սերմ, ապա օրգանիզմը կազատվի բոլոր տեսակի ճիճուներից (նույնիսկ՝ սելիտեմից): Սերմ ուտելուց հետո խորհուրդ են տալիս 1 բաժակ լուծողական:

Անթիվ-անհամար բուժաբույսերի մեջ իր պատվավոր տեղն ունի գազարի սերմը (էլ չենք խոսում գազարի բուսահյութերից): Երիկամաքարային հիվանդության դեպքում օգտագործում են և’ փոշու  վիճակում, և’ ջրաթուրմի, և’ եփուկի ձևով: 1 ճաշի գդալ սերմը 1 բաժակ եռացող ջրում պահում են ամբողջ գիշերը, առավոտյան փոքր-ինչ տաքացնում և խմում օրվա ընթացքում 3-ական բաժակ:

Դեղնախտ. գարնանը և ամռանը 1 բաժակ եռացրած և տաք կաթին ավելացնում են 1 բաժակ տաք ջուր և 2 ճաշի գդալ գայլուկի (հումուլ, ջղլաբատ, ւՎպսՖ, գաղձ) թարմ ընձյուղների հյութ: Խմում են տաք վիճակում մեկ օրվա մեջ: Իսկ ձմռանը գայլուկի հյութի փոխարեն վերցնում են գայլուկի փշրած կոներ, որը նախօրոք մի ամբողջ գիշեր շոգեհարում են կաթի և ջրախառնուրդի մեջ: Խմում են մեկ օրվա ընթացքում:

Անթիվ-անհամար դեղաբույսերի շարքում կան մի քանի տասնյակ «արքաներ-առասպելներ», որոնք, պատկերավոր ասած, շնորհ ունեն վերստին հարություն տալ ննջեցյալին: Այդպիսի իրական առասպելներից մեկն էլ սրոհունդն է, որը միջնադարում բազում անուններով է կոչվել, շատերը սիրուց բխած՝ արևքուրիկ: Նա գետնամորու հետ ձեռք-ձեռքի տված անհիշելի ժամանակներից պարտահատույց է միլիոն-միլիոնների հուզառատ և այնքա~ն արժանավոր օրհնանքներին:

Դե, իհարկե, իծամորու սեզոնը կարճ է, ի տարբերություն արևքուրիկի՝ ընդամենը 4-5 շաբաթ, այն դեպքում, երբ արևքուրիկը (սրոհունդը) ծառայում է տարին բոլոր՝ թարմ, չորացրած, պահպանելով իր աստվածատուր շնորհները:

Դարերն իրենց կոչումն են մրմնջացել նրան՝ «իննսուն և ինը հիվանդության բույս», ցանկացած հիվանդության համար ստացված մեծ դեղատոմսերի մեջ պարտադիր կերպով առկա է սրոհունդը. «Ինչպես անհնար է խմոր հունցել առանց ալյուրի, այնպես էլ անհնար է որևէ լուրջ հիվանդության բուժումը առանց սրոհունդի մասնակցության»՝ մեկը մյուսին արձագանքում են բժշկապետները:

Լյարդի քարային հիվանդություն, ստամոքսի, փորոտիքի, միզափամփուշտի խանգարվածության, թոքերի հիվանդության, բորբոքային պրոցեսներ, ցան, խոցեր, հոդացավ և այսպես շարունակ՝ բոլոր դեպքերում սրոհունդի մասնակցությունն անխուսափելի է:

Լյարդի հիվանդության և լեղապարկի քարերի դեպքում օգտագործում են այսպիսի խառնուրդ՝ սրոհունդ – 40.0 գ, անմեռուկի ծաղիկ – 40.0 գ, դեղագործական երիցուկ – 10.0 գ, բեկրենու (փոկուռի, крушина) կեղև – 20.0 գ: Այս խառնուրդից 4 ճաշի գդալ լցնւմ են 1լ ջրի մեջ: Ամբողջ գիշեր մնում է թրջոց դրած, իսկ առավոտյան եփում են 7 րոպե: Խմում են մեկ օրվա մեջ հետևյալ ձևով՝ սկզբում մեկ հատ լրիվ բաժակ՝ դատարկ ստամոքսով, իսկ մնացորդը՝ 4 անգամ հավասար բաժիններով՝ յուրաքանչյուր ժամը մեկ, ուտելուց մեկ ժամ հետ: Չմոռանալ նաև ջերմակը (грелка)՝ լյարդի շրջանում:

Շատ քնքուշ ազդեցություն է թողնում աղիքների գալարակծկումների վրա մամխենու ծաղիկը: Այն նաև մաքրում է ողջ օրգանիզմը՝ նախ մեզի միջոցով, ապա արտաթորման (կղման) և բոլորից վերջում՝ նաև քրտնաթորության միջոցով (ցավոք, պետք է նշել, որ այն անհետանում է ասպարեզից, ճիշտ այնպես, ինչպես մեր հեքիաթաշունչ ալոճենին: Հարողի ձեռից բռնող չկա և այդպես ավերվում է անխղճորեն…):

Կաղնի… Այս խորհրդավոր ծառի մասին խոսելուց  դժվար է վերջակետ դնել… Առայժմ նշենք միայն, որ գարնանը և ամռանը նրա երիտասարդ ընձյուղներից վերցված կեղևը զգալիորեն ամրացնում է արյունատար անոթները:

Մասրենու մեկ բաժակ փշրած պտուղները խառնում են 1-1,5 բաժակ շաքարավազի հետ, վրան լցնում են 3 բաժակ 70 աստիճան օղի և 5 օր պահում արևի դիմաց: 6-րդ օրը նորից են ավելացնում 2-3 բաժակ 40 աստիճան օղի և նորից դնում արևի տակ՝ 5 օր: 10-րդ օրը քամում են, փոքր-ինչ ճզմելով նստվածքը: Խմում են 15-ական օրում՝ ուտելուց հետո:

Վարդենու արմատի եփուկը հուսալի միջոց է մարդու օրգանիզմում հանդիսացող քարերի լուծման-քայքայման- մանրացման համար:

Այս նույն թուրմը կործանարար ներգործություն է ունենում նաև մալարիայի (դողէրոցք) պարազիտների վրա:

Բժշկագիտության մեջ շեշտվում են մոշենու լուծողական հատկությունները: Այն բուժում է աղիքների կատառը, տկարությունները, այդ թվում՝ նաև արյունալի փորլուծը: Մոշենին համարվում է նաև հակաճիճվային, հականեխիչ, արյունը մաքրող և աղիքների գալարակծկումները («Պերիլստալտիկա») բարելավող բուժամիջոց: Բազմիցս նկատվել է, որ աղիքների կատառը այլ և այլ միջոցներով բուժելու անհաջող փորձերից հետո, ցանկալի արդյունք է տվել՝ հենց որ դիմել են մոշենու տերևների (2 մաս) և վաղինակի (նարգիզ, վՏչՏՑՍՌ) ծաղիկներին (1 մաս) խառնուրդին: Օրվա ընթացքում խմում են 2/3 բաժակ:

Դիզենտերիայի դեպքում կումերով խմում են իծամորու՝ 8.0 գ և սպիտակ ուռենու (ветла, salix alba) կեղևի՝ 10գ խառնուրդի եփուկը:

Ականջի և ռևմատիկ այլ ցավերի, հոդակապի (տՏՊՈչՐՈ) ուռուցքների ժամանակ փոքրիկ քսակների մեջ լցնում են թանթրվենու  («խինդեղնը») ծաղիկների և երիցուկի («մոլլա-բաշի») հավասար բաժիններ, ողողում են եռացրած ջրով և շուրջկալում (обкладывать) հիվանդ օբյեկտները:

Մազաթափության և առատ թեփի (գլխի քորի հետ միասին) դեպքում ամեն շաբաթվա մեջ 3 անգամ գլուխը լվանում են եղինջի և տատրակի («հազի դեղ», «իշատոտիկ», «հազի խոտ») հավասար բաժիններով վերցված տերևների թունդ լուծույթով:

Վաղուց մեծ ժողովրդականություն է վայելում դաշտային ձիաձետը («ձիագի», «շանագի», «ձիու շաքար», «իշու փլավ», хвощ полевой), որն օգտագործվում է երիկամների և միզափամփուշտի հիվանդությունների դեպքում: Մեկ բաժակ եռացրած ջրին ավելացնում են 20գ չորացրած ձիաձետ: Օրական ընդունում են 2-3 բաժակ: Եվ վաղուց է նկատված, որ ձիաձետի օգտագործումը հեռացնում է երիկամների քարերը, մեղմում է միզափամփուշտի ցավերը, ավելացնում է արտաթորվող մեզի քանակը, փոքրանում են այտուցները, ուռուցքները, մաքրվում է միզածորանը բոլոր տեսակի խախտումներից:

Ջահան ԼԱԼԱՅԱՆ

ԿԻՏՐՈՆԵՆԻ

Կիտրոնենին արևադարձային մշտադալար ծառ է կամ թուփ, ցեղի անվանումը առաջացել է հունարեն kitron բառից, որը հայերենում նշանակում Է ոսկե ծառ: Կիտրոնի հայրենիքը Հնդկաստանն է, սակայն այն հետագայում լայն տարածում է գտել հատկապես մերձարևադարձային գոտիներում, որտեղ և անհամեմատ առատ բերք է տալիս, քան իր հայրենիքում: Կիտրոնենու թփային տեսակները 2-2,5 մ բարձրություն ունեն, աչքի են ընկնում քիչ ճյուղերով և նոսր տերևներով, պտուղները ձևավորվում են գլխավորապես ճյուղերի ծայրամասերում: Ծառանման տեսակները հասնում են մինչև 7մ բարձրության, նախորդից տարբերվում են հզոր ու խիտ տերևակալած սաղարթով, որի ստորին մասերում էլ դասավորվում են պտուղները:

Կիտրոնենին XII-XIII դարերում Հնդկաստանից ներթափանցել է Եվրոպա, որտեղ էլ խաչասերման ճանապարհով առաջացել են նրա կուլտուրական սորտերը: Կիտրոնենու պտուղները որպես բուժամիջոց օգտագործվել են դեռևս Հնդկաստանում, ծաղկի, հոդացավի, գրիպի, անգինայի, լնդախտի, որոշակի վերքերի և թոքային հիվանդությունների դեմ:

Ներկայումս կիտրոնը լայնորեն կիրառվում է սննդի ու հրուշակեղենի, օծանելիքի արտադրությունում, ինչպես նաև բժշկության մեջ: Այս բույսի պտուղները պարունակում են 5-7% լիմոնաթթու, 50-90 մգ վիտամին C, շուրջ 160 մգ կալիում, 40 մգ կալցիում,12 մգ մագնեզիում, ավելի քիչ քանակությամբ՝ վիտամիններ A1, B1, B2, PP, երկաթ, եթերային յուղեր և այլն:

Մեր հանրապետությունում սենյակային պայմաններում շատերը մշակում են կիտրոնենի և հաճախակի բազմաթիվ հարցերով դիմում են բուսաբանական այգի, ուստի կփորցենք ստորև համառոտակի շարադրել այս կուլտուրայի մշակման, խնամքի ու բազմացման հնարավոր մանրամասները սենյակային պայմաններում:

Ցիտրուսային բույսերի շարքում կիտրոնենին ամենազգայունն է կլիմայական գործոնների նկատմամբ: Այսպես՝ -1­30 C-ում վնասվում են կիտրոնենու ծաղիկներն ու ընթացիկ շիվերը, իսկ ­30 C-ից սկսած ցրտահարվում է բույսը ամբողջությամբ:

Սենյակը կամ տեղը, որտեղ մշակվում է կիտրոնենին, ջերմաստիճանը պետք է բարձր լինի 100 C-ից, ամենանպաստավորը170 Cջերմաստիճանն է: Կարևոր է իմանալ, որ պտուղների ձևավորման, աճման և հասունացման շրջանում ջերմաստիճանը լավ կլինի բարձրացնել մինչև 240 C: Կիտրոնենու մշակման կարևոր նախապայման է օդի հարաբերական խոնավության ապահովումը (60-70%), հակառակ դեպքում հետևում է տերևների հաճախակի թառամում և թափում: Դրանից խուսափելու համար անհրաժեշտ է ամեն օր կամ օրումեջ բույսի սաղարթը ամբողջությամբ ցողել ջրով, հնարավորության սահմաններում արհեստականորեն բարձրացնել օդի հարաբերական խոնավությունը, թեկուզ ջրով լիքը տարաների տեղադրումով: Կիտրոնենու լավ մշակման նախապայմաններից է հողախառնուրդի պատրաստումը և սնուցումը: Խորհուրդ է տրվում հողախառնուրդը պատրաստելիս իրար խառնել 2 չափաբաժին սևահող, 1 չափաբաժին կարմիր ավազ և 0,5 չափաբաժին տորֆ կամ տերևահող: Առաջ անցնելով նշենք« որ խորհուրդ չի տրվում կիտրոնենու հողը փոխել, քանի որ կամա թե ակամա խաթարվում են բույսի աճը և զարգացումը, դրա փոխարեն անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր տարի սնուցել հողը օրգանական և հանքային պարարտանյութերով:

Կիտրոնենու աճման և զարգացման համար մեծ նշանակություն ունի երկաթի իոնների կոնցենտրացիան, որը կարելի է հող մտցնել երկաթի փոշու կամ էռոզացված երկաթի կտորների ձևով: Որպես օրգանական պարարտանյութ խորհուրդ է տրվում օգտագործել գոմաղբից կամ թռչնաղբից պատրաստված հեղուկը, որի մեջ կան բույսին անհրաժեշտ գրեթե բոլոր միկրո և մակրո էլեմենտները: Նման հեղուկախառնուրդ ստանալու համար անհրաժեշտ է վերցնել ցանկացած աման, 1/4 մասը լցնել թարմ գոմաղբ կամ թռչնաղբ, այնուհետև ավելացնել ջուր ամանի պռնկից քիչ ներքև այն հաշվով« որ խմորման ժամանակ հեղուկը չթափվի, ապա բերանը փակել: Այնուհետև հեղուկախառնուրդը օրական 1 անգամ անհրաժեշտ է լավ խառնել և սպասել 10 -15 օր, որպեսզի խմորվի: Խորհուրդ է տրվում խմորվելուց հետո հեղուկախառնուրդի 1 լիտրին խառնել 25 գ մոխիր« 10 գ սուպերֆոսֆատ և նոսրացնել ջրով՝ գոմաղբի դեպքում՝ 10 անգամ,  թռչնաղբի դեպքում՝ 15 անգամ և օգտագործել: Այս հեղուկախառնուրդով անհրաժեշտ է բույսը սնուցել ամռան ամիսներին՝ 3-4 անգամ:

Սենյակային պայմաններում խորհուրդ չի տրվում կիտրոնենին պարարտացնել սելիտրայով, քանի որ նրա չնչին ավելցուկի դեպքում արմատները ստանում են այրվածքներ և դադարում են պտղաբերելուց: Եթե կիտրոնենու մոտ նկատվում է հողաշվերի աճի ուժեղացում կամ պտղաբերության անկում, ապա անհրաժեշտ է 2-3 ամիսը մեկ սնուցել սուպերֆոսֆատով, վերջինս 50 գ լուծել 1լ ջրում, եռացնել կես ժամ, թողնել սառչի, հետո նոր դեղին գույնի լուծույթը նոսրացնել ջրով 10 անգամ և օգտագործել:

Կիտրոնենու ջրումը խորհուրդ է տրվում կատարել 34 նվագով՝ 10-15 րոպե ընդմիջումով, որպեսզի բույսը ամբողջությամբ ապահովվի ջրով: Հարկ է նշել՝ ջրի թե ավելցուկի, թե դեֆիցիտի դեպքում տեղի է ունենում ծաղկավիժում և պտղավիժում: Վերջինս կանխելու համար անհրաժեշտ է բույսի ծաղկման շրջանում մինչև պտուղների սիսեռի մեծության հասնելը ջրումը պակասեցնել գրեթե կիսով չափ, այսինքն շաբաթական ջրել մեկ անգամ:

Սենյակը« որտեղ գտնվում է կիտրոնենին, պետք է լինի լուսավոր և օդաթափանց: Գարնանային ցրտահարությունների վտանգն անցնելուց հետո լավ կլինի բույսերը տեղափոխել բաց պատշգամբ կամ բակ մինչև աշնան վերջը: Սենյակային պայմաններում կիտրոնենու հնարավոր հիվանդություններից են քլորոզը և գոմոզը, որոնք գրեթե ի հայտ չեն գալիս խնամքի և ջրման աշխատանքների ճիշտ կազմակերպման դեպքում: Կիտրոնենին սենյակային պայմաններում հաճախակի վարակվում է լվիճներով կամ վահանակիրով: Որպեսզի խուսափենք դրանից, անհրաժեշտ է 10 լ ջրում լուծել 15-20 գր Բ – 58 կամ կարբոֆոս և սրսկել, ցանկալի է այդ լուծույթով թեթևակի ջրել նաև հողը, այս ամենը կրկնել 2 անգամ՝ 10 օր ընդմիջումից հետո:

Ինչ վերաբերում է կիտրոնենու բազմացմանը« ապա խորհուրդ է տրվում ապրիլ« մայիս ամիսներին, հյութաշարժի ակտիվացման շրջանում, կատարել աչքապատվաստ կամ օդային անդալիս« որը շատ ավելի նպատակահարմար է:

Արծվի ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Կենսաբանական գիտությունների թեկնածու

Մի բանավեճի առիթով
ԳՐԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎՆ ԱՆՀԱՐԻՐ Է ԳՐՈՂ-ԱՆՀԱՏԻ ԷՈՒԹՅԱՆԸ

«Ազատ Արցախ» թերթի հուլիսի 10-ի համարում «Եվ ծաղկում է գրական խոտանը» վերտառությամբ հոդված էր գրել լրագրող, գրականագետ Սիլվա Խաչատրյանը: Վերնագիրն իսկ հուշում է, թե ինչն է ստիպել մտավորականին գրիչ վերցնել: Թեման, իրոք, նրբանկատ է ու բավականին ցավոտ:

«Ով ասես, մտավոր ինչ խեղճ ու կրակ, որ չի հավակնում գրողի ու լրագրողի վսեմ կոչմանը՝ մոռանալով, որ կոչումներն այդ վերուստ տրված շնորհ են և ծանր առաքելություն,- գրում է հեղինակը,- բայց ոչ երբեք պարապ վախտի խաղալիք»: Կարծում ենք, հեղինակի մտահոգությունը տեղին է՝ գրական խոտանին ականատես ենք բոլորս, տեսնում ենք, թե ինչպես են շուկայական հարաբերությունները մուտք գործել նաև գրական աշխարհ՝ փող կամ հովանավոր ունենալը հաճախ հիմնական նախապայմանն է գիրք տպագրելու համար: Ընդ որում, որքան շատ են գրքեր տպագրվում, այնքան նվազում է ընթերցողների թիվը, հանգամանք, որ կարծես թե չի էլ հուզում գիրք տպագրողներին, թեև սարսափելի բան է՝ խզվում է ընթերցող-գրող կապը: Կարծես թե գրում են ոչ թե ընթերցողների համար, այլ պարզապես գրքի վրա սեփական անուն-ազգանունը դաջելու համար:

Այս ամենն, ինչ խոսք, իրականություն է: Հապա փորձեք հիշել վերջին տասնամյակում հրատարակված որևէ գրական գործ, որ ալեկոծեր հասարակությանը, բուռն քննարկումների առարկա դառնար: Դժվար կլինի: Թեև պետք չէ նաև ծայրահեղության մեջ ընկնել ու պնդել, թե այդ ընթացքում ոչ մի արժեքավոր բան չի ստեղծվել: Ստեղծվել է, իհարկե, բայց դրանց տեսակարար կշիռն այնքան քիչ է, որ հիշյալ հոդվածում առկա մտահոգությունը դույզն ինչ կասկածի տակ չի դնում:

Կարելի է համաձայնվել Ս.Խաչատրյանի հետ կամ չհամաձայնվել, վիճարկել հոդվածի այս կամ այն դրույթը, ինքս էլ գտնում եմ, որ որոշ գնահատականներ չափի զգացման սահմանների ճշտման կարիք ունեն: Բայց այս ամենը գրական քաղաքակիրթ բանավեճի թեմա է: Մինչդեռ հեղինակի հետ «երկխոսությունը» ցայսօր շարունակվում է արցախյան մամուլում բավականին անառողջ, ապացուցելով, որ դեռ հաղթահարված չէ որևիցե մեկի դեմ «գրական արշավի» կազմակերպման և այդ նույն «որևիցե մեկի» շլինքին բազում պիտակների սոսնձման բոլշևիկյան վաղեմի ավանդույթը:

«Ազատ Արցախի» հուլիսի 17-ի համարում ճանաչված գրող Նվարդ Ավագյանը «Խոսքը եթե կոնկրետ հասցե չի նշում, չունի արժեք» վերտառությամբ պատասխանում հետևյալ դիտողություններն է անում՝ «Առաջին հարցը, որ գրելուց առաջ մեզ պիտի անհանգստացնի, այն է, թե իրավունք ունե՞նք, արդյոք, հանդես գալ տվյալ թեմայով: Երկրորդ գլխավոր պահանջը ասելիքի կոնկրետությունն է»:

Ինչ վերաբերում է առաջին հանգամանքին, ապա եթե ընթերցողին արդեն հայտնի անունը և գրականագիտության մեջ արդեն իսկ իր որոշակի տեղն ունեցողը իրավունք չունի, ապա այդ ի՞նչ ընտրյալների է վերապահված այդ իրավունքը: Իսկ երկրորդ հանգամանքը ցավոտ հարց է անխտիր բոլորիս համար՝ վաղուց արդեն գրական կյանքում թերությունների կոնկրետ հասցեներ չեն նշվում, հասցեներ նշվում են միայն դրվատանքի պարագայում: Առաջներում գոնե գրում էին՝ «ժողովածուն զերծ չէ նաև թերություններից», իսկ հիմա դա էլ չեն անում: Սա իմիջիայլոց, քանի որ Նվարդ Ավագյանի պես հայտնի գրող-մտավորականի փաստարկները վիճարկելու մտադրություն չունեմ, մանավանդ, որ ինձ իրավասու չեմ համարում այդ դաշտում նրա հետ հավասարը հավասարի հետ բանավիճելու:

Այլ բան է ինձ մտահոգում: Ինձ թվում է, թե թեմայի ցավոտության աստիճանն ու միգուցե մարդկանց հանիրավի վիրավորելու հավանականությունն են «խանգարել» Ս. Խաչատրյանին անուններ տալու: Իսկ ահա Ն.Ավագյանը անուններ է տալիս, նրանց անունները, ովքեր դրվատանքի են արժանի: Ոչինչ չունենալով նրա կողմից թվարկված հեղինակների դեմ, այնուամենայնիվ, գտնում եմ, որ այդ քայլն այնքան էլ ճիշտ չէ, քանի որ «հանուրին» «անհատին» հակադրելու ցավագնորեն ծանոթ հնարանք եմ տեսնում դրա մեջ: Ավելին՝ քաջածանոթ լինելով Ն.Ավագյանի գրական բարձրաճաշակ սկզբունքներին, չեմ կարծում, թե հոգու խորքում նա կարողացել է իր իսկապես գրական բարձր չափանիշների շրջանակներում տեղավորել իր իսկ թվարկած հեղինակներին: Սա է ինձ մտահոգում, սա է, որ, իմ կարճ խելքով, իրեն թույլ չպիտի տա Ն.Ավագյանի նման մտավորականը:

Բայց եթե այսքանով ամեն ինչ ավարտվեր, ապա սույն մտորումներիս կարիքն առհասարակ չէր լինի, և հոդվածի սկզբում արտահայտած մտահոգությունս էլ անհիմն կլիներ, քանի որ դրան տեղիք է տվել ոչ թե Ն.Ավագյանի պատասխանը (եթե տեղիք էլ է տվել, ապա չնչին չափով), այլ այն, որ պատասխանների շարքը շարունակվում է:

Բանաստեղծուհի Ժաննա Բեգլարյանն էլ նորերս հանդես եկավ «Ապառաժ» թերթում («Եթե չենք ցանկանում տեսնել եղածը, չի նշանակում՝ թե նա գոյություն չունի»): Թող ների ինձ հարգելի բանաստեղծուհին, բայց բանավեճի նման շարունակությունն ուղղակի տարակուսանքի տեղիք է տալիս: Նախ՝ դատելով նրա արշավային բնույթից, հետո էլ հանուրի անունից խոսելու, հանուրի շահերը «պաշտպանելու» առաքելության հանիրավի ստանձնումից: «Կասկածի տակ չպիտի դրվեր գրական մի ընտանիքի կենսունակություն, որի մասին լրջմիտ մի մտավորական, Հայաստանի գրողների միության վարչության նախագահ, արձրակագիր, հրապարակախոս Լևոն Անանյանը հատկանշել է…» (արվում է համապատասխան մեջբերումը – Գ.Բ.): Ասծտո սիրույն, պետք չէ, պետք չէ նման փաստարկներ բերել, քանի որ բոլորս էլ քաջատեղյակ ենք, թե ինչպես են նման կարծիքներ հայտնվում, զգացական ինչ ֆոնի վրա, կրտսեր եղբորն օգնելու ինչպիսի առաքելությամբ: Մի՞թե սա է ամենաառաջին և հզորագույն փաստարկը: Այն տպավորությունն է, որ եթե Լ. Անանյանը լավ չարտահայտվեր արցախյան գրական ընտանիքի մասին, կամ ընդհանրապես չարտահայտվեր, ապա կասկածի տակ կդրվեր մեր գրական ընտանիքի կենսունակությունը:

Բայց նաև Ժ. Բեգլարյանի հետ բանավիճելու ցանկությունը չէ, որ ինձ ստիպել է գրիչ վերցնել: Այլ, կրկնում եմ, երևույթի «արշավային» բնույթը: Զտարյուն մտավորականը, կարծում եմ, իրեն թույլ չպիտի տա ներգրավվելու «արշավում», քանի որ «արշավը» սպանում է անհատականությունը: Ըստ իս, մտավորականը, առավել ևս՝ գրողը, իհարկե, պիտի միշտ էլ իր անաչառ կարծիքը հայտնի հանրությանը հուզող հարցերի շուրջ, հատկապես եթե խոսքը գրական դաշտի մասին է: Բայց ասի «ինքնուրույն», իր անունից, այլ ոչ թե հանուրի, քանի որ, ի վերջո, սա այն դեպքն է, երբ ճանաչված գրողի կարծիքը շատ ավելի կարևոր է և «հանուրի» աջակցության խիստ կարիքը չունի: Քանի որ, ի վերջո, սա այն դեպքը չէ, երբ «ես»-դ  խառնում ես մեծ «մենք»-ին: Գրողն առաջին հերթին անհատականություն է: Առաջին հերթին հենց գրողը պիտի հանդուրժողական լինի ուրիշի կարծիքի հանդեպ:

Հույս ունեմ, որ թույլատրելի կլինի տողերիս հեղինակի նման մասնակցությունը հիշյալ բանավեճին: Նաև, որպես գրականասեր մարդ, երազում եմ այն օրը, երբ գրական բանավեճերն իրենց անանձնական ու բարձրաթռիչք մթնոլորտով ուղղակի քաղաքակրթության դաս կլինեն ամբողջ հանրության համար: Հուսով եմ նաև, որ նրանք, ում իմ այս մտորումներում ընդդիմախոսել եմ, իրենց վիրավորված չեն զգա: Համենայն դեպս, նման մտադրություն չեմ ունեցել հարգելի գրչակիցներիս (եթե, իհարկե, իրավունք ունեմ այդ բառն օգտագործելու) նկատմամբ: Իսկ մի բանում ուղղակի համոզված եմ՝ գրական խոտանի մեղադրանքին իրենք չէ, որ պիտի պատասխանեին, իրենք կարող էին հանգիստ խղճով չպատասխանել ու այդ «պատվավոր» իրավունքը զիջել «արժանավորներին»:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԿԻԹԱՌ ԵՎ ՋՈՒԹԱԿ.ՀԱՄԱՏԵՂԵԼԻՆ ՈՒ ԱՆՀԱՄԱՏԵՂԵԼԻՆ

Այս աշունն իր հետ բազում երաժշտական անակնկալներ բերեց. իրար հետևից Ստեփանակերտի հանդիսատեսին մատուցվեցին դասական երաժշտության լավագույն նմուշները, ինչը, խոստովանենք, հաճախակի երևույթ չէ մեզ համար:

Չհասցրինք ուշքի գալ Արցախի կամերայինի հրաշալի համերգից, երբ նորից հրավիրվեցինք մի նոր, յուրահատուկ համերգի:

Կիթառ և ջութակ. առաջին հայացքից ոչ այնքան համատեղելի երաժշտական գործիքներ: Սակայն, ինչպես ժողովուրդն է ասում, նայած, թե ում ձեռքին, նայած, թե ում ստեղծագործություններն են կատարում: Դե, իսկ երբ ազդագրերը «խոստանում են» են Պագանինի, ապա հասկանալի է դառնում, որ համերգն, իրոք, յուրահատուկ մի բան կլինի: Նոյեմբերի 3-ի համերգն իսկապես յուրահատուկ էր. Ստեփանակերտում համերգային ծրագրով հանդես էին գալիս Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի 5-րդ կուրսի ուսանողներ, ջութակահար Արման Գրիգորյանն ու կիթառահար Վահագն Ճենթերեճյանը: Այն, որ երիտասարդները դեռ կոնսերվատորիայի ուսանողներ են, և նրանց համերգների հաճախականությունը զիջում է հայտնի երաժիշտների համերգներին,  դեռ ոչինչ չի նշանակում: Ով ներկա է եղել, նա կհաստատի:

Եկան, նվագեցին: Նվագեցին այնքան սիրուն, այնքան մաքուր, որ իրենց երաժշտությամբ ցրեցին ցանկացած նախապաշարմունք:

Ծրագիրն ամբողջությամբ կազմված էր Պագանինիի սոնատներից՝ գրված կիթառի համար: Կիթառահարը սկսում էր, ջութակահարը միանում էր նրան՝ շուրջբոլորը տարածելով Պագանինիի շունչը: Մի խոսքով՝ ամեն ինչ այնքան մաքուր էր, այնքան գեղեցիկ, որ նույնիսկ մոռանում էիր, որ նվագում են երիտասարդներ, դեռ ուսանողներ, որոնցից մեկը ծնվել է Երևանում, մյուսը՝ Գյումրիում, մանկուց զբաղվել են երաժշտությամբ և այսօր միայն մեկ երազանք ունեն՝ համատեղ CD թողարկել:

Համատեղ նվագում են արդեն մեկ տարի, իսկ մինչ այդ Վահագնը հասցրել է մի ձայներիզ թողարկել, իսկ Արմանը համերգներով հանդես է եկել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ արտասահմանում, մասնակցել է տարբեր մրցույթ-փառատոների՝ քանիցս դառնալով դափնեկիր:

Ահա և ամենը՝ երաժշտության նման պարզ ու հասարակ:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Արձագանք
ԶԳՈՆՈՒԹՅՈՒՆ Է ՊԵՏՔ

Նորերս «Դեմո» թերթում (15 հոկտեմբերի, 2004թ.) լույս տեսավ «Փոխըմբռնումը լինում է երկկողմանի» հոդվածը, ուր Շուշիի մզկիթներից մեկի վերանորոգման առիթով արտահայտված են տարբեր  կարծիքներ: Հոդվածը թվում է մասամբ ուշացած, որովհետև վերականգման աշխատանքները մոտենում են ավարտին: Չնայած երկար ամիսներ եռուն շինարարություն է գնում, բայց ոչ մի անգամ մենք կառուցող ճարտարապետ Օշին Եղիազարյանին չհանդիպեցինք Շուշիում: Մեր մտավորականներից մի քանիսը նրա հետ ծանոթացել և սեփական հարկի տակ հյուրընկալել են Շուշիի ազատագրումից հետո: Այն ժամանակ դեռ նոր էր ձևավորվում «Շեն» կազմակերպությունը: Այն օրերին մեր կարծիքը կարծեք թե հարգի էր: Իսկ այսօր կանգնում ենք փաստի առաջ: 1993թ. Օշինը չափագրեց Շուշիի Արհեստավորների շենքը, որը 19-րդ դարի կառույց է, ու մոռացավ: Հարց է ծագում՝ ինչո՞ւ անտեսեց մտավորականներիս և հատկապես ինչո՞ւ «շփոթեց» չափագրված շենքերի հասցեն: Ցանկալի է, որ ճարտարապետը անձամբ պատասխանի այս հարցին: Թող չկասկածի, որ «լայն մտահորիզոնի տեր արցախցիները կհասկանան»՝ չնայած կարող են չընդունել «նման մոտեցումը»:

Ի դեպ՝ նրա մոտեցումը վրդովեցրել է ոչ միայն շուշեցիներից շատերին: Ճարտարապետ Մարտին Եղիազարյանը, որը Շուշի էր ժամանել մասնագիտական զննումների համար, իր կարծիքը զրույցի կարգով ձևակերպեց այսպես:

«Նախ՝ հարցին պետք է մոտենալ քաղաքակրթորեն:

Ամեն մարդ ազատ է իր ցանկության մեջ: Սա մարդու միջազգային իրավունքն է: Բայց հնությունների վերականգնման ու պահպանման վերաբերյալ գոյություն ունի կարգ, ինչը ցանկացած շինության վերականգնման ու պահպանման ժամանակ պետք է հաշվի առնել:

Սա իսլամական հավատքի կենտրոն է՝ մեհյան: Ըստ երևույթին, սա կունենա իր ճարտարապետական օրիգինալ գծագրերը: Կամ եթե դա էլ չունենա, այն պետք է ենթարկվի ուսումնասիրության՝ տվյալ դավանանքը կրող ազգի ճարտարապետների կողմից: Եվ կատարվի վերականգնման նախագիծ ու հաստատվի տվյալ երկրի (Ադրբեջանի) հնությունների պահպանման կոմիտեի կողմից: Իսկ եթե պարսկական է, նույնը պետք է արվի պարսկական կենտրոնի կողմից, ինչպես արվեց Երևանում: Հակառակ դեպքում՝ մենք կմեղադրվենք առաջինը՝ մեր սխալ քաղաքական մոտեցման ու, շատ հավանական է, նաև պրոֆեսիոնալ մոտեցման մեջ: Իսկ եթե վերակառուցվի՝ կառավարվելով անձնական ցանկություններով, դա կճանաչվի որպես աղավաղում, քմահաճույք, որը բողոքի ալիք կբարձրացնի: Եվ այդ մի նմուշը բավական կլինի, որ մեր հակառակորդները թմբկահարեն, թե մենք ենք պատմության և մշակույթի զեղծարարները, ու մեր ճարտարապետական հուշարձանները առավել ևս կվտանգվեն իրենց տարածքներում»: Պետք է համազգային չափանիշներով մոտենալ խնդրին և ոչ թե ցեղային կամ տեղական, ինչպես վարվեցին մեր կոթողների հետ Թուրքիայում և Ադրբեջանում:

Հետո էլ ենթադրենք՝ կառուցվեց: Ի՞նչ գործնական դեր պետք է այն ունենա: Որպես մզկի՞թ. ո՞ւմ համար: Իսկ եթե ո°չ հավատատեղի, ապա ի՞նչ: Իսկ եթե այլ բան, ապա դա խեղաթյուրում է հավատատեղիների վերականգնման , պահպանման ու օգտագործման բարոյական նորմերը: Ինչ նպատակով էլ օգտագործվի, դիտվելու է սրբապղծություն: Եթե ինքը (Օշինը) ուզում է հարգալից մոտեցում ունենալ ուրիշ ժողովրդի կրոնական կառույցների նկատմամբ, ապա ավելի ընդունելի և պրոֆեսիոնալ կլինի, որ ցանկապատի, որպեսզի պահպանվի այնպես, ինչպես որ մեզ է հասել: Կամ դիմի Ադրբեջանի ճարտարապետական կենտրոններին, որ իրենք զբաղվեն այս հարցով»:

«Ես՝ որպես պատմաբան, գտնում եմ, որ պատմական հուշարձանը պետք է պահպանվի, բայց պետք է սկսենք մերից,- ասում է Շուշիի պատմաերկրագիտական թանգարանի ավագ գիտաշխատող Լեյլի Գրիգորյանը:- Այս կառույցը պարսկական է: Ադրբեջանցիները իրենց գործելաոճին հավատարիմ մնալով՝ յուրացրել են և կարող են աղմկել: Պետք չէր վերականգնել: Օշինը կարող էր վերականգնել Կոնսիստորիայի շենքը, ուր սկզբում Թեմական դպրոցն էր: Տպարանի շենքը մեր աչքի դեմ քանդեցին: Համարյա կիսավեր վիճակում են Գորգերի թանգարանը (ուր այսօր  ծվարած է Շուշիի պատմաերկրագիտական թանգարանը), վթարային վիճակում է Շուշիի պատկերասրահը, որը նորոգելու ապարդյուն ջանքեր է թափում նրա տնօրենը (և որի տաղանդին ու հոգսերին ժամանակին ծանոթացել էր Օշինը): Էլ չեմ ասում Գավառական դպրոցը, Ռեալականը և մյուս արժեքավոր պատմաճարտարապետական հուշարձանները»:

Նրա խոսքին ի լրում՝ այսպիսի լակոնիկ ձևակերպում է անում Շուշիի պատմաերկրագիտական թանգարանի տնօրեն Աշոտ Հարությունյանը. «Ամեն մարդ փորձում է վերականգնել այն, ինչ նստած է իր հոգու մեջ և իր արյան կանչն է: Մնացած պատճառաբանությունները լոկ քաղաքական խաղ են. հեղինակը կատարում է որոշակի պատվեր»…

«Ես պատմություն և կրոնի ուսուցիչ եմ և գտնում եմ, որ Շուշիի մզկիթի վերականգնումը նպատակահարմար չէ, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ «եղբայրական» Ադրբեջանում հայկական հուշարձանները ծրագրավորված ոչնչացվում են: Շուշիում կան շատ առաջնահերթ շինություններ, որոնք կարոտ են վերականգնման՝ որպես նրա հայեցի կերպի վկաներ,- ասում է Գագիկ Երնջակյանը:- Որպես պատմաբան՝ կարծում եմ, որ այդ մզկիթը կարևոր պատմամշակութային արժեք չի ներկայացնում, հետևաբար, դրա վերականգնումը չունի այդքան առաջնահերթ կարևորություն: Որպես կրոնի ուսուցիչ՝ անհասկանալի է ինձ համար, թե սաներիս մոտ ինչպես կարելի է արդարացնել և պատճառաբանել այդ շինության վերականգնումը:

Տարօրինակ է նաև այդ վերականգնման աշխատանքները հովանավորող կազմակերպության կամ անհատի վերաբերմունքը, երբ Շուշիում պեղման ու վերականգնման կարոտ են Մեղրեցոց, Ագուլեցոց և մյուս եկեղեցիներն ու դրանց տեղանքները, որոնք մեր 1700-ամյա քրիստոնեական ազնիվ դիմագծի վերականգնման ջատագովներն են եղել:

Շահ Աբասը երբ կազմակերպեց հայերի գաղթը, հայերին Պարսկաստանում ամրացնելու նպատակով բերել տվեց Սուրբ Էջմիածնից քարեր և դրանց վրա կառուցվեցին եկեղեցիներ (ակամա հիշում ես Արշակ Երկրորդին հայրենի հողով փորձելը):

Ճարտարապետ Օշինին կարելի է հիշեցնել այս պատմությունը. եթե ուզում է «հաշտարար» լինել, թող բերել տա մզկիթի հայրենիքից հող ու ջուր և ամրապնդի ադրբեջանցիներին Շուշիում, այն էլ սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու հարևանությամբ»:

Մեզ մտահոգում է նաև այն, որ այս շինարարությունը կարող է գայթակղության քար դառնալ: Կարծում ենք, որ պետք է դադարեցնել շինարարությունը և զգուշությամբ կողմնորոշվել միջազգային քաղաքական  բարդ հարաբերությունների այս զգայուն ժամանակահատվածում:

Պետք է դեռ սպասել. ոչ շինել, ոչ քանդել:

Սասունիկ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

15. ԹԸՂԱՍԸԷՌ

Էս շէնին ապուպապէրը յըէկալ ըն Ըրախսէն կօխկէ շինէրան մինան: Էտ շէնին ժուղուվուրթէն պարսիկնէն էզզանան նէղութուն ըն լալ տաս, թըլընէս: Մին օր էլ նի յըն տըէռալ, թա.

-Դաղա՜ սուր, յանի քյի՝ քուչէ՜ցէքյ, քյըէ՜ցէքյ , պէցուր տըէղէրըմը կա՜ցէքյ:

Էտ շինըցէքյ էլ, ճըրընէն կըտըրած, կյաս ըն Հուդրութա քըշտէն շէն շինիս, անըմըն էլ տինիս Դաղասուր, վէր յըէտնան տըռաս ա Թըղասըէռ: Ամմա ղըզըլբաշնէն ըստըէղ էլ չըն օր-իշըէղ տաս, նի յըն տըռաս շէնը, ժուղուվուրթէն  ըծէս յըէխծէն, կուտուրէս: Հու կըրէս ա ըզադվէ, փըխչիս ա, կյաս միհէնգյվա շէնին տըէղը, խընդըղնօտըմը կյօղուլ կընաս: Յըէտնան էլ ըստըէղ ըն շէն շինիս, անըմը էլհա տինիս Թըղասըէռ, քյօհնա շէնին անըմըն էլ մընաս ա Հէն շէն (հին շէն):

16. ԿյԻՄՐԱԿյՈՒՃ

Լափ ըռըչան ըստըէղ կէնօղ շատ խըրէգյ ըն լալ: Տահանք էլ, վէր շատ շօռ ըն յըէկալ, վէր շինատըէղ քըթէնան, յըէկալ ըն, ըստըղէս ըխպիրին յըրա վըէննը կացալ: Էտ ըխպիրին ղըրաղէն էլ մին մըէծ, փըթած կյարմուր ծառու քյօթուկ ա լալ՝ կյարմուր կօճ: Յըէտնան տընէր ըն շինալ, շէնին անըմըն էլ տիրալ Կյիմրակյուճ:

17. ՎԱՆՔ

Շէնին անըմը յըէխծուն (վանքէն) ընըման ա: Էս վանքը շինալ ըն մէր ապուպապէրը մին օխտը հարուր-օթ հարուր տարէ առաչ: Ըռըչան ըստըէղ օխտը ախպէր ըն  լալ կընաս ուրաց մօրը նըհէտ: Ըտըրանք էլ յըէկալ ըն Սիրյա յիրգյիրան: Էտ օխտը ախպօրը ընըման ա ամալ յըէկալ շէնին ազկէրը՝ Դուրուսանանք, Դէրունք, Վըրթանանք, Կյափունք, Բադունք, Կյուքունք, Պուղուսանք (Մուրադանք):

18. ՔՕՇՊԷԳյ

Քյօհնա Քօշպէգյը տիյըէր  ա լալ՝ Միրիշկյուլվա կօխկէն.  հազզար իննը հարուր վացցունըհէնգյ թըվին ըն քօչալ, յըէկալ ըստըէղ: Էտ էլ Օհանջանյան Մուշէղըն ա կազմակէրպալ. ղօրմի դա հօր: Ըտըէղ առաչ մին բագյ ա լալ: Էտ բագյը լօխ վըէղէրը ծախալ ա հուդրութօցուց յըրա, ինքյը պարիկամ-չարիկամ յօր կալալ, քօչալ Ըմէրիկա: Ըտըրանա յըէտը մին քըսան-ուրօսսուն տարէ շէնըմը կէնօղ-պէն չի լալ: Յըէտնան Էտ բագյիտ խօնցան իրըէքը յըէտ ըն տըէռալ, յըէկալ՝ Բաբասին, Մըսրըյիլը, Օհանէսը: Օհանէսը քյիս ա Հուդրութա բագյին կօշտը, վէր ուրան քյօխա տինի, բագյը ռազի չի կընաս, ասմա.

-Բիդի շէնըմը օխտը տօն թըմամէ, վէր կարիմ քյօխա տինիմ, իրըէք տանը հըսնէս չի:

Օհանէսըն էլ Մարտակէրտա Խաչէն շէնան չօրս տօն ա պիրիս, տըռաս օխտը տան յըրա քյօխա: Բաբասին ա Մըսրըյիլը քյըփըռնուն նի յա կյաս, քուչիս ըն, քյիս Դուշամբի: Վէր էտ բագյէրըտ ըտի ճիլլի-ճէլլի քուչիս ըն, ժուղօվուրթը շէնին անըմը տինիս ա Քօշպէգյ՝ քօչօղ բագյէր:

Օհանէսին մըռնէլանը յըէտը քյօխան տըռաս ա տըղան՝ Սըհակը: Ըտըրան էլ չօրս տըղա յա ինիս՝ Մալքյումը, Ռուշանը, Աթան, մինգյէլ Վիտիսը: Ըտըրանց ընըման էլ ըսքըսէս ա շէնին միհէնգյվա մըէծ ազգութուննէն:

Սըհակէն խօնցան քյօխա յա տըռաս Վիտիսը, ըտըրան էլ ինիս ա իրըէք տըղա՝ Սարքյիսը, Միրզան, Արաբին, մինգյէլ իրըէք ախճիգյ: Էտ ըխճըկօրանցան Գյօզալը մարթու վա քյիս մին կիճի ազգութուն, ըտըրանց ազգըն էլ տըռաս ա՝ Գյուզալաց:

Վիտիսին անա յըէտը քյուխօթունը մընաս ա Արաբուն: Ըտըրանա յըէտըն էլ սավէտը ընգընէս ա, էլ քյօխա-պէն չինիս:

19. ՄԻՐԻՇԿյԱԼՈՒ

Լափ ըռըչան ըստըէղ մին էրկու տօն ա լալ, ունդուք ալ յըէկալ ըն Ղըրըդաղէն Ղասումաքյանդ շէնան՝ մին հարուր իծծուն-էրկու հարուր տարէ առաչ: Ունդուց կյալի մանին ալ էն ա լալ, վըէր էտ շէնըմը Մէլիքյ ընըմավ մին ղօճճաղ տըղա յա լալ, վըէր փըսակվալ ա, Իրանա խանը ծէն ա տուվալ, թա.

-Հըռհնըցուվէտ նըհըէտ ըռըչի քըշէրը յըէս բէդը քօն ինիմ:

Մէլիքյը վըէր ըսկընաս ա, կըզնըվէթունը փըռնիս ա, ալ պէն չի խուսիս, խանչալը տուս ա ունիս, քըղիս խանէն փօրը, տօն-տըէղ հըվըքիս, կյաս ըստըէղէրք: Ունդուր անա յըէտը խանէն մարթիքյը ղուսումքյինդացուց շատ ըն չըրչըրիս, ուստուք ալ քուչիս ըն, կյաս Մէլիքյին կօշտը, ըստըէղ շէն շինիս, անըմըն էլ էտ ջիհիլին ընըման տինիս Մէլիքյջանլու/Միրիշկյալու:

20. ԲՈՒԼՈՒԹԱՆ / ՊԻԼԻԹԱՆՈՒՑ

Առաչ ըստըէղ իլալ ա իրըէք տօն, յըէտնան Թըղլարան յըէկալ ըն, շըտացալ: Ըտըրանք էնքան ապրանք ըն լալ պըհէս, վէր խընըէցէն հըրէլանը յըէտը կույացած թանը գյիդացալ չըն, թա հինչ անին, լյըհա ածալ ըն կյըէտը: Ըտի կյըէտէն ճուրը սիպտակալ ա, քյըէցալ, նի տըէռալ նէրքէ շէնը: Ըստըղէս ժուղօվուրթը էտքանը վէր տըէսալ ա, մաթը-ղութը կըտըրած՝ ծէն ա տուվալ.

-Բօլ թա՛ն, բօլ թա՛ն…

Էտ չըխանց էլ շէնին անըմը մընացալ ա Բուլութան, յըէտնան էլ՝ Պիլիթանուց:

21. ՔյՈՒՐԱԹԱՂ

Քյօհնա Քյուրաթաղը պօցուրումըն ա լալ՝ Վընէսա ղըլէն քըշտէն: Վընէսա ղալան էլ պօցուր պէրթ ա լի՞, ընդըղան սաղ տըէղէրը ըրվաս ա: Վէր Ըրախսէն թիրափան դուշմաննէն բիդի էս ղօլէրքը ուզըէցալ ըն կյան, Վընէսա ղըլան դաստի տըէսալ ըն, քյուրա ըրալ, հանցու Քըթէշ պէրթան կըրակը տըէսնան, կըլխու ըղնին: Ըտի, վէր ամմէն դօնում էտ քյուրան ժուղուվուրթէն ըզադալ ա, շէնին անըմը տիրալ ըն Քյուրաթաղ:

(Շարունակությունը՝ հաջորդիվ)
Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s