№ 17 / 30 նոյեմբեր

ԻՆՉ Է ԹԱՔՆՎԱԾ ԿՈՇՏ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԻ ՀԵՏԵՎՈՒՄ
Ավտորիտար վարչակարգերի մայրամուտը

ԼՂ խնդրի շուրջ վերջին ամիսների իրադարձություններն իրապես մտահոգիչ են. որքան էլ Հայաստանի պաշտոնական հաստատությունները հայտարարում են, թե ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բանաձեւը կամ ԵԽԽՎ-ում ընդունված Աթկինսոնի զեկույցն ընդամենը իմպերատիվ նշանակություն ունեն, այնուամենայնիվ, համաշխարհային փորձը վկայում է, որ այդ կարգի փաստաթղթերը դառնում են որոշակի գործընթացների հիմք եւ սկիզբ: Այդ գործընթացները պարտադիր չէ, որ վերաբերվեն հենց Ղարաբաղին, դրանք առավելապես ունեն ներքաղաքական եւ տարածաշրջանային նշանակություն: Այս գործընթացները, սակայն, կանխատեսելի դարձնելու եւ առավելագույնս պետության շահերին ծառայեցնելու փոխարեն Հայաստանի պաշտոնական իշխանությունը զբաղված է իր դիրքերն ամեն գնով ամրապնդելու, պաշտոնական ընդդիմությունը՝ ամեն ինչ վարկաբեկելու գնով իշխանության գալու խնդրով: Այս մոտեցումները, սակայն, որեւէ առնչություն չունեն պետության շահերի եւ ժողովրդի իրական ձգտումների հետ: Մյուս կողմից, այս մոտեցումները չեն տեղավորվում համաշխարհային զարգացումների տրամաբանության մեջ:

Մեր տարածաշրջանում վերջին տարիներին նկատվում է ռուսական ազդեցության աստիճանական թուլացում եւ ԱՄՆ ու Եվրոպայի առանձնակի աշխուժացում: ԱՄՆ նախագահի պաշտոնում վերընտրվելուց հետո Ջորջ Բուշը հայտարարել է, թե ԱՄՆ-ն իր արտաքին քաղաքականության մեջ հենվելու է ժողովրդավարական պետություններին եւ խրախուսելու է ժողովրդավարության հաստատումը տարբեր տարածաշրջաններում: Հարավային Կովկասը ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների մեջ է, որին խիստ կարեւոր դեր է վերապահված: Ըստ այդմ, ԱՄՆ պաշտոնական շրջանակները շահագրգիռ են տարածաշրջանի, մասնավորապես Հայաստանի ժողովրդավարացման մեջ: Իր հերթին, Եվրոպան փորձում է տարածաշրջանում հաստատվել սեփական նախաձեռնություններով, որոնք շատ չեն տարբերվում ԱՄՆ տեսակետներից: Այս պայմաններում, սակայն, կարեւոր է, որպեսզի Հայաստանի իշխանությունը, հասարակությունը, հասարակական-քաղաքական ուժերն իրենք ցանկություն ու կամք դրսեւորեն՝ երկրում համակարգային բարեփոխումներ անցկացնելու համար, քանի որ արտաքին ցանկացած միջամտություն՝ նույնիսկ բարի նպատակներով, կարող է անդառնալի կորուստների պատճառ լինել: Հիշենք Սերբիայի օրինակը. տանուլ տալով պատերազմը բոլոր ուղղություններով՝ Միլոշեւիչը, իշխանությունը պահպանելու համար, ընդառաջ գնաց Արեւմուտքի բոլոր պահանջներին եւ ստորագրեց Դեյթոնի ստորացուցիչ պայմանագիրը: Սակայն դա չփրկեց նրան. այժմ նա Հաագայի դատարանում է, իսկ Սերբիան չի կարողանում ուշքի գալ մարդկային եւ տարածքային խոշոր կորուստներից: Ժողովրդավարացման օրինակ է Վրաստանը, ուր նույնպես Շեւարդնաձեն համարվում էր Արեւմուտքի «մարդը», սակայն դա չօգնեց նրան՝ պահելու իշխանությունը: Ավտորիտար եւ կոռումպացված համակարգերը հայտնվում են հարվածի տակ, եւ այդ կարգի գործողությունները արդարացված են միջազգային հանրության տեսանկյունից:

Ժողովրդավարական բարեփոխումների գործընթացում Հայաստանի եւ Ղարաբաղի հասարակական-քաղաքական վերնախավը նախադեպ ունի՝ ի դեմս ԼՂՀ-ում ամիսներ առաջ տեղի ունեցած տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների, երբ չնայած գործադիր իշխանության միջամտության փորձերին՝ Ղարաբաղի ժողովուրդն ընտրեց ու տեր կանգնեց իր ընտրությանը: Չնայած այդ փաստը, զարմանալիորեն, լռության մատնվեց Հայաստանի իշխանությունների եւ մանավանդ ընդդիմության կողմից, այն լուրջ խմորումներ առաջացրեց նրանց միջավայրում: Մարդիկ հասկացան, որ իրենց բռնած ճանապարհը հիմքում սխալ է եւ՝ անհեռանկար: Ղարաբաղի ընտրությունները եւ դրանց արդյունքում ձեւավորված քաղաքացիական շարժումը կարող է եւ կդառնա հզոր գործոն՝ ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ ողջ տարածաշրջանի ժողովրդավարական գործընթացների զարգացման համար:

Միով բանիվ, ելքը միակն է՝ ներքին կյանքի համակարգային բարեփոխումներ եւ համաշխարհային գործընթացներին համահունչ նախաձեռնություններ արտաքին ասպարեզում: Այս դեպքում կարող ենք անկորուստ, պատվով դուրս գալ ստեղծված իրավիճակից:

«ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ»՝ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ

Քաղաքական ուԺերի մեծամասնությունը նախապատվությունը տալիս է համամասնական ընտրակարգին

ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական կոմիտեի նախաձեռնությամբ նոյեմբերի 16-ին կազմակերպված «Կլոր սեղան»-ին մասնակցում էին «Արմենական», Կոմունիստական, վերջերս գրանցված «Սոցիալական արդարություն» կուսակցությունների, ԺԱՄ եւ «Շարժում-88» հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, ինչպես նաեւ խորհրդարանական երկու խմբակցությունների ներկայացուցիչները: Քննարկումներին հետեւում էին տարբեր ԶԼՄ-ներ ներկայացնող լրագրողներ: Քաղաքական դաշտի կայացման դժվարությունների, Ընտրական օրենսգրքում ամրագրվելիք երկու ընտրական համակարգերի հարաբերակցության հարցերն էին ներառված օրակարգում, որի մասին իրազեկեց ՀՅԴ Արցախի կենտրոնական կոմիտեի ներկայացուցիչ Գրիգորի Հայրապետյանը: Նշվածին դաշնակցական խմբակցության ղեկավար Վահրամ Բալայանն առաջարկեց ավելացնել եւս մեկը՝ պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի հարցը:

Մեր ընթերցողներին հիշեցնենք, որ դրանից մոտ մեկ շաբաթ առաջ տեղի էր ունեցել խորհրդարանական երկու խմբակցությունների ներկայացուցիչների հանդիպումը, որի արդյունքում կողմերը եկել էին համաձայնության՝ պատգամավորական տեղերի երկու երրորդը ընտրել մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ մեկ երրորդը՝ համամասնականով: Հանդիպումից հետո, ամփոփելով քաղաքական կոնսուլտացիայի արդյունքները, Վ. Բալայանը շեշտել է՝ «Դրա  հիմնական նպատակներից մեկն այն է, որ ԸՕ-ի ընդունումը դիտարկվի պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի ձեւավորման խնդրին զուգահեռ, հակառակ պարագայում Օրենսգրքի առկայությունը կդառնա պարզապես անիմաստ»:

Դառնալով «Կլոր սեղան»-ին՝ նշենք, որ ԺԱՄ հասարակական-քաղաքական կազմակերպության ղեկավար, արտգործնախարար Աշոտ Ղուլյանը խորհուրդ տվեց ընդհանրապես գնահատական չտալ քաղաքական դաշտին: Բայցեւայնպես, օրակարգային հարցերի շուրջ իր դատողությունները ներկայացնելու ընթացքում ընդգծեց, որ հանրապետության քաղաքական դաշտը դեռեւս կայացման սկզբնական փուլում է: Այս պահին, նրա խոսքերով, քննարկումներ են ընթանում ԺԱՄ-ում՝ հետագա քաղաքական գործընթացներին կազմակերպության մասնակցության շուրջ: Նա վկայակոչեց երկու խմբակցությունների հանդիպման փաստը՝ կարեւորելով ձեռքբերված քաղաքական համաձայնությունը, իսկ օրվա հանդիպումը բնութագրեց որպես խորհրդակցական:

«Արմենական» կուսակցության ղեկավար Բորիս Առուշանյանը գտնում էր, որ լրիվությամբ համամասնական ընտրակարգի անցնելու համար պայմանները դեռ չեն հասունացել, մանավանդ որ մեր ժողովրդի գերակշիռ մասն ապաքաղաքականացված է: Մշտական հիմքերի վրա գործող, պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի մասին խոսելը, նրա համոզմամբ, եւս վաղաժամ է, «այդ հարցը կարելի է քննարկել 5 տարի հետո»:

Լեռնային Ղարաբաղի Կոմկուսի առաջնորդի կարծիքով՝ քաղաքական դաշտի կայացման ամենամեծ խթանիչը հենց համամասնական ընտրակարգն է: Այս առնչությամբ Հրանտ Մելքումյանը հայտարարեց կոմկուսի դիրքորոշումը՝ 17 համամասնական եւ 16 մեծամասնական:

«Շարժում-88»-ի վարչության անդամ Գեղամ Բաղդասարյանը  քաղաքական դաշտի չկայացածության օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ պատճառները նշելուց հետո անդրադարձավ Բ. Առուշանյանի ելույթին՝ ասելով, որ մեր ժողովուրդը ոչ թե ապաքաղաքականացված է, այլ ավելի ճիշտ՝ ապակուսակցականացված: Նա ընդգծեց, որ մի շարք սկզբունքային հարցերում կազմակերպության դիրքորոշումը համահունչ է դաշնակցության դիրքորոշմանը:

Շարունակելով խոսակցությունը՝ ՀՅԴ Արցախի ԿԿ ներկայացուցիչ Գ. Հայրապետյանը մասնավորապես շեշտեց գործող կուսակցությունների վրա իշխանությունների կողմից մշտական ճնշում գործադրելու փաստը: Նման պարագայում, նրա խոսքերով, քաղաքական դաշտ չի կարող ձեւավորվել, քանի որ ամենաչնչին ինքնուրույնություն ցուցաբերելու դեպքում տվյալ կուսակցությունը կանգնում է խնդիրների առաջ: Գնահատելով քաղաքական դաշտի ներկա վիճակը՝ նա  ասաց, որ ԺԱՄ-ը միանշանակ ղեկավարվում է հանրապետության նախագահի կողմից, իսկ խորհրդարանում այս քաղաքական ուժն ունենալով մեծամասնություն՝ ինչ-որ տեղ կատարում է կառավարության ցանկությունները: Այդ իսկ պատճառով, ափսոսանք հայտնեց կուսակցության ղեկավարը, մեր խորհրդարանը չկարողացավ վերածվել լուրջ քաղաքական ուժի: Այս ամենից հետեւում է, որ քաղաքական դաշտի ձեւավորմանը խոչընդոտում են իշխանությունները:

Նորածին կուսակցության՝ «Սոցիալական արդարության» ղեկավար Կարեն Օհանջանյանը քաղաքական դաշտի ձեւավորման գլխավոր խոչընդոտ է համարում երկրում ռազմական դրության ռեժիմի պահպանումը: Գալիք խորհրդարանական ընտրություններում, նրա կարծիքով, համամասնական ընտրակարգը պետք է լինի գերիշխող՝ երկու երրորդ, իսկ մեծամասնականին կարելի է տրամադրել պատգամավորական տեղերի մեկ երրորդը:

Պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի հարցում ԺԱՄ-ն ու ՀՅԴ-ն դարձյալ մնացին հակառակ  բեւեռներում: Առաջինը գտնում է, որ պատրաստ չենք դրան, իսկ երկրորդի ներկայացուցիչ Վ. Աթանեսյանը մտավախություն հայտնեց, որ 33 մշտական գործող պատգամավորներին այսօրվա չափերով աշխատավարձով ապահովելը կհարվածի պետբյուջեին:  Վ. Բալայանը, հակաճառելով գործընկերոջը, մատնանշեց խնդրի լուծման մի տարբերակ՝  մշտական գործող պատգամավորի աշխատավարձը՝ 250 հազար դրամը, բաժանել երկու մասի:  Մինչ այդ՝ երկու խմբակցությունների ներկայացուցիչներն անդրադարձան նոյեմբերի 8-ի հանդիպման արդյունքներին:

Վ. Աթանեսյանն ընդհանրապես քաղաքական էթիկայի բացակայություն համարեց նշված հանդիպումից հետո մեծամասնական եւ համամասնական ընտրակարգերի հարաբերակցության հարցին վերստին անդրադառնալը: Նորից մտավախություն հայտնեց՝ «Կլոր սեղանից» հետո հանկարծ կուսակցության ղեկավարները  համատեղ փաստաթուղթ չմշակեն եւ հղեն հանրապետության նախագահին:  Չէ՞ որ արդեն կողմերը հասել են քաղաքական կոնսենսուսի:

Ուշագրավ էր, թերեւս, երկրի ապագայի համար քաղաքական պատասխանատվության մասին ծավալված խոսակցությունը:  Ի զարմանս ներկաների՝ ԺԱՄ-ի կողմից նշվեց, որ դժվար է քաղաքական պատասխանատվություն ստանձնելը՝ չունենալով  կառավարությունում եւ խորհրդարանում դրան համարժեք ներկայացվածություն:  Այստեղ, կարծում ենք, հարկ է հիշեցնել ԱԺ մայիսյան նիստը, երբ կառավարության ներկայացրած՝ պետական գույքի մասնավորեցման առաջիկա երկու տարիների ծրագրի ընդունման ժամանակ դաշնակցական խմբակցությունը քաղաքական պատասխանատվության խնդիր դրեց: Հայտարարվեց, որ դաշնակցությունը չի ցանկանում ընդունել այդ ծրագիրը, եւ գործադիրի հետ չի կիսում պատասխանատվությունը երկրի ապագայի համար: Պատգամավոր Ժաննա Գալստյանը պատասխանել է՝  ասելով,  որ ԺԱՄ-ը պատրաստ է կիսելու պատասխանատվությունը: Սույն հասարակական-քաղաքական կազմակերպության երկու դեմքերի իրարամերժ հայտարարություններից տպավորություն է ստեղծվում, որ կամ՝ խմբակցության ղեկավարը խորհրդարանում հայտարարություն է արել պահի ազդեցության տակ՝ դրանով իսկ պաշտպանելով իշխանական թեւին, կամ էլ՝ այս երկրում այնքան էլ լուրջ չի ընդունվում քաղաքական պատասխանատվություն հասկացությունը: Այսօր կարելի է հայտարարել մի բան, վաղը՝ բոլորովին ուրիշ, դրան հակասող միտք հրամցնել հանրությանը:  Պետք է նշել, որ «Կլոր սեղանի» նախաձեռնող Գ. Հայրապետյանն օգտագործել է հարմար պահը եւ հայտարարել՝ կա այդպիսի քաղաքական ուժ, դաշնակցությունը պատրաստ է պատասխանատվություն ստանձնել երկրի ապագայի համար:

Մի այլ հանգամանք եւս, որի վրա  արժե ուշադրություն սեւեռել: Փաստորեն, ինչպես նկատել եւ արտահայտվել է Գ. Բաղդասարյանը, միջոցառմանը մասնակցած քաղաքական ուժերի մեծամասնությունը գտնում էր, որ համամասնականին կարելի է ավելի շատ տեղեր տրամադրել, քան առաջարկում էր ԺԱՄ-ը: Երբ  «Շարժում-88»-ի ներկայացուցիչը հարց առաջադրեց Ա. Ղուլյանին, թե այդ ուժերի կարծիքը լսելուց հետո ԺԱՄ-ը կարո՞ղ է փոխել իր դիրքորոշումը՝ հետեւեց մոտավորապես այսպիսի պատասխան՝ կարելի է ցանկացած գաղափար ունենալ՝ խորհրդարանից դուրս, սակայն չի կարելի հիմք ընդունել դա եւ հատկապես այդ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկել: Անհասկանալի էր նաեւ «Արմենական» կուսակցության ղեկավարի պնդումն առ այն, որ կուսակցությունն այսօր նախընտրում է ապագա խորհրդարանում ունենալ մեծամասնականով  ընտրված թեկուզ մեկ պատգամավոր:

Ճիշտն ասած՝ դա հնչեց որպես կուսակցությանն ոչ այնքան հարիր տեսակետ, քանի որ յուրաքանչյուր քաղաքական ուժ սովորաբար հավակնում է խորհրդարանում ունենալ խմբակցություն եւ ոչ թե մեկ պատգամավորական տեղ: Այն էլ՝ կուսակցական ցուցակով ընտրված: Հանդիպումը ցույց տվեց, որ համամասնականի ավելի մեծ թվաքանակին կողմնակից քաղաքական գործիչներն իրենց տեսակետներն արտահայտելուց բացի՝ չփորձեցին ընդհանուր հայտարարի գալ՝ թեկուզեւ հավաքական կարծիք արտահայտելու իմաստով: Կարելի է սրանից ենթադրել, որ այդ ուժերը  չեն շտապում վաղաժամ հայտարարություններ անել իրենց մարտավարության մասին:

Ամեն դեպքում, «Կլոր սեղան»-ի կազմակերպումն ինքնին դրական երեւույթ էր այն առումով, որ քաղաքական ուժերը դեմ առ դեմ արտահայտվելու հնարավորություն ունեցան: Նաեւ ականատես եղանք, որ այդ ուժերի մեծամասնությունը, նկատի ունենալով միջազգային փորձը, նախապատվությունը տալիս է համամասնական ընտրակարգին՝ դրանում տեսնելով եւ° քաղաքական դաշտի կայացումը եւ թե° երկրի ապագան քաղաքական ուժերին վստահելու հրամայականը: Անկախ հնչած կարծիքների բովանդակության՝ հանդիպումն անցավ բավականին քաղաքակիրթ հունով, եւ դրանով իսկ, կարելի է ասել, նախապայմաններ ստեղծվեցին՝  երկրի ներքաղաքական խնդիրները նման ձեւով քննարկելու համար:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ՌԵԿՈՐԴԱՅԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ

ԱՄՆ-ում նոյեմբերի 25-ին կայացած հեռուստամարաթոնի ժամանակ ավելի քան 11 միլիոն դոլար է  ժողովվել ի նպաստ Արցախի Հյուսիս-Հարավ ճանապարհի կառուցման: Սա ռեկորդային ցուցանիշ է հեռուստամարաթոնների պատմության մեջ: Ամենամեծ նվիրատվություններն արել են Լուիզ-Սիմոն Մանուկյանը (2 միլիոն), Սարգիս Հակոբյանը, Գևորգ և Հրայր Հովնանյանները (յուրաքանչյուրը՝1 միլիոն): Մեկուկես միլիոն է նվիրել Էդուարդո Էռնեկյանը, իսկ Արա Աբրահամյանը՝ 250 հազար: Եվրոպական երկրներում ընդհանուր առմամբ հավաքվել է մեկ միլիոն դոլար: Հայաստանում նվիրատվությունների գումարը կազմել է 950 հազար դոլար, իսկ բուն Արցախում՝ 160 հազար:

ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը խորին երախտագիտություն է հայտնել աշխարհասփյուռ հայությանը և Հայաստանի ու Արցախի այն քաղաքացիներին, ովքեր իրենց լուման են ներդրել նորանկախ հանրապետության համար անչափ կարևոր ճանապարհի կառուցման գործում:

ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԵՏԱՁԳՎԵՑ

ՄԱԿ-Ի Գլխավոր Վեհաժողովի նստաշրջանում որոշում է կայացվել հետաձգել «Ադրբեջանի գրավյալ տարածքներում տիրող իրավիճակի մասին» բանաձեւի նախագծի քվեարկությունը:

Ըստ ՄԱԿ-ում Հայաստանի դեսպան Արմեն Մարտիրոսյանի, Ադրբեջանը քվեարկության չի դրել բանաձեւի իր նախագիծը՝ զգալով, որ այն չի ստանա ձայների անհրաժեշտ քանակությունը: Դիվանագետի խոսքերով, եթե հարցը Գլխավոր Վեհաժողովի օրակարգում ընդգրկելու օգտին քվեարկել էին 43 երկրներ, որոնք հիմնականում ներկայացնում էին Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը (ԻԿԿ), ապա այս անգամ Ադրբեջանին ավելի քիչ երկրներ էին աջակցելու: Արմեն Մարտիրոսյանը նաեւ տարակուսանք է հայտնել Ադրբեջանի նախաձեռնության առնչությամբ: Նա հավաստիացրել է, որ հակամարտության կարգավորման հարցով զբաղվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, եւ հաշտության գործընթացի առանձին տարրերի քննարկումը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում հակաարդյունավետ է: Ա. Մարտիրոսյանը հայտարարել է, որ Ադրբեջանը, որի բանաձեւի նախագծում խոսք է գնում մարդու իրավունքների եւ միջազգային իրավունքի նորմերի մասին, մի երկիր է, որն ինքը կոպտորեն ոտնահարում է բոլոր այդ արժեքները: Նա վերստին պնդել է, որ ԼՂ-ն երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում, եւ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն իրացրել է սեփական տարածքում ազատ եւ անվտանգ ապրելու իր իրավունքը: Հայաստանի ներկայացուցիչը նաեւ հայտարարել է, որ բանաձեւի նախագծում ընտրովի ներառվել են ՄԱԿ-ի հիմնարար սկզբունքներից քաղվածքներ, եւ փաստաթղթում ոչինչ չի ասվում ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի մասին:

Ըստ «Մեդիամաքսի», ամերիկյան դեսպանորդ Սյուզան Մուրը, ելույթ ունենալով Նյու Յորքում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների անունից, նշել է, որ «խաղաղ բանակցություններում առաջընթացի կարելի է հասնել միայն հակամարտության կողմերի միջեւ վստահության առկայության դեպքում», եւ կոչ է արել զերծ մնալ պառակտումից ՄԱԿ-ի Գլխավոր Վեհաժողովում: Մուրը նաեւ կոչ է արել լրջորեն քննարկել ԼՂ հակամարտության գոտում իրավիճակն ուսումնասիրելու նպատակով բազմազգ առաքելություն ուղարկելու հարցը: ՄԱԿ-ում Թուրքիայի ներկայացուցիչ Ալտայ Չենգիզերնն իր հերթին նշել է, որ նման առաքելության ուղարկումը «Ադրբեջանի գրավյալ տարածքներում տիրող իրավիճակը բոլոր տեսանկյուններից ուսումնասիրելու համար կառուցողական ներդրում կունենա ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործունեության մեջ»: Իր ելույթում Նյու Յորքում գտնվող Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը կոչ է արել ընդունել բանաձեւ, որում կխոսվեր իր երկրի տարածքային ամբողջականությանը «շարունակական վճռական աջակցության» եւ ադրբեջանցի փախստականների՝ նախկին բնակավայրերը վերադառնալու իրավունքի մասին: Նա ասել է, թե «առավել մտահոգիչ իրավիճակ է ստեղծվել Լաչինի շրջանում, որտեղ մինչեւ պատերազմն ադրբեջանցիներ էին բնակվում»: Այսօր, ասել է ադրբեջանցի նախարարը, «բնակեցման ծրագրի իրագործումից հետո, Լաչինի շրջանում 13.000 հայեր են բնակվում»:

«Առավոտ», 25 նոյեմբերի, 2004

ՄԱՍԱՉՈՒՍԵԹՍ ՆԱՀԱՆԳԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ ՀՌՉԱԿԱԳԻՐԸ` ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՔԱՂԱՔ ԲՈՍՏՈՆ ԱՅՑԻ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ 

Ինչպես արդեն հաղորդվել է, նոյեմբերի 13-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախագահ Արկադի Ղուկասյանի կողմից քաղաք Բոստոն /ԱՄՆ, Մասաչուսեթս նահանգ/ կատարած այցի ժամանակ, այդ նահանգի խորհրդարանը ընդունել է հատուկ հռչակագիր ԼՂՀ նախագահի  այցի կապակցությամբ:

Հռչակագրում, մասնավորապես, ասվում է.

– ելնելով նրանից, որ մենք ողջունում ենք Մասաչուսեթս նահանգ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության /Արցախի/ նախագահ, Նորին Գերազանցություն Արկադի Ղուկասյանի այցը.

– հաշվի առնելով, որ 16 տարվա ընթացքում Ղարաբաղի խիզախ ժողովուրդը կարողացել է պաշտպանել իր հողը եւ իր ազատությունը, ու այժմ նա կառուցում է ժողովրդավարական պետություն.

– ի նկատի ունենալով, որ Ադրբեջանի, Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հայաստանի միջեւ զինադադարի մասին 1994թ. մայիսին կնքված համաձայնագրից առ այսօր Ղարաբաղը լուրջ հաջողությունների է հասել Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ավերիչ հետեւանքների հաղթահարման գործում.

– նկատի առնելով, որ մենք պաշտպանում ենք Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի եւ ղեկավարության դիրքորոշումը Ադրբեջանի հետ խաղաղ բանակցությունների միջոցով հակամարտության համապարփակ եւ երկարաժամկետ կարգավորման հասնելու գործում, հաշվի առնելով Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ազատ ապրելու կամքի արտահայտությունը.

– ելնելով նրանից, որ մենք պաշտպանում ենք այն նախաձեռնությունները, որոնք ուղղված են հակամարտության կողմերի, հատկապես Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի միջեւ փոխվստահության ձեռքբերմանը.

– հաշվի առնելով, որ Ղարաբաղում անցկացվող ժողովրդավարական եւ տնտեսական բարեփոխումները ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդման եւ տնտեսական հետագա զարգացման հիմք են ստեղծել, եւ, որ Ղարաբաղն ի վիճակի է բարենպաստ պայմաններ ստեղծել անմիջական օտարերկրյա ներդրումների համար.

– գիտակցելով ժամանակակից ճանապարհային ենթակառույցի առկայության կարեւորությունը Ղարաբաղի հետագա տնտեսական զարգացման գործում, նահանգի խորհրդարանը ամերիկահայերին կոչ է անում ակտիվ մասնակցություն ցուցաբերել Համահայկական հիմնադրամի կայանալիք հեռուստամարաթոնին, որի նպատակն է ավարտել «Հյուսիս-Հարավ» ավտոմայրուղու շինարարությունը:

Հռչակագրում հատուկ ընդգծվում է, որ Մասաչուսեթս նահանգի ներկայացուցիչների Պալատը ողջունում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության  /Արցախի/ նախագահ Արկադի Ղուկասյանին, ում հետ կիսում է ազատության, ժողովրդավարության եւ արդարության համընդհանուր արժեքները, ինչը ամուր հիմք է ստեղծում Միացյալ Նահանգների եւ Արցախի ժողովուրդների միջեւ շարունակվող եւ իր սահմանները ընդլայնող համագործակցության համար:

Հռչակագրի պատճենը, ինչպես արդեն հաղորդվել է, Մասաչուսեթս նահանգի խորհրդարանի անդամներ Պիտեր Կուտուտջյանի ու Ռեյչլ Կապրիելյանի կողմից հանձնվել էր ԼՂՀ նախագահին` Բոստոնում տեղի հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ Արկադի Ղուկասյանի հանդիպման ժամանակ:

ԼՂՀ նախագահին առընթեր  տեղեկատվության գլխավոր վարչություն

ՄԱՐԴԸ՝ ՄԱՐԴՈՒՆ

Չնայած երկու համաշխարհային պատերազմներից հետո աշխարհում խաղաղություն հաստատելու ջանքերին՝ զինված հակամարտությունները շարունակում են սպառնալ համայն մարդկությանը: Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն (ԿԽՄԿ) հիմնադրվել է գրեթե մեկուկես դար առաջ՝ ի ճանաչումն այս ցավալի իրողության: Այն ձգտում է անգամ պատերազմի թոհուբոհում պահպանել մարդկայնության սահմանները: Այս սկզբունքով մշակված կանոնների համակարգը, որ հաստատվել է աշխարհի գրեթե բոլոր երկրների կողմից, հայտնի է որպես միջազգային մարդասիրական իրավունք (ՄՄԻ) կամ պատերազմի իրավունք, որի հիմնաքարը ժնևյան չորս հայտնի կոնվենցիաներն են և դրանց լրացուցիչ արձանագրությունները: ԿԽՄԿ-ն, ըստ միջազգային հանրության կողմից իրեն շնորհված մանդատի, հանդիսանում է միջազգային մարդասիրական իրավունքի տարածողն ու ջատագովը: Այն միջազգային մարդասիրական իրավունքի նորմերը տարածում է հասարակության ամենատարբեր խավերում՝ հանրակրթական դպրոցներում, բուհերում, զինված ուժերում և պետական կառույցներում: Նպատակը մեկն է՝ կանխել և նվազեցնել պատերազմների և զինված հակամարտությունների հետևանքով մարդկանց պատճառվող տառապանքները:

Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ԿԽՄԿ-ն գործում է 1992-ից ի վեր և իրականացրել է բազմաթիվ ծրագրեր՝ քաղաքացիական բնակչության և ռազմագերիների պաշտպանություն, բնակչությանը ականների վտանգի մասին իրազեկում և երեխաների համար անվտանգ խաղահրապարակների կառուցում, բուժկետերի կառուցում և դեղորայքի մատակարարում, միջազգային մարդասիրական իրավունքի տարածում և այլն:

Մեր հանրակրթական դպրոցներում միջազգային մարդասիրական իրավունքի դասավանդումը սկսվել է 1997 թվականից, երբ ԿԽՄԿ-ի կողմից տպագրվել է «Իմ փոքրիկ մոլորակը» գիրքը՝ նախատեսված 5-րդ դասարանի աշակերտների համար:

Իսկ արդեն 2003-ից ԼՂՀ կրթության, մշակույթի և սպորտի նախարարության հրամանով հանրակրթական դպրոցներում սկսվել են ԿԽՄԿ-ի կողմից նախատեսված Միջազգային մարդասիրական իրավունք առարկայի դասավանդումն անցկացնել «Մարդը՝ մարդուն» գրքի հիման վրա (նախատեսված է 7-րդ դասարանի աշակերտների համար):

Պարբերաբար կազմակերպվում են սեմինարներ, որոնց մասնակցում են ԼՂՀ հանրակրթական դպրոցների հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչները:

Ս.թ. նոյեմբերի 15-ին թիվ 8 դպրոցի դահլիճում անցկացվեց թվով 3-րդ սեմինարը ԼՂՀ-ում, որին մասնակցեցին Ստեփանակերտի, Շուշիի և Ասկերանի դպրոցների հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչներ: Հերթական սեմինարը  «Մարդը՝ մարդուն» ձեռնարկի յուրօրինակ շնորհանդես էր, որի ժամանակ ուսուցիչներին նաև  մեթոդական ցուցումներ տրվեցին: Սեմինարի սկզբում անցկացվեց թեստավորում՝ ԿԽՄԿ նպատակների և հիմնահարցերի վերաբերյալ, ներկաները դիտեցին կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմ այդ թեմայով, ապա եղավ փորձնական դասավանդում, որը վարեց թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Ռ. Դադայանը:

Ինչպես նշեցին կազմակերպիչները՝ նման սեմինարներ կանցկացվեն նաև Մարտունու, Մարտակերտի և Հադրութի շրջաններում:

Որպես հետգրություն. ԿԽՄԿ-ն չեզոք և անկախ կազմակերպություն է, որի բացառիկ մարդասիրական առաքելությունը պատերազմի և ներքին հակամարտությունների զոհերի կյանքի և արժանապատվության ապահովումն ու նրանց օգնություն ցուցաբերելն է: Այն նաև ջանում է տարածել համընդհանուր մարդասիրական սկզբունքներն ամբողջ աշխարհում:

Անահիտ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
Մարթա ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ԵՎ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿՈՄԻՏԵԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

2004 թվականի նոյեմբերի 22-ի երեկոյան «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի խմբագրության շենքի մոտ հրկիզվել է գլխավոր խմբագիր Նիկոլ Փաշինյանի ավտոմեքենան: Ըստ խմբագրության աշխատակիցների՝ իրենք լսել են պայթյուն, ապա՝ տեսել են այրվող ավտոմեքենան:

Նույն օրը ՀՀ ոստիկանության լրատվության վարչությունը հաղորդել է, թե՝  «Ըստ փորձագետների նախնական եզրակացության, հրդեհի առաջացման պատճառ է հանդիսացել ավտոմեքենայի մարտկոցի լարերի անսարքությունը»: Ոստիկանության կողմից արտակարգ արագ արձագանքն ու նման եզրակացությունը ենթադրել են տալիս, որ հետաքննությունը տարվելու է հենց այս ուղղությամբ ու չեն հետազոտվելու Նիկոլ Փաշինյանի առաջ քաշած եւ այլ վարկածները:

Լրագրողական հանրությունը եւ ողջ հասարակությունը հիմքեր ունեն թերահավատությամբ վերաբերվելու ոստիկանության հաղորդագրությանը ոչ միայն այն պատճառով, որ ավտոմեքենաների «ինքնահրկիզման» դեպքերը բացառիկ են, այլեւ՝ որ լրագրողների դեմ բռնությունների դեպքերի ճնշող մեծամասնությունը մնում է չբացահայտված: Մասնավորապես, Երեւանի մամուլի ակումբի տեղեկագրում հրապարակվել է ռուսական Առաջին ալիքի օպերատոր Լեւոն Գրիգորյանի պատմածը՝ ս. թ. ապրիլի 12-ի լույս 13-ի գիշերն իրեն ծեծելու հանգամանքների եւ պատճառների մասին: Իրավապահները մինչ այժմ ոչինչ չեն արել մեղավորներին գտնելու եւ պատժելու ուղղությամբ: Կամ՝ նույն գիշերը «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի թղթակից Հայկ Գեւորգյանին ծեծողները ոչ միայն բացահայտված չեն, այլեւ հանրապետության ոստիկանապետը արդարացնում է ծեծը՝ ասելով «թող իրեն խելոք պահեր»:

Մեր եզրակացությունն է. անպատժելիության այն մթնոլորտը, որն առավել խորացել է վերջին ամիսների ընթացքում, հանգեցնում է նորանոր բռնությունների, եւ մինչեւ երկրի իշխանությունները գործով չապացուցեն, որ ընդունակ են կանխելու բնակչության ու մասնավորապես լրագրողների՝ իբրեւ հասարակական պարտք կատարող անձանց դեմ բռնությունները, այս եւ այլ դեպքերի բացահայտման վստահություն մենք չենք կարող ունենալ:

Երեւանի մամուլի ակումբը եւ Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն պահանջում են լուրջ եւ օբյեկտիվ քննություն ու կոչ են անում վճռական քայլեր ձեռնարկել արդեն համընդհանուր չարիքի վերածվող  ահաբեկչությունների ալիքը սանձելու ուղղությամբ:

Երեւանի մամուլի ակումբ
Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտե
23. 11. 2004 թ.

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՇԱՆԱԿՈՎԻ ՉԻ ԼԻՆՈՒՄ

Սույն հոդվածը գրելու առիթն իմ գրչընկեր Կոմիտաս Դանիելյանի այն միտքն է, թե, այսպես կոչված, անցումային ժամանակաշրջանում ինքը դեմ է ընտրություններին. «Ընտրությունների փոխարեն ես կնախընտրեի այս կամ այն պաշտոնյայի ուղղակի նշանակումը, ինչպես արվում էր, ասենք, սովետների օրոք: Դա, այսպես թե այնպես, եթե չզսպեր, ապա որոշակիորեն կմեղմեր երեկվա բուֆետապանների՝ ցանկացած գնով իշխանական աթոռների տիրանալու մոլուցքը, քանի որ հազիվ թե խելք ունեցող մեկը ինչ-որ հիմարի որևէ պաշտոն վստահեր, իսկ ընտրությունների ժամանակ ցանկացած հիմար կարող է այն հեշտությամբ գլուխ բերել…» («Ապառաժ», N15, 2004թ.):

Ես հասկանում եմ, թե ինչն է մղել իմ գրչակից բարեկամին այսպես մտածելու: Վերջին տարիներին բազմիցս ականատես ենք դարձել այն ընտրաշոուներին, երբ դատարկամիտ ու մեծագլուխ մեկը մի շիշ ձեթով կամ մի քանի կգ ալյուրով կաշառելով ընտրողին, դառնում է համայնքի ղեկավար կամ հայտնվում խորհրդարանում: Ասել է թե՝ կան մարդիկ կամ շահագրգիռ ուժեր, ովքեր կարողանում են ընտրությունները տանել իրենց ցանկալի սցենարով: Եվ դրա ամենամեծ մեղավորն ու ամենամեծ տուժողն ընտրողն է, ժողովուրդը, որն այնուհետև տարիներ շարունակ ստիպված է լինում շատ թանկ վճարել ընտրապայքարի օրերին ձեռք բերած մի քանի կիլոգրամ ալյուրի կամ շաքարավազի համար:

Իր ձայնը մի շիշ ձեթով վաճառած ընտրողն այնուհետև գործի բերումով բախվելով արդեն վերադաս դարձած իր «ընտրյալի» չինական պարսպի պես անխոցելի բյուրոկրատական կաբինետին, այն մի շշի հարյուրապատիկն իր քթից է հանում… Եվ եթե ընտրողը դեռևս չի պատկանում այն մարդկանց շարքին, որոնց անվանում են անհուսալի հիմար, բնականաբար, պետք է անհրաժեշտ հետևություններ անի ու հաջորդ ընտրությունների ժամանակ ըստ արժանվույն գնահատի շատ սովորական թվացող իր քվեն:

Սակայն, ինչ էլ որ լինի, «ընտրությո՞ւն, թե՞ նշանակում» երկընտրանքը հատկապես մեր օրերում և հատկապես մեզանում նշանակման օգտին լուծելը հավասարազոր է «լինել, թե չլինել» խնդիրը հօգուտ չլինելի լուծելուն:

Բավական է մի հայացք ձգել մեր ազգասեր-ժողովրդավար մեծ ու փոքր ղեկավարների ու նրանց նշանակած կադրերի համայնապատկերին, որպեսզի անգամ ամենամիամիտ մեր համերկրացու համար պարզ դառնա, թե բարձրաստիճան այրերն ինչպես են գնահատում կադրերին, ինչ սկզբունքով են դրանց ընտրում, և ուր է տանում նրանց վարած կադրային քաղաքականությունը: Շատ թունդ լավատեսության դեպքում անգամ հնարավոր չէ նշանակովի պաշտոնատեր դարձած հարյուրավոր այդ մարդկանց մեջ տասնյակ լավ մասնագետ կամ, պարզապես, լավ քաղաքացի ու մարդ գտնել, քանզի նրանց ընտրել-նշանակել են հետևյալ սկզբունքով՝ վերադաս մեկի խնամին է, աներձագի բաջանաղը, իր պետի ավագ որդու սիրուհին, ավելի մեծ շեֆի ավտովարորդի զոքանչը կամ թասընկերը, լակեյամիտ դասընկերը, թայֆայակիցը և, սատանան գիտե, թե ինչ՝ բայց ո°չ երբեք լավ մասնագետ, լավ մարդ, լավ կադր:

Այսօր իշխանական նստավայրերում թրեւում են մարդիկ, ովքեր Արցախյան շարժումից առաջ երազում անգամ չէին կարող պատկերացնել, թե երբևէ կարող են հայտնվել նման բարձր պաշտոններում: Հարյուրավորների, հազարավորների ճակատագիր են տնօրինում մարդուկներ, ովքեր կյանքում երբեք ոչ միայն չեն կարողացել 5-6 մարդ ղեկավարել, այլև 2-3 հոգուց բաղկացած իրենց ընտանիքում տանտիրոջ ղեկը գտնվում է ո°չ իրենց ձեռքում…

Ամեն անգամ, երբ բարձրաստիճան մեր ղեկավարները խոսք են նետում սպասվելիք կադրային փոփոխությունների մասին, իսկույն հիշում եմ ժողովրդական ասացվածքը. «Տղամարդը ոչ թե ասում, այլ անում է»: Եվ հետո՝ մեկ անգամ չէ, որ տեսել ենք այդ «կադրային փոփոխություններն» ու համտեսել դրանց պտուղները, որոնցից զարմանալիորեն չեն կշտանում խեղճ ու աղքատ մեր համերկրացիները և, ընդհակառակը, սկսում է բուռն ծաղկել և բարգավաճել այս կամ այն չինովնիկի բիզնեսը, որը սովորաբար գրանցված է լինում որդու, զոքանչի, հորաքրոջ ու մորաքրոջ կամ իր ճոխ ազգուտակից որևէ մեկի անունով:

Մյուս կողմից՝ նման կադրային փոփոխություն-ռակիրովկաներից միայն շախմատի խաղատախտակում է որևէ բան փոխվում: Իսկ քանի որ մեր ազգընտիրների տրամաբանական ունակությունները հիմնականում երևան են գալիս սեփական շահը հաշվել-հաշվարկելու ժամանակ, ու նրանց սիրած թվաբանական գործողությունը գումարում-բազմապատկումն է, ուստի նրանց իրականացրած կադրային փոփոխություններից գումարելիների տեղերը փոխվում են, իսկ գումարը երբեք չի փոխվում: Համենայն դեպս, այն մասում, ժողովրդի մասում գումարը շարունակ հաստատուն է մնում՝ զրո:

Քանի որ խոսք եղավ նշանակովի պաշտոնների մասին և, ելնելով դառն իրողությունից, խոսեցինք, այսպես ասած, անտիկադրերի մասին, խոստովանենք, որ որևէ բարձր պաշտոնում ոչ մասնագետի կամ թույլ մասնագետի նշանակումով ամեն ինչ դեռևս կորած չէ (եթե վերջինիս մեջ դեռևս մեռած չէ Մարդը): Եթե նրան նշանակել են, ասենք, գյուղնախարար, իսկ նա գյուղատնտեսությունից, մեղմ ասած, բոբիկ է, բայց մյուս կողմից՝ տղամարդ է, և ուզում է աշխատել, ապա նա տեղակալի և մյուս բոլոր պատասխանատու օղակներում  նշանակում է լավ մասնագետների, ու ամեն կերպ աջակցում նրանց… Եվ աշխատանքը գնում է բնականոն հունով, և դրանից առաջին հերթին շահում է երկիրը…

Բայց քանի որ հոդվածի այս մասը մեր օրերում ու մեզանում պատկանում է ֆանտաստիկայի ժանրին, և առայսօր ես չեմ տեսնում մեծ ու փոքր մի ղեկավար, որ իր գլխավորած հիմնարկում անտիկադրերից գոյացած ավգյան ախոռները մաքրելու ցանկություն ու տղամարդություն ունենա, կրկին վերադառնանք վերոհիշյալ «ընտրություն-նշանակում» հարցադրմանը: Թե մեր երկիրն ինչ ստացավ մեր ղեկավարների նշանակովի կադրերից, դա չտեսնել հնարավոր չէ: Ավելի ճիշտ՝ երկրի’, ժողովրդի’ մասում պարզապես տեսնելու բան էլ չկա: Տեսանելին մյուս մասում է՝ անձնական շահե՛ր, ապարանքնե՛ր, ցոփ ու շվայտությո՛ւն, աննպատակ արտասահմանյան ճամփորդություննե՛ր, ազգային հարստության ներհոս դեպի մի քանի տասնյակ գրպաննե՛ր… Ի միջի այլոց, հիշեցնենք՝ ազերիները չէ, որ վերջին տասը տարում թալանել-ավերել են երբեմնի ծաղկուն մեր երկիրն ու աղքատության եզրին հասցրել երեկվա պատերազմում հաղթած մեր ժողովրդին:

Ինչ մնում է ընտրությանը, դա էլ տեսանք Ստեփանակերտի քաղաքապետի վերջին երկփուլ ընտրապայքարում: Ժողովուրդը տեր կանգնեց իր քվեին, իրավունքին ու արժանապատվությանը և հաղթեց: Լավ ղեկավար է ընտրել, թե վատ. դա միանգամայն այլ հարց է: Կարևորն այն է, որ ինքն է ընտրել, և սա թեկուզև փոքրիկ մի արահետ է, որ մեզ տանում է դեպ ժողովրդավարություն:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

«ԵԹԵ ՕՄԲՈՒԴՍՄԵՆԻՆ ՉԵՆ ԸՆԴՈՒՆՈՒՄ՝ ՉԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ, ԹԵ ՆԱ ՉԿԱ»

ԼՂՀ պառլամենտի նախաձեռնությունը՝ օմբուդսմենի պաշտոնի ստեղծման շուրջ, շատ ցավոտ ու նյարդային ընդունվեց  Ադրբեջանում: Մամուլն ու հասարակական- քաղաքական  շրջանակները չեն հոգնում ԼՂ Հանրապետության իշխանությունների այս որոշումը քննադատելուց՝ բերելով ամենատարբեր  և հաճախ խոցելի «փաստարկներ»:

Իրավիճակը վեր է լուծում ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան Լարիսա ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆԸ.

Նախ և առաջ հիշեցնեմ, որ 1991թ. սեպտեմբերից մինչև 2002թ. հունվարը՝ սկսած ԽՍՀՄ անկման ժամանակաշրջանից, ԼՂՀ-ն միջազգային-իրավական առումով ընտրեց պետության կայացման  ճիշտ  ճանապարհ: 1992թ. հունվարի 6-ից  սկսած ԼՂՀ-ն քաղաքական իրողություն է: Եվ եթե նույնիսկ ժամանակակից քարտեզի վրա չկա այդպիսի պետություն՝ միջազգային-իրավական դաշտում այն իրապես գոյություն ունի, և այդ իրավիճակում հանրապետության ղեկավարությունն ընտրության առաջ է. ինչ ճանապարհ ընտրել հետագա զարգացման և պետական շինարարության համար:

Պետք է ընդգծել, որ  Ադրբեջանի կողմից պաշտոնապես հայտարարված բլոկադայի պայմաններում, որն ըստ էության ռազմական գործողությունների մի ձև էր՝ ընտրությունը միանշանակ չէր՝ հօգուտ ժողովրդավարության: Հակառակը, ավելի տրամաբանական էր, որ ընտրությունը կատարվեր եթե ոչ դիկտատուրայի, ապա՝ ավտորիտարիզմի օգտին: Ժողովրդավարական ռեֆորմների ճանապարհը շատ անհարթ էր հետխորհրդային բոլոր երկրների համար: ԼՂՀ-ն գնում է այդ նույն ճանապարհով, եթե չհաշվենք, որ ճակատի մյուս կողմում ճանաչված պետություն է՝ Ադրբեջանը, որը բոլոր միջազգային նորմերը խախտելով, անընդհատ սպառնում է վերսկսել ռազմական գործողությունները: Իրավիճակն այնքան տարբեր է մյուս երկրներից, որ կարելի է խոսել դեմոկրատական ինստիտուտների ստեղծման ճանապարհին ԼՂՀ  արտասովոր փորձի մասին՝ հատուկ պայմաններում:

Անհրաժեշտ է ըստ արժանվույն գնահատել ԼՂՀ իշխանությունների քաջությունը հանրապետությունում Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային  ինստիտուտ ստեղծելու ձգտման մեջ:

Շատ կարևոր է ընդգծել, որ  օմբուդսմենի ինստիտուտին վերաբերող ՄԱԿ-ի փաստաթղթերում չկա «ճանաչված», «չճանաչված» պետության ոչ մի տարբերակում: Խոսքը գնում է բացառապես իշխանության գոյություն ունեցող և գործող կառույցների և ինստիտուտների մասին:

Ի դեպ, ադրբեջանական մամուլի հրապարակումներից դատելով, այնտեղ, այնուամենայնիվ, ընդունում են ԼՂՀ նախագահի և պառլամենտի առկայությունը: Ամոթխած չակերտները չեն կարող թաքցնել այն փաստը, որ Ադրբեջանի հասարակական գիտակցության շրջանակներում այդ կառույցները ճանաչվում են: Ուրեմն, կա գիտակցումն այն բանի, որ  եթե անգամ պետությունն ընդունված չէ՝ չի կարելի ժխտել նրանում գործող իրական իշխանական կառույցների գոյությունը: Հետևաբար, «չընդունված»՝  չի նշանակում, որ այնտեղ չկա և չի կարող  լինել օմբուդսմենի ինստիտուտ: ԼՂՀ-ի համար, որը հռչակել է իր հավատարմությունը ժողովրդավարությանը՝ մարդու իրավունքների ինստիտուտը դառնում է ներքին պարտավորություն: Առաջին հերթին, սեփական ժողովրդի առաջ պարտավորվածությունների այսչափ լուրջ գիտակցման ֆոնի վրա առնվազն պարզունակ են Ադրբեջանի պնդումներն այն մասին, որ  օմբուդսմենի ինստիտուտը զարգացող երկրներում  մտցվում է միայն Եվրախորհրդի  պահանջով: ԼՂՀ-ի և Ադրբեջանի կողմից օմբուդսմենի ինստիտուտի իրական կոչման ընկալման տարբերությունը ցույց է տալիս, որ ղարաբաղցիների մտահորիզոնի մակարդակը մի գլուխ բարձր է, քանի որ նրանք հիմնում են մարդու իրավունքների ազգային ինստիտուտ ոչ թե Եվրախորհրդի պահանջով, այլ՝  ելնելով ներքին պահանջից և հասարակական պատվերից: Ասվածին որպես ապացույց ուզում եմ մեջբերել Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի տեքստը: Այդ հոդվածի առաջին կետը վկայում է, որ «յուրաքանչյուր մարդ պետք է ունենա  Հռչակագրով հայտարարված բոլոր իրավունքներն ու բոլոր ազատությունները, առանց որևէ տարբերակման…»: Երկրորդ կետը կարծես գրված է ԼՂՀ-ի նման կազմավորումների համար. «…Ավելին, որևէ տարբերակում չպետք է դրվի՝ ելնելով անհատի երկրի կամ տարածքի քաղաքական, իրավական կամ միջազգային կարգավիճակից, լինի դա անկախ, խնամարկյալ, ոչ ինքնավար կամ որևէ այլ սահմանափակումով պետական կազմավորում»: Այսպիսով, օմբուդսմենի ինստիտուտի ստեղծումով  ԼՂՀ-ն ապացուցում է իր հավատարմությունը ժողովրդավարական արժեքներին, մասնավորապես՝  Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրին: ՄԱԿ-ի այս  հռչակագրի երկրորդ հոդվածն  իր հերթին ապացուցում է, որ ցանկացած ժողովրդավարական կազմավորման կայացման  մեջ չի կարելի կարևորություն տալ պարտադրված «ինքնավարության սահմանափակմանը»: ԼՂՀ չճանաչելը  հենց «ինքնավարության սահմանափակում» է, քանի որ ԼՂՀ-ն կարող է իր վրա վերցնել և կատարել մարդու իրավունքների պաշտպանության պարտավորությունները 1948թ. դեկտեմբերի 10-ին հաստատված Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ոգուն համապատասխան: Սեփական ժողովրդի առաջ կատարելով  այս պարտավորությունները՝ ԼՂՀ-ն  դրանով իրազեկում է Եվրախորհրդին և միջազգային կառույցներին մարդու իրավունքների ոլորտում ժողովրդավարական նորմերին հե-տևելու իր պատրաստակամության մասին: Տվյալ դեպքում, ԼՂՀ-ն բոլորին հիշեցնում է նաև, որ ցանկացած պետություն պատասխանատվություն է կրում իր ժողովրդի և միջազգային կառույցների առաջ: Սա  դաս է, որը յուրաքանչյուրս պարտավոր ենք հաշվի առնել:

http://www.nkr.am

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ. ԵՐԿՐՈՐԴ ՓՈՒԼ

ժողովրդավարական երկրներում Սահմանադրությունը ժողովրդին՝ սահմանադրական իշխանության միակ սուբյեկտին պատկանող երկրի ԱՄԲՈՂՋ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ իրականացման հիմնական իրավական (հիմնադրույթային) փաստաթուղթն է: Իսկ երկրի (նույնն է՝ ժողովուրդ – պետություն) մեկ ամբողջական ընդհանրության իրավական-օրենսդրական ընդհանուր դաշտը կազմող մնացյալ բոլոր օրենքները, հրամանագրերը, որոշումները, նորմատիվ ակտերն ու վճիռները սահմանադրորեն ձևավորված և սահմանադրական լիազորություններով օժտված հաջորդ երեք՝ ՆԵՐԱԿԱՅԱՑՈՒՑՉԱԿԱՆ և ՄԻՋՆՈՐԴՎԱԾ իշխանությունների, այն է՝ Օրենսդիրի, Գործադիրի և Դատականի գործունեության տիրույթն է:

Ինչպես այլոց համար, նույնպես և Հայաստանում, Սահմանադրությանը գերակա է միմիայն ՀՀ ԺՈՂՈՎՐԴԻ (քաղաքացիների ընդհանրության) ԿԱՄՔԸ. և ոչ երբեք այլ երկրների կամ միջազգային կառույցների օրենքները, առավել ևս նրանց հարկադրանքը կամ պարտադրանքը: Անկախություն ձեռքբերած ժողովրդավարական երկրներում Ժողովրդի կամքը հաճախ, որպես առանցքային, առաջնային հաստատագրման  ուղենիշային հիմնադրույթներ, ամրագրվում է երկրի Անկախության Հռչակագրում: Ըստ Հռչակագրի էլ հաջորդ քայլով կառուցվում է տվյալ երկրի Սահմանադրությունը. որից էլ ածանցվում են երկրի` ա) ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ՝ Ազգային ժողովի կողմից, բ) ՀՐԱՄԱՆԱԳՐԵՐԸ՝ Նախագահի կողմից, և գ) Կառավարության ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ: Իսկ Սահմանադրության, Օրենքների, Հրամանագրերի ու Որոշումների հենքի վրա կառուցվում են տվյալ երկրի ենթաօրենսդրական նորմատիվ ակտերը, վճիռները և այլն:

Ամենն այս հայտնի է բոլորին: Սակայն չգիտես ինչու այլ է պատկերը Հայոց անկախ Պետականության շինարարության ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ (1995-2003թ.թ.) և ԿԱՅԱՑՄԱՆ (2003թ-ից սկսված) շրջաններ կոչվող գործընթացներում: Այլ են, քանզի դրանք իրականում մեր երկրի դեմ Արևմուտքի կողմից սանձազերծված՝ չհայտարարված և սակայն մեծ թափով ընթացող Սահմանադրական – օրենսդրական պատերազմի I և II փուլերն են: Ի դեպ, եթե I փուլը ընթացավ ու իր տրամաբանական (ծրագրային) ավարտին հասավ որպես 1995-ից առ այսօր գործող սահմանադրական գործընթաց, ապա երկրորդ փուլի՝ Գլխավոր հարձակման, առաջին փորձը կատարվեց 2003թ. մայիսի 25-ին. և … տապալվեց: Տապալվեց, քանզի մեր ժողովուրդը հանրաքվեով մերժեց II փուլի առաջին գրոհը՝ Սահմանադրական փոփոխություններ կոչվող եվրանախագիծը:

Եվրամիության ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ
2003 – 04 թ.թ. անթաքույց մարտահրավերը 

Люди значительно чаще задумывались о политике, чем это было необходимо. Куда хуже они умели наблюдать реальную политику.
Освальд Шпенглер
Закат Европы, т.2
Всемирно-исторические перспективы

Հարկ է փաստել, որ ինչպես ՀՀ Սահմանադրությունը, նույնպես և փոփոխությունների սույն նախագիծը գրվել է դրսում: Բավականին վատ թարգմանությամբ հանդերձ այն, որոշ ոչ էական շտկումներ կատարելուց հետո, շրջանցելով ՀՀ ժողովրդին, նախ ուղարկվել է Եվրախորհրդի “դաբրոն” ստանալու և հետո միայն ՀՀ օրենսդիրների կողմից դրվել է հանրաքվեի: Իսկ հանրաքվեով այն մերժելը անակնկալ և խիստ անցանկալի էր Եվրամիությանը: Այդ են վկայում 2003-ի հուլիսին շտապ Երևան ժամանած Վենետիկի հանձնաժողովի և Ագոյի՝ եվրապատժամիջոցներ կիրառող խմբի “դիվանագիտական” զայրույթը Անկախ ու Ինքնիշխան իշխանավորների և ՀՀ-ի ժողովրդի նկատմամբ: «Սահմանադրության փոփոխությունների փաթեթը ձախողվեց ու հանրաքվեն չտվեց մեր սպասած արդյունքները » – հայտարարեց պրն Ագոն 2003թ. հուլիսի 7-ի մամլո ասուլիսի ժամանակ, նաև ընդգծեց, որ «Դրանք առնչվում են որոշակի խնդիրների հետ, որոնք մենք (այսինքն` Եվրամիությունը) շատ արագ պետք է լուծենք»: Ի պատասխան և ի մեղմացում Ագոյի (նույնն է՝ Եվրամիության) զայրույթի՝ ՀՀ իշխանությունները հայտնելով, որ «թեև առաջիկա մեկ տարում չենք կարող Սահմանադրական փոփոխությունները կրկին դնել հանրաքվեի» (այսինքն՝ ինչ-որ կերպ այն անցկացնել), խոստացան.- «սակայն մինչև 2003-ի ավարտը ստանձնած պարտավորությունները ՀՀ-ում կիրականացվեն միջանկյալ ճանապարհով (այն է՝ շրջանցելով ժողովրդին և ի դեմս ՀՀ գործող Սահմանադրության), և դրանց ձևերը կան, կարծում եմ, որ դա մեզ կհաջողվի»: Եվ հաջողվեց: Գործի դրվեց ՀՀ “ՕՐԻՆԱՍՏԵՂԾ” «Եվրամիություն – Սահմանադրական Դատարան – ՀՀ Արդարադատության նախարարություն (ՀՀ Նախագահի կամ կառավարության, նաև իշխանության կուսակցությունների անունից ներկայացնելու պարագայում) – Ազգային ժողով» ԿՈՆՎԵՅԵՐԸ: Իսկ ընդդիմադիր դաշտի պատգամավորների անունից ՀՀ “Օրինաստեղծ“ կոնվեյերին կողքից, աննկատ և սակայն մեծ ակտիվությամբ օժանդակել սկսեցին եվրո և այլ գրանտներով “աշխատող” հասարակական “անկախ” կազմակերպությունները: Կատարվող հանցագործության առաջնային պատասխանատվությունը չգիտես ինչու պատրաստակամորեն իր վրա վերցրած ՀՀ Սահմանադրական Դատարանի աջակցությամբ, ՀՀ Նախագահի կամ Կառավարության, նաև իշխանական և ընդդիմադիր կուսակցությունների անունից ներկայացվող օրենսդրական եվրանախաձեռնությունները ՀՀ Ազգային ժողովը 2003-ի սեպտեմբերից մինչև տարեվերջ (ըստ նախորդ 1-2 տարվա արդեն իսկ կուտակած փոձի), պատրաստակամ ակտիվությամբ ու բարձր “արտադրողականությամբ”  ՀՀ օրենքների վերածեց ժողովրդի կողմից մերժված սահմանադրական փոփոխությունների Նախագծի դրույթների մեծ մասը. զուգահեռաբար նաև դրանցից բխող կամ չբխող և սակայն անպայմանորեն եվրապատվեր հանդիսացող մի շարք այլ օրինագծեր: Իսկ 2004-ից, ամենն այդ բավարար չհամարելով, մեր երկրում օրենսդիրի ու գործադիրի կողմից շտապողաբար ու մեծ աշխուժությամբ՝ եվրաֆինանսավորումով ու եվրապարտադրանքով առայսօր իրականացվում է ՀՀ Օրենսդրական դաշտը Եվրամիության Սահմանադրությանը համապատասխանեցնելու գործընթացը: Ասել կուզի, թե այսուհետ ինչ որ մեկի կամոք և թելադրանքով մեր երկրում իբր այլևս չի գործում ՀՀ Սահմանադրությունը, քանզի ՀՀ օրենսդրական դաշտն ամբողջությամբ այսուհետ պետք է բխի և համապատասխանության մեջ լինի դեռևս անգամ եվրոպական երկրների համար իրավական ուժ չունեցող (չգործող) Եվրամիութենական՝ վերպետական Սահմանադրությանը:

Այդուհանդերձ, Եվրամիությունը կրկին բավարարված չէ: Քանզի ամենն այդ (ՀՀ իշխանությունների հակասահմանադրական բուռն գործունեությունը) ընդամենը ՀՀ ԱԺ-ի կողմից ընդունված օրենքներ են. չեն արտահայտում ժողովրդի կամքը, քանզի ամրագրված չեն համաժողովրդական հանրաքվեով, նաև, լինելով հակասահմանադրական, կարող են օրերից մի օր մեկ հարվածով անվավեր ճանաչվել: Ավելին, ՀՀ-ում այդ օրենքներով ընթացող գործընթացներն էլ յուրաքանչյուր միջազգային և ոչ միջազգային դատարան այսօր իսկ (էլ չասենք վաղը` համաժողովրդական ու համապետական մեծ աղետների և ողբերգությունների արդյունքում) կարող է ճանաչել որպես ՀՀ իշխանությունների ձեռքով և սակայն Եվրամիության կողմից իրագործվող, բացառիկ ծանրության հանցագործություն:

Քիչ է ասել, թե Եվրամիությունը բավարարված չէ. մեզ քաջածանոթ Սովետմիության նույն վարչահրամայական ոճով ու  դժգոհում է, զայրանում, նաև հարկադրողական տոնով պահանջում է: Հարկ է նշել, որ Եվրամիությունը իր կողմից Հայաստանը  գաղութացնելու ծրագրային խնդրում ավելի քան շտապում է: Շտապում է, քանզի նրա կողմից ծրագրավորված գործնական քայլերի հաջորդականության ժամանակացույցը ՀՀ ժողովրդի կամոք՝ 2003թ. մայիսի 25-ին հանրաքվեով արդեն իսկ խախտվել է: Այդ է վկայում, օրինակ, Հայաստանի, այսպես կոչված, ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՆՁՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ Եվրախորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի 1361 /2004/ ԲԱՆԱՁԵՎՆ ամբողջությամբ, որի 9-րդ և 10-րդ կետերում` ուլտիմատիվ տոնով ասվում է. «9. Վեհաժողովը նշում է, որ մի շարք օրենսդրական պարտավորություններ՝… դեռեւս ենթակա են Հայաստանի Սահմանադրության վերանայմանը: 2003 թ. մայիսին անցկացված հանրաքվեի արդյունքում սահմանադրական բարեփոխումների մերժումը պատճառ հանդիսացավ այս (ի նկատի ունեն Եվրամիության կողմից պարտադրվող) հիմնարար բարեփոխումների ուժի մեջ չմտնելու համար, որոնցից շատերը պետք է իրականացվեին որոշակի վերջնաժամկետներում, … այս վերջնաժամկետները արդեն լրացել են: 10. Վեհաժողովը կարծում է, որ այս պարտավորությունները այլեւս չպետք է հետաձգվեն, եւ հրավիրում է ՀՀ իշխանություններին արագացնել Սահմանադրության վերանայումը: …ակնկալում է ՀՀ իշխանություններից հաստատել եւ պահպանել մանրամասն ժամանակացույցը եւ շտապ փոփոխությունների նախագիծ պատրաստել Սահմանադրության վերաբերյալ եւ այն Եվրախորհուրդ ներկայացնել մինչեւ 2004 թ. ապրիլ ամիսը՝ փորձագիտական եզրակացություն ստանալու համար, որպեսզի որքան հնարավոր է շուտ հանրաքվե անցկացվի եւ ոչ ուշ, քան 2005 թվականի հունիս ամիսը»: Կարծում ենք, մեկնաբանություններն ավելորդ են …

Քանզի այն ոչ թե Սահմանադրություն էր, այլ մեր երկրի ու ժողովրդի դեմ առաջիկայում բացահայտ խաբեության և ուժային մեթոդներով կիրառվելիք միջազգային հան-ցագործ քաղաքականության՝ դիվային մի ծրագրի իրականացումը ապահովող, բծախնդրորեն մտածված, բոլոր քայլերը, դրանց հաջորդականությունը հաշվի առնված փաստաթուղթ: Այն (նախագծից ՀՀ Սահմանադրության վերածվելու պարագայում), իբրև ՀՀ ժողովրդի կամքի արտահայտություն, նախատեսված է օգտագործել. ա) Հայաստանը իր Անկախությունից, Ազատությունից և Ինքնիշխանությունից, նաև Մարդու իրավունքներից ու Ժողովրդավարությունից զրկելու, ինչպես և  բ) Արևմուտքի կողմից արհեստականորեն ստեղծվելիք, այսպես կոչվող, կովկասյան ընդհանուր պետության մեջ մեր երկիրն ու ժողովրդին պարտադրված “կամավորությամբ” խցկելու համար: Եվ ոչ միայն: Ինչպես հստակ ուրվագծվում և բացահայտվում է նախագծում տեղ գտած հոդվածներից, քաղաքական այս ծրագիրը, որպես եռափուլ իրականացման միջազգային քաղաքական գործընթաց, նպատակ է հետապնդում նաև եվրակառույցների թելադրանքով ու աջակցությամբ, նաև թուրքական հսկողությամբ և սակայն մեր իսկ իշխանությունների ձեռքերով  իրականացնել գ) մեզ մեր Հայրենիքից բռնի օտարելու, դ) ՀՀ-ն հնարավորինս հայաթափելու, ե)  մեր Հայրենիքն ու Ազգային Հարստությունը օտարներին նվիրելու և  զ) Հայաստանն էլ՝ որպես պետություն, վերջնականորեն լուծարելու, քարտեզի վրայից իսկ ջնջելու խնդիրները:

(շարունակելի)
Սիմոն ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ

«ՄԵՐ ՓՈԽԱՐԵՆ ԿԱՐՈՂ ԷՐ ՁԵԶԱՆԻՑ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐԸ ԼԻՆԵԼ».
ասում են նախկին ռազմագերիները

Նախկին ռազմագերիների և պատանդների ադապտացման հասարակության հետ նրանց վերաինտեգրման հիմնախնդիրն էր նորերս Ստեփանակերտում անցկացված կլոր սեղանի քննարկման թեման: Հրավիրված էին քաղաքական գործիչներ, իրավաբաններ, հոգեբաններ, լրագրողներ, ինչպես նաև հասարակական ու եկեղեցական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ ու, իհարկե, նախկին ռազմագերիներ ու պատանդներ:

Կազմակերպիչը «Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոն» (ՔՆԿ) հասարակական կազմակերպությունն էր, որ զբաղվում է նաև ռազմագերիների ու պատանդների հարցերով: Բանն այն է, որ կազմակերպության ղեկավար Ալբերտ Ոսկանյանը ժամանակին ռազմագերիների ու պատանդների հարցերով պետական հանձնաժողովի անդամ էր և բավականին տեղեկացված է այս հարցում: Հենց նա էլ հակիրճ  ներկայացրեց կազմակերպության կատարած աշխատանքները և ներկաների ուշադրությունը սևեռեց այն խնդիրների վրա, որ ներկայումս ծառացած են կազմակերպության առջև: Պատերազմից տասը տարի է անցել, բայց տարեկան 5-7 խաղաղ բնակիչ կամ զինծառայող է գերի ընկնում երկու կողմից էլ:

Պետությունը, ինչպես նաև միջազգային կազմակերպությունները զգալի գումարներ են ծախսում ռազմագերիներին կամ նրանց մասունքները վերադարձնելու համար, սակայն հիմնախնդիրը դրանով ամբողջությամբ չի լուծվում. դժոխային արարներով անցած այդ քաղաքացիները վերադառնալուց հետո սեփական հայրենիքում երբեմն հայտնվում են ավելորդի կարգավիճակում:

– Գլխից վիրավորվել էի, երբ ուշքի եկա՝ հասկացա, որ Աղդամում եմ: Վերքս բավականին մեծ էր, ինքներդ եք հասկանում, թե ինչպես վերքս փակեցին ու տարան Բաքու: Երկար ժամանակ լինելով Բաքվի տարբեր բանտերում՝ վերջապես ինձ փոխանակում են և բերում Ղարաբաղ: Առողջական վիճակս ահավոր էր: Երևանում պլաստիկ վիրահատություն կատարեցին: Առաջին կարգի հաշմանդամ եմ՝ անաշխատունակ: Բնակարանս խիստ վերանորոգման կարիք է զգում, բայց ոչ ոք այդ խնդրով օգնել չի ցանկանում,- պատմեց նախկին ռազմագերի Լևոն Դադայանը:

Քիչ չեն  նաև այն մարդիկ, ովքեր գերի են ընկել պատերազմից հետո: Նելսոն Մնացականյանը նրանցից մեկն է.

– Ունեմ բարձրագույն կրթություն: Գերի եմ ընկել, երբ արդեն հրադադար էր հաստատված: Հարազատներս, մեծ գումարներ ծախսելով, ինձ հայրենիք են տեղափոխել: Արդեն 4 տարի է, ինչ ազատության մեջ եմ, ուզում եմ աշխատանքի ընդունվել, բայց ոչ ոք ինձ այդ խնդրում չի օգնում:

Նախկին ռազմագերիները նաև այլ պրոբլեմներ ունեն: Այսպես, զինվորական հոսպիտալում հաճախ մերժում են ստացիոնար բուժում ստանալու նրանց խնդրանքները:

– Ծառայում էի պաշտպանության բանակում, երբ գերի ընկա,- պատմում է Գենադի Բազիյանը:- Վերադառնալուց հետո առողջական վիճակս կտրուկ վատացավ: Միջոցներ չունեի հանրապետական հիվանդանոցում բուժում ստանալու համար: Դիմեցի զինվորական հոսպիտալ: Մերժեցին, պատճառաբանելով, որ զինվորական չեմ:

Բայց ՔՆԿ նախագահ Ալբերտ Ոսկանյանը դիմում է ՊԲ փոխնախարար Վ. Բալասանյանին, որից հետո հաջողվում է Գ. Բազիյանին բուժել հոսպիտալում:

ԼՂՀ ԱԺ պետաիրավական հանձնաժողովի նախագահ Յուրի Հայրապետյանի կարծիքով՝ կարելի է մշակել  մեխանիզմներ, որպեսզի այդ մարդիկ կարողանան օգտվել  որոշակի արտոնություններից: Սակայն, նախքան նման որոշում կայացնելը, անպայման պետք է հաշվի առնվի նրանցից  յուրաքանչյուրի կարծիքը: Հնարավոր է, որ այդ մարդիկ չցանկանան ամբողջ կյանքում   ապրել այդ պիտակով:

Իսկ ահա Ալբերտ Ոսկանյանը միանշանակ գտնում է, որ պետական միջամտությունը տվյալ հարցում պարզապես անհրաժեշտություն է: Նա տեղեկացրեց, որ ՄԱԽ-ի և ՔՆԿ համատեղ ջանքերով մոտ 60 մարդ ստացել է իրավական և հոգեբանական աջակցություն, հնարավորություն ունեցել մասնակցելու համակարգչային կուրսերին, որ կազմակերպել է Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոնը:

Ինչ խոսք, այդ մարդկանց հոգատարություն ու աջակցություն է պետք, նրանք մեղավոր չեն, որ ճակատագրի բերումով հայտնվել են այդ վիճակում: Նրանք պիտի դառնան հասարակության լիիրավ անդամներ, իսկ դրա համար նրանց օգնել է պետք: Որպեսզի ազատվեն նաև ավելորդի զգացողությունից:

– Երբեք չեմ ցանկանա, որ ուրիշներն իրենց վրա զգային այդ դժոխքը՝ անգամ երազում: Ինձ հետ բանտում էին գտնվում մարդիկ, ովքեր ոչ մի կապ չունեին այդ ամենի հետ: Մի վրացահայ կար, որի մեղավորությունը ազգությամբ հայ լինելն էր: Նա նույնիսկ հայերեն կարգին խոսել չգիտեր, նրան առևանգել էին Մոսկվայում: Մենք ոչնչով մեղավոր չենք, որ այդպես է ստացվել, մեր փոխարեն ձեզանից յուրաքանչյուրը կարող էր լինել,- ասում է նախկին ռազմագերի Վագիֆ Գրիգորյանը:

Անի ԱԶԱՏՅԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ  ԻՐԱՎՈՒՆՔ
կամ՝ թե ինչպես են պետական պաշտոնյաներն անտեսում մարդկանց դիմումները

Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոնի /ՔՆԿ/   գործունեության ոլորտում են նաև անհայտ կորածների ճակատագրերը, գերիների ու պատանդների ազատման  հիմնախնդիրները: Այս հասարակական կազմակերպությունը 2002թ. նոյեմբերից ի վեր գերիների և պատանդների հարցով Միջազգային աշխատանքային խմբի /ՄԱԽ/ հետ համատեղ  զբաղվում է նաև նախկին պատանդների և ռազմագերիների սոցիալական ադապտացիայի խնդիրներով: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքից բխող մոտալուտ բարդությունները՝ ՔՆԿ-ն 2004թ. մարտ ամսին դիմել է  ԼՂՀ նախագահին`  բանտարկյալների իրավունքի տեղեկատուի հրատարակման նախագծի և  գրասենյակի  պահպանման ընթացիկ ծախսերի համար պետական աջակցություն ստանալու խնդրանքով: Դիմումում  մանրամասն ներկայացվել են կազմակերպության նպատակները, ծավալած գործունեության հաշվետվությունը, հստակ նշվել է, որ պահանջվող գումարը  կծախսվի ոչ թե  գրասենյակի աշխատողների աշխատավարձերի, այլ կոնկրետ նախագծերի վրա:

ՔՆԿ գրավոր  դիմումին  նախագահի աշխատակազմը գրավոր  պատասխան չտվեց, թեև «Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ  օրենքի համաձայն, գրավոր դիմումին պետք է տալ գրավոր պատասխան, այն էլ՝ օրենքով սահմանված ժամկետում:

«Տեղեկությունը  դիմողին է տրվում հարցումը ստանալուց հետո 5-օրյա ժամկետում: Եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը տրամադրելու համար անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ աշխատանք, ապա այդ տեղեկությունը դիմողին է տրվում դիմումը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում, որի մասին հարցումը ստանալուց հետո` 5-օրյա ժամկետում, գրավոր տեղեկացվում է դիմողին` նշելով հետաձգման պատճառները և տեղեկությունը տրամադրելու վերջնական ժամկետը», – ասվում է վերոհիշյալ օրենքում: Օրենքը, հասկացանք, նոր է ընդունվել, բայց մինչ այդ էլ գործում էր մեկ այլ օրենք, որ գրեթե նույն դրույթներն էր պարունակում:

Այդպես էլ գրավոր  պատասխան չստանալով՝ ՔՆԿ տնօրեն Ալբերտ Ոսկանյանը սկսում է բանավոր  «անհանգստացնել» պատկան մարմիններին:

«Ինձ տրվող պատասխանը ոչ դրական էր, ոչ բացասական, բայց, թերևս, ավելի մոտ էր բացասականին: Ես բացատրում էի, որ այդ գումարը ինձ պետք է ոչ թե ընտանիքս պահելու համար, այլ շատ կարևոր գործի համար: Մենք  զբաղվում ենք հետպատերազմյան հասարակության համար կարևոր աշխատանքով: Դիմումում հիշատակված նախագիծը միայն  ԼՂ-ում է, որ չի  իրականացվել: Հայաստանի և Ադրբեջանի բանտերում վաղուց փակցված են բանտարկյալների իրավունքների տեղեկագրերը»,- մեզ հետ զրույցում ասաց Ալբերտ Ոսկանյանը:

Չհասկացվածության պատի դեմ առնելով՝ հասարակական կազմակերպության ղեկավարը  միառժամանակ հրաժարվել էր կազմակերպության նախագծերին պետության օժանդակության  գաղափարից: Սակայն  խորհրդակցելով կազմակերպության անդամների հետ՝ սեպտեմբերի 8-ին ևս մի դիմում է կազմվում, որն արդեն ուղարկվում է երեք հասցեներով` ԼՂՀ նախագահին,  ԱԺ նախագահին և վարչապետին:

Սակայն պատմությունը կրկնվում է՝ մոտ 3 ամիս է անցել դիմումը հասցեատերերին ուղարկելու  պահից, սակայն մինչև օրս էլ ՔՆԿ-ն որևիցե պատասխան չի ստացել:

Խնդիրն այստեղ մերժում  ստանալու կամ  չստանալու մեջ չէ: Հարցը, հավանաբար, լուծվողներից է: Եթե պետական բյուջեից միջոցներ են տրամադրվում նվազ կարևորության հարցերով զբաղվող ՀԿ-ներին, ապա ինչու չաջակցել այսպիսի լուրջ հիմնախնդիրներով զբաղվող կազմակերպությանը:

Սակայն  մեկ այլ հիմնախնդիր կա այս ամենում՝ պետական պաշտոնյաները խախտում են օրենքը՝ զլանալով օրենքով  նախատեսված ժամկետում պատասխանել դիմումներին` դրանց հեղինակներին թողնելով անորոշության  հորձանուտում:

«Նախկին ռազմագերիների և պատանդների ադապտացման, սոցիալական վերականգնման և հասարակությունում նրանց վերաինտեգրման հիմնախնդիրը» թեմայով կլոր սեղանի մասնակիցների ԴԻՄՈՒՄԸ ԼՂՀ ղեկավարությանն ու հանրությանը

Մենք՝ «Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոն» ՀԿ-ի կողմից նոյեմբերի 23-ին կազմակերպված կլոր սեղանի մասնակիցներս, քննարկելով նախկին ռազմագերիների և պատանդների հիմնախնդիրները և գիտակցելով դրանց հրատապությունը մեր հանրապետության համար, ինչպես նաև նկատի ունենալով նշյալ կատեգորիայի մարդկանց՝ հասարակությունում վերաինտեգրման հետ առնչվող դժվարությունները, որոշեցինք ԼՂՀ ղեկավարությանն ու հանրությանը դիմել ներքոբերյալ առաջարկություններով՝

-աջակցել նախկին ռազմագերիների և պատանդների սոցիալական վերականգնմանը նպատակաուղղված միջոցառումների պարբերական անցկացմանը.

– նախկին ռազմագերիներին ու պատանդներին տարաբնույթ օգնության (բժշկական, սոցիալական, հոգեբանական և այլն) ցուցաբերման հարցում համագործակցել պետական և ոչ պետական կառույցների հետ.

– նախկին ռազմագերիների ու պատանդների սոցիալ-հոգեբանական վերականգնման պետական ծրագիր մշակել և բյուջեում ներգրավել նշյալ կատեգորիայի քաղաքացիների վերականգնմանն առնչվող հատուկ ծրագրերի  իրականացման ծախսերը:

Գտնում ենք, որ առկա հիմնախնդրին չպիտի անտարբերությամբ վերաբերվեն պետական ու ոչ պետական կառույցները, ինչպես նաև յուրաքանչյուր քաղաքացի:

ք. Ստեփանակերտ, 23 նոյեմբերի

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԴԱՇՏՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԳՏՆՎՈՒՄ Է ԿԱՅԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼՈՒՄ

«Կարծում եմ, համագործակցության համար Ղարաբաղիչճանաչվածության հարցը լուրջ խոչընդոտ չի կարող լինել: Մոլդովայի երիտասարդության հետ համատեղ ծրագրերի իրականացումն ավելի հեշտ է, քան եվրոպական որեւէ կառույցի հետ»,- իր կարծիքն արտահայտեց Մոլդովայի ներկայացուցիչ Լուչիա Բաբանուտան:

Իսկ ահա իտալացի Ջիանլուկա Մասսիմիլիանոն գտնում է, որ նախքան համագործակցության մասին խոսելը, պետք է մտածել, թե ինչպես այն իրականացնել:

«Համահայկական երիտասարդական միջազգային կենտրոն» հիմնադրամի նախաձեռնությամբ Արցախում կազմակերպվեց միջազգային ուսումնասիրողական այց` «Երիտասարդական աշխատանքը հակամարտությունների տարածաշրջաններում. մարդու իրավունքներ, ժողովրդավարություն եւ մասնակցություն» խորագրով:

Այցի շրջանակներում Արցախ էին ժամանել 11 երիտասարդներ` Իտալիայից, Շվեդիայից, Հունգարիայից, Բուլղարիայից, Սերբիայից, Ուկրաինայից, Մոլդովայից, Լատվիայից, Վրաստանից, ինչպես նաեւ Հայաստանի 6 երիտասարդական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ:

Միջոցառման մասնակիցները եւ Ստեփանակերտում գործող երիտասարդական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները հանդիպումներ են ունեցել ԼՂՀ վարչապետի, Ազգային ժողովի նախագահի, Կրթության, մշակույթի եւ սպորտի, Արտաքին գործերի նախարարների հետ: Նրանք հանդիպել են նաեւ հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների, լրագրողների եւ ուսանողների հետ:

Միջազգային երիտասարդական կառույցների ներկայացուցիչների նպատակն էր ծանոթանալ Արցախում երիտասարդական դաշտի ձեւավորման գործընթացին, երիտասարդական կազմակերպությունների գործունեությանը, տարվող երիտասարդական քաղաքականությանը, երիտասարդների խնդիրներին եւ այլն:

Գործընթացի ակտիվացումը չի կարող միակողմանի ջանքերի արդյունք լինել

Հյուրերը հատուկ հետաքրքրություն են ցուցաբերել Արցախյան շարժման, Ղարաբաղյան հիմնախնդրի շուրջ երկրի ղեկավարության դիրքորոշման, Ղարաբաղ-Ադրբեջան, Ղարաբաղ-Ռուսաստան հարաբերությունների ներկա վիճակի, բանակցային գործընթացի եւ այլ խնդիրների նկատմամբ: Հարցերի պատասխանները նրանք ստացան ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարի հետ ունեցած հանդիպման ժամանակ:

Խոսելով վերջին տարիներին մեր հանրապետությունում ժողովրդավարական զարգացումների մասին, նախարար Աշոտ Ղուլյանը նկատեց, որ այս առումով Արցախն առաջ է անցել Ադրբեջանից: «Տնտեսապես զարգացող Լեռնային Ղարաբաղը չի կարող ենթարկվել Ադրբեջանի Հանրապետությանը, որտեղ խախտվում են  մարդու իրավունքները»,- նշեց Ա. Ղուլյանը:

Ղարաբաղ-Ռուսաստան հարաբերությունների եւ հարցի կարգավորման գործընթացում Ռուսաստանի ազդեցության մասին հարցին ի պատասխան արտգործնախարարը փաստեց. «Իհարկե, Ռուսաստանի ազդեցությունը, ինչպես Հարավային Կովկասի մյուս պետություններում, կա նաեւ ԼՂՀ-ում: Սովորաբար, երբ խոսվում  է Ղարաբաղի եւ Ռուսաստանի հարաբերությունների մասին, նկատի է առնվում ռուսական միջամտությունը ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծմանը: Հարցն ինչ-որ տեղ նաեւ ադրբեջանական քարոզչության հետ կարելի է կապել. նրանք փորձում են ապացուցել, որ այստեղ հայեր չեն ապրում եւ ղարաբաղա-ադրբեջանական պատերազմում ռուսներն են կռվել»:

Շվեդիայի ներկայացուցչի կողմից հնչեցված բանակցային գործընթացի ակտիվացման ուղղությամբ քայլերի մասին հարցին նախարարը պատասխանեց. «Գործընթացն ակտիվացնելու համար այնքան էլ շատ ռեսուրսներ չկան, որովհետեւ այն չի կարող միակողմանի ջանքերի ու քայլերի արդյունք լինել: Այսօր Ադրբեջանի կողմից այդ շահագրգռվածությունը չկա: Եվ վերջին մեկ տարում բանակցությունների ակտիվացման փորձերը ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի համար ղարաբաղյան խնդրի լուծումն առաջին պլանում չի գտնվում»:

«Ղարաբաղում ձեր այցելությանը որևէ քաղաքական ենթատեքստ չի տրվում»

Արցախում ցանկացած միջազգային միջոցառման անցկացման կապակցությամբ Ադրբեջանը տարբեր լրատվամիջոցներով իր բողոքն է հայտնում, ինչպես նաեւ դիմում միջազգային կազմակերպություններին` փորձելով խոչընդոտել ծրագրի իրականացմանը: Զարմանալի է, որ մարդու իրավունքների եւ ժողովրդավարության մասին աշխարհով մեկ թմբկահարող հարեւան հանրապետությունը փորձում է արգելել ոչ միայն սեփական երկրի, այլեւ արտերկրների երիտասարդների այցը Լեռնային Ղարաբաղ:

Ճանաչողական այս այցը եւս բացառություն չեղավ. ադրբեջանցի երիտասարդները բողոքի ակցիաներ են կազմակերպել տարբեր երկրներում՝ Հայաստանի դեսպանատների առջեւ: Արցախ ժամանած խմբի անդամներից մեկի` Բուլղարիայի ներկայացուցիչ Եկատերինա Մարինովայի կարծիքով, ադրբեջանցի երիտասարդների մոտեցումը մարդկային ու պրոֆեսիոնալ չէ:

«Ուզում եմ ձեզ վստահեցնել, որ Ղարաբաղում որեւէ քաղաքական ենթատեքստ ձեր այցելությանը եւ հանդիպումներին չի տրվում: Պարզապես, մենք շահագրգռված ենք, որ տարբեր երկրներից գան այստեղ, հնարավորություն ունենան տեսնել Ղարաբաղում կատարվող իրադարձությունները, հաջողություններն ու թերությունները, որը թույլ կտա օբյեկտիվ պատկերացում ունենալ տարածաշրջանի եւ մեր երկրի վերաբերյալ: Կցանկանայի պատվիրակության կազմում տեսնել նաեւ ադրբեջանցի երիտասարդների, որոնք այցից հետո, համոզված եմ, բոլորովին այլ պատկերացումներ կունենային: Ամեն դեպքում, լիահույս ենք, որ այսօրվա գործող երիտասարդական կազմակերպությունները կկարողանան հաղթահարել արհեստականորեն ստեղծված պատնեշները»,- այս մասին երիտասարդների հետ հանդիպման ժամանակ նշեց ԼՂՀ արտաքին գերատեսչության ղեկավարը:

Տեղեկության կարգով նշենք, որ ճանաչողական այցի նախօրեին կազմակերպիչները Արցախի երիտասարդական կազմակերպությունների շրջանում անց են կացրել սոցիոլոգիական հարցում, որի արդյունքում Ադրբեջանի երիտասարդների հետ համագործակցությանը դեմ է արտահայտվել կազմակերպությունների շուրջ 40 տոկոսը: Ղարաբաղցի երիտասարդները փաստը բացատրում էին նրանով, որ համոզված չեն Ադրբեջան այցելելու ժամանակ իրենց անվտանգության ապահովման մեջ: Որպես ադրբեջանցիների կողմից հայ երիտասարդների անվտանգության խախտման օրինակ նշվեց Բուդապեշտում հայ սպայի վայրագ սպանությունը:

Համագործակցության համար Ղարաբաղի չճանաչվածությունը լուրջ խոչընդոտ չէ

Ճանաչողական այցի մասնակիցների հիմնական աշխատանքն ուղղված էր երիտասարդական կառույցների համագործակցությանը: Բնականաբար, Հայաստանի եւ Արցախի երիտասարդական կազմակերպությունների համագործակցությանը ոչինչ չի կարող խանգարել, ինչը միանշանակ չի կարելի ասել այլ երկրների երիտասարդների հետ համատեղ ծրագրերի իրականացման մասին: Այս մասին երիտասարդների հետ «կլոր սեղանի» ժամանակ հայտնել են հիմնականում եվրոպական երկրներից ժամանած երիտասարդները, որոնք հարցի լուծման միակ ուղին տեսնում են հայաստանյան կազմակերպությունների միջոցով համագործակցության մեջ: «Կարծում եմ, համագործակցության համար Ղարաբաղի չճանաչվածության հարցը լուրջ խոչընդոտ չի կարող լինել: Մոլդովայի երիտասարդության հետ համատեղ ծրագրերի իրականացումն ավելի հեշտ է, քան եվրոպական որեւէ կառույցի հետ»,- իր կարծիքն արտահայտեց Մոլդովայի ներկայացուցիչ Լուչիա Բաբանուտան: Իսկ ահա իտալացի Ջիանլուկա Մասսիմիլիանոն գտնում է, որ նախքան համագործակցության մասին խոսելը, պետք է մտածել, թե ինչպես այն իրականացնել:

Երիտասարդական դաշտը Ղարաբաղում գտնվում է կայացման փուլում եւ այս ուղղությամբ դեռ անելիքներ շատ կան: Նախքան միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցությունը, հարկ է նկատել, որ մեր երիտասարդները պետք է լուրջ նախապատրաստվեն եւ առաջին հերթին աշխատեն ծրագրերի կազմման ուղղությամբ: Այս եզրահանգմանը եկան Ղարաբաղում գործող երիտասարդական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները, որոնք որոշեցին մոտ ժամանակները դիմել կառավարությանը, որպեսզի վերջինս աջակցի ծրագրերի կազմման եւ համագործակցության ուղիների վերաբերյալ սեմինարների անցկացմանը: Այս ուղղությամբ աջակցություն ցուցաբերելու պատրաստակամություն են հայտնել Հայաստանի որոշ երիտասարդական կազմակերպություններ:

Արմինե ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Постконфликтная

Гостиная “ДЕМО”

Уже год, как в общественном секторе НКР  действует новая организация, которая объединяет психологов и психиатров республики. Цель объединения людей этой профессии – сохранение психологического здоровья населения. Хотя организация еще не имеет своего офиса, она успела организовать несколько мероприятий и в перспективе у нее много планов. В “Гостинной Демо” – председатель ассоциации психиатров и психологов НКР, врач-психоневролог Эльфрида САРУМЯН.

– Наша добровольная организация была создана в прошлом году. Мы объединяем тех психологов и психиатров, которые заинтересованы в психическом здоровье населения. Нас 15 человек; желающих вступить в организацию больше. Недавно почетным членом ассоциации стал один из первых психиатров НКР Армо Мирзоян.

Цель одна – мы хотим не то что укрепить, а хотя бы сохранить психологическое здоровье нашего населения. Нет такой семьи, ребенка, который не нуждался бы в психологической помощи. Мы хотим заявить о себе, о том, что мы есть и мы готовы помочь.

Во время войны психологи республики работали с населением, переживающим тяготы военного времени. Сегодня Вы работаете с поствоенным поколением. Изменились ли проблемы людей?

– С 1994 года наш центр психологической реабилитации (тогда он назывался детским психологическим центром) работает с посттравматическим синдромом. В те годы мы сталкивались со свежими травмами, с состоянием шока. Работа носила консультативный характер, мы использовали рациональную терапию. Сегодня сталкиваемся совсем с другими проблемами, но их истоки опять ведут в войну. Семьи, где нет папы, социально необеспеченные семьи, дети-попрошайки – это катастрофа. Как живет ребенок с протянутой рукой или чем живет ребенок, который ворует? Вот с такими  психологическими проблемами сталкиваемся мы сейчас. Проблем много, они не исчезли, а трансформировались. Так что работа продолжается.

В мире существует практика семейного врача. У нас это пока  новое явление. Не секрет, что население, пережившее войну и испытывающее поствоенный социальный стресс, особенно нуждается в психологической помощи. Не пора ли нам перейти к практике семейного психолога и есть ли у нас для этого соответствующая база?

– В нашем центре психологической реабилитации принимают по всем психологическим проблемам. Проводится первичная психологическая консультация, причем работают психологи с хорошим опытом практической психологии. При необходимости привлекаем невропатологов и психиатров. Однако, конечно, этого недостаточно. Мы должны подготовить наше население: многие не знают разницы между специальностями психолога, психиатра, психотерапевта. Мы должны работать в этом направлении. Думаем начать с живого слова. Начали с педагогов (организовали для них семинар на тему “Трудные дети”), потом перейдем к детским садам, школам, родителям.

Просветительская  работа очень важна. К психологу не зовут, надо самому увидеть проблему и пойти к нему. В этом плане остается ждать лучшего. Ведь мимо кабинета  психолога могут пройти и сказать: “Разве мой ребенок сумасшедший?”…

Что касается базы для института семейного психолога – есть одна проблема, которую мы должны решить. Наши вузы выпускают психологов, которые имеют хорошую теоритическую базу, но чтобы заниматься практической психологией, они должны пройти курс переподготовки на базе Ереванского центра психического здоровья или психоаналитических школ. Мы планируем организацию этой  работы, но нам нужна материальная поддержка для финансирования обучения.

Кстати, о финансировании. На какие средства действует организация?

– Наша организация добровольная, мы работаем по собственной инициативе. При организации различных мероприятий возникают финансовые трудности, так как на одних взносах членов ассоциации далеко не уедешь. Например, организовать последний семинар “Трудные дети” нам помогло издательство “Горизонт”. Но мы оптимисты. Надеемся, что и в реализации наших дальнейших проектов кто-нибудь протянет руку помощи. Хотя наша главная проблема – отсутствие офиса.

Мы знаем, что у Вас есть опыт работы в психоневрологическом диспансере. Каково было направление этой работы?

– Там я работала с июня 2003 г. по июнь этого года. Мы создали там комнату занятости для психически больных, проводили групповую психотерапию. Сотрудничали с организацией “Врачи без границ” (Бельгия), больница снабжалась медикаментами. Ассоциация провела добровольную акцию – мы собрали одежду для больных. Там сейчас ведется социальная  программа, работает молодой социолог. А в отношении детей, страдающих психическими заболеваниями, ассоциация готовит проект по оказанию психологической и психиатрической помощи.

Беседу вела Марине МКРТЧЯН

Непридуманные истории

«Демо» уже печатала маленькие рассказы, которые были записаны специально для радиорубрики «Непридуманные истории».

Авторами этих своеобразных дневников являются обычные карабахцы, которые делятся своими воспоминаниями о прошедшей войне.

Пряник

Во время войны, где-то в 93-94 году, я преподавала в школе русский язык. Зашла в класс, передо мной сидели ребята, которые думали, будут сегодня бомбить город или не будут, и будет ли это во время уроков или нет. Это были дети, которые наелись уже деревенского лоби (фасоль – арм.), наелись всякой гречки, всякой пшеной каши и давным-давно не видели всего того, чему радуются сегодняшние дети и чему радовались мы в свое время.

Это были 10,11-летние ребята. Я проходила с ними тему «Устаревшие слова». Ну, как правило, объяснила, что устаревшие слова – это названия тех вещей, которые давным-давно не употребляются, привела им всякие примеры типа «лапти» и просто попросила их тоже привести несколько примеров. Говорю: “Ребята, кто может мне назвать хотя бы одно устаревшее слово?” И мальчишка такой, маленький-маленький, с последней парты, с жалким видом так – «пря-я-яник». Меня дрожь пробрала…

Этот мальчик сейчас уже вырос, он уже работает, но я думаю, что он никогда не выкинет хлеб, а тем более пряник…

Военнопленный

Мне 29 лет. Я хочу рассказать историю о том, как (сколько мне тогда было? 18-19… да, не исполнилось 19-и). Хочу рассказать историю о том, как до меня дошло наконец, что все-таки национальность не имеет особо большого значения.

Ну, войсковая часть N. Я там служил. В общем, было в этот момент много раненых, по делам пошел в госпиталь. Там, значит, настолько много раненых было, что больных сортировали: раненые легко, тяжелые, те, которые погибли… Естественно, сначала первыми забирали тяжелых, остальные дожидались своей очереди. Возле выхода лежал один парень, сразу было видно, что не наш, не армянин. В общем, лежал себе. Я пошел к своим – узнал, как они. Убедился, что с ними все в порядке. На выходе я спрашиваю, кто здесь лежит, говорят: «Азербайджанец. Чтоб ему так, чтоб ему сяк…» Говорю – ну, тогда вытащите и расстреляйте просто! Зачем его мучить? Они: «вай, наши так, наши – сяк, погибают, все такое…» Я говорю: “Ну ребенок же он, 18 лет пацану, моего возраста парень”.

Что-то во мне так… Подошел – как зовут? – поговорили так секунд 20-30. Говорю – «куришь?», он – «да». Я ему дал сигарету, он закурил. Говорю: «можешь встать?», он – «нет, не могу». Я его поднял, уложил на пустые носилки, пошел взял бинт, “бетадин”, пришел перевязал ему ногу. Он пока курил, принес ему чуть-чуть воды, потом перевязал ему руку, перетащил обратно, минут пять посидел с ним.

Потом один из наших докторов подошел ко мне, похлопал по плечу, говорит: «Наконец-то с тобой это случилось». Ну, я тогда не понял, что случилось… Вот спустя много лет я понял, что во мне тогда поменялось.

Ну чисто для сравнения: какая разница, он попал к нам или я попал к ним? Можно представить, что случится, если кто-то из наших попадет к ним или кто-то из них попадет к нам в плен… Но в любом случае, если вот хотя бы один человек так отнесся к нему, понял, что он тоже родился от матери, его мать его растила, нянчила, первый раз отвела в школу… там, я не знаю, дни рождения были у парня, первая любовь была какая-то, наверно…

Нельзя, чтоб глупо закончилась жизнь, все таки – 18 лет. Жалко стало просто. Говорю – лучше отнестись к нему как к самому себе… Мне бы было приятно, если б я попал к ним и они отнеслись ко мне точно также… Вот и вся история.

Пианино

Хочу представить вашей рубрике историю, услышанную мною в дальней дороге. Историю рассказала мне пожилая женщина, которая волею судьбы оказалась беженкой и вместе с другими беженцами-односельчанами нашла приют в одном из районов Армении.

В те далекие годы, когда в их село пришло известие о наступлении врага, она быстро собрала свои пожитки, документы, детей и бежала из села, совершенно забыв о своих скудных сбережениях, которые лежали у нее в виде тайника в надежном месте. Вспомнила она о них в дороге, но уже было поздно. И вот уже спустя несколько лет после всех этих событий, ее вновь потянуло в родное село. Село неоднократно переходило из рук в руки – то нашим, то азербайджанцам.

От прежнего села мало что осталось – только обгоревшие стены, огород небольшой перед домом. Но все равно ее тянуло на родную землю. И вот она, приехав в Степанакерт, опоздала на свой рейсовый автобус и решила переночевать на вокзале до следующего утра. Здесь ее увидела совершенно незнакомая женщина, которая, узнав, что пожилой женщине придется переночевать на вокзале, пригласила ее к себе домой – обогрела, приютила, накормила и каждая из них рассказывала о своей жизни, о себе.

Моя героиня тоже поведала ей свою историю, выразив тоску о своем старом доме. И во время рассказа она увидела в глубине дома пианино. Оно до боли напоминало ей пианино, которое было и у нее, купленное для своей внучки. Не хотела она расстраивать свою знакомую вопросами – откуда это пианино, могло ли быть это их пианино? Ведь хозяйка дома поведала, что ее сын участвовал в освобождении этого селенья. Может быть, это пианино – трофей?

Наутро, набравшись смелости перед выходом из дома, все таки моя попутчица спросила: «А откуда у вас это пианино?» Хозяйка дома сказала, что что это пианино вынес ее сын из сгорающего дома из такого-то села. Тут моя попутчица поняла, что наверняка это ее родное пианино. И она попросила за струнами, над педалями посмотреть, нет ли там тайника. Хозяйка удивилась, о каком тайнике идет речь и все таки выполнила просьбу своей гостьи.  Открыв в указанном месте, они обнаружили узелочек, в котором была горсточка золота – цепочки, колечки. До чего было удивление хозяйки и до чего обрадовалась ее гостья, невозможно описать! Ведь это был ее тот самый тайник, который она припрятала еще задолго до войны.

Гостья была очень обрадована, а хозяйка дома ошарашена и в то же время тоже обрадована. Она обрадовалась за нее, за то, что нажитое честным трудом все таки вернулось этой женщине. А гостья в свою очередь пожелала, чтоб это пианино принесло в ихний дом только радость и играло бы в радостные дни.

——————————————————————————————-

Миротворчество на Кавказе

Недавно в Кисловодске состоялся семинар на тему “Предотвращение конфликтов и миротворчество на Кавказе”, организатором которого была неправительственная организация «Эхо войны» (Грозный) при поддержке организации «Каритас» (Франция).

По словам принявшей участие в работе семинара члена общественно-культурного центра «Традиция» Манушак Титанян, основными целями и задачами семинара были:

– усиление возможности местных мирных инициатив при помощи обмена опытом и информацией

– создание сети миротворческих сил для осуществления и обмена мирными инициативами

– предоставление  кавказским миротворцам возможности принятия участия в международных прениях о роли гражданского общества в предотвращении и решении вооруженных конфликтов.

В работе семинара приняли участие представители гражданского общества всех кавказских государств, а также члены национальных, языковых и  религиозных меньшинств Кавказа – всего около 50 участников.

По словам Манушак Титанян, армяно-азербайджанская рабочая группа разработала следующие предложения:

– создать сеть неправительствен-ных организаций Южного и Северного Кавказа по разрешению конфликтов и сеть различных  экспертов по анализу ситуации, СМИ и т. д.

– создать Кавказский Форум гражданских  инициатив по миротворчеству, который бы содействовал мирному разрешению конфликтов и укреплению демократических ценностей, сотрудничеству в сфере прав человека, экологии, образования, искусства и обмена информацией, преодолению враждебных стереотипов, созданию атмосферы уважения к многообразию общечеловеческих ценностей.

По итогам семинара участники приняли декларацию и заявили о создании Форума Гражданских Инициатив, призванного защищать основные права и свободы человека как основу мира и стабильности на Кавказе. Как отметила Манушак Титанян, ситуация на Южном Кавказе на сегодня в корне отличается от ситуации на Северном Кавказе: «Мы находимся на другом этапе кофликта, мы прошли его вооруженный этап. И нашей основной целью должно быть создание   гражданского общества – образованного, морального, способного создать экономически развитое, правовое государство».
——————————————————————————————-

Нацпроблемы

Саингило – “Малая Грузия” в составе Азербайджана?!

Видимо, армянские методы нравятся не только им самим…

Насчитывающая 500 тысяч человек азербайджанская община соседней Грузии не раз выступала против ущемления своих прав. В частности, наши соотечественники поднимали перед официальными лицами страны вопрос возвращения названий землям и территориям, на которых испокон веков проживали их предки. Однако, к сожалению, дальше обещаний “рассмотреть вопрос” дело не продвигается. Видимо, переименование сел и областей некоторые круги в Грузии считают явлением нормальным и решили распространить свою “деятельность” на Азербайджан.

Не так давно, в конце прошлого месяца, грузинская газета “Джорджиан таймс” опубликовала материал, подготовленный, по словам автора, на основе его визита в Балакенский, Гахский и Загатальский районы Азербайджана. В этих районах проживает немало грузин, а потому интерес к их жизни со стороны наших коллег из соседней страны вполне был бы объясним, если бы материал был подан без предвзятости и объективно, без попыток разжечь вражду между народами.

Посудите сами. Материал, о котором идет речь, называется “За пение в церкви молодежь Саингило подвергается арестам”. Неосведомленным напомним, что именно Саингило некоторые в Грузии называют регион, включающий в себя Балакенский, Гахский и Загатальский районы Азербайджана. Одновременно автор материала называет Саингило Малой Грузией, а проживающее здесь население большими грузинами.

“Здесь каждый день начинается и завершается воспеванием Грузии”, – пишет автор. По его словам, несмотря на преобладание мусульманского населения, ингилойцы остаются христианами. Далее он пишет: “Из сотни христианских церквей удалось спасти одну. Только в Гарги (так автор называет Гах) действует церковь святого Георгия. Многие здешние грузины живут жизнью церкви”.

Автор “сетует”, что, несмотря на смену властей в Грузии и Азербайджане, этот народ ничего положительного не приобрел: “Ни дружба Гейдара Алиева с Шеварднадзе, ни дружба Ильхама Алиева с Михаилом Саакашвили к добру не привели”. Оказывается, по словам автора, здешние люди настолько напуганы азербайджанскими властями, что побоялись разговаривать с лицами, приехавшими из Грузии.

В подтверждение своих слов автор приводит “факты”. Вот что он пишет: “В Саингило действуют семь грузинских и одна интернациональная школы. С болью в сердце учителя этих школ говорят об уменьшении числа учащихся. Поэтому приходится объединять школьников 1-2-3 классов. 7-8 лет, как здесь не изучают историю и географию Грузии. Такова политика Азербайджана. Они (т.е. азербайджанцы – ред.) не хотят, чтобы грузинские дети знали о принадлежности в прошлом этих земель Грузии, не знали о том, что когда-то грузины были христианами и что Саингило было оторвано от родины”.

Однако самое “страшное” ждет читателей в конце материала. Оказывается, “… несколько молодых людей, которые держали в руках зажженные свечи и пели песню в церкви Алаверди, были арестованы. Алавердинская церковь по-прежнему считается этнологическим музеем и там выставляются Коран и азербайджанская экспозиция”.

Мы привели небольшую часть материала из газеты “Джорджиан таймс”. Наверное, можно было сделать вид, что ничего существенного не произошло – подумаешь, написала какая-та газета какой-то пасквиль, ну и что! А сколько раз из-за этих “ну и что” у нас потом болела голова?

М. МИРИ
Азербайджанская газета “Зеркало”

Джавахк: новая центральная власть и старые подходы

К сожалению, в армянской прессе не очень часто можно встретить публикации, посвященные нынешним проблемам Джавахка. Поэтому отрадно видеть  новые статьи по данному вопросу в армянских СМИ, особенно если их авторы изнутри знакомы со всем комплексом проблем, которые беспокоят наших соотечественников в Джавахке. В этом плане показательной явилась статья Арташеса Паланджяна «Джавахетия: новая центральная власть и старые подходы», опубликованная в газете «Голос Армении».

Надо отметить, что статья явилась газетным вариантом доклада уроженца Джавахка А. Паланджяна, являющегося руководителем НПО «Социально-экономическое развитие Ахалкалакского района», прочитанного автором на организованной в Ереване  «Кавказским Медиа-Институтом» (CMI) конференции по проблемам Джавахка – с участием представителей аккредитованных в Армении международных организаций, посольств и ряда неправительственных организаций и академических институтов.

Основная мысль, выдвинутая автором, заключается в том, что масштабные перемены, произошедшие в Грузии за последний год, мало чем затронули Джавахк, если не сказать, что вообще создали определенное беспокойство среди местного населения и неуверенность в завтрашнем дне. И это вопреки ожиданиям населения Джавахка в период парламентских выборов в ноябре 2003 г., “революции роз” и последующих событий. Более того, можно сказать, что новая грузинская власть пытается форсировать ожидания электората в части восстановления уязвленного национального самолюбия, и вектор этого действия на сей раз направляется именно в регионы с компактным проживанием национальных меньшинств: в Квемо Картли, где живут в основном азербайджанцы, и в Джавахк – с абсолютным преобладанием армянского населения. Создается впечатление, что пришедшая к власти в Грузии новая политическая элита решила ускоренно разрешить все проблемы с национальными меньшинствами в стране. Действительно, политическая и бюрократическая система национального государства, которое хотят построить «младогрузины», трудно совместима с существованием такого фактора как национальное меньшинство. Это особенно ярко проявляется, в частности, в том, что на фоне громких заявлений о желании вступить в Евросоюз и глубже интегрироваться во всевозможные европейские структуры, Грузия не спешит присоединиться к имеющимся рамочным конвенциям Совета Европы по защите национальных меньшинств, языковых прав меньшинств и т. д., считая, что принятие этих документов может помешать внедрению грузинского языка и интеграции национальных меньшинств в грузинское общество. При этом под этим они, не скрывая, понимают лишь элементарную ассимиляцию негрузинского населения.

Особый интерес представляет выдвигаемое автором мнение о реальных причинах провала всех попыток грузинского правительства внедрить грузинский язык среди армянского населения Джавахка. Паланджян резонно отмечает, что предпринимаемые в последнее время грузинскими властями действия по ограничению распространения среди армян Грузии их родного языка – вроде бы для создания лучших условий изучения официального грузинского – вряд ли будут иметь серьезные результаты. Самой главной причиной является отсутствие стимула для его изучения армянским населением этой республики. Это ярко иллюстрируют реальные примеры в кадровой политике Грузии как в советский, так и в постсоветский периоды. Армяне, составляющие ныне по различным оценкам от 6 до 10 % населения Грузии, в исполнительных структурах центральной грузинской власти представлены всего лишь одним заместителем министра (и то им является глава Союза армян Грузии Генрих Мурадян), а в «губернских властях» региона Самцхе-Джавахетии с более чем 50% долей армянского населения – одним заместителем губернатора, выполняющим чисто формальные функции. При этом все ссылки грузинской стороны на незнание грузинского языка могут относится только к жителям собственно Джавахка (Ахалкалакского и Ниноцминдовского районов), но не к остальным 70-80% армян Грузии. Автор цитирует по этому поводу мнение международной организации International IDEA, касающееся отношения к национальным меньшинствам в Грузии: «когда национальная принадлежность некоторых политических деятелей Грузии сыграла против них в ходе политической борьбы, многие представители национальных меньшинств восприняли это как сигнал того, что их участие в политике на равных условиях невозможно» (Building Democracy in Georgia. IDEA, May 2003). Вполне естественно, что армянское население Грузии, в том числе живущее в Джавахке, видя невозможность кадрового роста из-за дискриминации на национальной почве, вряд ли будет считать, что знание грузинского языка, равно как и получение образования на этом языке, является одним из главных жизненных приоритетов, особенно если со стороны центральных властей предпринимаются попытки навязывать это силовыми методами.

Дискриминационная политика властей Грузии по отношению к армянам Джавахка ярко видна и на примере местного самоуправления в этом регионе. Надо обратить внимание на такой институт местного самоуправления, как сельское правление или сакребуло. Согласно изменениям, принятым в 2001 г. к закону о местном самоуправлении, предусматривается произвольное формирование центральными властями выборочных участков для голосования. В результате, например, в Ахалкалакском районе каждый грузинский населенный пункт имеет одно сакребуло (сельское правление), и одно сакребуло же имеют объединенные 4-5 армянонаселенных пункта. При этом численность населения в грузинских селах Ахалкалакского района, как правило, не превышает 400-500 человек, тогда как в армянских селах достигает до 2.000 – 2.500 человек. В результате, несколько грузинских сел Ахалкалакского района (общая численность грузинского населения в районе по данным переписи 2002 г. составляет 3.2 тыс. человек, или около 5.2%) получили примерно 30% голосов в органах районного управления по сравнению с 57.5 тыс. (около 93.4%) армянского населения. Данная диспропорция отражается на реальных правах по управлению местными вопросами, так как орган управления районного уровня (управа района) создается из председателей всех сельских правлений (сакребуло). Таким образом, происходит искусственное снижение числа депутатов-армян на районном уровне. К этому надо также добавить ограниченность (если не полное отсутствие) каких-либо четких полномочий у главы районной администрации (гамгебели) как в кадровой политике, так и в общих делах района. В то же время реальной исполнительной властью в регионе Самцхе-Джавахетии обладает губернатор, назначаемый президентом.

От себя отметим, что о том, каких людей центральная грузинская власть назначает на пост руководителя Самцхе-Джавахетии, может ярко свидетельствовать история с бывшим губернатором региона в 1996-2002 г. Гиглой Барамидзе. Человек, которого многие грузинские эксперты и политологи называют чуть ли не главным архитектором политики официального Тбилиси в регионе. Как пишет директор CIPDD Гия Нодия, «позитивная часть политической программы Шеварнадзе по отношению к этническим меньшинствам состояла в тихой кооптации этнических элит. Непосредственно архитекторами такой политики стали молодые, энергичные и властные «губернаторы» областей Грузии с высоким процентом меньшинств – Самцхе-Джавахети и Квемо-Картли, соответственно Гигла Барамидзе и Леван Мамаладзе. Они имели поддержку из Тбилиси не только со стороны Шеварнадзе, но и поначалу от «молодых реформаторов» во главе с Зурабом Жвания… Они были свободны от идиосинкразии агрессивного этнонационализма «звиадисткого» толка, но и не отягощали себя иллюзиями по поводу развития демократии на основе массового участия населения в политических процессах – по крайней мере, в местах расселения этнических меньшинств это считалось опасной утопией. Они, по-видимому, считали, что в регионах с преимущественно аграрным и достаточно патриархальным азербайджанским и армянским населением говорить о развитии гражданских ценностей неактуально… Но методы в обоих случаях были в принципе схожие. Этим методом было выйти на наиболее влиятельных местных действующих лиц, или, как обычно в таких случаях говорят, ведущие «кланы», и заинтересовать их экономически, т. е. кооптировать в общую патримонально-лигархическую систему государства. Через подобную кооптацию члены местных элит получали доступ к тем благам, которые дают близость к власти: занимать прибыльные должности, которые позволяют получать коррупционные доходы либо распределять их между «своими людьми», контролировать наиболее выгодные отрасли бизнеса, воздействовать на распределение земельных участков и т. д. Взамен местные лидеры обеспечивали стабильность и голоса на выборах. При этом, политическое руководство научилось весьма искусно соблюдать баланс между различными местными игроками или кланами». Надо просто при этом напомнить, что еще при Э. Шеварнадзе широко распространялись сведения о том, что Г. Барамидзе имеет «устойчивую склонность к употреблению наркотических веществ». А вскоре после прихода к власти М. Саакашвили на Г. Барамидзе было заведено уголовное дело сразу по нескольким статьям, в том числе – по злоупотреблению властью и т. д., и он был объявлен в розыск. И вот от таких людей в реальности и зависит судьба армянского населения Джавахка.

Как справедливо отмечает А. Паланджян в заключении своей статьи, в вопросах региональной политики в Джавахке со стороны центра наблюдается упорное желание «работать по старому, проверенному веками принципу «разделяй и властвуй». Даже сейчас, несмотря на значительные изменения в стране в плане коррупции и обновления кадров, власть идет на заигрывание с представителями старой власти на уровне регионов… По всей стране происходит сокращение в структурах правоохранительных органов, однако это никак не сказывается на Джавахетии. Здесь, более того, создаются дополнительно и жандармерии». Главный вывод, который делает А. Паланджян в своей работе, заключается в том, что, не изменив кардинально политику по отношению к национальным меньшинствам, власти Грузии рискуют столкнуться с ситуацией использования против себя недовольства населения Джавахетии, последствия чего могут затронуть не только Грузию и Армению, но и сопредельные страны.

Сергей МИНАСЯН 

——————————————————————————————-

Урегулирование

Карабах и резолюции Совета Безопасности ООН

В современной международной жизни резолюции Совета Безопасности ООН относятся к числу определяющих документов. Все государства-члены ООН, разумеется, ориентированы на их полное и своевременное выполнение (а не на какое-то отложенное или выборочное). По карабахскому конфликту есть 4 резолюции (822, 853, 874 и 884). Все они приняты в самый разгар войны в Карабахе, с 30 апреля по 12 ноября 1993 г.

В буксующем переговорном процессе и повседневной словесной войне стороны конфликта нередко ссылаются на их отдельные положения. Увы, каждая нажимает лишь на то, что выгодно ей в этих резолюциях, всячески избегая комплексного подхода и выполнения собственных обязательств. Стороны так электризуют обстановку вокруг конфликта, что тот, кто указывает им на перекосы, тотчас зачисляется в агенты противостоящего лагеря. Несмотря на это, необходимо комплексно рассмотреть основные требования СБ ООН с учетом специфики и хода этого конфликта.

В последние годы выполнения резолюций чаще требует Баку, но лишь в части немедленного, полного и безоговорочного вывода оккупационных сил из 7 районов Азербайджана, занятых армяно-карабахскими войсками, и возвращения туда своих беженцев. Сейчас все настойчивей охватывают этим требованием и сам Нагорный Карабах; Гейдар Алиев был в этом умереннее (нужна чересчур формальная логика, вряд ли применимая к конфликтным ситуациям, чтобы отнести Нагорный Карабах к оккупированным землям).

Иначе говоря, Азербайджан по сути сводит требования резолюций к освобождению оккупированных территорий. Ему надо привлечь внимание к этому тяжкому последствию вооруженного конфликта, к боли вынужденных переселенцев. Но этим самым хотят также оттеснить на второй план, сдвинуть на “потом” устранение главной спорной проблемы и причины конфликта – определение статуса Нагорного Карабаха.

1. Адекватная трактовка резолюций СБ ООН невозможна без иерархии их требований, без учета того, что лето и осень 1993 г. – пик войны. Поэтому первоочередным, главнейшим требованием было незамедлительно прекратить огонь, все военные действия и враждебные акты. Оно красной нитью проходит через все 4 резолюции, будто их общий стержень.

СБ ООН выдвинул это требование еще 30 апреля 1993 г. в первой же резолюции 822, но на его выполнение не хватило целого года и трех других резолюций. Еще год лилась кровь, нарастал поток беженцев и переселенцев. “Незамедлительность” прекращения огня не могла означать отсрочки до мая 1994 г. Можно ли столь упорное пренебрежение сторон этим коренным требованием засчитать за своевременное выполнение резолюций СБ ООН?

Каждая новая резолюция учитывала изменения обстановки. После достигнутых с помощью России первых договоренностей об ограничении военных действий, отказа Баку продлить их и последовавшего падения Агдама резолюция 853 от 29 июля призвала стороны “достичь прочных договоренностей о прекращении огня и соблюдать их”. Резолюция 874 от 14 октября – когда держалось временное прекращение огня, заключенное при посредничестве России – призвала сделать его эффективным и постоянным. После его срыва азербайджанской стороной последняя резолюция 884 от 12 ноября “самым настоятельным образом” призвала “срочно возобновить соблюдение прекращения огня, установленного в результате прямых контактов, предпринимаемых при содействии правительства Российской Федерации в поддержку Минской группы”. Но срочно так и не получилось, на это ушло еще ровно полгода.

Пора уточнить, какая же сторона нарушала это основополагающее требование всех резолюций и несет особую ответственность за то, что ее сбои в решении этой кардинальной задачи положили начало срыву чуть ли не всех остальных требований – комплексному невыполнению резолюций СБ.

Конечно, безгрешных тут нет, но “пальма первенства” все же бесспорно принадлежит азербайджанской стороне. Даже теряя контроль над своими территориями, руководство Азербайджана – и при А. Эльчибее, и при Г. Алиеве – упорствовало в попытках добиться перелома на фронте и решить конфликт силой, будто не ведая собственной ответственности за появление и расширение оккупации. За годы активного посредничества России набрался целый календарь срывов сторонами прекращения огня, уходов от таких договоренностей и других недооценок миротворческих инициатив (эзоповским языком говорит об этом и резолюция 884). Уже имея все 4 резолюции СБ ООН, Баку трижды (в декабре 1993 г. и феврале 1994 г.) прямо пренебрег шансами положить конец военным действиям.

Прекращение огня с 12 мая 1994 г. достигнуто при содействии России не столько по резолюциям СБ ООН, сколько на основе заявления Совета глав государств СНГ от 15 апреля 1994 г., но цель была общей. Это соглашение уже было иным, чем прежние: не временным, на столько-то дней, а бессрочным (по умолчанию), то есть практически постоянным, и подписано по настоянию Москвы не двумя, как ранее, а всеми тремя сторонами в конфликте (не только Баку и Степанакерт, но и Ереван).

2. Когда война, вопреки всем резолюциям, еще продолжалась, в них осуждались эскалация военных действий, захваты новых городов и районов, неоднократные нарушения прекращения огня, проведение бомбардировок и артобстрелов населенных пунктов, содержался призыв воздерживаться от всех нарушений международного гуманитарного права. Это также показатель того, что не выполнялось как самое главное, так и многое другое из резолюций СБ ООН.

3. Через все резолюции проходит и требование освобождения захваченных территорий или немедленного вывода всех оккупирующих сил. В Баку утверждают, будто все резолюции требуют безоговорочного вывода, но это не так – только резолюция 853 от 29 июля. Как же исчезло затем слово “безоговорочный” из резолюций 874 и 884? Случайно, по забывчивости? А может быть, вследствие регулярного невыполнения одной из сторон главного требования – о прекращении военных действий? Кто же мог рассчитывать на вывод сил без прекращения боев? А кто не хотел прекращать их? Не мог СБ ООН вознаграждать за невыполнение своих резолюций. Как раз на этом фоне безусловное прежде требование превратилось в предмет переговоров между сторонами. Этот вопрос много раз был темой переговоров, но не решен как из-за позиции армян, так и потому, что Баку сразу же настаивал на выводе отовсюду, даже из Шуши и Лачина, не желая даже касаться статуса НК.

Вряд ли реалистичны чуть ли не ультимативные требования начать с освобождения занятых земель – без рассмотрения других проблем и обязательств по ним. Бесперспективно начинать поэтапное урегулирование без самых надежных гарантий невозобновления военных действий. А воинственная риторика тем более вообще противопоказана переходу к поэтапному урегулированию. Сопредседатели минского процесса – Россия, США и Франция, призывающие стороны самих найти основы взаимоприемлемого соглашения, тоже не требуют ничего безоговорочного. За упорные попытки тех лет решить конфликт силой продолжают расплачиваться сотни тысяч вынужденных переселенцев. На них же переброшено и бремя безмерного затягивания переговоров. Никто из руководителей не решился взять на себя ответственность за тяготы своего народа, норовя целиком переложить вину на другую сторону.

4. Резолюции СБ ООН содержат ряд других требований и призывов, которые так и остались невыполненными:

а) “восстановить экономические, транспортные и энергетические связи в регионе” (853); “устраненить все препятствия для коммуникаций и транспорта” (874). С самого начала конфликта Азербайджан использовал тотальную блокаду Нагорного Карабаха и Армении, обвиняя, в свою очередь, Армению в блокаде Нахичевани. Для выполнения этих требований он ставит предварительным условием освобождение земель. Кроме того, Баку оборвал контакты с Арменией, а тем более с Нагорным Карабахом во всех сферах;

б) ряд призывов касался переговорного процесса. Так как Азербайджан еще 19 мая 1992 г. отказался идти на Минскую конференцию, пока армяне не оставят занятые ими Шушу и Лачин, а 6 апреля 1993 г. ушел с консультаций “минской пятерки” в Женеве, резолюции СБ ООН предлагали “немедленно возобновить переговоры… в рамках мирного процесса Минской группы” (822), настоятельно призывали воздерживаться от любых действий, мешающих мирному разрешению конфликта, и “продолжать переговоры в рамках Минской группы, а также посредством прямых контактов” (853), призывали к скорому созыву Минской конференции (874).

Переговоры в рамках Минской группы были продолжены в 1994 г., а вот прямые контакты с Нагорным Карабахом, как раз вопреки резолюциям 853, 874 и 884, Баку, наоборот, в конце 1993 г. полностью свернул.

Противостоящей ему стороной резолюции называют “местные армянские силы”(822), “армян нагорно-карабахского района Азербайджана” (853, 884). И под прямыми контактами соответственно понимались контакты Баку-Степанакерт (еще и потому, что там не раз упоминаются договоренности по прекращению огня при содействии России, а все они, буквально все заключены в 1993 г. со Степанакертом – Ереван в них не участвовал).

Совсем отдельно во всех 4 резолюциях говорилось об ухудшении отношений и напряженности между Азербайджаном и Арменией. Ни в одной из них Армения не отмечалась как противоборствующая сторона (хотя это неточность). Ей адресовались призывы “продолжать оказывать” или “использовать свое влияние” на армян Нагорного Карабаха (853, 884). Нагорный Карабах по смыслу проходит как сторона конфликта, хотя называется – как и Азербайджан – то заинтересованной стороной, то просто стороной (853, 874, 884). Косвенно резолюции подводят к тому, что этот конфликт по конфигурации трехсторонен.

В резолюциях затронуты и другие вопросы, в том числе правовые и гуманитарные, но здесь рассмотрены лишь самые главные, определявшие выполнение или невыполнение этих решений.

Как основные итоги можно констатировать:

АЗЕРБАЙДЖАН упорно не выполнял резолюции СБ ООН в самом основном – прекращении огня, военных действий и враждебных актов, что негативно повлияло и на выполнение других требований. Не выполняет он их и теперь: 1) ни в части восстановления экономических, транспортных и энергетических связей в регионе, 2) ни по использованию прямых контактов с Нагорным Карабахом, 3) ни в отношении созыва Минской конференции.

АРМЕНИЯ и НАГОРНЫЙ КАРАБАХ продолжают не выполнять требования вывода оккупирующих сил из районов Азербайджана за пределами НК, настаивая на пакетном, всеобъемлющем урегулировании.

АРМЕНИЯ мало выполняла призыв оказывать сдерживающее влияние на НК, а сейчас ошибочно подменяет его в переговорном процессе, что опять же, но по иному искажает реальную конфигурацию конфликта.

В итоге единственным достижением остается перемирие, которое держится более 10 лет. Невозможно считать резолюции СБ ООН по Карабаху выполненными, а позиции сторон в конфликте адекватными им. Показательно, что СБ ООН не стал больше принимать резолюций по этому конфликту, ибо их невыполнение сторонами подрывает его авторитет.

Конечно, вряд ли можно считать резолюции 11-летней давности свободными от ошибок и действенными навеки. Они продиктованы реалиями того времени. Вне сомнений, Армения должна была в них считаться стороной, что четче отразило бы трехстороннюю конфигурацию конфликта. СБ ООН не осудил наемничество, которое уже тогда пустило в нем корни, а затем обрело скандальные масштабы. Есть и другие погрешности.

Сейчас, когда с той или иной целью предпринимаются попытки вновь подключить ООН к урегулированию карабахского конфликта, важно подвести итоги прежнего этапа десятилетней давности. Нельзя закрыть глаза на прошлое – надо извлечь из него уроки.

Необходимо от руководства всех сторон в разных формах и с любых трибун требовать твердой политической воли к урегулированию, серьезных усилий и энергичных переговоров (вместо ложных жестов маневрирования, информационной войны и пропагандистских спектаклей). Пока их усилия явно недостаточны. Они должны согласовать основы мирного урегулирования, которые позволили бы в дальнейшем принять новую резолюцию СБ ООН в поддержку исторического примирения между азербайджанцами и армянами.

Международному сообществу надо поставить перед сторонами вопрос – способны ли они признать статус Нагорного Карабаха спорной проблемой? Всему миру это ясно, а о сторонах того не скажешь. Как бы лихо это не звучало, властям всех сторон еще надо пройти этот тест на реалистичность и способность перехода, наконец, к конструктивному поиску развязок. Если нет, то из-за чего конфликт, за что столько лет надо было вести переговоры? Если да, то это был бы первый шаг отхода от нынешних ультимативных требований, исключающих любое иное решение проблемы, кроме как в свою пользу – первый шаг к более цивилизованному решению спора, устранению тщетных, но опасных позывов к его силовому решению и преодолению тяжких последствий вооруженного конфликта.

Владимир КАЗИМИРОВ
бывший сопредседатель Минской группы ОБСЕ
ИА “Регнум”
——————————————————————————————-

Исламская цивилизация

Исламская солидарность и карабахская проблема

Современная исламская цивилизация содержит не менее серьезные противоречия, чем западная. При этом было бы фольклорным обобщением говорить об исламской цивилизации как о чем-то целостном – и не только в политическом смысле, но и в культурно-историческом. Исламские государства характеризуются значительной неравномерностью экономического и социального развития: одни из них содержательно более относятся к левантийскому типу (например, Турция и часть арабских стран), к евразийскому (страны Центральной Азии и Татария), а также традиционалистские – Иран, Саудовская Аравия. Часть исламских стран и наций относятся, скорее, не к исламской цивилизации, а к западной или восточно-европейской. Значительная часть исламских стран относится к маргинальному цивилизационному типу – прежде всего, Азербайджанская республика, Мусульманская часть Боснии и другие. Уже данная неоднородность предопределяет различия в позициях исламских государств к региональным конфликтам и вообще к международной конфронтации. Именно в этих условиях, без особых надежд на успех, Азербайджан пытается поставить в ООН вопрос о заселении армянами освобожденных территорий.

Попытки Азербайджана и Турции использовать «исламский фактор» в усилении напряженности вокруг карабахской проблемы происходят не впервые. И практически всегда они завершались провалом. Используя арену Конференции исламских государств, Азербайджан неоднократно убеждался в том, что он не является фаворитом исламского мира и напротив – большая часть исламских государств испытывают откровенную враждебность к нему. Для арабских государств, являющихся основой исламского мира, Южный Кавказ вообще не представляет ни геополитической, ни геоэкономической ценности. Арабы с большой неохотой всматриваются в регион Кавказа и опасаются приобщить его проблемы к и без того сложной ситуации в своем мире. Ведущие арабские государства – Египет, Сирия, Иордания и Алжир – не поддержали азербайджанской инициативы в ООН. Это более важно и, быть может, самое важное в этой интриге. Трудно представить, чтобы Иран, рассматривающий Нагорно-Карабахскую республику в качестве начала развала азербайджанского государственного образования, всерьез поддержал бы Азербайджан в его противоборстве с Арменией. Государства Центральной Азии просто не могли отфутболить азербайджанскую инициативу чисто по этическим соображениям. Турция же, пытающаяся решить свои стратегические задачи на Западе, может относиться к карабахской проблеме исключительно формально. Пришлось бы весьма подробно обсуждать некоторые вопросы непубличной политики на Ближнем Востоке и в Евразии, чтобы доказать прямую или косвенную заинтересованность многих исламских государств в существовании НКР. Возможно, данная заинтересованность не всегда позитивна и связана с конфликтностью ситуации как политического рычага, но, так или иначе, целые группы исламских государств рассматривают НКР как важный фактор сохранения баланса сил в регионе. В обширном регионе Ближнего Востока и Евразии происходят процессы создания неформальных военно-политических и геоэкономических блоков, более того – возникают новые цивилизационные конструкции – геоцивилизации, которые не вмещаются в привычные представления о цивилизациях, религиозных и культурно-исторических общностях. Например, Турции пришлось убедиться в противоречивости цивилизационных и политико-этнических подходов в конструировании своей несостоявшейся империи в Центральной Евразии.

Но почему же данная инициатива Азербайджана возникла именно сейчас? Происходит ошибочный политический ход или не хватило опыта? Возможно, происходит реализация далекоидущего гениального проекта? Нет сомнений в том, что Азербайджан, долго не решающийся на данный, можно сказать, резервный ход, не имеет более политических резервов и идет ва-банк. Главная причина столь заведомо обреченного на провал политического хода заключается в том, что азербайджанская верхушка осознала приближение развязки, когда выяснится необходимость международного признания НКР. 2004 год оказался характерным и знаменательным тем, что вслед за США к идее международного признания НКР пришла и Европа. Исламский мир, вернее, подавляющая часть исламских государств отнесутся к этому либо нейтрально, либо с удовлетворением. Азербайджан пытается не столько поставить вопрос о заселении освобожденных территорий в ООН, сколько сохранить так называемый исламский фактор, привязав исламские страны к неким формальным решениям.

Один из блестящих арабских аналитиков, представитель интеллектуальной элиты и арабской аристократии, на вопрос автора об отношении арабских государств к Азербайджану назвал арабские государства «анти-азербайджанскими». В действительности, Азербайджан более изолирован в исламском мире, и особенно в арабском, чем какой-либо иной партнер Израиля.

Для Азербайджана наступает время последнего разочарования, время «утраченных иллюзий», наступает время прозы….

В связи с этим хотелось бы также разочаровать тех экспертов и функционеров СМИ в Армении, которые изощряются и злорадствуют относительно чуть ли не  «катастрофы», нависшей над Арменией в результате ошибочной политики армянского руководства. Чего только не сделаешь для достижения заветной цели – добраться до кормушки! Вместе с тем есть над чем задуматься и руководителям Армении, упорно продолжающим принимать внешнеполитические решения в узком панибратском кругу. Пора воспринимать внешнюю политику как постоянный процесс и творчество более широкого «коллектива». Проблема «исламского фактора» и других внешнеполитических вызовов заключается не в их реальной опасности и угрозах, а в неадекватности «первого» впечатления. Это сложный случай, когда образовался комплекс отсутствия профессионализма, элементарной человеческой лени и самострахования чиновников, отсутствия желания предпринимать превентивные инициативы в регионах Северного Кавказа, Балкан, Ближнего Востока и Центральной Евразии. Денег хватает на все что угодно, кроме внешней политики. В результате, несмотря на благоприятные внешнеполитические условия и успехи в некоторых внешнеполитических направлениях, внешняя политика остается во многом «реактивной», то есть представляет собой импульсивные реакции на то, что принято называть «вызовами». Но самым важным в утверждении коллегиальности стал бы отказ от узурпации права на внешнюю политику у Нагорно-Карабахской республики. Не на словах, а на деле. Хотят ли этого в Ереване или нет, Степанакерт станет полноценной, независимой столицей более чем миллионного карабахского этноса, который доказал, что может распорядиться своей политической судьбой.

Норайр ВИРАБОВ
——————————————————————————————- 

Палестина без Арафата: сирота или богатая вдова?

Палестина потеряла своего выдающегося сына и одновременно отца нации. Арафат был не просто руководителем Палестинской автономии, главой ее администрации, а харизматическим вождем своего народа. Уход такого вождя обычно порождает вакуум лидерства, который может заполниться не сразу, а иногда и никогда. Особенно тяжело это испытывают на себе страны и народы, находящиеся в состоянии конфликта или на судьбоносных этапах своего развития. Палестина находится именно на подобной стадии развития, а тот факт, что палестинская проблема затрагивает не только и не столько палестино-израильские взаимоотношения, но и арабо-израильские отношения в целом, это оказывает сильнейшее воздействие на политическую ситуацию на всем Ближнем Востоке.

Арафат был харизматическим вождем в полном смысле слова. Даже в его биографии имеется очень много противоречивых фактов, которые, кстати, никогда ни подтверждались, ни опровергались со стороны палестинского вождя, придавая тем самым ему ореол таинственности и мистицизма. Полное имя Арафата – Мухаммед Абдель Рауф Арафат аль-Кудва аль-Хусейни. Позже, в колледже, он прибавит к одному из своих отчеств – Арафат – имя “Ясир”, что означает «беззаботный». Однако жизнь Арафата была полной противоположностью прозвищу. Он был и солдатом, и террористом, и дипломатом, и администратором, и, наконец, стал легендой.

Арафат был главой Организации освобождения Палестины (ООП) и впервые выдвинул идею об отдельной палестинской идентичности.

В 1974 году Арафат, добивающийся международного признания, отмежевался от терроризма. Выступая с трибуны Генеральной Ассамблеи ООН, он заявил, что «в одной руке держит винтовку, а в другой – оливковую ветвь и просит не дать ему уронить эту ветвь». Его движение согласилось на установление «национальной власти» на «любой освобожденной части Палестины». В ноябре 1988 года Арафат добился от Палестинского национального совета, а фактически – парламента ООП, признания принципа раздела Святой земли на два государства. Поддержка, оказанная им Саддаму Хусейну во время войны в Заливе, свела на нет его мирные усилия и лишила денежных поступлений от нефтяных монархий. В июле 2000 года было подписано соглашение на саммите в Кэмп-Дэвиде. Палестинцы пошли на некоторые уступки, но переговоры «споткнулись» на вопросе о статусе Иерусалима и участи палестинских беженцев. Премьер Израиля Эхуд Барак заявил, что «с Арафатом добиться мира невозможно». Этот вердикт стал прелюдией к будущему столкновению. Однако в январе следующего года в Табе обе стороны показали, что заключить соглашение вполне возможно. Но было уже слишком поздно. С началом новой интифады, приходом к власти Ариэля Шарона обстановка для заключения мира стала неподходящей. Пережив несколько осад, Ясир Арафат оказался запертым в Рамаллахе. В 2002 году Джордж Буш объявил его политическим трупом. Именно поэтому во время президентских выборов в США в ноябре сего года Арафат открыто поддержал соперника Буша – сенатора Керри.

Ясир Арафат скончался, не назвав при этом своего преемника. И в данной ситуации, естественно, разыграется борьба за власть в Палестине. Еще до Арафата с политической сцены Палестины сошли шейх Ясин и один из патриархов палестинской автономии Фейсал Хусейни. Первый из них был ликвидирован израильскими спецслужбами и имел непререкаемый авторитет в духовной среде, особенно в среде радикалов. Хусейни также пользовался большим уважением. На сегодня список кандидатов на власть в Палестине распадается на две основные части – старая гвардия Организации освобождения Палестины, работавшая с Арафатом в изгнании в Тунисе, Иордании и Ливане, и более молодые руководители с палестинских территорий, появившиеся в руководстве автономии недавно.

Большинство аналитиков сходятся в том, что на смену Арафату скорее всего придут Махмуд Аббас или Ахмед Курей. Большим влиянием пользуется также и Фарук Каддуми, сменивший Арафата на посту главы ФАТХ. Их появление на вершине власти будет сигнализировать о преемственности палестинской политики – израильтянам и американцам работать с ними будет привычно. Тем не менее, общая ситуация на Ближнем Востоке достаточно непредсказуема и поэтому исключить появления на палестинском политическом горизонте других фигур, а также ожесточенной борьбы за власть, нельзя. То, что в Палестине начнется сильная борьба за власть, очевидно. Об этом, кстати, одним из первых открыто заявил Фарук Каддуми, который сказал буквально следующее: «Тот, кто полагает, что я отказался от власти, ошибается и должен подумать еще раз». А на Махмуда Аббаса во время церемонии прощания с Арафатом совершили покушение, т. е. еще до придания земле вождя началась открытая борьба за его кресло.

Однако ни один из вышеуказанных лидеров не обладает влиянием Арафата, который во всех политических и общественных кругах Палестины воспринимался как «свой». Он пользовался непререкаемым авторитетом как среди радикалов, так и среди умеренных кругов. Все остальные политические фигуры пользуются поддержкой и воспринимаются в качестве лидеров лишь в ограниченных, чаще всего – имеющих диаметрально противоположные взгляды кругах. Как же будет развиваться ситуация в Палестинской автономии в ближайшем будущем? Можно предположить, что усилится борьба как за влияние внутри Палестины, так и над Палестиной. Первый аспект будет проявляться в борьбе за власть и влияние в автономии. При этом не исключено и то, что будут применяться самые радикальные способы, в том числе и физическое уничтожение конкурентов. Что касается усиления влияния на Палестину извне, то оно будет проявляться в том, что иностранные державы (особенно – соседние арабские страны), исходя из появившегося во властной системе Палестины вакуума, постараются заполнить его усилением своего влияния. Третьи страны будут заинтересованы в этом как исходя из собственных внешне- и внутриполитичесих интересов, так и для того, чтобы воспрепятствовать радикализации внутриполитической ситуации в самой Палестине и экспорта оттуда радикализма. Кстати, во вхождении третьих сил, особенно арабских, в политическое поле Палестины может быть заинтересован и ряд политических сил в самой автономии, которые могут при их помощи усилить свои позиции в борьбе за власть. Конечно, нельзя исключать и того, что Палестина будет в состоянии пройти смену власти относительно стабильно и безболезненно. Если она сумеет это сделать, то докажет международному сообществу, что готова иметь свое независимое государство.

Давид БАБАЯН
Преподаватель международного права
Российско-армянской современной гуманитарной академии

——————————————————————————————-

Aналитика

Ареалы сотрудничества стран региона как фактор снижения уровня конфронтационности на Южном Кавказе 

Если мы говорим о сложных процессах интеграции в международные структуры и о связанных с этим проблемами мирного урегулирования конфликтов на Южном Кавказе, то имеет смысл произвести своеобразную инвентаризацию тех ресурсов, которыми мы располагаем для решения названных задач. А также посмотреть на динамику этих ресурсов за период, прошедший после начала новейшей стадии этнических конфликтов в регионе и достижения южно-кавказскими странами независимости. В данной публикации делается попытка раскрыть тему, в основном, в контексте карабахского конфликта и армяно-азербайджанских отношений как наиболее сложной проблемы в регионе, но многие закономерности, имеющие место здесь, характерны и для других южно-кавказских конфликтов.

Динамика ресурсов примирения

Весь рассматриваемый промежуток времени (с 1988 года по наши дни) можно разбить на четыре периода: а) советский, б) войны и интернационализации конфликта, в) послевоенный до Ки-Уэста и г) посткиуэстовский.

Итак, советский период. Для него характерна, прежде всего, ориентация на центр, стремление найти решение проблемы через органы центральной власти СССР. То есть все аспекты обсуждались только при участии Москвы и уровень прямого диалога с целью примирения был крайне низок. Не было взаимодействия даже на уровне Компартий двух республик. Правда, делались попытки найти общий язык со стороны национально-демократических движений обеих сторон и правозащитников. Армянские и азербайджанские СМИ находились под жестким контролем и, главным образом, вынуждены были вести линию Москвы. Однако были промежутки послаблений, когда прессу охватывал националистический экстаз, и она, практически, еще более разжигала межэтническую рознь. Межличностные контакты, столь активные в доконфликтный период, резко пошли на убыль.

Период войны и интернационализации конфликта. На первый план вышел военно-дипломатический канал. В процесс урегулирования конфликта стали включаться международные организации. Причем на начальном этапе именно армянская сторона проявляла заинтересованность в интернационализации проблемы, полагая, что ее аргументы сильнее. Однако вскоре стало ясно, что, хоть вмешательство международных структур в процесс и неизбежно, но однозначных рецептов урегулирования от них в скорой перспективе ожидать наивно. Гражданское общество (прежде всего, неправительственные организации и правозащитники) активизировали взаимодействие. Их деятельность была сфокусирована на вопросах военнопленных и заложников, но и какие-то элементы народной дипломатии на очень узком поле начали проявляться. СМИ считали своим долгом обеспечивать информационную поддержку военным действиям со своей стороны. Межличностные контакты оставались крайне слабыми.

Послевоенный, докиуэстовский период. Его можно считать самым интенсивным по использованию разнообразных ресурсов примирения. Именно в 1994-2001 годах Минская группа ОБСЕ предложила три плана урегулирования конфликта. И хотя каждый из них был отвергнут той или иной стороной, включая Нагорный Карабах, который выступал как достаточно самостоятельный фактор, набор элементов урегулирования, содержавшийся в трех моделях, был достаточно полным и разнообразным. Казалось даже, что причина их неприемлемости в компоновке, и при использовании другого принципа положительный результат может быть достигнут. Активную посредническую роль на разных этапах играли все три сопредседателя Минской группы – Россия, Франция и США. При этом возвращение к идее решения всех проблем в «Центре» – уже новом, поскольку Москва все меньше рассматривалась как главный медиатор – не происходило, и на различных уровнях апробировались двусторонние (гораздо реже трехсторонние – с участием Карабаха) или общерегиональные, с вовлечением всего Южного Кавказа, форматы. Это имело место и между президентами, и между парламентами, и между отдельными министерствами и ведомствами. На этом фоне роль сугубо дипломатического канала перестала быть исключительной, зато, наоборот, резко активизировались контакты на неправительственном уровне. Начали реализовываться совместные проекты по всему спектру деятельности неправительственных организаций. СМИ обнаружили значительный интерес к событиям в стране-противнике, между ними интенсивно развивались различные формы информационного обмена. Стало уделяться большое внимание контактам молодежи. Пошло оздоровление межличностных отношений. Даже в экономической сфере, где сотрудничество изначально исключалось азербайджанской стороной, наблюдался некоторый прогресс: развивалась стихийная торговля и проводились совместные исследования экономических перспектив региона.

Посткиуэстовский подпериод. Встреча президентов Гейдара Алиева и Роберта Кочаряна на этом карибском острове и ее последствия внесли существенный перелом в ситуацию. «Продавливаемость» позиций глав государств под натиском конструктивных предложений великих держав, возможно, была несколько неверно истолкована. В том числе и формула американского дипломата Керри Кавано – мол, президенты готовы к примирению и им осталось убедить в приемлемости достигнутых соглашений свою общественность. Реальность оказалась несколько другой: Алиев и Кочарян всего лишь делали вид, будто готовы к урегулированию, но на самом деле либо не соглашались с почти сформулированной в Париже и Ки-Уэсте моделью, либо не ощущали в себе достаточно уверенности и воли для ее осуществления. И чтобы сбросить с себя тяжесть ответственности за отказ, взялись за работу с общественностью. Но не ту, которую от них ждали – готовить своих сограждан к миру – а совсем наоборот: ужесточить их позиции и сослаться на неготовность своих стран к компромиссам. В Армении с заявлением бескомпромиссного характера выступили все парламентские фракции, а в Азербайджане возник документ, условно названный «хартией четырех», под которым в итоге подписались порядка 600 лидеров неправительственных организаций и уважаемых в обществе людей. «Хартия», фактически, положила конец «народной» или «гражданской» дипломатии, поскольку люди, выступавшие инициаторами диалога с армянами, подписались под принципами, заведомо неприемлемыми для их визави, и тем самым уничтожили ту базу, на которой этот диалог происходил. А заодно предоставили лидерам страны аргумент, позволяющий отказаться от «парижских» или «ки-уэстских» принципов.

Ситуация стала стремительно возвращаться к реалиям начала конфликта, когда противоречий было больше, чем пространства для компромиссов, и сильно запахло войной. Контакты во всех сферах стали резко сворачиваться. Встречи президентов и других высокопоставленных руководителей приняли сугубо ритуальный характер. Парламентские связи прервались после малозначительного инцидента во время региональной встречи парламентариев в Софии летом 2004, проведенной под эгидой британской неправительственной организации «Линкс». Несколько провокационных акций, подобных той, что имела место в сентябре 2001 в Баку с карабахским правозащитником Кареном Оганджаняном, снизили интенсивность связей между НПО. Стали практически невозможными взаимные визиты журналистов и других профессиональных, гражданских групп, которые служили в конце 90-х сильнейшим инструментом восстановления взаимного доверия.

Как показывали многочисленные исследования, эксперты двух стран среди всех международных структур выделяли НАТО как организацию, где в силу ее исключительной эффективности в практических делах, взаимодействие Армении и Азербайджана выглядело особо многообещающим. Однако в 2004-ом именно под «крышей» НАТО произошли инциденты, поднявшие взаимную вражду на недосягаемый со времен карабахской войны уровень. Имеются в виду убийство армянского офицера азербайджанским в Будапеште, попытка расправы членов Организации Освобождения Карабаха над армянами-участниками натовской встречи в Баку и, наконец, скандальный отказ Азербайджана принять военнослужащих из Армении, приведший к отмене натовских учений.

Однако, вопреки этому, совместный поиск без вести пропавших практически заморожен; экологическая проблематика стала еще одной сферой, где нарастает конфронтация; а СМИ за последние три-четыре года все сильнее способствуют развитию ксенофобии.

При этом не наблюдается новый виток враждебности в межличностных отношениях армян и азербайджанцев и сохраняется интерес к совместному изучению экономических перспектив региона. Но на фоне регресса во всех других сферах это служит слабым утешением.

Европа и конфликты

Популярные ссылки на общественность как главное препятствие для налаживания диалога в различных сферах малообоснованны. Да, широкая публика как в Азербайджане, так и в Армении не очень склонна сегодня к компромиссам, но она ни в коем случае – и это подтверждено многочисленными опросами – не противится развитию контактов на разных уровнях, видя в них залог достижения доверия и сближения позиций (что, собственно, и является основой для компромиссов). На ужесточение позиции сторон общественное мнение, независимые институты существенного влияния не оказывают. Наоборот, наблюдается тенденция монополизации властью (более того, узкой группой лиц внутри ее) всех процессов, связанных с конфликтом, исключения из него всех альтернативных компонентов, способных инициировать неконтролируемое властями развитие событий. И с этой целью власть успешно манипулирует СМИ, некоторыми институтами гражданского общества, которые в силу своей финансовой и политической зависимости, слабой развитости легко становятся объектом, а затем и субъектом спекулятивного воздействия. Утверждаемые таким образом псевдопатриотические идеалы воспроизводятся в дальнейшем уже всем общественно-политическим полем, формируется конкуренция, кто более бескомпромиссен, запускается некий вечный двигатель, все узлы которого, находясь во взаимной зависимости, работают на усиление враждебности.

В Азербайджане укрепляется тот подход, что жесткая позиция позволит добиться максимальных результатов. Поэтому все попытки наладить диалог на основе компромиссов подавляются. В Армении власти не видят смысла в каких-либо контактах, кроме официальных, поэтому если не подавляют, то просто игнорируют возможности «второго пути». И здесь образуется серьезное противоречие между традициями и ценностями Европы, куда, вроде, стремится интегрироваться регион, и нашим южно-кавказским отношением к урегулированию конфликтов.

Сформировавшийся после второй мировой войны «европейский рецепт» разрешения конфликтов заключается в постановке во главу угла общих интересов, усиление их влияния на взаимоотношение противоборствующих сторон (посредством последовательных, часто небольших шагов), снижение влияния разделяющих факторов и постепенная их деактуализация.

«Южно-кавказский рецепт» не менялся в течение последнего столетия и заключается в сопротивлении идее компромисса как таковой, акценте на противоречиях, разрешение которых видится в продавливании исключительно собственной позиции.

Первый вариант, фактически, приводит к преодолению конфликта посредством открытого и безусловного диалога вовлеченных сторон, а второй приводит в итоге к силовым решениям (войне или другим формам принуждения). При этом «южно-кавказский рецепт» как единственную серьезную альтернативу военному решению предполагает вовлечение международного сообщества, некоего «центра», то есть, как отмечалось выше, возвращает в каком-то смысле к советскому периоду. С той, правда, разницей, что Москва уступает место другим «центрам» – Вене, Страсбургу, Брюсселю, Нью-Йорку или какому-то еще. И, как и в случае с Москвой, усиление роли «центра» приводит не к смягчению, а к усилению противоречий. Скажем, доклад по карабахскому конфликту, подготовленный ныне генсеком СЕ Терри Дэвисом, только убедил Баку, что его бескомпромиссная линия приносит результат и надо продолжать ее придерживаться. Со стороны же Еревана подобные документы вызывают обвинения «центра» в необъективности, а также радикализацию позиций.

По этой причине предпочтительность «европейского рецепта» очевидна, но он предполагает процесс обратный тому, что происходит в карабахском вопросе сегодня: максимальное расширение, а не сужение ареалов сотрудничества. При выполнении данного условия и посредническая миссия минской группы ОБСЕ может оказаться результативной, и в этом смысле интеграцию региона в Европу желательно рассматривать не только как политический и экономический процесс, но и в плане усвоения ценностей, традиций и опыта. В частности, опыта и традиций преодоления конфронтационности периода после второй мировой войны.

Чисто посредническая роль новых «центров» становится неэффективной в условиях нежелания сторон вести конструктивный диалог, примером чего является безрезультатность усилий сопредседателей Минской группы. Поэтому единственным методом урегулирования становится навязывание сторонам искусственно сконструированной модели или, как принято говорить, «принуждение к миру». Недостаток данного метода состоит в том, что он, как правило, приводит (как и в случае военного решения) к неудовлетворенности одной из сторон, а чаще к неудовлетворенности обеих. Иными словами, сохраняется высокая вероятность регенерации конфликта. 

Проведенные Ереванским пресс-клубом и его партнерами социологические исследования в Армении, Азербайджане и Нагорном Карабахе показали, что, как минимум, в трех сферах общественность конфликтующих сторон выступает за развитие сотрудничества даже в условиях неразрешенности конфликта. Это – 1) поиск без вести пропавших, захоронений, совместная работа по спискам предполагаемых заложников и военнопленных; 2) региональные проекты по охране окружающей среды; 3) усилия, направленные на снижение уровня взаимной враждебности в публикациях СМИ. Причем за взаимодействие в перечисленных областях выступают и простые люди, и эксперты, и официальные лица. 

Борис НАВАСАРДЯН
Президент Ереванского пресс-клуба
http://www.mediadialogue.org 

——————————————————————————————-

Поствыборная

Политический анализ иногда бывает полезен

Армянские общественные организации США участвовали в президентской предвыборной кампании со знанием дела и возражать им в чем-либо было бы бессмысленным занятием. Во главе данных организаций стоят многоопытные, искушенные в политике функционеры. В армянской среде в США, а также в Армении немало людей, прекрасно понимающих тенденции американской внутренней и внешней политики, но во имя «национальной солидарности» они помалкивали, предоставив возможность армянским организациям США выполнить свою задачу до логического конца. Однако настала пора для постсобытийных размышлений.

Армянским общественным организациям США в значительной мере было неудобно общаться с представителями администрации Дж. Буша. Но данное неудобство носило не политико-идеологический, а технологический характер. В администрации республиканцев собраны во многом различные люди. В сущности, тезис о том, что администрация представляет собой команду неоконсерваторов, представляет собой полную ерунду. Было бы замечательно, если бы это было так на самом деле и ведущие администраторы действительно придерживались бы неоконсервативной идеологии. Скорее, администрация представляет собой компоновку не очень удачливых бюрократов. Данное обстоятельство, то есть подмена понятий, привело к тому, что администрация оказалась маргинализирована ступенчатым образом. То есть, администрация оказалась маргинальной по отношению ко всему американскому обществу, к политическому классу и истеблишменту, к республиканской партии и даже к правому крылу республиканской партии. После ряда внешнеполитических провалов, прежде всего, после утраты контроля над Турцией и срывов иракского сценария, а также беспримерного раскола в атлантических отношениях, то есть «тектонического» провала в европейской политике США, «враги» армянского народа в администрации Дж. Буша оказались неактуальными. Очень быстро выяснилось, что несмотря на неоконсервативные потуги и лозунги, на поверку известная компашка в Пентагоне оказалась сборищем мелких жуликов. Проблема Дж. Буша заключалась в том, что его клан, несомненно являющийся выразителем интересов и позиций могущественных элит в США, не мог достаточно продолжительное время пользоваться услугами малограмотных политических проектировщиков, называющих себя неоконсерваторами. Поэтому руководителям армянских общественных организаций в США следовало бы не ограничиваться попытками собеседований с ними, а установить более широкие контакты. Но именно отсутствие личного политического комфорта и стало причиной принятия решения о поддержке Джона Керри. За рамками данного решения осталась, собственно, цель лоббирования – защита интересов исторической Родины. Но в чем же проблема?

А проблемы вообще и нет. Политика Дж. Буша создала невероятно благоприятные политические условия для Армении, позволяла балансировать между основными игроками в регионе и предоставила возможности для укрепления национальной безопасности. Но главное – это то, что США вполне удовлетворял статус-кво в карабахских делах, и они приступили к разработке стратегической политической задачи – признания или придания международной статусности так называемым непризнанным государствам и неподконтрольным территориям. Хорошо бы вспомнить бесконечные провокации М. Олбрайт и С. Телбота на Южном Кавказе. Республиканская администрация, расширив зону активных политических действий в Передней Азии, вместе с тем сузила проблематику. То, что прямо не затрагивало интересов США и то, что могло привести к возникновению новых факторов в усилении напряженности, не волнует США. Только очень ограниченные люди могли бы усмотреть в политике Дж. Буша опасность для Армении. Кстати, это касается и наших партнеров – России и Ирана. Проблема заключалась не в политике Дж. Буша и в его личности как политика, а в небольшой группировке, засевшей в Пентагоне. Несомненно, либо эта группировка сойдет с административной арены, либо будет вынуждена отказаться от своей политической стилистики.

Нельзя строить политику в соответствии с условиями личного политического комфорта, или, вернее, по наитию.

До 90% армян в США проживает в четырех штатах, где традиционно доминируют симпатизанты Демократической партии: Калифорния, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Массачусетс. Голоса армян в этих штатах, отданных за кандидата-демократа, ничего не решают. Ничего не решают в любом случае. Отдавать голоса за заведомо проигравшего кандидата в этих штатах также вроде бы бессмысленно. Но при этом их роль становится весомей для республиканцев. Но даже не в этом дело.

Многолетняя борьба за признание геноцида 1915 года в США продемонстрировала то, что невозможно добиться данного признания без понимания проблемы в американском обществе. Как говорил политолог право-консервативных взглядов Пол Гобл, американское общество признало геноцид и именно это самое важное в этой проблеме. Однако на президентских выборах 2004 года армян США убедили голосовать против американского общества и американского народа, ибо нелиберальные, более всего заинтересованные в социальных пособиях и в утверждении законности нетрадиционного поведения, слои американцев являются основой американского народа, «хозяевами» американской земли. Америку здорово качнуло в сторону правого консерватизма, американского традиционализма и неонационализма. Судьба американской политики все больше будет решаться не с учетом настроений на Бродвее, а в соответствии с ценностями «провинции». Христианский фундаментализм все более становится ведущей компонентой американского политического сознания. При этом, основанный на протестанской этике, христианский фундаментализм в США гораздо более близок к ортодоксальной доктрине, нежели к католичеству. И именно к этой идеологии апеллировали республиканцы. Чего бы еще желать?

Но это еще не весь абсурд армянской политики в США. Абсурд заключается в том, что в действительности большая (если не подавляющая) часть американских армянских избирателей голосовала за Дж. Буша и кандидатов в Сенат и Конгресс от республиканской партии. Таким образом, при всех благоприятных составляющих, лидеры армянских общественных организаций в США объявили о том, что община дружно проголосовала за Д. Керри. Нарочно не придумаешь! (Возникает подозрение, что политическое руководство Армении полностью полагалось при этом на армянские организации в США и не позаботилось о внесении корректив. Неужели не были получены пояснения от посольства Армении в США?).

Проблема в том, что лоббистская деятельность требует значительных затрат сил на технологические приемы, которые вселяют иллюзии о том, что в действительности происходит некая синтетическая, полноценная политическая деятельность. Но политика предполагает хороший, добротный анализ, основанный не на местных интригах и сплетнях, а на подробном рассмотрении внутренней и внешней политики. Теперь возникает вопрос – а есть ли в ведущих армянских общественных организациях США хотя бы один штатный политический аналитик? Мы этого не знаем, но хотелось бы узнать.

Томас ВАРДУНИ
Перевод с английского Марины Согомоновой  

——————————————————————————————-
Абхазия: игра в политическую рулетку продолжается 

Даже захвата президентского дворца, оказывается, недостаточно для того, чтобы привести к власти оппозицию.

Захватив комплекс правительственных зданий в Сухуме, сторонники оппозиционера Сергея Багапша надеялись, что таким образом в споре о том, кому быть следующим президентом Абхазии, будет наконец, поставлена точка, и их лидер получит всеобщее признание в качестве победителя прошедших выборов. Однако их ожидания не оправдались.

Вместо того, чтобы покончить со скандалами в связи с выборами нового главы Абхазии, захват президентского дворца, зданий правительства и парламента стал лишь очередным эпизодом в драме, конца которой пока не видно.

Этот новый вираж обострения ситуации в республике начался 12 ноября, когда штабы Сергея Багапша и Рауля Хаджимба, в выборах 3 октября выступавшего в качестве кандидата от власти, созвали митинги своих сторонников. С утра оппозиция собрала десятитысячный митинг на площади Свободы. В это же время около пятисот сторонников Хаджимба проводили свой митинг у здания президентского дворца.

Попытка найти компромиссное решение в этой борьбе за власть имела место за день до описываемых событий, когда президент Ардзинба встретился с Сергеем Багапшем и Раулем Хаджимба. Однако продлившиеся три часа переговоры не принесли никаких результатов.

Уже несколько недель продолжаются препирательства по поводу того, кому из оппонентов по праву принадлежит победа в выборах на пост преемника Ардзинба. Постановлениями избирательной комиссии и Верховного суда победившей стороной был провозглашен Багапш. Но затем Верховный суд поддержал призывы к проведению повторных выборов, хотя это случилось после того, как сторонники Хаджимба штурмовали здание суда и, как утверждает председатель Верховного суда, вынудили его к принятию такого решения.

Содержание переговоров с Ардзинба сторонники Хаджимба не разглашают. Однако, как сообщил представитель штаба Багапша парламентарий Даур Тарба, Ардзинба, который, хотя и серьезно болен, но по-прежнему пользуется большим авторитетом, в ходе беседы настаивал на проведении повторных выборов. Багапш категорически воспротивился этому, заявив, что народ уже сделал свой выбор, и после всех перипетий последних недель провести новые выборы в спокойном режиме невозможно. Оппозиция, сказал он, в качестве компромисса готова предложить Хаджимба в будущем правительстве «очень высокий пост».

После этого, по словам Тарба, президент неожиданно сдался, заявив, что он в принципе не против признания победы на выборах лидера оппозиции, но возникшую проблему между собой должны решить Сергей Багапш и Рауль Хаджимба. В ответ кандидат от власти заметил, что ему будет трудно убедить своих сторонников отказаться от идеи повторных выборов, и что ему необходимо время на размышление.

На этом переговоры были приостановлены и продолжились на следующий день как раз в то время, когда в Сухуме проходили митинги оппонирующих сторон. Митинг на площади Свободы только начался, когда Сергею Багапшу позвонили на мобильный телефон. После непродолжительного разговора он отправился в кафе «Галерея», где его ждал Рауль Хаджимба.

Через полчаса Багапш вернулся на площадь. Тут же стало известно: Хаджимба попросил повременить с ответом до трех часов дня. К назначенному времени Багапш и Хаджимба встретились вновь. Разговор продолжался не более десяти минут. «Компромиссное решение с властью так и не найдено, – сообщил Багапш своим сторонникам. – Мы будем продолжать диалог, мы будем действовать в русле закона”.

Однако его слова утонули в возмущенном крике толпы: «Хватит разговоров! Хватит ждать! Мы все решим сегодня!».

После этого народ, разбившись на две колонны, двинулся по направлению к президентскому дворцу.

Дорога к комплексу правительственных зданий заняла не более десяти минут. Еще столько же времени понадобилось оппозиции, чтобы оттеснить пятьсот сторонников Хаджимба от стен зданий к лужайке напротив президентского дворца. У входа в президентский дворец завязалась драка.

В конце концов сторонникам Багапша удалось прорваться в президентский дворец. Охрана их встретила автоматными очередями в потолок.

Стоявшие снаружи солдаты спецназа, услышав выстрелы, сдернули с плеч автоматы. Послышался угрожающий лязг передергиваемых затворов. Лишь приказ первого вице-премьера Астамура Тарба «спрятать оружие» разрядил ситуацию, и в дальнейшем стрельбы уже не было.

Примерно к 17 часам к зданию правительства подъехал лидер оппозиции Сергей Багапш. Для всех стало большой неожиданностью, что он был не один, а со своим главным оппонентом Раулем Хаджимба. Полчаса у них шла беседа в кабинете премьер-министра. Вскоре Хаджимба с весьма удрученным видом покинул стан оппозиции и уехал.

Лишь после этого Сергей Багапш обратился к своим сторонникам с умиротворяющей речью. «Мы – один народ, и мы будем едины назло всем нашим врагам. Мы не собираемся кого-нибудь преследовать. Хватит с нас потрясений. Рауль Хаджимба мой младший друг, он мой младший брат, и мы будем вместе дальше работать”, – заявил он под одобрительный шквал аплодисментов толпы.

Российские власти, которые в выборах президента Абхазии открыто поддерживали Хаджимба, выразили тревогу по поводу сложившейся в республике ситуации.

Устами своего официального представителя Александра Яковенко МИД России квалифицировал события в Абхазии как “попытки насильственного захвата власти сторонниками одного из кандидатов в президенты – Багапша”.

Осуждающие заявления последовали и со стороны президента Ардзинба и премьер-министра Нодара Хаджимба, которые назвали происшедшее «вооруженным переворотом».

Один из ближайших соратников Сергея Багапша, лидер движения «Айтайра» Леонид Лакербая считает подобные утверждения несостоятельными. «Результатом переворота является приведение к власти других людей. Этого не было, нет, и не может быть. Сергей Багапш – избранный президент, что подтверждено решением ЦИК и Верховного суда. Он приступает к исполнению своих обязанностей после инаугурации 6 декабря 2004 года», – сказал он.

Точкой в затянувшемся противостоянии действительно может стать эта инаугурация, когда Багапш вступит в президентские права – согласен с этим Хаджимба или нет.

Инал ХАШИГ
Соредактор издаваемой при участии IWPR газеты 
“Панорама”, Абхазия

——————————————————————————————-

Մարդ և ճակատագիր

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՔԱՐՏԸ ՈՐՔԱՆՈ՞Վ Է ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՄԵՐ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆԸ

Սոցիալական քարտերի համակարգի ընդունումը պարտադիր երևույթ է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում:

2003թ. նոյեմբերի 26-ին ընդունված Սոցիալական ապահովության քարտերի մասին օրենքը կարգավորում է ԼՂՀ քաղաքացիներին, ԼՂՀ-ում բնակության իրավունք ունեցող և բնակվող օտարերկրյա քաղաքացիներին, քաղաքացիություն չունեցող անձանց ու փախստականի կարգավիճակ ունեցող անձանց սոցիալական ապահովության քարտեր հատկացնելու, կիրառելու ու սոցիալական քարտի համարի կիրառման հետ կապված հարաբերությունները:

Ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ հասարակության կարծիքը պարզելու համար հարցումներ կատարեցինք հասարակության տարբեր խավերի շրջանում: Բնականաբար կարծիքները տարբեր էին: Մի մասը գտնում է, որ սոցիալական քարտի ընդունումը ոտնահարում է քրիստոնյա հայի իրավունքները: Ոմանք էլ գրեթե անտեղյակ են այդ համակարգի էությանը և անտարբերությամբ են վերաբերում սոցիալական քարտերին: Նրանք գտնում են, որ սոցիալական քարտը իրենց կյանքում ոչինչ չի փոխելու և, որ միևնույն է, կստանա՞ն դա, թե՞ ոչ:

Մենք այդպես էլ չհանդիպեցինք լիովին տեղեկացված և հարցի մասին լիակատար պատկերացում ունեցող մարդու:

Այս ամենը բխում է նրանից, որ ժողովուրդը բավարար չափով ինֆորմացված չէ, և իշխանությունների ու հասարակության միջև պատնեշ է ստեղծվել, որի պատճառով մարդիկ կառավարության գրեթե բոլոր որոշումներին վերաբերվում են իմիջիայլոց:

Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արժանապատիվ Տեր Մեսրոպ քահանա Արամյանը այսպես պարզաբանեց Եկեղեցու դիրքորոշումն այս հարցի վերաբերյալ. «Ժողովրդի մեջ տարածված մտահոգություններն անհիմն չեն: Ճիշտ է, իրականում հնարավոր չէ ստուգել, թե սոցիալական քարտի համարում կա՞, արդյոք, սատանայական 666 թիվը, թե՞ ոչ, սակայն, այսպես թե այնպես, սոցիալական քարտը ճանապարհ է հարթում Նեռի համար: Երբ նեռը գա, մարդը կորցրած է լինելու իր պաշտպանության բոլոր միջոցները: Սոցիալական քարտը մարդուն վարժեցնում է չարին, իր գերին դարձնում: Եվ, ընդհանրապես, մարդկային անունը սրբություն է, և այն թվով փոխարինելը, մեղմ ասած, կոռեկտ չէ: Սակայն, երբ անգամ այսօրվա սոցիալական քարտում չկա 666 թիվը, ապա, կարծում ենք, այն հետո է մտցվելու: Նախարարներն այդ մասին, հնարավոր է, ուղղակի տեղյակ չեն, բայց Աստվածաշնչում գրված է, որ սկզբում մարդկանց կհամարակալեն, այնուհետև կստեղծվեն պլաստիկ քարտեր և, վերջիվերջո, կդրոշմվեն մարդու աջ ձեռքին կամ ճակատին: Սոցիալական քարտի միջոցով 666 ընդունել՝ նշանակում է գիտակցականորեն մերժել Քրիստոսին»:

Որպես սոցիալական քարտերի ևս մեկ թերություն՝ վերջինս վկայակոչեց նրանում տեղ գտած սիմվոլները. «Սիմվոլները շատ կարևոր դեր ունեն մարդու կյանքում, նրանք դուռ են բացում դեպի անմարմին իրականություն: Իսկ սոցիալական քարտի մեջ չկա ոչ մի հայկական սիմվոլ, այն հայեցի չէ»:

Սոցիալական ապահովության նախարարությունն այլ բացատրություն տվեց սոցիալական քարտերի նշանակության վերաբերյալ. «Սոցիալական քարտը մի փաստաթուղթ է, որն ունի համար: Առանց սոցիալական քարտերի էլ իրավաբանորեն մարդկանց ճանաչում էին ոչ թե անուն-ազգանունով, այլ անձնագրի համարով: Պարզապես, եթե մարդ ինչ-ինչ պատճառով փոխում է անձնագիրը, ապա այն ունենում է նոր համար (որովհետև անձնագրի համարները տրվում են ըստ հերթականության): Սոցիալական քարտերի դեպքում մարդ քանի անգամ էլ ստանա նոր սոցիալական քարտ, այն ունենալու է միևնույն համարը: Յուրաքանչյուր սոցիալական քարտի համարը եզակի նմուշ է: Այդ թվի որոշման բանաձևը պետական գաղտնիք է, միայն պետք է ասել, որ այն կապված է մարդու ծննդյան օրվա, ամսվա և տարեթվի հետ: Սոցիալական քարտերի համակարգը պարզապես սոցիալական մակարդակով մի բարեփոխում է, որի շնորհիվ մեծապես կհեշտանա փաստաթղթերի ստացման, մեկ պետական մարմնից մյուսին փոխանցման գործընթացը: Այն քաղաքացիներին կազատի ավելորդ քաշքշուկներից,- պարզաբանեց սոցիալական ապահովության և կենսաթոշակային ապահովության վարչության պետ Վահրամ Առաքելյանը:- Ինչ վերաբերում է սիմվոլներին, հարկ է նշել, որ այսօրվա սոցիալական քարտում պատկերված է ԼՂՀ գերբը և ԼՂՀ Սոցիալական ապահովության նախարարության խորհրդանիշը՝ սպիտակ աղավնի՝ կապույտ շրջանակում: Ընդ որում՝ կապույտը խորհրդանշում է խաղաղությունը, աղավնին՝ սոցիալական արդարությունն ու ազատությունը»:

Նախարարության աշխատակիցը գտնում է, որ եկեղեցին շատ պատճառաբանություններով է աշխատել խոչընդոտել սոցիալական քարտերի համակարգի ներդրմանը: Նրա խոսքերով՝ ինքը կարդացել է Աստվածաշունչն ու գտնում է, որ այս սոցիալական քարտերը ոչ մի ընդհանուր բան չունեն Հայտնության գրքում նշված համարակալման հետ: Նախարարությունում ինձ հավաստիացրին, որ իրենք ոչ մի վատ բան չեն տեսնում դրա մեջ, և առաջինն էլ հենց նախարարության աշխատակիցներն են ստացել սոցիալական քարտեր:

Ստանա՞լ, թե՞ չստանալ սոցիալական քարտ. առայժմ յուրաքանչյուր մարդու անձնական խնդիրն է, բայց համակարգի ներդրման ծրագիրը, որ սկսվել է այս տարվա մարտ-ապրիլ ամիսներին, նախատեսվում է ավարտել 2006 թվականին: Հավանաբար հենց 2006 թ-ին էլ կսկսվի սոցիալական քարտերի պարտադիր կիրառությունը:

Ուսումնասիրություններս սոցիալական քարտերի նշանակության և կարևորության վերաբերյալ սպառիչ պատասխաններ չգտան: Ոչ նախարարությունում, ոչ էլ Եկեղեցում, որն արդեն կողմ է քարտերի համակարգի ներդրմանը, ամբողջությամբ չպարզաբանվեց համակարգի ներդրման նպատակը: Ի վերջո, որքանո՞վ է այն անհրաժեշտ մեր հասարակությանն այսօր:

Յուլիա ՎԱՆՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռն. 3-րդ կուրս

ՄԱՐԴՈՒՆ ԿԱՐԵԼԻ Է ՈՉՆՉԱՑՆԵԼ, ԲԱՅՑ ՆՐԱՆ ՀԱՂԹԵԼՆ ԱՆԿԱՐԵԼԻ Է

Սերգեյ Խաչատրյանին, որը բոլորին հայտնի է «Գոգա» մականունով, ճանաչում եմ վաղուց եւ շատ հեռվից. սկզբում որպես համաքաղաքացու, այնուհետեւ՝ իբրեւ մեր թաղամասի բնակչի: Ասեմ նաեւ, որ մոտիկից ծանոթանալու փորձեր չեն ձեռնարկվել ոչ իմ եւ ոչ էլ նրա կողմից. մեր «բարեւն» անգամ վերապահումներով էր: Նրա մասին լսել էի  ծանոթներից, ընկերներից ու հարեւաններից: Բոլորն էլ հավաստիացնում էին (հետագայում ես եւս համոզվեցի), որ համեստ, բարի ու ընկերասեր անձնավորություն է: Գիտեի նաեւ, որ Արցախում ճանաչված մտավորական Հովհաննես Խաչատրյանի զավակն է, ժողովրդական դերասաններ Մամիկոն Միքայելյանի եւ Նվարդ Ասատրյանի հարգված ընտանիքի փեսան, երկու դուստրերի հայր: Ընդամենը այսքանը:

Ծնվել է Ստեփանակերտում: Հայրը՝ մասնագիտությամբ մանկավարժ, շնորհաշատ երգիչ Հովհաննես Խաչատրյանը, տարիներ ի վեր ղեկավարել է Ղարաբաղի երգի¬պարի պետական համույթը, 30 տարի էլ Ստեփանակերտի քաղաքային զբոսայգու տնօրենն էր: Սերգեյը մայրաքաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո աշխատանքի է անցել կահույքի ֆաբրիկայում՝ որպես բանվոր: Աշխատել է էլեկտրատեխնիկական գործարանում՝ իբրեւ փականակագործ, այնուհետեւ աշխատել է «Սպարտակ» մարզական ընկերությունում:

Համոզված էր, սակայն, որ նշյալ աշխատանքներն իր կյանքում ժամանակավոր են, եւ որ իր տեղը արվեստն ու մարզական աշխարհն է: Ուստի, օրերից մի օր մեկնեց Մոսկվա, առանց երկընտրանքի փաստաթղթերը հանձնեց Մոսկվայի կուլտուրայի պետական ինստիտուտ, ընդունվեց եւ ավարտելուն պես վերադարձավ հայրենիք: Շուրջ 10 տարի աշխատել է Ստեփանակերտի գիտամեթոդական կենտրոնում՝ ժողովրդական ստեղծագործության տանը. եղել է կուլտուրայի քաղաքային տան տնօրենը:

Երբ սկսվեց Արցախի ազգային¬ազատագրական շարժումը՝ դարձավ գաղափարական ճակատի մարտիկ: Իսկ երբ մեր Արցախյան շարժումը գաղափարականից վերածվեց զինված պայքարի, դարձել է Շուշիի գնդի 51¬րդ գումարտակի հրաձգային վաշտի զինվոր եւ մասնակցել մի շարք ռազմական գործողությունների: Մարտերից մեկում վիրավորվելով՝ մեկ ամիս պառկեց հոսպիտալում, եւ երբ ապաքինվեց, պատերազմն արդեն ավարտվել էր:

Որպես ընտանիքի հենասյուն պարտավոր էր հոգալ տան անդամների կարիքները, բայց, ցավոք, Ստեփանակերտում իր մասնագիտությամբ աշխատանքի անցնելու փորձերն ապարդյուն անցան: Շուշիի հրամանատարության առաջարկությամբ աշխատանքի անցավ Շուշի քաղաքում: Հիմնադրեց մարզական դպրոց եւ 1995-2000 թթ. դարձավ մարզական կառույցի անփոփոխ տնօրենը: Գտնվեցին մարդիկ, ովքեր արհեստական արգելքներ էին ստեղծում՝ խանգարում, բայցեւայնպես, շրջապատում քիչ չէին լավորակ մասնագետները, որոնց շնորհիվ մարզական կառույցն աչքի էր ընկնում հաջողություններով: Կնճռոտ հարցերից մեկն էլ, թերեւս, այն էր, որ աշխատանքային գործունեության հինգ տարիներին հաճախակի էին փոխվում շրջանի վարչակազմի ղեկավարները, որոնցից յուրաքանչյուրը փորձում էր մարզական կառույցի տնօրենի վզին փաթաթել իր աշխատանքի սկզբունքները:

Մի օր էլ Շուշիի նորընտիր քաղաքապետը, առանց երկար¬բարակ մտածելու, որոշեց նրան հեռացնել աշխատանքից, ընտրությունների ժամանակ իրեն սատարած ծանոթներից մեկին նույն այդ հաստիքում աշխատանքի ընդունելու մտադրությամբ: Գործը հասավ դատարան. դատարանն արդարացրեց նրան: Ղեկավարության պահանջով մարզական դպրոցին կցվեց նաեւ մանկական ստեղծագործության տունը: Գոգային նշանակեցին կառույցի երկրորդ թեւի՝ մանկական ստեղծագործության տան տնօրեն: Աշխատում էր 14 կանանց հետ: «Նրանց ներկայացրին որպես կարուձեւի հմուտ մասնագետ¬մանկավարժների, այնինչ, հաշված օրերի ընթացքում համոզվեցի, որ նրանցից եւ ոչ մեկն իր տեղում չէ: Աշակերտներին հաղորդելու համար չունեին համապատասխան գիտելիքներ. ծնողները տրտնջում էին: Որոշեցի կանանցից 3-4 հոգու փոխարեն աշխատանքի ընդունել լավորակ մասնագետների, եւ երբ մտադրությունս հայտնեցի շահագրգիռ կառույցների ղեկավարներին՝ ինձ սաստեցին… Պարզվեց, որ կանանցից շատերը վարչակազմի պաշտոնյաների կամ բարեկամներն էին, կամ ծանոթներն ու «ընկերուհիները»,¬ պատմում է Գոգան՝ ավելացնելով նաեւ, որ նման պայմաններում աշխատելն անիմաստ էր եւ իր դիմումի համաձայն հեռացավ աշխատանքից ու տեղափոխվեց Ստեփանակերտ:

Եղավ մշակույթի նախարարությունում ու քաղաքապետարանում: Խոստացան աշխատանքով ապահովել, բայց…

«Ստիպված էի սպասել եւս 3 տարի, որ Արցախում անցկացվեն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններ, ընտրվի նոր քաղաքապետ, որպեսզի աշխատանքի հարցով դիմեմ նորընտիր քաղաքապետին»,¬ պատմում է Գոգան՝ հավելելով նաեւ, որ ԼՂՀ նախագահի մոտ ընդունելության գնալու իր կողմից ձեռնարկած բոլոր փորձերը եւս անհաջողությամբ են պսակվել: Ծանոթ պաշտոնյաները նրան աջակցելու խոստումներ էին տալիս, հետո էլ հրաԺարվում:

Այն տարիներին, երբ հաջողությունն ուղեկցում էր նրան, ընկերները հաճախակի էին այցելում, հրավիրում ամենատարբեր միջոցառումների, իսկ երբ նրա կյանքում սկսվեցին ծանր ու դժվարին օրեր, բոլորը մոռացան նրան: Լավագույն ընկերներից ոմանք մեկնել էին օտար ափեր, մյուսները պաշտոն ստացան եւ մոռացան նրան…

«Ընտանիքի հայր եմ, աղջիկներս մեծանում են. հոգսերը՝ շատ, իմ կյանքում եղավ մի կարճ ժամանակահատված, երբ հուսահատությունից սկսեցի խմել: Մարդիկ էլ կարծես դրան էին սպասում. սկսեցին բամբասել մինչեւ անգամ այն դեպքերում, երբ բացարձակապես հրաժարվել էի ոգելից խմիչքից»,¬ պատմում է Գոգան՝ ավելացնելով նաեւ, որ ընդունելության համար գրանցվել է քաղաքապետարանում՝ հուսով հանդիպել քաղաքապետ Էդուարդ   Աղաբեկյանի հետ: «Ասում են՝ արդարության համար է պայքարում, իսկ ես էլ արդարության թեւերից մեկն եմ»,- բացատրում է նա:

Ես լսում եմ զրուցակցիս եւ վերհիշում Վիլյամ Սարոյանի խոսքերը. «Մարդուն կարելի է ոչնչացնել, բայց նրան հաղթելն անկարելի է»…

¬ Ինչպե՞ս եք փարատում պարապությունից ծնված ձեր ձանձրույթը,¬ դիմում եմ նրան:

– Իմ տարերքը բնությունն է: Բարենպաստ եղանակներին հանգիստ եմ փնտրում բնության գրկում: Օգտվում եմ նրա բարիքներից. մոշ, սունկ, հոն, հատապտուղ եմ հավաքում: Բայց այս ամենը չի փարատում այն մեծ ձանձրույթը, որի մեջ հայտնվել եմ: Իմ հայրենիքի համար դեռ անելիքներ ունեմ,- ասում է Ս. Խաչատրյանը:

Կինը՝ Արեգան, երաժշտության դասատու է: Նա թեթեւակի լսում է մեր զրույցը, չի ընդհատում եւ հանգիստ իր գործն է շարունակում: Արդեն քանի տարի նա° է ընտանիքի հենասյունը: Դուստրերը ուսանում են Երեւանի բուհերում, իսկ ֆինանսական միջոցները չափից դուրս սուղ են: Գիտի, որ երկնքից մանանա չի թափվելու: Եվ որ ընտանիքի ծանրությունն իր ուսերին է, բայց ձայն չի հանում: Ո՞ւմ բողոքի, լսողն ո՞վ է…

Ես լսում եմ զրուցակցիս՝ մեկ անգամ եւս համոզվում, որ, իրոք, ինչոր տեղ ինչոր բան սխալ է: Սխալ է, որովհետեւ ապրում ենք մի ժամանակաշրջանում, երբ կյանքում հաճախ հաղթանակում է ոչ արդարը, որովհետեւ մասնագետի աթոռը զբաղեցնում է ոչ մասնագետը, եւ որ մեր ամբողջ կյանքը հյուսված է անարդարությունների ոստայնից: Եվ եթե օրերից մի օր հատվի ոստայն-թելիկը, կյանքում, անշուշտ, լուսավոր պահեր կուրվագծվեն: Իսկ թունելը դեռ շա՛տ երկար է, եւ լույսն, ավա՛ղ, չի նշմարվում:

…Իմ կյանքում եղավ մի կարճ ժամանակահատված, երբ հուսահատությունից սկսեցի խմել: Մարդիկ էլ կարծես դրան էին սպասում. սկսեցին բամբասել մինչեւ անգամ այն դեպքերում, երբ բացարձակապես հրաժարվել էի ոգելից խմիչքից…

Նվարդ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՞…

Տասներեք տարի առաջ ճակատագիրը հայերին եզակի նվեր է մատուցել: Մեր երկիրն ազատ է և նրա ճակատագիրը գտնվում է մեր ձեռքերում: Խոսքս հատկապես վերաբերում է երիտասարդ սերնդին, քանի որ, ուզենք-չուզենք, վաղվա պետության ղեկավարն ու հասարակ բանվորը այսօրվա երիտասարդն է լինելու: Սակայն այսօրվա երիտասարդությունը կարծես մի տեսակ օտարված է քաղաքականությունից: Նրա մեծամասնությունը անծանոթ է քաղաքական տարբեր գաղափարախոսությունների և, հետևաբար, անընդունակ է քաղաքական բնույթի որոշումներին ինքնուրույն մասնակցելու ու սեփական վճիռներ կայացնելու:

Թեկուզ հասարակական կեցության հիմքում մնում է տնտեսությունը, սակայն հայ հասարակությունը և պետությունը ստեղծված ճգնաժամից դուրս բերելու համար բավարար չէ միայն գործարաններ կառուցելը, պետք է նաեւ երիտասարդությանը քաղաքական դաշտում հմտացնող դպրանոցներ բացել: Ցավոք, այսօրվա երիտասարդը ընկնում է հաճույքի և ժամանցի ետևից` գրեթե անտեսելով քաղաքականությունը:

Ինչպես հայտնի է, գիտելիքներն ի սկզբանե մարդասիրության, բարենորոգչության գործոններ չեն, ամեն ինչ կախված է նրանից, թե ում ձեռքին է գիտելիքների կախարդական բանալին: Ասել կուզի՝ այսօր պետք է երիտասարդության ներուժն ուղղորդող ուժ ունենալ: Քանի որ, ինչպես ասում են, հող նետված հատիկն անպայման ծլում է, եթե ունի այդ կարողությունը: Եվ պետությունը պետք է աջակցի երիտասարդությանն այդ հարցում:

Հասարակության լայն շրջանակների քաղաքական կյանքին մասնակցելու համար անհրաժեշտ է գիտելիքների փոխանցում, որը թույլ կտա մարդուն սեփական քաղաքական կամքի և կողմնորոշումների մեջ լինել ազատ և ինքնուրույն, մասնակցել քաղաքական գործընթացներին` որպես քաղաքացի:

Այսօր մենք ունենք քաղաքացիական գիտակցության ցածր մակարդակ ունեցող բնակչություն, և այսպես շարունակվելու դեպքում վաղը կունենանք ավելի ցածր մակարդակ: Քաղաքական կրթության ինստիտուտի ստեղծումը հնարավորություն կտա ներկայիս մակարդակը զարգացնել մինչև քաղաքակրթության այն  աստիճանի,  երբ հասարակության մոտ զարգանում է իր քաղաքական կամքն ազատորեն արտահայտելու գիտակցությունը և դա իրականացնելու կարողությունն ու ունակությունը: Միայն նման հասարակությունը կարող է կոչվել քաղաքակիրթ ու քաղաքացիական, եւ միայն այնտեղ մարդը կարող է ոչ թե գործիք, այլ գործոն լինել` երկրի զարգացման համար: Իսկ մի՞թե դրան չենք ձգտել մենք` սկսելով շարժումը, մի՞թե դա չէ մեր վերջնական նպատակը…

Լուսինե ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Ալիսա ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

ՕՏԱՐԱՄՈԼՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎՏԱՆԳ Է

Վերջերս լսեցի մի պատմություն, որը լուրջ մտորումների տեղիք տվեց, մի հարց ծառացավ. դեպի ու՞ր է գլորվում մեր հասարակությունը և ի՞նչ կլինի նրա վերջը: Պատմությունը հետևյալն է. տարրական դասարանում սովորող երեխան դպրոցից տուն վերադառնալուց հայտարարեց, որ հաջորդ օրը չի գնա դասի: Մոր տարակուսանքին ի պատասխան նա ասաց. «Որովհետև իմ օրագիրը լավը չէ, նրա վրա ինչ-որ անհասկանալի մարդկանց նկարներ են: Ես այնպիսի օրագիր եմ ուզում, ինչպիսին իմ համադասարանցիներն ունեն` Ժադիի, Լուկասի, Սայիդի նկարներով»: Պարզվեց, որ երեխայի օրագրի վրա «անհասկանալի մարդկանց» նկարները հայ դասական գրողների նկարներն էին, իսկ օրագրի ամեն մի էջում մեջբերումներ էին կատարված նրանց ստեղծագործություններից: Իսկ երեխայի համադասարանցիները գնել էին «Կլոն» հեռուստասերիալի դերասանների նկարներով օրագրեր:

Վերջին ժամանակներս մեր հայրենակիցների, հատկապես երիտասարդների մոտ կարծես մի արատավոր միտում է նկատվում դեպի օտար մշակույթի յուրացումն ու հայկականի մոռացումը: Որպես օրինակ կարող եմ նշել հենց նույն այդ «Կլոն» հեռուստասերիալի մասսայական դիտումն ու ի հետևանս դրա՝ զանազան «փոխառությունները» այդ ֆիլմից (լինի դա հագուստի առումով, արդուզարդի տեսակետից, թե այլ), արաբական և թուրքական երաժշտության տարածումը (վերջինս՝ հատկապես Տարկանի մատուցմամբ), էլ չեմ խոսում մեր շուկայում իր կայուն տեղը գրաված թուրքական ու ադրբեջանական ապրանքների մասին:

Շուկայի հարցում, թերևս, ամեն ինչ հասկանալի է. այն արդյունք է մեր երկրի սոցիալ-տնտեսական ոչ բարվոք վիճակի ու, այսպես կոչված, շրջափակման, և սրա համար ինչ-որ արդարացումներ կարող ենք գտնել: Սակայն անհնար է հասկանալ, թե ինչն է ստիպում մեզ` հայերիս, կամովի գնալ դեպի օտարացում՝ մոռանալով մեր դարավոր մշակույթը: Պատճառն, ըստ իս, այն է, որ պետությունը մոռացության է մատնել մեր ազգային մտածելակերպը սնուցող երակները: Չժխտելով համաշխարհային մշակույթի դերը, այնուամենայնիվ, կարծում եմ, որ ազգային արվեստի միջոցով է ազգը ապրում, որ հակառակ պարագայում կա դիմազրկման վտանգ: Ավելին՝ հիմա արդեն չենք կարող մեղադրել Սասանյաններին կամ սելջուկ-թուրքերին, կամ այլ ասպատակողների, քանի որ այսօր ունենք անկախ հայրենիք, և մեր ձեռքին է մեր իսկ ճակատագիրը:

Բոլորովին վերջերս հասակակից մի օրիորդ ինձ ուղղակի «գզգզեց». «Ի՞նչ վատ բան ես տեսնում նրանում, որ ես սիրում եմ թուրքական և արաբական երաժշտություն: Ինձ դուր է գալիս Տարկանը, ունեմ նրա բոլոր ձայնասկավառակներն ու նկարները: Սիրում եմ «Կլոն» սերիալը, ավելին՝ կուզենայի ունենալ Տարկանի նման գեղեցիկ արտաքինով ամուսին: Ես չեմ հասկանում, թե դու ինչու՞ ես դրանից բորբոքվում, ի՞նչ գործ ունես իմ նախընտրությունների հետ, չէ՞ որ ժողովրդավարական երկրում ենք ապրում, որտեղ կա մտքի ու խղճի ազատություն: Իսկ դու գնա քո հայկական երաժշտությունդ լսիր, չէ՞ որ ես քեզ չեմ խանգարում: Դու էլ ինձ մի խանգարիր»:

Անիմաստ համարեցի նրա հետ վիճելը, բայց մի հարց, այնուամենայնիվ, ինձ կեղեքում է՝ եթե գոնե ապրելիս լինեինք քաղաքակիրթ միջավայրում, ապա միգուցե հարցն այսքան սրությամբ չէր դրվի: Բայց չէ՞ որ թուրքը կամ ադրբեջանցին այդպես չեն վարվում: Սարսափում եմ այն մտքից, որ արդեն հիշատակած հասակակից օրիորդն ու նմաններն են որոշելու մեր պետության վաղվա օրը:

Ինչ որ է, համոզված եմ, որ ժամանակն է օտարամոլության դեմն առնելու, քանզի գնալով այն վերաճում է ազգային վտանգի: Հարկ է, որ մեր նորանկախ հանրապետությունը տեր կանգնի իր ազգային արժեքներին: Հասկանում եմ, որ սա բազմաշերտ թեմա է, ուստի առաջարկում եմ քայլ առ քայլ հասնել դրան: Այսպես, օրինակ, կուզեի հարցնել պատկան մարմիններին. մի՞թե հնարավոր չէ այնպես անել, որպեսզի մեր տպարաններում տպագրվեն ազգային գործիչների, մշակութային կոթողների նկարներով ու համապատասխան ձևավորմամբ տետրեր ու օրագրեր:

Լուսինե ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

ԻՐԱՔԸ՝ ԳԵՐՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՄԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿՈՒՄ

Ամերիկա-իրաքյան հակամարտությունն, անշուշտ, հեռու է աֆղանական սցենարից: Սա քաղաքական նոր գործընթացների մի շրջանակ է, որը, միգուցե, «վիետնամական» պատերազմը հիշեցնի: Միամտություն կլինի կարծել, որ շուտով ամերիկյան զինուժը դուրս կբերվի Իրաքից, այնտեղ շտապ կերպով ժողովրդավարական կարգեր կհաստատվեն, և կյանքը կընթանա իր բնականոն հունով: Ի վերջո, ոչ ոք հենց այնպես ուրիշի համար մեծ ծառայություններ չի մատուցում: Սակայն մեր կողմից բարձրացված խնդիրը, որի շուրջ պետք է ծավալվենք՝ բոլորովին այլ մոտեցում և հարցերի այլ շրջանակ է ընդգրկում: Խոսքը վերաբերում է Իրաք հայկական գումարտակ գործուղելուն: Բնականաբար, այն չէր կարող անտարբեր թողնել հայկական երկրորդ հանրապետության քաղաքացիներիս: Ի՞նչ են մտածում արցախցիները, ի՞նչ մտահոգություններ ունեն նրանք այս առնչությամբ՝ այս հարցերին փոքրիշատե պատասխանել կարողանալու համար որոշեցինք մի փոքրիկ հարցում անցկացնել մայրաքաղաք Ստեփանակերտում և շրջաններից մեկում (տվյալ դեպքում՝ Մարտունու շրջանում): Հարցը հետևյալն էր. «Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի կողմից մարդասիրական գործունեություն ծավալելու նպատակով հայկական գումարտակի ուղարկումը Իրաք»: 114 հարցվածներից (հասարակության ամենատարբեր խավերի ներկայացուցիչներ) 76-ը կտրուկ դեմ են արտահայտվել ( նրանցից 51-ը մայրաքաղաքից են): Պատճառները տարբեր են, թեև գերակշռող մասը կարծում էր, որ այդ գործունեությունը կարող է հարուցել ահաբեկիչների զայրույթը և հատկապես ծանր իրավիճակի մեջ դնել Իրաքի և մյուս իսլամական երկրներում ապրող հայկական համայնքներին: Հարցման ենթարկվածներից 27-ը դրական են գնահատել այդ քայլը (11-ը՝ մայրաքաղաքից), այն համարելով նախ մեր երկրի արտաքին շահերից բխող քայլ և որևիցե վտանգ չտեսնելով դրա մեջ: Իսկ 11 հոգի (7-ը՝ մայրաքաղաքից) այդ ամենը համարել են իրենց հետաքրքրության շրջանակներից դուրս:

Սույն հարցման արդյունքները վկայում են, որ արցախցիների գերակշիռ մասն աննպատակահարմար է համարում Իրաք հայկական գումարտակ ուղարկելը: Սակայն փաստ է մեկ այլ բան. Իրաքում տեղի ունեցող գործողությունները համաշխարհային կոալիցիայի ձեռնարկն են: Եվ, ըստ իս, եթե Հայաստանն իր մասնակցությունը չունենա այս գործում՝ հնարավոր է դուրս մնա հետագա տնտեսական, քաղաքական և այլ համաշխարհային մակարդակի կարևոր գործընթացներից:

Իմ կարծիքով՝ հայկական գումարտակի առաքելությունն Իրաքում թերևս չի նպաստի առճակատմանը, ընդհակառակը՝ այն հիմնված կլինի մարդասիրական սկզբունքների վրա:

Վահրամ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ՈՒՍԱՆՈՂ-ԼՐԱԳՐՈՂՆԵՐՆ «ԱՍԵԼԻՔ» ՈՒՆԵՆ

Ասում են՝ յուրաքանչյուր ոք էլ ասելիք ունի: Պարզապես ոմանք կարողանում են հասարակայնությանը հասցնել իրենց ասելիքը, իսկ մյուսներն, ինչ-ինչ պատճառներով, այդպես էլ լուռ են մնում: Ցավալի է հատկապես, որ նույնիսկ լրագրողները երբեմն ասելիք ունենալով հանդերձ՝ իրենց խոսքը հասցնելու ամբիոն չեն ունենում, թեև չենք բացառում, որ կարող է հակառակն էլ լինել: Սակայն այս ամենը մի կողմ, իսկ մենք անդրադառնանք նրանց, ովքեր պիտի և ասելիք ունենան, և դրա հետ մեկտեղ պիտի նաև համապատասխան ամբիոն ունենան: Խոսքս ապագա լրագրողների մասին է, այսինքն՝ նրանց մասին, ովքեր ուսանում են մեր ոչ փոքրաթիվ համալսարանների լրագրության բաժիններում: Որոշ համալսարաններ, իհարկե, թերթեր են հրատարակում, բայց այսօր թերթ հրատարակելը էժան հաճույք չէ, այնպես որ՝ շատ հաճախ վերջիններիս հրատարակած թերթերը միայն հեռվից են թերթ հիշեցնում: Նշենք նաև այն, որ հասկանալի պատճառներով այդ թերթերը լավագույն դեպքում ամսաթերթեր են լինում: Մասնավոր համալսարաններում չգիտեմ ինչպես, բայց պետական բուհում ուսանող լրագրողները հնարավորություն ունեն մասնակցելու հարազատ թերթի լույս ընծայմանը այնքանով, որքանով կարելի է, այսինքն նրանց մասնակցությունը կայանում է միայն տպագրության համար «նյութեր» տալով՝ դե, իսկ թե հետո այդ նյութն ինչ ճակատագիր կունենա, կտպվի՞, արդյոք, կկրճատվի՞, ինչպե՞ս կձեւավորվի, այդ ամենի մասին հոգում է թերթի խմբագրակազմը՝ այսինքն ոչ ուսանողները: Սակայն, կարծում ենք, որ երբ ուսանողը պատասխանատու է իր հոդվածի ճակատագրի համար ոչ միայն մինչև բուհի թերթի խմբագրության դուռը, այլ նաև մինչև տպարան, ուսանող անհատը, հատկապես լրագրող ուսանողը մինչև իր մասնագիտությունն ավարտելը կարող է դառնալ իր գործին քաջատեղյակ մասնագետ, և ոչ թե ավարտելուց հետո, հատկապես, երբ ավարտելուց հետո էլ հարցական է՝ կդառնա՞, այսինքն հնարավորություն կունենա՞:

Այս առումով նշանակալից է նոյեմբերի 1-ին լույս ընծայված ԱրՊՀ ժուռնալիստիկա բաժնի ամսաթերթը՝ «Ասելիքը», որն աննախադեպ է նրանով, որ լիովին լույս է ընծայվում այդ բաժնի ուսանողների ուժերով, անգամ խմբագիրը ուսանող է՝ Խաչատուր Մելքումյանը: Թե ինչքանով է թերթը համապատասխանում թերթ կոչվածին, թե պրոֆեսիոնալներն ինչպես կգնահատեն այս թերթը, կարևորը դա չէ, կարևորն այն է, որ ուսանողն ինքն է ընտրում, թե ինչ նյութ տպագրի, քանի որ նա շատ ավելի լավ  է  տեղյակ, թե ինչ է հետաքրքրում ուսանողությանը: Սա է կարևորը, հատկապես, որ երիտասարդ խմբագրակազմն իր համար նշանաբան է ընտրել. «Յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկացված լինելու իրավունք»: Խոստումնալից, եթե չասենք՝ ճչան ազդակ է, մնում է միայն հուսալ, որ հետագա համարներում էլ ուսանողները հավատարիմ կմնան իրենց ընտրած նշանաբանին և կարծարծեն իսկապես կարևոր հարցեր: Հուսանք նաև, որ «Ասելիքը» մինչև վերջ կմնա ուսանողության թերթ՝ այստեղից բխող բոլոր հետևանքներով:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

«ՔԱՄՈՒՆ ԸՆԴԱՌԱՋ». ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԿԻՆՈՌԵԺԻՍՈՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ՖԻԼՄԸ

Նոյեմբերի 20-ին Սպայի տանը կայացավ ԵԹԿՊՒ կինոռեժիսուրայի բաժնի երրորդ կուրսի ուսանող Ջիվան Ավետիսյանի «Քամուն ընդառաջ» ֆիլմի պրեմիերան: Սա երիտասարդ կինոռեժիսորի առաջին ֆիլմն է, որը պատմում է հայ բայկերների, նրանց առօրյայի և Պարույր Սևակի ու Գարեգին Նժդեհի գերեզմանները կատարած ուխտագնացության մասին: Ֆիլմի հերոսները իրական մարդիկ են, որոնք իրական կյանքում ֆետիշացնելով մոտոցիկլետը, ֆիլմում ևս իրենց յուրատեսակ աշխարհայացքն են քարոզում: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլմը լեցուն է ռեժիսորական հետաքրքիր մտահղացումներով. վավերագրական  ժանրի այս ֆիլմում փորձ է արված գեղարվեստական կինոյի տարրեր մտցնել, ինչը և հանդիսանում է ֆիլմի, այսպես կոչված, «մեխը»: Հետաքրքիր է նաև օպերատորի աշխատանքը: Թերևս ամենից շատ տարրակարծություն առաջացրեց ֆիլմի թեման, այսինքն՝ բայկերական շարժումը Հայաստանում, որը, շատերի կարծիքով, ո°չ հայկական ծագում ունի, ո°չ էլ հասցրել է խոր արմատներ ձգել Հայաստանում, իսկ նրանք, ովքեր իրենց համարում են հայ բայկերներ, իրենց ապրելակերպով շատ հեռու են աշխարհում տարածված «բայկեր» հասկացությունից:

Արժե այդ մասին ֆիլմ հանել, թե՝ չարժե, դա իր՝ ռեժիսորի գործն է, իսկ հանդիսատեսին, ինչպես միշտ, մնում է որոշել՝ նայե՞լ այդպիսի մի ֆիլմ, թե՞ չնայել: Ամեն դեպքում, ֆիլմը ողջունելի քայլ է՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ պատերազմից հետո կինոարտադրությունը Հայաստանում անկում ապրեց: Այս ֆոնի վրա յուրաքանչյուր նոր ֆիլմ յուրատեսակ փորձ է վերածնել հայ կինոյի ավանդույթները (խոսքս, իհարկե, «Չգրված օրենքների» մասին չէ), դե, իսկ թե նրանցից ում կհաջողվի, դա արդեն ցույց կտա ժամանակը:

Մնում է հուսալ, որ տասնամյակներ անց կունենանք այնպիսի ֆիլմեր, որոնք ամոթ չի լինի նաև ինչ-որ փառատո-ների տանել, հատկապես, որ այդպիսի փորձ արդեն ունենք. լավագույն օրինակն է կինոռեժիսոր Վիգեն Չալդրանյանի «Լռության սիմֆոնիան»:

ՕՊԵՐԱՅԻՆ ԾԱՂԿԱՔԱՂ

Նոյեմբերի 20-ին Երիտասարդության պալատի դահլիճում դասական երաժշտության սիրահարների համար համերգային ծրագրով հանդես եկան Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ուսանողները: Երկու բաժնից կազմված համերգի ընթացքում հնչեցին արիաներ աշխարհահռչակ կոմպոզիտորների նշանավոր ստեղծագործություններից:

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԱրՊՀ ԴԱՍԱԽՈՍ ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻՆ

Հաճույքով ու սրտի թրթիռով կարդացի 20-րդ դարի Արցախի լավագույն մանկավարժ, ճանաչված բարբառագետ Կարո Դավթյանի մասին ձեր մատենագիտական աշխատանքը: Մոտ անցյալի մի երախտավոր անձի մասին, որի թողած վաստակի ու անմոռաց հիշատակի հանդեպ ունեմ միայն խոր հարգանք ու երախտագիտության անհուն զգացում:

Հիրավի դուք մեղվաջան, օգտաշատ գործ եք կատարել՝ պեղելով, հավաքելով 1915 թ. եղեռնից փրկված մարդու ոդիսականի ու մանկավարժական-գիտական աշխատանքի փաստերն ու մանրամասները մեկտեղված ընթերցողի սեղանին դնելու համար: Կոթողային աշխատանք է Կ. Դավթյանի «Լեռնային Ղարաբաղի բարբառագիտական քարտեզը» ստվարածավալ աշխատանքը. այդպես են որակել այն ականավոր լեզվաբաններ Արարատ Ղարիբյանն ու Էդվարդ Աղայանը, Սերգեյ Աբրահամյանն ու Ահարոն Գրիգորյանը:

«Պոետ կարող ես դու և չլինել, բայց քաղաքացի՝ պարտավոր ես միշտ» նեկրասովյան ձևակերպումն, անշուշտ, ուղեկցել է Ձեզ աշխատանքը կատարելիս, որ Կ. Դավթյանին ներկայացրել եք նաև որպես բյուրեղյա հոգու տեր, շրջապատը ջերմացնող մարդու: Ընթերցում ենք Օ. Բաբայանի, Ս. Մինասյանի, Գ. Բաղդասարյանի, Ս. Մարկոսյանի գրածները, «Կ. Դավթյանի միամտություններից ու սրամտություններից» կտորները, որոնցից լույս է ճառագում և դյութական տեսիլի պես մարդը ողջ հասակով  գծագրվում է հայացքիս դեմ:  Այս էջերում վաստակած գնահատություն կան և քաղցր հուշի ծվեններ, հարգանքի տուրք ու ցավի մեղեդի:

Իրավացի է աշխատանքի ընկեր, փ.գ.թ Շահեն Աբրահամյանը, նա բոլոր ճանաչողների կարծիքն է հայտնում, երբ գրում է. «Նա իր կյանքի իմաստը տեսնում էր լինելու մեջ: Լինել հմուտ մասնագետ՝ ընտրած ուղու մեջ, լինել ազնիվ, ճշմարիտ, անշահախնդիր ու հաստատակամ՝ մարդկանց հետ ունեցած հարաբերություններում ու կոնկրետ գործերում»:

Այո, ճանաչողները գիտեն, որ նա երբեք չպաշտեց մամոնան, չգայթակղեց դեղին սատանան, չենթարկվեց նյութական արժեքների իշխանությանը և, ինչպես անմահ Թումանյանը կասեր՝ «Երեխայի պես  նա աշխարհ եկավ» ու երեխայի պես թողեց աշխարհը: Աշխարհ, ուր մարդ արարածը «դեռ հեռու է մինչև  մարդը իր ճամփան»:

Կարո Դավթյանը հոգով կոչված էր և ընտրյալ: Եվ երիցս  իրավացի է նրա արժանավոր սան, ճանաչված լրագրող Գեղամ Բաղդասարյանը, երբ սիրված դասախոսի հասցեին կրկնում է Դանեմարքայի որդու ասածը՝ եղբոր կողմից դավադրաբար սպանված (գահն ու կինը նվաճելու համար) հոր հասցեին.«Նա մարդ էր, Հորացիո»:

Հարգարժան Ա. Սարգսյան, տողերիս հեղինակը այն բացառիկ երջանիկներից է, որին վիճակված էր Կ.Դավթյանի ուսանողը լինել 1950-ական թվականներին, երբ հարգարժան  դասախոսը 25 տարեկան էր և ապրում էր կյանքի միջօրեն: 1951-63 թթ.. ուսանել էր Ստեփանակերտի ուսուցչական ինստիտուտի  հայոց լեզվի ու գրականության բաժնում, և Կ.Դավթյանը մեր դեկանն էր: Քիչ է ասել,  թե նա մեր դեկանն էր, պատշաճ կլինի նրան հոգևոր հայր, սրտամոտ ավագ ընկեր անվանելը: Դասախոսում էր հոգեբանություն, գրաբար և լեզվաբանություն: Անմոռաց , քաղցր հուշեր ունեմ այդ տարիներից, դրանք իմ հոգևոր հարստություններից են, ահա թե ինչու պատեհ առիթով  մի քանիսն ուզում եմ վերհիշել:

Երանելի դասախոսներ Սարգիս Աբրահամյանի, Արամ Մարտիրոսյանի, Սարգիս Ադամյանի, Արմենակ Ղազարյանի, Սարյանա Ալեքսանդրովնայի, Նիկոլայ Աբրահամյանի համար նա Կարո Ստեփանիչ էր (այն ժամանակ այդպես էին դիմում), բայց մեզ համար՝ շատ ու շատ սիրելի ընկեր Դավթյան:

Այն ժամանակ ողջ ինստիտուտում միայն նա ուներ գիտական աստիճան և դոցենտի պաշտոն: Այդ տարիներից էր նա աշխատում «Լեռնային Ղարաբաղի բարբառագիտական քարտեզը» աշխատության վրա, յուրաքանչյուր ուսանողից իմանում տեղական խոսվածքի առանձնահատկությունները:  Ասել է թե՝ գիրքը շարադրում էր մեր ներկայությամբ:

Այս բաց նամակում, որ սրտի խոսք է, ավելորդ չեմ համարում հիշել նրա պատմություններից ու միամտություններից պատառիկներ՝ ասվածին «բան ավելացնելու միտումով»: Ուսանողներիս մեջ վեճ էր առաջացել, թե ինչպես է գրվում «վարկաբեկել» բառը: Ոմանք ասում էին «ք»-ով, ոմանք՝ «կ»-ով:  Ընկեր Դավթյանը ստուգաբանեց, որ արմատը «վարկ» բառն է, որ գրվում է «կ»-ով:

-Ընկ. Դավթյան, բա ինչո՞ւ այստեղ «ք» է գրված,- հարցրեց վիճողներից մեկը և ցույց տվեց «Կոմունիստ» թերթի համարը:

-«Կոմունիստը» հայերեն չէ,- որոտաց ընկ. Դավթյանը՝ անգամ առանց ասողի կողմը նայելու:

Իրավացի էր, հազար անգամ իրավացի: Եկան ժամանակներ, որ հայերեն թերթն այդ խմբագրում էր բնավ հայերեն չիմացող խառնածին անձնավորություն (այդպիսին էր ձեռնտու Բաքվին):

1957-ին էր: Բանակից վերադարձել և աշխատում էի Հադրութի «Կոլխոզնիկ» թերթի խմբագրությունում, որպես պատասխանատու խմբագիր: Օգոստոսյան մեկ օր այդտեղ հայտնվեց ընկ. Դավթյանը: Որպես «տեղացի»՝ ճաշին տուն հրավիրեցի: Հրաժարվեց և գնացինք Խոռն աղբյուրի բացօթյա ճաշարանը: Խորոված պատվիրեցինք, որի քաղցր հոտը խտղտացնում էր այցելուների պնչերը: Չթողեց, կերակուրի հաշիվն ինքը փակեց: Իսկ ելնելուց  դժգոհեց սպասարկումից (իրականում մեզ խանձված ոսկորներ էին մատուցել) և ասաց.

-Նորայր, չես կարող դրանց մասին մի ֆելիետոն գրել: Գրիր ու վերնագիրն էլ այսպես՝ «Հոտը լավն էր, քան թե՝ համը»,- ասաց ու ծիծաղեց:

Շաբաթ օրվա «Կոլխոզնիկի» համարը ձեռքից ձեռք էր անցնում:  Ի դեպ այդ և մարզային թերթում տպագրված իմ մի քանի հոդվածները պատճառ եղան, որ ես ազատվեմ աշխատանքից և հաջորդ տարվա փետրվարին ասեմ.

-Մնաս բարով, Հադրութ…..

Լույս էր տեսել Հայկ Խաչատրյանի «Տիգրան Մեծ» պատմավեպը (արտասահմանյան մի լրագրի հավաստմամբ՝ հեղինակը 3 հազար աղբյուր է օգտագործել, որից 1500-ը՝ իր անձնական գրադարանից): Չէի գտնում՝ ընթերցելու: Եկա ընկ. Դավթյանի մոտ: Սալաթին ասաց ստույգ տեղը, որ բերի: Ի¯նչ ընծայական: Հեղինակն այն հոգևոր հորն էր նվիրում, որին աշակերտել է Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում 1940-ական թվականներին, որին երախտապարտ էր իր հաջողությունների համար: Դա սրտաբուխ մի ընծայական էր, որպիսին է Րաֆֆու «Խամսայի Մելիքությունները»՝ հայր մելիք Միրզաբեկին, Մակար Բարխուդարյանի «Արցախը»՝ առ Ամենայն Հայոց Հաթողիկոս Խրիմյան Հայրիկը:

Վերջում թույլ տվեք Ձեր աշխատանքը նկատել որպես մի գողտրիկ պսակ երախտավոր մանկավարժին, ականավոր գիտնականի 100-ամյակին:  Եվ ափսոսանք հայտնել, որ Կ. Դավթյանի սաները, ուսանողները, ճանաչողները, գործընկերները, որ մի քանի հազար են, այդ գրքից չեն կարող ունենալ (թեև շատ կցանկանային), քանզի այն լույս է տեսել չնչին քանակով:

Թերևս մտածեք այն վերատպելու մասին:

Բարի հավատով՝ Նորայր ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
20-րդ դարի Արցախի լավագույն մանկավարժ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s