№ 18 / 15 դեկտեմբեր

Կես կատակ, կես լուրջ
ԱՐՑԱԽ՝ ԵՐԿԻՐ ԲԻԼԻԱՐԴԱՎԱՅՐ ԿԱՄ՝ «ՌԵՊՈՐՏԱԺ» ԲԻԼԻԱՐԴԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ 

Ի՞նչ է մեր կյանքը, եթե ոչ խաղ՝ ասվում է հայտնի երգում: Ընդ որում՝ ամեն երկրում յուրովի են գժվում այս հողի վրա, թեև այս կամ այն խաղին նախապատվություն տալու-խելքահան լինելու արմատները նույնն են: Այսպես, Ռուսաստանում ամենապատվավոր մարզաձևը սամբոն է, Բելառուսում՝ տափօղակով հոկեյը, Հայաստանում՝ բասկետբոլը (երկրորդ տեղում սյորֆինգն է, թեև միջինվիճակագրական հայաստանցին չգիտի, թե այն «ինչի հետ են ուտում»): Քաղաքականությունից փոքրիշատե իրազեկ յուրաքանչյուր մարդ գիտե, թե ինչպես է ընտրվում ամենապատվավոր մարզաձևն այս կամ այն հետխորհրդային երկրում: Այն կապվում է երկրի ղեկավարի կամ գլխավոր պաշտոնյաներից մեկի նախասիրության հետ: Ընդսմին, յուրաքանչյուր նման երկրում ամենապատվավոր խաղը յուրովի բնորոշում է այդ երկրում տիրող բարքերը:

Մերն ուրիշ է, ավանդապահ արցախցին նախընտրում է հայոց հնագույն խաղերից մեկը՝ բիլիարդը (երկրորդը ջնջիլախտին է, երրորդը՝ ճատրակը): Բիլիարդի արմատները հասնում են մինչև նախաքրիստոնեական ժամանակները, երբ բիլ աչքերով մեր հեթանոս պարմանիներն ու պարմանուհիները բիլիարդ էին խաղում մեհյանների շուրջ: Խաղն այս գովերգվել է Գողթան երգերում ու ժողովրդական բանահյուսության մեջ (հայերս հեքիաթների հատուկ տեսակ ունենք՝ կիապատում հեքիաթներ), դրա մասին հիշատակություններ են պահպանվել սեպագիր արձանագրություններում:

Ասքանազյան ազգի և Այրարատեան թագավորության այս հրաշալիքի մասին արժեքավոր գրավոր աղբյուր է հանդիսանում հույն պատմաբան Քսենոփոնի «Կիապեդիա» գիրքը՝ «խաղում էին մեծ և փոքր եղեգներով, որոնք ծունկեր չունեին»: Ըստ հայ պատմիչների՝ Հովհաննես Կիավագը «գրեց, դասավորեց և օրինավոր կերպով հարդարեց և իր աշակերտներից մի քանի լավագույններին հետն առավ, վեր կացավ գնաց, իջավ Վրաց կողմերը: Վրաց արքան հրամայեց իր իշխանության զանազան կողմերից և խառնաղանջ գավառներից մանուկներ ժողովել և տալ Կիավագի ձեռքը… »: Ճիշտ է, վրացիները ժխտում են այս հանգամանքը և պնդում, թե իրենք են հայերին սովորեցրել այս խաղի գաղտնիքները, բայց փույթ չէ, քանի որ Հովհաննես Կիավագի կիանդրին ժամանակին կանգնեցվել է Կիիկիայում, այլ ոչ թե Կախեթում կամ այլուր:

Հայերը սիրել են այս խաղը նաև վերջինիս պրակտիկ-կիրառական նշանակության շնորհիվ: Մականը, որով խաղում էին, նաև յուրատեսակ զենք էր: «Կի» անվանումը հայտնվեց արդեն քրիստոնեական շրջանում, իսկ մինչ այդ «մական» բառն էր գործածական (Արցախում՝ «բիզ»-ը): Այդ խաղաձողը ռազմահայրենասիրական դաստիարակության ատրիբուտ էր նաև, դպրապետերն անընդհատ հիշեցնում էին, թե ինչպես է Հայկ նահապետը երեքթևյան կի բևեռել ամեհի Բելի ճակատի մեջ՝ դիաթավալ գետնին տապալելով նրան:

Միջնադարում այս խաղն արգելել էին (խաղում էին միայն արգելողները), բայց ահա 19-րդ դարի վերջին – 20-րդ դարի սկզբներին այն նորից ծաղկունք ապրեց: Սոսկ մի օրինակ՝ Ակսել Բակունցը վկայում է. «Գորիսը ուներ մի բանտ, մի ռուսաց ժամ, մի հայոց եկեղեցի, մի բիլիարդանոց, որի պատուհանները փակ էին»:

Ինչ որ է, հաճելի է գիտակցել, որ հենց Արցախում նշանավորվեց այս հնագույն հայկական խաղի երրորդ ծնունդը: Ինչ էլ ասելու լինեն չար լեզուները (իբր, սա ժողովրդական խաղ է և որ հենց ժողովուրդն է նպաստել դրա երրորդ ծննդին), անվիճարկելի է, որ նորանկախ երկրի իշխանությունների վաստակն է դա, հենց նրանք են մի քանի տարի առաջ հռչակել երկրի բիլիարդացման անշրջելի կուրս, հենց նրանք ժողովրդական խաղը վերադարձրին ժողովրդին: Հաճելի է գիտակցել նաև, որ բոլոր պաշտոնյաները մեկեն սիրեցին այս խաղը և բաց չեն թողնում ոչ մի մրցաշար: Բարձրաստիճան պաշտոնյաները միասին լինում են միայն  բիլիարդի մրցաշարում, մեկ էլ անկախության տոնին: Եվ, վերջապես, հպարտանալ կարելի է, որ բիլիարդացման, կամ բիլիարդի ժողովրդայնացման մասին իշխանությունների խոսքերը վերածվում են գործի՝ այս տարի հանրապետական առաջնության մրցանակային ֆոնդը կազմել է 20 հազար ԱՄՆ դոլար:

Եւ այս ամենը ժողովրդի համար է արվում:

——————————————————————————————-

ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԲԱՅԱՆ. «ՄԵՆՔ ԿԱՐՈՂԱՑԵԼ ԵՆՔ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԴԱԴԱՐԵՑՆԵԼ ԱՌԱՆՑ ԵՐՐՈՐԴ ՈՒԺԻ, ՊԵՏՔ Է ՆԱԵՎ ԿԱՐՈՂԱՆԱՆՔ ԿԱՆԽԵԼ ԱՅՆ ԱՌԱՆՑ ԵՐՐՈՐԴ ՈՒԺԻ»

Գեներալ-լեյտենանտ, ազգային հերոս Սամվել Բաբայանի երկար սպասված ազատումից հետո հազարավոր մեր ընթերցողները, ողջունելով եւ շնորհավորելով «կոմանդուշչիին», բազմաթիվ հարցեր են ուղղում նրան, որոնց այսօր պարոն Բաբայանը համաձայնել է պատասխանել: Քաջ հայտնի է, որ ԼՂՀ բանակի նախկին հրամանատարը զբաղվել է եւ բանակաշինությամբ, որը կապ է ունեցել տնտեսության բոլոր ճյուղերի եւ, բնականաբար, քաղաքականության, օրենսդրության հետ: Ակնհայտ է նաեւ, որ Արցախի պաշտպանության բանակի նախկին հրամանատարը հանդիպել է առանց բացառության բոլոր այն մարդկանց հետ, ովքեր զբաղվել են Ղարաբաղի հիմնահարցով, լինեն նրանք ռազմական, թե քաղաքական գործիչներ: Մեր հարցազրույցի մեջ կշոշափվեն այդ բոլոր հարցերը, սակայն սկսենք ազատման հետ առնչվող հարցից:

Պրն Բաբայան, Ձեր ազատումից հետո մամուլում երեւացին տարաբնույթ մեկնաբանություններ: Շատերը դա կապեցին Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հետ:

-Իմ ազատումը պայմանավորված չէ հակամարտության խնդրի կարգավորմամբ կամ որեւէ այլ քաղաքական հարցով, համենայնդեպս ինձ հետ ոչ ոք այդ հարցի եւ որեւէ այլ հարցի շուրջ չի խոսել, որեւէ բանակցություն չի եղել, ոչ մի պայմանավորվածություն չկա: Բացի այդ, չեմ կարծում, որ ԼՂՀ հիմնահարցը լուծման մոտակա փուլում է, եւ կարելի է այն կապել ինձ հետ:

Հետադարձ հայացք նետելով Ձեր անցած քաղաքական ուղուն՝ ընդունո՞ւմ եք, որ եղել են նաեւ սխալներ:

-Ամենամեծ սխալը, իմ կարծիքով, եղել է այն, որ ես անգամ զինադադարից հետո շարունակել եմ աշխատել իմ գաղափարները եւ հայացքները չընդունող անձանց հետ:

Պրն Բաբայան, հետաքրքիր է իմանալ, թե որոշ ընդմիջումից հետո ինչպիսի՞ն եք տեսնում եւ գնահատում Հայաստանի Հանրապետությունում ներքաղաքական իրավիճակը:

-Ներկայումս ես զբաղված եմ ընտանեկան հարցերով եւ առողջությունս վերականգնելու խնդիրներով, ուստի շատ բան ասել չեմ կարող, սակայն կարծում եմ, որ ներքաղաքական դաշտում օրենսդրական փոփոխություններով պետք է հասնել իշխանության ապակենտրոնացման եւ կայացնել իրատեսական որոշումներ՝ հաշվի առնելով, որ օրենքը ընդունելու ժամանակ պետք է հարց տանք մեզ՝ այդ օրենքը համապատասխանո՞ւմ է առկա իրադրությանը, եւ հասարակության համար ընդունելի՞ է այն: Օրինակ, անհրաժեշտ է ունենալ այնպիսի օրենսդրություն, որը կապահովի տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ընտրված անձի գործունեության ազատությունը եւ կընդլայնի տեղական ինքնակառավարման մարմնի լիազորությունների շրջանակը: Ընտրված անձը պետք է դառնա կամուրջ հասարակության եւ գործադիր իշխանության միջեւ եւ օրենքի շրջանակներում կատարի ընտրողի հանդեպ իր պարտավորությունները: Նա ֆինանսապես եւս պետք է անկախ լինի: Իշխանության ապակենտրոնացումից հետո միայն կարելի է բարեփոխել ընտրական օրենսգիրքը, քանի որ միայն այդ դեպքում բարեփոխումը կլինի արդյունավետ: Ընդ որում, ապակենտրոնացում ասելով նկատի ունեմ անխտիր բոլոր բնագավառները, այդ թվում՝ կրթություն, առողջապահություն եւ այլն:

Պրն Բաբայան, կարելի՞ է ենթադրել, որ ապակենտրոնացում եք առաջարկում նաեւ իրավապահ կառույցներում:

-Անշուշտ, նույնը պետք է կիրառել նաեւ ոստիկանության համակարգում: Ես կարծում եմ, որ օպերատիվ ու քննչական մարմինները պետք է լինեն ոստիկանության համակարգում, իսկ հասարակական կարգի պահպանումը պետք է վերապահել տեղական ինքնակառավարման մարմիններին: Միայն այս պարագայում երկու կառույցները կշարունակեն փոխգործակցել օրենքի շրջանակներում: Եթե անդրադառնանք դատախազական համակարգին, ապա այստեղ էլ կան անելիքներ: Ես կարծում եմ, որ դատախազի նշանակումը եւ ազատումը պետք է լինի Ազգային ժողովի պատգամավորների համաձայնությամբ, քանի որ օրենսդիրը ստեղծում է մեխանիզմ, իսկ հսկողություն իրականացնողը պետք է այն ճիշտ կիրառելու պարտավորություն ունենա: Օրենսդիրը պետք է ունենա լծակ դատախազի վրա ազդելու համար: Այլ ոչ թե վարչապետը առաջարկի, իսկ երկրի նախագահը, որը պատասխանատու է գործադիրի համար, նշանակի դատախազին, վերջինս էլ իր հերթին հսկի գործադիրի կողմից փաստացի օրենսդիր իշխանության ընդունած օրենքի ճիշտ կիրառումը: Ես կարծում եմ, որ սա պարադոքսային է եւ ոչ ճիշտ: Ինչ վերաբերում է դատական համակարգին, այն առավել բարդ է, չնայած ջանում են ցույց տալ, որ այն անկախ է: Բայց այստեղ կա մի պարզ եւ հասկանալի դրույթ. դատական համակարգի տարանջատումը եւ անկախ դատական համակարգի առկայությունը կանխելու է ամենաթողությունը եւ անպատժելիության մթնոլորտը: Հասարակությունը պետք է ընտրելու հնարավորություն ունենա, եւ դատական համակարգը նույնպես պետք է լինի ընտրովի:

Դուք խոսում եք համակարգային փոփոխությունների մասին: Արդյոք հասարակությունը պատրա՞ստ է ընդունելու նման փոփոխությունները:

-Այո°, հասարակությունը պատրաստ է, եւ կարծում եմ՝ վաղուց է սպասում: Պետք չէ փորձել ապացուցել, որ եթե բոլոր բնագավառներում փոփոխություններ կիրառենք, ապա չի ստացվի: Ճիշտ հակառակը: Քաղաքական ուժերը չպետք է դա շահարկման առարկա դարձնեն: Եթե իշխանությունը փորձի կյանքի կոչել այդ բարեփոխումները, ապա պետք է աջակցել նրան: Ինչ վերաբերում է ընտրական օրենսդրությանը, քանի դեռ չկա ապակենտրոնացված իշխանություն, որքան էլ օրենսդրական փաթեթը փոփոխության ենթարկենք, այն չի գործելու:

Պրն Բաբայան, ի՞նչ կասեք Հայաստանում խոսքի ազատության մակարդակի մասին: Հատկապես Ձեր ձերբակալությունից հետո մի շարք լրատվամիջոցներ տարբեր մեկնաբանություններով հանդես եկան:

-Լրատվամիջոցների մասին որքան էլ ասենք, որ նրանք ազատ են, միեւնույն է, այդպես չէ: Միայն զարգացած ու ապակենտրոնացված տնտեսություն, կայուն իրավաքաղաքական համակարգ ունեցող երկրում է հնարավոր անկախ ԶԼՄ-ների գոյությունը, այսինքն, երբ դրանք ֆինանսապես անկախ են: Պետությունը պետք է բոլոր հնարավոր պայմաններն ապահովի անկախ մամուլի, որպես «տարանջատված» չորրորդ իշխանության, լրագրողների համակողմանի պաշտպանվածության համար՝ մշակելով եւ վարելով հստակ քաղաքականություն: Ներկայումս ես չեմ տեսնում անկախ դատարան, դատախազություն, ուստի անիմաստ է կեղծ լրատվության համար դիմել դատարան: Չէի ցանկանա անձնավորել….: Խնդիրն այն է, որ առհասարակ ամբողջ օրենսդրական դաշտը պետք է փոխվի: Քաղաքացին պետք է կարողանա իր շահերը պաշտպանել դատարանում՝ անկախ նրանից, թե լրատվամիջոցնե՞րը իրեն կզրպարտեն, թե՞ իշխանության որեւէ ներկայացուցիչ: Կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի պետք է իրեն ապահով ու պաշտպանված զգա, լինի դա Սամվել Բաբայանը կամ մեկ ուրիշը:

Վերադառնալով ներքաղաքական խնդիրներին՝ ինչպիսի՞ն է, ըստ Ձեզ, մեր երկրի քաղաքական դաշտը:

-Քաղաքական դաշտում համագործակցությունը պետք է լինի գաղափարի շուրջ եւ նպաստի օրենսդրական դաշտի բարելավմանը: Այսօր իշխանությունը կոալիցիան է, վաղը կարող է ընդդիմությունը լինել: Քաղաքական ուժերը մի բան պետք է հստակ գիտակցեն. առաջիկա ընտրական պայքարը քաղաքակիրթ անցկացնելու համար պետք է հստակեցնել օրենսդրական դաշտը: Պետք է առաջ ընթանանք եւ հնարավորություն չտանք արտաքին ուժերին օգտագործելու մեր ներքին հակասությունները: Կուսակցությունները, որոնք ընդգրկված չեն ԱԺ-ում, կարծում եմ՝ պետք է սերտորեն համագործակցեն եւ օրենսդրական առաջարկություններ ներկայացնեն խորհրդարանի քննարկմանը: Ազգային ժողովը պետք է պատրաստ լինի իրականացնելու իրատեսական օրենսդրական փոփոխություններ, ստեղծի վստահության մթնոլորտ, նաեւ այդ կուսակցությունների, ինչպես նաեւ հասարակական կազմակերպությունների մասնակցությամբ ապահովի օրենսդրական փոփոխությունների արդյունավետությունը:

Պրն Բաբայան, Դուք չանդրադարձաք տնտեսությանը, կարելի՞ է ենթադրել, որ այստեղ ամեն ինչ հարթ է:

-Ո°չ, տնտեսության զարգացման համար նույնպես պետք է ունենանք հստակ օրենսդրական փաթեթ, ուսումնասիրենք հարեւան երկրների տնտեսական համակարգը: Ավելացնեմ նաեւ, որ Հայաստանը ունի ճանապարհային խնդիր: Մեր օրենսդրական դաշտը պետք է այնպիսին լինի, որով հնարավոր դառնա լուծել այդ խնդիրը: Փոքր եւ միջին բիզնեսով զբաղվողներին պետք է աջակցել եւ հնարավորություններ ստեղծել, որ նրանք կարողանան դուրս գալ արտաքին շուկա եւ լինեն մրցունակ: Միայն ճիշտ եւ արդյունավետ օրենք ունենալու դեպքում հնարավոր կլինի ապահովել մրցունակություն ու շահագրգռել գործարարին կատարելու արտահանում: Հարկային դաշտում հարկային վարչարարությունը պիտի նպատակամիտված լինի տնտեսվարող բոլոր սուբյեկտներին այդ դաշտը բերելուն ու հարկային կարգապահություն հաստատելուն: Այդ համակարգը պարտավոր է մարզային ու հանրապետական կառույցների միջոցով արդյունավետ աշխատանքային մեխանիզմ ստեղծել: Հարկատուն էլ իր հերթին չպետք է շրջանցի օրենքը: Այսինքն՝ օրենքը պետք է ընդունվի կատարելու համար, մինչդեռ շատ դեպքերում հասարակության զգալի մասն այն խախտում է: Այսօրվա գործող օրենքն այնպիսի վիճակի մեջ է դնում հարկատուներին, որ անկախ իրենց կամքից նրանք կատարում են «տնտեսական հանցագործություն»: Պետք է ապահովենք տնտեսության զարգացում, ոլորտի ճիշտ կառավարման քաղաքականություն, բացառենք կրկնակի հարկումները: Հակառակ դեպքում, մենք տարածաշրջանում չենք կարող զարգացող տնտեսություն ունենալ: Սա ավելի արդյունավետ մեխանիզմ կլինի տարածաշրջանային ինտեգրման, հետագա համագործակցության եւ իրական դաշտում մրցունակություն ապահովելու համար: Հարկային փաթեթն ընդունելիս պետք է հստակ գիտակցենք, որ մենք ունենք մասնակի շրջափակում եւ օդային բաց ճանապարհ, տարանցիկ փոխադրումների տուրքերը «ստանդարտից» մի քանի անգամ բարձր են, եւ կան ներմուծման հետ կապված անուղղակի այլ հարկեր, որոնք անմիջականորեն ազդում են մեր պետությունում արտադրվող ապրանքի արժեքի եւ, ինչու չէ, հետագայում նաեւ նրա ինքնարժեքի վրա՝ դարձնելով ապրանքը անմրցունակ: Ես կարծում եմ, որ մեր պետությունը պետք է հնարավորինս արագացնի ներմուծվող ապրանքները կրկնակի հարկումից ազատելու գործընթացը, բանակցություններ վարի տարբեր պետությունների հետ տարանցիկ փոխադրումների համար սահմանված վճարների իջեցման ուղղությամբ: Կամ գուցե այդ ժամանակավոր բացը լրացնի իր ներքին հարկային դաշտում համապատասխան հարկերի իջեցման վերաբերյալ օրենքների ընդունմամբ:

Ձեր կարծիքով, ինչպիսի՞ն պետք է լինի ներդրումների նկատմամբ պետության քաղաքականությունը:

-Երբ խոսում էի տնտեսական, դատական, դատախազական համակարգի եւ ապակենտրոնացված իշխանության օրենսդրական դաշտ ունենալու մասին, նկատի ունեի դրանց բնականոն գործունեության ապահովումը, որը կբերի պետության կայունությանը եւ կշահագրգռի ներդրողներին: Ներդրողներին մեր շուկան կհետաքրքրի միայն այն դեպքում, եթե ճիշտ են կիրառվում օրենքները, եւ դրանք գործում են ոչ թե անձերի, այլ հասարակության համար: Բացի այդ, ներդրողը պետք է վստահ լինի, որ պետության վարած քաղաքականությունը կայուն է, եւ իր շահերն օրենքով պաշտպանված են: Փոքր ու միջին բիզնեսի զարգացումը պետության կայունության հենասյունն է, այս ճյուղի ճիշտ զարգացման դեպքում պետությունը ցնցումներ չի ապրի:

Պրն Բաբայան, Դուք խոսում եք երկրի զարգացումից, բայց գաղտնիք չէ, որ կոռուպցիան իր ուրույն տեղն է զբաղեցնում հասարակությունում:

-Ապակենտրոնացված իշխանություն ունենալու դեպքում նվազագույնի կհասցվի կոռուպցիայի հավանականությունը: Ինքնըստինքյան կնվազի որեւէ նախարարի կամ բաժնի պետի դերակատարությունը այս կամ այն հարցի լուծման մեջ: Ասել է թե, պաշտոնյան հնարավորություն չի ունենա օրենքը շրջանցելու եւ սեփական հայեցողությամբ որոշում կայացնելու: Տնտեսական ոլորտում օրենքի խախտումներով մենք թուլացնում ենք պետության հիմքերը: Իսկ խախտողները պետք է պատժվեն օրենքի ամբողջ խստությամբ: Թեպետ մեր հասարակությունը արդեն իսկ խորհրդային ժամանակներից ժառանգել է մի այնպիսի հիվանդություն, ինչպիսին է կոռուպցիան, հարկ է օրենսդրական դաշտը բարելավելով դրա դեմ պայքարել օրենքի շրջանակներում:

Ներքին քաղաքականությունն անմիջականորեն առնչվում է արտաքինին: Ինչպիսի՞ն եք տեսնում առաջիկա զարգացումները տարածաշրջանի անմիջական հարեւանների՝ Ադրբեջանի եւ Վրաստանի հետ:

-Վրաստանի հետ պետք է անմիջապես փորձենք բանակցային գործընթաց սկսել երկկողմանի պայմանագրի շրջանակներում, քանի որ կան մի շարք խնդիրներ, որոնցով երկուստեք շաղկապված ենք: Անհրաժեշտ է գալ ընդհանուր եզրակացության, կողմերը պետք է ձերբազատվեն Հարավային Կովկասում այլ պետության ռազմական ներկայության սինդրոմից: Ես կառաջարկեի կողմերին հնարավորություն տալ տարածաշրջանով հետաքրքրված բոլոր պետություններին հետաքրքրության գոտիներ տեսնել առաջին հերթին տնտեսական դաշտում: Պետք է հարավկովկասյան պետությունները գան տարածաշրջանում այլ պետության ռազմահենակետեր չտեղակայելու մասին համաձայնության, վարեն ընդհանուր ռեգիոնալ քաղաքականություն: Այդ դեպքում արդեն կարող ենք մրցակցություն ապահովել տնտեսական դաշտում, լինի դա անմիջապես հարեւան, թե հեռավոր երկիր: Սա, կարծում եմ, ճիշտ կլինի, եւ ավելի կայուն զարգացումներ կունենանք: Չնայած մենք Ադրբեջանի հետ հակամարտություն ունենք, բայց չի բացառվում, որ հենց իր շահերից ելնելով՝ նա էլ ինտեգրվի, ինչն էլ կբերի փոխվստահության՝ Ղարաբաղի հիմնահարցի լուծման վերաբերյալ: Առհասարակ կարծում եմ, որ տնտեսությունը եւ արտաքին քաղաքականությունը շաղկապված են, եւ չի կարելի դրանք տարանջատել: Կողմերը պետք է տնտեսական եւ առեւտրային շահեր ունենան, դա էլ հիմք կհանդիսանա քաղաքական ինտեգրմանը Հարավային Կովկասում:

Աշխարհաքաղաքական զարգացումներից չի կարող անմասն մնալ նաեւ Հայաստանը: Արդյոք նպատակահարմա՞ր եք համարում Հայաստանի անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին:

-Իմ տեսակետն այն է, որ մի ծայրահեղությունից չի կարելի անցնել մյուսին: Առհասարակ, ռազմական բազաներ տեղակայելը Հարավային Կովկասում հավասար է նոր պատերազմի, նոր ազգամիջյան խնդիրների առաջացմանը: Ցնցումներ ապրող տարածաշրջանում, բնականաբար, տնտեսական զարգացում արդեն չի լինի, իսկ դա չի բխում հենց իրենց՝ տարածաշրջանի երկրների շահերից: Այդ պատճառով էլ պետք է տարածաշրջանում ստեղծել մի գոտի, որտեղ պետք է բացառվի այլ պետության ռազմական բազայի տեղակայումը:

Ի տարբերություն հարավկովկասյան երկու պետությունների, որոնք շտապում են անդամագրվել ՆԱՏՕ-ին, մենք, ըստ Ձեզ, համագործակցության ինչպիսի՞ քայլեր պետք է նախընտրենք:

-Ես չգիտեմ՝ ինչ քայլերով են նրանք համագործակցում, բայց գիտեմ, որ մենք իրավունք ենք վերապահում մեզ գործակցել ՆԱՏՕ-ի, Ռուսաստանի, Եվրամիության եւ մի շարք այլ պետությունների ու կառույցների հետ մեր շահերի շրջանակներում: Իսկ ինչո՞ւ ոչ: Ես կարծում եմ, որ երկկողմանի պայմանագրեր պետք է լինեն անվտանգության, մասնագետների պատրաստման, բայց ոչ տարածաշրջանում ռազմական բազայի տեղակայման մասին: Գերտերությունների մրցակցությունը տարածաշրջանում պետք է լինի բացառապես տնտեսական գոտում: Այդ պատճառով պետք է պայմանավորվածության գալ հարավկովկասյան պետությունների ու նախ եւ առաջ Վրաստանի հետ, քանի որ Ադրբեջանն առայժմ չի ցանկանում: Դրանից կշահեն տարածաշրջանն ու այդտեղ ապրող ժողովուրդները:

Հայաստանի եւ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հարաբերությունների զարգացումը ո՞ր ոլորտում եք մեզ համար շահավետ համարում:

-Ես համարում եմ, որ Հայաստանը պետք է երկկողմանի պայմանագրի շրջանակներում համագործակցի ԱՄՆ-ի հետ: Իր հարաբերությունները ինչպես մյուս երկրների, այնպես էլ ԱՄՆ-ի հետ պետք է կառուցի գործընկերության հիմքի վրա:

Ի՞նչ համատեքստում եք տեսնում Հայաստան-Եվրամիություն զարգացումները:

-Այն քայլերը, որոնց մասին ես ասացի ներքին քաղաքականության, հարավկովկասյան պետությունների միջեւ տնտեսության ինտեգրման մասին խոսելիս, ինքնըստինքյան կբերեն հարավկովկասյան ընտանիքի ինտեգրմանը Եվրամիությանը, համարյա թե նույն մեխանիզմներով, բայց փոքր-ինչ այլ օրենսդրական փոփոխություններով: Ճիշտը դա է, քանի որ Եվրամիությունը Հարավային Կովկասը դիտարկում է որպես մեկ միավոր, մենք պարտավոր ենք առաջին հերթին իրար հետ ինտեգրվելու: Խնդիրն այն է, արդյոք ցանկանո՞ւմ ենք, որ այդ ընթացքը սահուն լինի, թե՞ նոր հակամարտությունների դաշտ ենք ստեղծում:

Պրն Բաբայան, ինչպե՞ս եք տեսնում Հայաստան-Թուրքիա փոխհարաբերությունները:

-Թուրքիան մեր հարեւանն է, մենք նրան ընդունում ենք որպես անկանխատեսելի պետություն, բայց եկել է պահ, երբ պետք է վերանայենք մեր հայացքները եւ չառաջնորդվենք զգացմունքներով: Նոր սերունդը հարցը պետք է այլ կերպ դնի, աշխարհաքաղաքական զարգացումները ցույց են տալիս, որ կարելի է այնպես գործել եւ այնպիսի քաղաքականություն վարել, որպեսզի Թուրքիան վերացնի շրջափակումը՝ բացելով ցամաքային ճանապարհները: Ցեղասպանությունը թեպետ փաստ է, բայց դրա ճանաչումը նախապայման չեմ համարում այդ երկրի հետ հարաբերություններ սկսելու համար:

Տարածաշրջանային ամենամոտ հարեւաններից է նաեւ Իրանը: Այդ երկրի հետ է՞լ փոխգործակցության առաջնահերթությունը տալիս եք տնտեսական ոլորտին:

-Անշուշտ, Իրանն էլ, Թուրքիան էլ տարածաշրջանում ունեն իրենց շահերը: Ճիշտ քաղաքականություն վարելով՝ Իրանը պետք է տնտեսական դաշտում մրցակցի: Նա մեր հարեւանն է եւ հարավային դարպասը, եւ մենք չպետք է վարենք նրա շահերին խոչընդոտող քաղաքականություն: Առհասարակ պետք է այնպիսի քաղաքականություն վարենք, որը չհակասի մեր բոլոր հարեւանների շահերին:

Վերադառնալով ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը…

-…Նախ համամիտ չեմ «ղարաբաղյան հակամարտություն» բնորոշմանը, ղարաբաղյան հիմնահարցը համահայկական հիմնախնդիր է, այսինքն՝ բոլոր հայերի՝ անկախ նրանից, թե որտեղ է ապրում հայը: Խնդրի կարգավորումը այսօր իրականացվում է բանակցություններով, եւ չէի ցանկանա բանակցությունների մասին հայտնել իմ կարծիքը: Կարող եմ ավելացնել, որ խնդրի քաղաքական կարգավորման նոր ուղիներ պետք է ընտրել:

-Դուք ասացիք, որ տնտեսական դաշտում ինտեգրումը Ադրբեջանի հետ կստեղծի փոխվստահության մթնոլորտ:

-Ես կարծում եմ, որ առանց փոխվստահության, ինտեգրման հարցի լուծման մեխանիզմ չկա: Մնացած բոլորը, իմ կարծիքով, պարզապես, այսպես ասած, ժամանակ շահելու միջոց են:

-Իսկ պնդումներն այն մասին, որ բանակցությունների կողմ պետք է դառնա ԼՂՀ-ն…

-Նորից եմ կրկնում, չէի ցանկանա անընդհատ շոշափել ԼՂՀ հարցը: Կա մի պարզ ճշմարտություն. դա պետք է բխի առաջին հերթին Ղարաբաղի բնակչության շահերից: Եթե բանակցում ենք հանուն բանակցությունների, սա այլ խնդիր է: Ես կարծում եմ՝ ճիշտը Ստեփանակերտ-Բաքու երկխոսությունն է: Ճիշտ ճանապարհը սա է: Իմ կարծիքով, բանակցային գործընթացում փակուղիների կամ խոչընդոտների պատճառը հենց այն է, որ պաշտոնական Ստեփանակերտը բանակցային կողմ չէ:

Ի պատասխան ադրբեջանցիների՝ պատերազմական գործողություններ վերսկսելու սպառնալիքներին, մենք հայտարարում ենք, թե պատրաստ ենք արժանի հակահարված տալու:

-Արժանի հակահարվածը ռազմի դաշտում է երեւում, մեր ռազմական գերատեսչությունը պետք է ամենօրյա քրտնաջան ծառայություն տանի այդ ուղղությամբ: Ամեն ինչ անի, որ հարցը դրան չհասնի, ու հակառակորդը նման «ախորժակ» չունենա, այլ իրեն զսպված պահի ու չփորձի ուժի դիրքերից խոսել: Եթե մեր ռազմական գերատեսչությունը կարողանա դա ապահովել, ապա ամեն ինչ կտեղափոխվի քաղաքական դաշտ: Ես կարծում եմ, որ առանձին դեպքերում, պետք է հանրությանը տեսանելի դարձնել ռազմական գերատեսչության իրական հնարավորությունները: Այլ ոչ թե սպասենք՝ պատերազմը սկսվի, հազարավոր զոհեր տանք, հետո ապացուցենք, որ կարող ենք հակահարված տալ: Ավելացնեմ նաեւ, որ մենք կարողացել ենք պատերազմը դադարեցնել առանց երրորդ ուժի, պետք է նաեւ կարողանանք կանխել այն առանց երրորդ ուժի:

«Իրավունք», թիվ 95, 2004 թ.

100 ՕՐ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԻ ՊԱՇՏՈՆՈՒՄ

«ԼՂՀ»  կոչվող նավը միասին պիտի տանենք ցանկալի նպատակին

Ստեփանակերտի քաղաքապետի կարգավիճակով 100 օր  պաշտոնավարելու կապակցությամբ Էդուարդ Աղաբեկյանը դեկտեմբերի 9-ին մամլո ասուլիս հրավիրեց: 100 օրվա արածի ու ավելի շատ  անելիքի մասին խոսք գնաց մոտ 2 ժամ տևած հարցուպատասխանի ընթացքում:

Քաղաքապետը նախ իր շնորհակալությունը հայտնեց բնակչությանը` ընտրություններին ակտիվ մասնակցելու համար, և հետընտրական գործոններից զերծ համագործակցություն խոստացավ:

Հարցերի տարափը սկսվեց 2005 թվականի համայնքի բյուջեի մասին հարցով:  Արդյո՞ք նոր բյուջեն համայնքի խնդիրները լուծելու հնարավորություն կտա:  Էդուարդ Աղաբեկյանն ասաց, որ կուտակված խնդիրներն այնքան  բազմաշերտ են, որ դրանց վերջնական լուծումը միանգամից հնարավոր չէ:  Համայնքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման  մեկամյա ծրագիր է մշակված, ուստի քայլ առ քայլ պիտի հասնել ցանկալի կետին: Իսկ 2005-ի բյուջեի առանձնահատկություններից քաղաքապետը նշեց այն, որ հողի հարկի և գույքահարկի հավաքագրումն  անցնում է համայնքի իրավասությանը, ինչը սեփական եկամուտների  աճ է նախանշում: Այսպես, եթե գույքահարկի տարեկան կատարողականը նախկինում 30-31 միլիոն էր, այս տարի նախատեսվում է այդ թիվը հասցնել 62 միլիոնի: Աճ է կանխատեսվում նաև հողի հարկի գանձման ոլորտում: Հանրապետության տնտեսության համախառն ներքին արդյունքի աճին զուգընթաց պետությունից հատկացվող գումարների ավելացում է նախատեսվում: Սա հիմք է տալիս ենթադրելու, որ 2005-ին առկա սոցիալ-տնտեսական հարցերը որոշակիորեն կլուծվեն:

100 օրվա աշխատանքից  քաղաքապետը առանձին կետեր չառանձնացրեց: Աշխատանք է տարվել բաժինների հետ, քաղաքի առօրեական հոգսերին վերաբերող խնդիրներ են լուծվել: Մշակվել են մի շարք ծրագրեր, քաղաքապետարանի աշխատանքի ուղղությունների առաջնահերթություններն են որոշվել: 100 օրվա ընթացքում 500-ից ավելի մարդ է ընդունելության եկել: Հիմնական դիմումները վերաբերում էին  բնակարանային հարցին: «Պատերազմից 10 տարի  հետո 154 զոհված զինծառայողի, 123 հաշմանդամ զինծառայողի  ընտանիք առ այսօր բնակարանային չլուծված խնդիր ունի: Նրանց այսօրվա կացարանները  ինձ վրա ճնշող տպավորություն են թողել»,- խոստովանեց քաղաքապետը: Հարցը պիտի լուծվի: Պաշտպանության նախարարության օժանդակությամբ 100-150 միլիոն դրամի շրջանակներում միջոցներ պիտի հատկացվեն բնակարաններ գնելու համար: Մոտակա երկու տարում նախատեսվում է 30-40 բնակարանոց երկու բնակելի շենքի կառուցում:  2005-ին, նոր բյուջեն հաստատելու դեպքում,  բնակելի շենք կկառուցվի Թումանյան փողոցում` մշակույթի և երիտասարդության պալատի հարևանությամբ: Ծրագրվում է նաև  22-ից 36 բնակարանոց  շենքի կառուցում Ստեփանակերտի լուծարված ճտահանման կայանի տեղանքում: Կապիտալ շինարարության ծրագրով նախատեսվում է ևս մեկ շենքի  կառուցում  Ազատամարտիկների փողոցում: «Բարոյական կլինի, որ նշված միջոցառում-ներն ուղղորդվեն սոցիալապես խոցելի մարդկանց բնակարանային հարցի լուծմանը: Ի տարբերություն աճուրդի հանված  նորակառույցի, որի շինարարության մեջ ներդրված միջոցները և աճուրդի արդյունքները իրար հետ չեն խոսում /28 բնակարանից 6-7-ն է վաճառվել/, այս նախագծերի իրականացումը ուղղակի անհրաժեշտություն է բնակչության համար»,- նշեց Էդ. Աղաբեկյանը:

Խոսվեց նաև  ծայրամասային փողոցների մասին: «Ունենք փողոցներ, որոնց վիճակը  գյուղական ճանապարհներից վատթար է»,- խոստովանեց քաղաքապետը և ընդգծեց բարեկարգումը կենտրոնից դեպի ծայրամասեր  ուղղորդելու անհրաժեշտությունը: Օրակարգում է Ուլուբաբյան փողոցի ասֆալտապատումը, ընդհուպ մինչև 9-րդ դպրոցի դարպասները: 2005-ին 300-350 միլիոն դրամի չափով  գումար է նախատեսվում փողոցների բարեկարգման համար: Ծրագրում  է Մխիթար Սպարապետի, նախկին Կոմսոմոլսկայա,  8-րդ դպրոցի խաչմերուկից  Գրիգոր Լուսավորիչ փողոցի շարունակության  բարեկարգումը: Հաշվի առնելով, որ բարեկարգման ենթակա փողոցների հարցը փուլ առ փուլ պիտի լուծվի, քաղաքապետարանը  մշակում է եռամյա ծրագիր, որի շրջանակներում բնակչությունը տեղյակ կպահվի կոնկրետ ժամանակահատվածում  իրականացվելիք  աշխատանքներին:

Արդեն վերանորոգված կենտրոնական փողոցների վրա տարվող կրկնակի աշխատանքի մասին հարցին քաղաքապետը պատասխանեց, որ դրանց վրա միջին հաշվով 15 տարի կապիտալ շինարարություն չպիտի տարվի, սակայն պատկերն այնպիսինն է, որ 4 տարի առաջ բարեկարգված  փողոցը կրկին քանդվում է` ջրատարների  կամ այլ խողովակների  անորակության պատճառով: «Սա անպատասխանատվության արդյունք է: Մի քանի մարդ մեր հաշվին մի գիշերվա մեջ ուզում են հարստանալ»,- այսպես մեկնաբանվեց իրավիճակը:

Այսպես կոչված «Կոլցևոյ»  հրապարակի վերաբերյալ հարցին քաղաքապետը պատասխանեց, որ դիմել է պատկան մարմիններին` համապատասխան փաստաթղթեր ստանալու համար, սակայն մինչ այսօր պատասխան չի ստացել: Ավտոկայանի տեղափոխման նկատմամբ քաղաքապետի վերաբերմունքը հիմնականում բացասական  է: Նախագիծը թեև հարմար է, բայց ճիշտ չի ընտրվել տեղափոխման  ժամկետը: Իսկ ընդհանրապես, տեղափոխե՞լ ավտոկայանը, թե՞ ոչ հարցին պատասխանելուց առաջ, ըստ նրա, պիտի հարցնեին  բնակիչների կարծիքը՝ գտնում է նա:

Հարց եղավ նաև ապօրինի շինությունների ճակատագրի վերաբերյալ: Հարցի լուծումը  քաղաքապետը իրավական դաշտում է տեսնում: Սուբյեկտիվ գործոնի դերը պիտի իջեցվի: ԱԺ-ի կողմից ընդունվել է ինքնակամ կառուցված շինությունների մասին օրենք, որով այդ շինությունների օրինականացման կարգն է հաստատվել: Եթե շինարարությունը քաղաքաշինության  նորմերի խախտմամբ է իրականացվել, այն ենթակա է քանդման:  Անօրեն շինության համար  վարչական օրենսգրքով տույժ-տուգանք է սահմանված: 100 օրում 860 հազար դրամի տուգանք է գանձվել: Քաղաքացին պիտի հասկանա, որ օրինական ճանապարհով կառուցելն ավելի հեշտ է ու էժան:

Անդրադառնալով կոմունալ համակարգի խնդիրներին,  քաղաքապետը նշեց, որ եկող տարի Տորոնտոյի հայ համայնքի միջոցներով  նախատեսվում է Ղայբալուի ավազափակիչի և ջրապարիսպի կառուցումը: Պիտի արդիականացվի  ֆիլտրման համակարգը, թե չէ 60-ականների սարքավորումները ֆիզիկապես ու բարոյապես մաշվել են: Ստեփանակերտ մտնող ջուրը հերիքում է շուրջօրյա ջրամատակարարման համար, սակայն ստացվում է այնպես, որ ջուրը կա, սակայն այն չի հասնում քաղաքացիներին:  Նշված միջոցառումների իրականացման դեպքում ստեփանակերտցին մաքուր ջուր  կստանա: Բարդ է ջեռուցման համակարգի  խնդիրը: Բնակիչները թանկ գների պատճառով  հրաժարվել  են  ընդհանուր ջեռուցման համակարգից: Կաթսայատներն  ապամոնտաժվում են: Եթե այսպես շարունակվի, ծանր իրավիճակի առաջ կկանգնենք:  Ելքը համայնքի համաֆինանսավորմամբ շենքի  ջեռուցման մեջ է: Կա «Ձմեռ» պետական ծրագիր: Ձմեռնամուտին կատարած աշխատանքները ստուգելու համար քաղաքապետարանում հանձնախումբ է ստեղծվել: Մայրաքաղաքի 14 դպրոցից  9-ը ջեռուցվում է, 4-ը փայտով է տաքացվում: Անմխիթար վիճակ է թիվ 1 դպրոցում:

Քաղաքապետարան-բնակիչներ կապի վերաբերյալ  Էդուարդ Աղաբեկյանը նշեց, որ 3 ամսում 853 նամակ է ստացվել:  Բոլոր նամակներին  անխտիր (անկախ այն բանից՝ պատասխանը դրակա՞ն է թե՞ ոչ) պատասխան է տրվել: Ավելորդ քաշքշուկներից խուսափելու   հանձնարարականներ է տրված բաժիններին: Ի դեմս քաղաքապետարանի՝ քաղաքացին պիտի տեսնի իր իրավունքի պաշտպանին: Էդ. Աղաբեկյանը կարևորեց լրատվամիջոցների աշխատանքը բնակչության հետ հետադարձ կապի, քաղաքապետարանի աշխատանքներում տեղ գտած  թերացումների վերհանման գործում:

Լրագրողները հարցրին նաև քաղաքապետի ու գործող իշխանությունների հարաբերությունների մասին: Նորընտիր քաղաքապետը նշեց, որ շրջող ասեկոսությունների աղբյուրն իշխանության առաջին դեմքերը չեն, դա մանր և միջին տրամաչափի չինովնիկների գործն է:  Ոչ մի խնդիր հանրապետության նախագահի և գործադիր իշխանության հետ չի ծագել՝ ընդգծեց նա. «Համենայն դեպս, նրանք համագործակցության պատրաստակամություն են հայտնել: Ուզենք թե չուզենք՝ «ԼՂՀ»  կոչվող նավը միասին պիտի տանենք ցանկալի նպատակին ու պետք է այնպես անենք, որ այն  խութերից չերերա»:

Մարինե  ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ԱԼՈ՛, ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵ՛Ր…

Ինչպես հայտնի է՝ հաց բաժանողները պետք է հատուկ համազգեստ հագնեն: Բայց այդ մի քանի օրերին, որ շրջեցինք քաղաքում,  այդպես էլ հաց բաժանողների մեջ համազգեստով մարդ չտեսանք: Գո՞ւցե չար պատահականությամբ բոլոր հաց բաժանողների համազգեստները նույն օրն էին կեղտոտվել և միևնույն օրը նրանք բոլորն էլ լվացել էին իրենց համազգեստները:

Ի՞նչ ասենք. ձմեռ է, ցուրտ է, շորերն էլ ուշ են չորանում:

Հ.Գ. Այս նկարում մեքենան «անտեր» է, որովհետև հաց բաժանող «տղան» քիչ էր մնում խլեր ու ջարդեր մեր ֆոտոխցիկը՝ սպառնալով, որ եթե մենք նկարենք նրան, ինքը «ստիպված կլինի ուրիշ ձևով խոսել մեզ հետ»:

Ինչևէ, մեքենան ավելի շատ բան է ասում, քան տերը կարող էր պատկերացնել:

Վերջինս նաև համոզում էր մեզ, որ իր հատուկ  համազգեստը կեղտոտվել է  և լվանալու կարիք ունի, բայց դրա փոխարեն կարող է մեզ հազար տեսակ բժշկական փաստաթուղթ ցույց տալ…

ԱՌԱՋԻՆ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄԸ՝  2005 ԹՎԱԿԱՆԻ ՊԵՏԲՅՈՒՋԵԻ ՇՈՒՐՋ

Պահուստային ֆոնդն ավելացվում է 200 մլն. դրամով, իսկ ֆոնդի ծախսման մանրամասները հանրությանը մնում են անմատչելի 

2005թ. ԼՂՀ պետբյուջեի նախագիծը կառավարությունն ԱԺ առաջին ընթերցմանը կներկայացնի դեկտեմբերի 22-ի նիստին, իսկ մինչ այդ՝ դեկտեմբերի 6-ին անցկացվեց առաջին քննարկումը՝  խորհրդարանական հանձնաժողովների եւ խմբակցությունների ղեկավարների մասնակցությամբ: Նպատակը  նախագիծն ամբողջությամբ պատգամավորների ուշադրությանը ներկայացնել էր եւ նրանց կարծիքներն  ի գիտություն ընդունելը:  Ֆինանսների նախարար Ս. Թեւոսյանը, ներկաներին իրազեկելով հաջորդ տարվա համար նախատեսված թվային ցուցանիշներին, մասնավորապես շեշտեց, որ 2005-ի բյուջեն կազմելու է 22 միլիարդ դրամ, միջպետական վարկը՝ 13,5 միլիարդ:  Սեփական եկամուտների ավելացման շնորհիվ հնարավորություն կընձեռվի նախորդ տարվա համեմատությամբ ավելի շոշափելի գումարներ հատկացնել կրթության, մշակույթի, առողջապահության, գյուղատնտեսության բնագավառներին:  Նախատեսվում է ուսուցիչների աշխատավարձի բարձրացում՝ 65 տոկոսով, երկու գիշերօթիկ դպրոցների բացում՝ Աջափնյակում եւ Շուշիում: Հնարավորություն կլինի հոգալու դպրոցների վերանորոգման ծախսերը: Մշակույթի ոլորտի աշխատողների աշխատավարձը, ըստ նախագծի, կբարձրացվի 15-25 տոկոսով, որոշակի գումարներ կնպատակաուղղվեն պատմաճարտարապետական հուշարձանների վերականգնմանն ու պահպանմանը: Առողջապահության համակարգում, ֆինանսների նախարարի խոսքերով, առաջին անգամ գումարներ կհատկացվեն ժամանակակից սարքավորումների, ինչպես նաեւ պետպատվերի ձեւավորման նպատակով գործակալություն ստեղծելու ուղղությամբ: Այս ոլորտի աշխատողների աշխատավարձին եւս հավելումներ են նախատեսվում: Բյուջեի նախագծով գումարներ են հատկացվում նպաստների ու կենսաթոշակների բարձրացման ուղղությամբ: Նշվեց արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, շինարարության ոլորտներում կատարվելիք ներդրումների ծավալը: Չնշվեց  կառավարության պահուստային ֆոնդին հատկացվելիք գումարի չափը, սակայն հայտնի է, որ նախորդ տարվա համեմատությամբ այդ թիվն աճել է 200 միլիոնով՝ կազմելով 500 միլիոն դրամ:

Պատգամավորները կառավարության անդամներին կոչ արեցին  ուշադրությունն սեւեռել ոչ միայն մայրաքաղաքի կամ շրջկենտրոնների զարգացման, այլ նաեւ  գյուղաբնակչության կենցաղային պայմանների բարելավման, գազամատակարարման, ճանապարհների բարեկարգման հիմնահարցերի վրա:  Կարեւորվեց գյուղերում կրթական եւ առողջապահական համակարգի բարելավման հիմնահարցի լուծումը: Վ. Աթանեսյանն իր ելույթում նույնիսկ  ծայրամասային գյուղերի «ռեանիմացիայի» խնդիր դրեց՝ ասելով, որ  եթե ժամանակին միջոցներ չձեռնարկվեն,  ապա դրանք կհայտնվեն քարտեզից վերանալու վտանգի տակ: Վ. Բալայանը խոսեց Մարտունու շրջանի Ննգի եւ Բերդաշեն գյուղերում վերանորոգչական աշխատանքներ իրականացնելու անհրաժեշտության մասին: Գյուղի թեմայից անցնելով հանրապետության էներգոհամակարգին՝ ընդգծեց, որ ժամանակն է՝ մտածելու էներգետիկ կախվածության մասին: Իսկ դրան կարելի է հասնել փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կառուցման միջոցով:

Պատգամավոր Մաքսիմ Միրզոյանը, արծարծելով վերաբնակեցման խնդիրը, շեշտեց, որ մոռացության է տրվել մեր պայքարի հիմնական նպատակը: Մինչ այսօր մեր կառավարության կողմից մշակված չէ հստակ ծրագիր՝ վերաբնակեցում իրականացնելու ուղղությամբ, իսկ 800 մլն. դրամով, ինչը նախատեսված է հաջորդ տարվա համար, նման խնդիր լուծելն  անհնար է: Եվ ապա, շարունակելով  միտքը, պատգամավորը հիշեցրեց վերաբնակեցման գոտիներում մարդկանց զբաղմունք չունենալու փաստը: Նշվեց, որ այսօրվա դրությամբ քիչ չէ Արցախ տեղափոխվել ցանկացողների թիվը, սակայն նրանց կյանքի համար նվազագույն պայմաններն անգամ ապահովված չեն: Ստացվում է՝ երկրի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող խնդրի՝ վերաբնակեցման բովանդակությունը մեզ մոտ աստիճանաբար կորցնում է իր իմաստը:  Մ. Միրզոյանի եւ նրա մի խումբ գործընկերների մտահոգությունն էր հարուցել Թուրքմենիայից վերադարձած մեր հայրենակիցների՝ Արցախը լքելու պատրաստակամությունը:

Ներկաների ուշադրությանն արժանացավ բանակի բարձր սպայական կազմին տրամադրված հողատարածքների պետական գրանցման եւ հարկման հարցի շուրջ պատգամավոր Ալյոշա Գաբրիելյանի ծավալած խոսակցությունը: Վարելահողերի գերակշիռ մասը հարկային դաշտից դուրս է գտնվում: Այս ոլորտում թույլ տրվող անօրինությունների մասին խոսվել է նաեւ անցյալ տարի, որի արդյունքում, ստեղծվել է համապատասխան հանձնաժողով եւ, Ա. Գաբրիելյանի վկայությամբ,  մոտ 7000 հեկտար հողատարածք բերվել է հարկային դաշտ: Սակայն դա չնչին թիվ է՝ ներկայումս բարձրաստիճան զինվորականների կողմից մշակվող, բայց չգրանցված  տարածքների չափի համեմատությամբ: Հողերի մշակման հարցը դիտարկելով այլ տեսանկյունից՝ պատգամավորը նշեց, որ այս տարվա բյուջեով գյուղատնտեսությանը տրամադրվում է մոտ 600 մլն. դրամ վարկ, սակայն գործադիրի կողմից չի մատնանշվում վարկերի տրամադրման հստակ մեխանիզմ, որը մատչելի կլինի բնակչության միջին եւ ցածր խավերին: Փաստն այն է, որ վարելահողերից կարողանում են օգտվել միայն որոշակի կարողության տեր մարդիկ, ինչը եւ տեղիք է տալիս  սոցիալական անարդարությունների: Շարքային գյուղացին դուրս է մնում այս գործընթացից՝ վարկի դիմաց գրավ դնելու միջոցներ չունենալու  պատճառով: Այս ուղղությամբ կառավարությունը պետք է լուրջ մտածի:

Պատգամավոր Էդուարդ Աղաբեկյանն անդրադարձավ տեղական ինքնակառավարման համակարգին՝ վերջինիս զարգացումը դիտարկելով պետության ապագայի հանդեպ ժողովրդի վստահության ամրապնդման տեսանկյունից: Կառավարությունը չպիտի ժլատ գտնվի համայնքների պահպանման ու զարգացման նպատակով համապատասխան դրամական միջոցների տրամադրման հարցում: Բացի այդ՝  նա առաջարկեց նաեւ բյուջեի նախագծում ավելացնել գիտության բնագավառին տրամադրվելիք գումարի չափը: Ս. Թեւոսյանը քաղաքապետի ելույթին ի պատասխան՝ ասաց, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինների զարգացման վերաբերյալ ծրագիր ներկայացնելու պարագայում գործադիրը չի խուսափի դրա քննարկումից:

Մեզ, անշուշտ, հետաքրքրում էր, թե արդյո՞ք  կառավարությունը փոխել է իր մոտեցումը՝ մայրաքաղաքի գալիք տարվա բյուջեն մշակելու հարցում, եւ եթե կա դրական տեղաշարժ նախորդ տարիների համեմատ, ապա ինչպիսի՞ նոր հնարավորություններ են ընձեռվում՝ բնակչության սոցիալ-տնտեսական խնդիրները լուծելու համար: Էդ. Աղաբեկյանը, որպես նորություն, հաղորդեց, որ Ստեփանակերտ համայնքի  2005 թ. բյուջեն ունի որոշակի առանձնահատկություններ այն առումով, որ հողի հարկից եւ գույքահարկից գոյացած գումարներն անցնում են համայնքի իրավասությանը: Արդյունքում, չնայած տեղի է ունենում սեփական եկամուտների ավելացում, սակայն, ինչ խոսք, եղածը բավարար չէ մայրաքաղաքի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման համար: Նա հույս հայտնեց, որ 2006 թ. բյուջեն գուցե ավելի իրատեսական կլինի:

 Վարելահողերի գերակշիռ մասը հարկային դաշտից դուրս է գտնվում: Այս ոլորտում թույլ տրվող անօրինությունների մասին խոսվել է նաեւ անցյալ տարի, որի արդյունքում ստեղծվել է համապատասխան հանձնաժողով եւ, Ա. Գաբրիելյանի վկայությամբ, մոտ 7000 հեկտար հողատարածք բերվել է հարկային դաշտ: Սակայն, դա չնչին թիվ է՝ ներկայումս բարձրաստիճան զինվորականների կողմից մշակվող, բայց չգրանցված  տարածքների չափի համեմատությամբ:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ԻՆՉՊԵՍ Է ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՏՐՎՈՒՄ ԺՈՂՈՎՐԴԻՑ

Ներքին կյանքի «օլիգարխացման» հետեւանքները վտանգավոր են առաջին հերթին իշխանության համար 

ԼՂՀ խորհրդարանը վերջերս կարեւոր քայլ կատարեց երկրում քաղաքական դաշտի կայացման ուղղությամբ` մտցնելով համամասնական եւ մեծամասնական խառը համակարգ: Այս քայլը համամասնական ընտրակարգի անցնելու ճանապարհի սկիզբն է, ինչը կնպաստի քաղաքական ուժերի կայացմանը: Սակայն օրենքն ընդունելը միակ անհրաժեշտ պայմանը չէ, եւ անհրաժեշտ է քաղաքական կամք` այն կյանքի կոչելու համար, այլապես օրենքը կարող է շուռ գալ բուն ժողովրդավարական գործընթացների դեմ: Դրա միտումները կարծես թե նկատվում են: Արդեն այն փաստը, որ որոշ «օլիգարխներ» սկսել են զբաղվել «կուսակցական շինարարությամբ», վկայում է, որ երկրում ստեղծվում է վտանգավոր նախադեպ: Բանն այն է, որ այդ կարգի կազմակերպությունները սովորաբար ստեղծվում են իշխանությունների քաղաքական որոշման արդյունքում, որը հետագայում ունենում է հետեւյալ ընթացքը: Նախ, այդ կարգի կազմակերպությունների առջեւ խնդիր է դրվում ամեն գնով մտնել խորհրդարան: Այս նպատակի իրագործման համար խտրականություն չի դրվում որեւէ միջոցի հանդեպ` սկսած ընտրակաշառքից, վերջացրած նախընտրական վարդագույն խոստումներով, որոնք հետագայում չեն կատարվում եւ չեն կարող կատարվել: Այդ խավի առջեւ խնդիր է դրվում հասարակությանը մեկուսացնել իշխանության ձեւավորման գործընթացից եւ երկրի կյանքին մասնակցությունից: Կատարելով քաղաքական առաջադրանքը, գաղափարազուրկ կազմակերպության վերնախավը իշխանությունից պահանջում է փոխհատուցում, որը տրվում է հարկային, սեփականատիրական եւ այլ կարգի արտոնությունների ձեւով: Այդ տիպի կազմակերպությունը դառնում է յուրատեսակ բուֆեր ժողովրդի եւ իշխանավորների միջեւ, քանի որ վերոհիշյալ արտոնությունները տրվում են ժողովրդի հաշվին: Ժամանակի ընթացքում այս իրավիճակն ավելի է խորանում, քանի որ սեփականատերերի խավը ավելի ու ավելի մեծ պահանջներ է ներկայացնում իշխանավորներին` հետզհետե ավելի շատ ռեսուրսներ կենտրոնացնելով իր ձեռքերում: Իսկ նրանց կազմավորած պատգամավորական ֆրակցիան եւ գնված մտավորականության մի մասը սպասարկում է նրա շահերը: Այս իրավիճակում, կենտրոնացնելով երկրի նյութական ու քաղաքական ռեսուրսը, այդ խավն, ի վերջո, ճանապարհներ է փնտրում` լեգալացնելու իր դիրքերը, որին իշխանավորները սկսում են օբյեկտիվորեն խանգարել, քանզի իրենք են իրավիճակի պատասխանատուները: Իր հերթին, այդ խավն ամեն ինչ անում է` խուսափելու պատասխանատվությունից, եւ առաջին սլաքն ուղղվում է իշխանավորների դեմ` նրանց վարկաբեկելով ժողովրդի աչքին: Իշխանությունը տեսականորեն հնարավորություն ունի ազդելու դեպքերի նման ընթացքի վրա` դիմելով եւ ստանալով հասարակության աջակցությունը: Սակայն դա գործնականում բացառվում է:

Այս նկարագրված սխեման անվրեպ գործում է հետխորհրդային գրեթե բոլոր երկրներում եւ, ի վերջո, հանգում պետության համար վտանգավոր իրավիճակների: Բանն այն է, որ նման իրավիճակը պահանջում է հանգուցալուծում, որը կարող է կատարվել թե դրսից, թե ներսից, ավելի հաճախ էլ` երկու գործոնների համատեղմամբ: Ուկրաինայի օրինակը միայն բավական է հասկանալու համար, թե որքան վտանգավոր է ներքին կյանքի բոլոր ասպարեզների` տնտեսական, քաղաքական եւ այլ ռեսուրսների մոնոպոլիզացիան: Ուկրաինայում ստեղծվեց մի իրավիճակ, երբ արտաքին ուժերի ակտիվ դերակատարության եւ ժողովրդական զանգվածների բողոքի հզոր ալիքի պայմաններում երկրի արեւելյան մասի օլիգարխները «քցեցին» թե նախագահ Կուչմային, թե նրա թեկնածուին` հանուն իրենց կապիտալի եւ անձնական երաշխիքների: Միաժամանակ, Կուչմայի ստիպված եւ ուշացած բարեփոխումները չազատեցին նրան պատասխանատվության ծանր բեռից: Նույնը կատարվեց Աբխազիայում, Վրաստանում, շուտով նմանատիպ գործընթացներ տեղի կունենան այլ հանրապետություններում եւս:

Պետք չէ առանձնապես խելոք լինել` հասկանալու, թե Ղարաբաղի դեպքում այս գործընթացն ինչ անդառնալի կորուստների կարող է հանգեցնել: Մանավանդ աշխարհաքաղաքական ներկայիս բուռն զարգացումների պայմաններում, որը բնորոշվում է ավտորիտար ռեժիմների փլուզմամբ եւ երկրների սրընթաց ժողովրդավարացմամբ: Նախագահ Ղուկասյանը իր վերջին հրապարակային ելույթներից մեկում նշել էր, թե անթույլատրելի է սեպ խրել իշխանության եւ ժողովրդի միջեւ: Բնականաբար, դա վտանգավոր է պետության համար: Սակայն այդ սեպը հենց այնպես չի խրվում. կան պատմական-քաղաքական զարգացման օրինաչափություններ, կա մարդկության դարերի փորձը, որը պարզել է ժողովրդի եւ իշխանության հարաբերությունների տրամաբանությունը, այդ թվում եւ` թե ինչպես է առաջանում կտրվածությունը: Դա երբեք ժողովրդի մեղքով չի լինում եւ կապված է իշխանության գործունեության հետ՝ ուսուցանում է մարդկության պատմությունը` հնագույն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը:

Հակոբ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Երևան

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՀԱՆԴԻՊԵԼ Է ԱՄԵՐԻԿԱՑԻ ԳՈՐԾԱՐԱՐՆԵՐԻ ՀԵՏ

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախագահ Արկադի Ղուկասյանը նոյեմբերի 8-ի երեկոյան ընդունել է ամերիկացի հայտնի գործարարներ Ջիմ Նորիսին եւ Նիկ Հեյմինգին:

Զրույցի ընթացքում հյուրերը նախագահին ծանոթացրել են Լեռնային Ղարաբաղ իրենց այցի նպատակին: Այն կայանում է նրանում, որ տեղում ծանոթանան ԼՂՀ տնտեսության տարբեր բնագավառներում տիրող իրավիճակին, ուսումնասիրեն հանրապետությունում մասնավոր ձեռնարկատիրության զարգացման համար առկա պայմաններն ու հնարավորությունները` այստեղ տարբեր տնտեսական ծրագրեր իրականացնելու նպատակով: Այդ կապակցությամբ նրանք նախագահին ներկայացրին իրենց նկատառումները` նշելով, որ Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված են բարենպաստ պայմաններ ձեռնարկատիրական գործունեության համար:

Իր կողմից Արկադի Ղուկասյանն ընդգծել է, որ գործարարության զարգացման համար ԼՂՀ-ում համապատասխան օրենսդրական դաշտի առկայությունն է հենց տարբեր արտասահմանյան կազմակերպությունների եւ առանձին գործարարների կողմից Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ օրեցօր աճող հետաքրքրության գլխավոր պատճառը: Խոսելով հանրապետության տնտեսության արդյունաբերական եւ ագրարային սեկտորների հեռանկարային ոլորտների մասին, ինչպիսիք են էներգետիկան,  լեռնահանքային արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսական ապրանքների արտադրությունը, ուրիշ այլ ճյուղեր, նախագահը հույս է հայտնել, որ ամերիկացի գործարարների այցը կնպաստի համագործակցությանը` ԼՂՀ համար ռազմավարական կարեւոր նշանակություն ունեցող տնտեսական զարգացման ուղղությունների շուրջ: Միաժամանակ, նախագահը հավաստիացրել է հյուրերին, որ ԼՂՀ իշխանությունները, նրանց կողմից ցանկություն հայտնելու դեպքում, ըստ ամենայնի կաջակցեն Լեռնային Ղարաբաղում նրանց բիզնեսի ծավալմանը:

ԼՂՀ նախագահին առընթեր տեղեկատվության գլխավոր վարչություն

ԼՂՀ կառավարության նիստը
Ա.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. «2005Թ. ԲՅՈՒՋԵՆ ՈՒՂՂՎԱԾ ԿԼԻՆԻ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎԱՑՄԱՆԸ»

Գլխավորապես երկրի գլխավոր ֆինանսական փաստաթղթի քննարկումներին էր նվիրված նոյեմբերի 29-ին կայացած ԼՂՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարում էր վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը:

«ԼՂՀ 2004թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի նախագիծը ներկայացրեց եւ պարզաբանումներով հանդես եկավ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանը: Հանգամանորեն վերլուծելով փաստաթղթերում ներառվող հոդվածները,  նախարարը համոզմունք հայտնեց, որ նոր տարվա բյուջեն ֆինանսավորվելու է 100 տոկոսով: Համաձայն նախագծի, 2005թ. համախմբված բյուջեն՝ եկամուտների գծով (առանց միջբյուջետային փոխանցումներից ստացվող մուտքերի փոխանցումների) կկազմի 7053.4 մլն դրամ, ծախսերի գծով (առանց միջբյուջետային փոխանցումների)` 14864.3 մլն դրամ: Դեֆիցիտը կազմելու է 14864.3 մլն դրամ: Ընդ որում, համայնքների բյուջեները եկամուտների գծով կազմելու են 1186.0 մլն դրամ, ծախսերի գծով՝ նույնքան դրամ: Այսպիսով՝ ԼՂՀ պետական բյուջեն եկամուտների գծով կազմելու է 6 մլրդ 460 մլն դրամ, ծախսերի գծով նախորդ տարվա՝ 15 մլրդ 249 մլն 140 հազար դրամի դիմաց կկազմի 21 մլրդ 325 մլն դրամ: Հատկանշական է, որ ԼՂՀ-ին տրամադրվող միջպետական վարկի գումարը կկազմի 13 մլրդ 636 մլն 600 հազար  դրամ:

Հիմնավորելով իր տեսակետները 2005թ. համախմբված բյուջեի նկատմամբ, պարոն Թեւոսյանը շեշտեց, որ ակնկալվող եկամուտները թույլ կտան գրեթե բոլոր ոլորտներում տնտեսական ու սոցիալական շոշափելի աճ գրանցել: Համախառն արտադրության աճի տեմպերը կգերազանցեն նախորդ տարիների մակարդակը, անհամեմատ կաճեն ապրանքների արտահանման ծավալները: Ձեռնարկատիրության բնագավառում կառավարությունը կշարունակի լայն աջակցություն ցույց տալ փոքր եւ միջին ձեռնարկատերերին, կիրականացվեն օրենսդրական, հարկային, վարկային ու տնտեսական մի շարք միջոցառումներ` ուղղված ՓՄՁ-ի զարգացմանը: Նախարարի կարծիքով, բյուջեն գլխավորապես  սոցիալական ուղղվածություն կունենա: Առանձնակի ուշադրություն  է դարձվելու այնպիսի ոլորտների, ինչպիսիք են արդյունաբերությունն ու գյուղատնտեսությունը, քաղաքաշինությունը, բնակչության սոցիալական պաշտպանվածությունը, առողջապահությունը, կրթությունն ու մշակույթը:

Ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ 2005թ.  ուսուցիչների աշխատավարձը  աճելու է 65, իսկ առողջապահության համակարգի աշխատողներինը՝ 39 տոկոսով:  Զգալիորեն կբարձրանա նաեւ մշակութային ոլորտի աշխատողների աշխատավարձը: Գալիք  տարվա բյուջեով մեծ գումարներ են նախատեսվում՝ ուղղված բնակչության (մասնավորապես՝ կենսաթոշակների եւ հաշմանդամների) սոցիալական պայմանների բարելավմանը: Ս.Թեւոսյանն ընդգծեց, որ կառավարությունը հետեւողականորեն շարունակելու է տնտեսական բարեփոխումների գործընթացը, կնպաստի նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը, հետամուտ կլինի երկրի համար տնտեսական ու ռազմավարական նշանակություն ունեցող ծրագրերի իրականացմանը:

Իր նկատառումները հայտնելով  2005 թվականի ֆինանսական գլխավոր փաստաթղթի (նախագծի) վերաբերյալ, տնտեսական ու սոցիալական հետագա զարգացման ճանապարհին կարեւորելով նոր տարվա բյուջեի նշանակությունը, վարչապետ Ա. Դանիելյանը նշեց, որ այն ուղղված կլինի բնակչության տնտեսական ակտիվացմանը: Վարչապետը համոզմունք հայտնեց, թե ներկա տեմպերը պահպանելու, կառավարության կողմից որդեգրված տնտեսական, սոցիալական բարեփոխումները հետեւողականորեն շարունակելու դեպքում, նոր տարում հնարավոր կլինի շոշափելի առաջընթաց արձանագրել: Ա.Դանիելյանի խոսքերով, 2005-ի բյուջեն հանրապետությունում լայնածավալ նոր ծրագրերի իրականացման սկիզբը կհանդիսանա: Իսկ 2003-2004թթ. ձեռք բերված եկամուտների եւ տնտեսական աճի բարձր տեմպերի պահպանումն անվերապահորեն կբերի բնակչության եկամուտների, հետեւապես՝ նաեւ ժողովրդի ընդհանուր կենսամակարդակի բարձրացմանը: Նա նշեց, որ 2005-ի բյուջեն լայն հնարավորություն կընձեռի բոլոր ոլորտներում զգալի առաջընթաց ապահովել, մի քայլ եւս առաջ մղել երկրի տնտեսությունը:

Վարչապետ Ա.Դանիելյանի առաջարկությամբ, կառավարությունը  հավանության արժանացրեց «ԼՂՀ 2005թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի նախագիծը եւ այն երաշխավորեց ԼՂՀ Ազգային ժողովի քննարկմանը:

Նիստում համապատասխան որոշումներ կայացվեցին նաեւ օրակարգում տեղ գտած մյուս հարցերի վերաբերյալ, որոնց գերակշիռ մասն առնչվում է հարկային բարեփոխումների գործընթացի շարունակմանը: Կառավարության անդամների կողմից  հավանություն գտավ «Նվազագույն ամսական աշխատավարձի մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագիծը, որի համաձայն, երկրում նվազագույն ամսական աշխատավարձը սահմանվում է 15 հազար դրամ: Գործադիրի մեկ այլ որոշմամբ, հաշմանդամ երեխաներին տրվող ամենամսյա պետական նպաստը` 3 հազարի դիմաց կկազմի 6 հազար դրամ,  երկկողմանի ծնողազուրկ  երեխաներինը՝ 6 հազար դրամ (նախկինում սահմանված 2 հազարի փոխարեն): Նիստում հաստատվեց նաեւ հաշմանդամների սոցիալական պաշտպանության 2005 թվականի տարեկան ծրագիրը:

ԼՂՀ կառավարության մամուլի ծառայություն

Բացահայտում
ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝  ԿՈՌՈՒՊՑԻԱՅԻ ՀՈՎԱՆԱՎՈ՞Ր

2002 թվականից ես զբաղվում եմ ցորենի սերմարտադրությամբ, եւ իմ գործունեությունը հիմնված է հեղինակային իրավունքի վրա: Որպես հեղինակ՝ փորձարկել  եւ վերարտադրել եմ աշնանացան ցորենի ութ տեսակներ:

Նախեւառաջ կցանկանայի ընդգծել, որ Ղարաբաղում աստիճանաբար կյանքի պահանջ է դառնում որակյալ սերմերի օգտագործումը: Այդ նպատակով մեր Ազգային ժողովն ընդունել է «Սերմի մասին» օրենք,  արդյունքում ստեղծվել է սելեկցիոն նվաճումների կենտրոն, որը համակարգում է օրենքի պահանջներին համապատասխան գործառույթներ:

Ներկայումս ԼՂՀ-ում գրանցված են եւս երկու սերմարտադրողներ՝ Հայ-ամերիկյան  գիտական խումբը՝ Վ. Զաքիյանի գլխավորությամբ եւ, այսպես կոչված «Գյուղակադեմիա » ՍՊԸ-ն՝ գյուղնախարարի փաստացի ղեկավարությամբ: Իմիջիայլոց նշեմ, որ այս սահմանափակ պատասխանատվության ընկերությունը գյուղակադեմիա անվանելու փաստն ինքնին սպեկուլյացիա է, որովհետեւ տպավորություն է ստեղծվում, որ այս հիմնարկը ստեղծված է գիտական բարձր ներուժի, խոր մասնագիտական մոտեցումների սկզբունքով, ինչը բոլորովին էլ այդպես չէ:

Մեզ մտահոգող հարցն այն չէ, թե ով ինչ որակի սերմ է արտադրում, քանի որ մեր հանրապետությունն այդ գործընթացի զարգացման նախնական փուլում է դեռեւս գտնվում: Մենք պետք է կարողանանք հասնել հաջորդ  փուլերին, ասել է թե՝  սերմերի վերարտադրությունից անցնենք արտադրության եւ ստեղծենք գիտահետազոտական-սերմնաբուծական կենտրոններ, բավարար գիտական ներուժի վրա հիմնված սելեկցիոն կայաններ:  Այս ճանապարհն, անշուշտ, կապահովի ինտենսիվ գյուղատնտեսության զարգացում, մասնավորապես՝  հնարավորություններ կստեղծվեն՝ բարձրացնելու մի շարք մշակաբույսերի, այդ թվում՝ ցորենի, կարտոֆիլի բերքատվությունը: Ի վիճակի կլինենք ստանալ մեր բնակլիմայական պայմաններին համապատասխան տեսակներ՝ հաշվի առնելով անջրդի հողերը, լեռնային-նախալեռնային գոտիները, տարբեր ագրոֆոններ եւ այլն: Իսկ դրա հիմքը սելեկցիան է: Վերջինիս դերն ավելի է կարեւորվում մեր հանրապետությունում, այն իմաստով, որ ԼՂՀ-ն ագրարային երկիր է:

Բնականաբար, պետությունը պետք է աջակցի  նշված գործընթացին ամբողջությամբ, բայց ոչ թե հովանավորի այս գործով զբաղվող առանձին սուբյեկտների, քանի որ դա հղի է կոռուպցիա հարուցելու, գործընթացը բնականոն՝ ազատ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում զարգացնելուն խոչընդոտելու վտանգով:

Այսօրվա մեր իշխանություններն այս հեռանկարը կամ չեն տեսնում, կամ պարզապես անտեսում են: Կուզենայի կոնկրետ փաստով հիմնավորել ասվածը եւ ցույց տալ, որ տնտեսության զարգացման խոչընդոտների ստեղծումն իշխանությունների կողմից ամենեւին չի կարող մոտեցնել մեզ վերը նշված տնտեսական զարգացման քաղաքականությանը: Խոսքն այն մասին է, որ գյուղնախարարը, ըստ երեւույթին, կառավարությանն է ներկայացրել գյուղատնտեսության վարկային եւս մեկ ծրագիր, համաձայն որի՝ կառավարությունը պետք է տրամադրի ֆինանսներ՝ սերմ գնելու եւ վարկի ձեւով կարիքավոր հողօգտագործողներին հատկացնելու համար: Այդքանն արվել է այն  պայմանով, որ  մեկ կամ երկու տարի հետո գյուղացին մեկ կիլոգրամի դիմաց  վճարի 180 դրամ կամ դրան համարժեք շուկայական գներով ցորեն:

Առաջին հայացքից թվում է, թե կառավարությունը մտահոգված է գյուղացու հոգսերով: Սակայն արի ու տես. կառավարությունն այդ գումարը, որը կազմում է շուրջ 120 միլիոն դրամ, տրամադրել է ծրագիր ներկայացնողին՝ «Գյուղակադեմիա» ՍՊԸ-ին՝ որպես լիցենզավորված սերմ արտադրողի: 2004 թ. շուկայական գներից անհամեմատ բարձր գներով (180 դրամով) սերմ գնելը մյուս մրցակիցներին դնում է ոչ շահեկան վիճակի մեջ: Սրանով գործադիրն արհեստականորեն իր մենաշնորհն է հաստատում բնագավառում, ինչն անթույլատրելի է՝ վերջինիս զարգացումն ապահովելու տեսանկյունից:

Մյուս կողմից՝ կառավարությունը խախտել է գործող օրենքները, որոնց համաձայն՝  գնումները պետական բյուջեից պետք է կատարվեն Գնումների պետական վարչության կողմից՝ սահմանված կարգով: Վերջինս սահմանում է, որ պետք է հայտարարվի մրցույթ սերմարտադրողների միջեւ՝ ծրագիրն իրականացնելու համար: Մրցույթում հաղթող պիտի ճանաչվի նա, ով ի վիճակի կլինի ամենացածր գներով եւ ամենալավ պայմաններով, գուցե նաեւ ճանապարհածախսն իր վրա վերցնելով՝ սերմացուն հասցնի գյուղացուն: Իսկ այժմ գյուղացու գլխին փաթաթել են միայն մի տեսակի սերմ, որն առաջարկվել է գյուղնախարարի կողմից՝ առանց հաշվի առնելու հողերի ջրովի թե անջրդի լինելը, լեռնային, նախալեռնային թե տափաստանային գոտիները, ինչպես նաեւ միջին, աղքատ եւ հարուստ ագրոֆոնները: Նույնիսկ նախարարը մինչ այսօր չի տեղեկացրել գյուղացիներին, որ ցանքսի տեխնոլոգիայի կարեւոր պարամետրերից մեկն էլ այն է, թե նախկինում տվյալ տարածքում ինչ է եղել ցանված, որից էլ իր հերթին կախված է տեսակի ընտրությունը: Վերը նշված պահանջները պահպանվում եւ վերահսկվում են հետխորհրդային տարածքի ցորեն արտադրող պետություններում:  Ցավոք սրտի, գյուղնախարարն այս ամենը հասկանալով՝ բացառապես իր սեփական հողատարածքում է պահպանում նշված պահանջները: Ինչպե՞ս անվանենք նրա վարքագիծը. մրցակցության վա՞խ,  թե՞ չկամություն: Եթե մրցակցության վախ, ապա Հայաստանում եւ Ղարաբաղում ցորենի պահանջարկի կեսն է միայն արտադրվում առ այսօր: Ցորեն արտադրողներն իրար հետ մրցակցելու խնդիր չունեն: Ուրեմն…

Հետաքրքիր է՝ այս մասին ի՞նչ են խորհում հանրապետության նախագահն ու վարչապետը: Նրանք տեղյա՞կ են, թե՞ ոչ: Եթե այո՝ վատ է, եթե ոչ՝ ավելի վատ: Ուրեմն, սա՞ է մեր իշխանությունների դեմքը:

Ինքս ինձ հարց եմ տալիս՝ ո՞րն է կոռուպցիա կոչվածը եւ ի՞նչ է մաֆիան: Եվ ինքս փորձում եմ պատասխանել հարցին՝ արդյո՞ք  կոռուպցիա չէ վերոնշյալ գործարքը, արդյո՞ք մաֆիոզի չեն գործարքի կազմակերպիչները, մեր օրերում, այսպես կոչված, փող «դաբիվատ անողները»: Եթե նրանք ի զորու են եղել նման  ճանապարհով փող կորզել իրողություններին անտեղյակ մարդկանցից, ապա միանշանակ կարելի է ենթադրել, թե ինչ որակի սերմ է գյուղացու վզին փաթաթվել: Երաշխիքների հարցը նման պարագայում դուրս է օրակարգից:

Առայժմ բավարարվելով վերը շարադրվածով՝ ընդամենը կարող եմ հավելել, որ պատրաստ եմ ավելի մանրամասն տեղեկություններ տրամադրել բոլոր նրանց, ովքեր առնչվել են այս գործարքին: Դեռ ավելին՝  իմ քաղաքացիական պարտքն եմ համարում զանգվածային լրատվության միջոցներով պարբերաբար հանրության դատին ներկայացնել մեր կյանքի ամենատարբեր բնագավառներին վերաբերող փաստացի  ապացույցներ, վերլուծություններ, որոնք վկայում են այս իշխանությունների ձախողված քաղաքականության մասին, որ իրականում նրանք իրենց սպառել են, հետեւաբար չեն կարող մեր ժողովրդին առաջնորդել դեպի մեր վերջնական նպատակը:

ՄԱԿ-ի սահմանումը կոռուպցիայի մասին. «Կոռուպցիան պետական իշխանության չարաշահումն է՝ անձնական օգուտների նպատակով»:

10 դեկտեմբերի, 2004 թ.

Վահան ԲԱԴԱՍՅԱՆ

Խմբագրության կողմից. Հավատարիմ մնալով մեր որդեգրած սկզբունքներին եւ առաջին հերթին՝ անաչառությանը, պատրաստակամություն ենք հայտնում խնդրո առարկայի շուրջ ընթերցողին ներկայացնել նաեւ «Գյուղակադեմիա» ՍՊԸ-ի եւ կառավարության տեսանկյունները:

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԸՆԿԵՐՈՋՍ 

Բարև, Ռուբեն ջան:

Ուզում եմ մի հարցի շուրջ կիսվել քեզ հետ և հուսով եմ, որ կհասկանանք իրար: Սույն՝ առաջին հայացքից անիմաստ ու ջանջալ նախաբանը պայմանավորված է թեմայի նրբանկատությամբ և մի շարունակական թյուրիմացությամբ, որը պարզապես հոգեհան է արել արդեն:

Ուրեմն՝ սկսենք, եղբայր:

Զարդուշտ Ալիզադեն «Երրորդ ուժ»-ում թբիլիսյան համաժողովի մասին պատմելիս մանրամասնում է.

«Կոնֆերանսի մասնակից Ռուբեն Մեհրաբյանը, որը պաշտոնաթող զինվորական բժիշկ է, համարձակություն ունեցավ ասել, որ ՀՀ-ն պետք է փոխի իր տարածաշրջանային քաղաքականությունը, որ իրենց համար ավելի կարևոր է Ղարաբաղի հայերի անվտանգության երաշխիքների ապահովումը, քան այդ հողին տիրապետելը: Նա նաև ասաց, որ երբ որևէ մեկը Հայաստանում խոսում է Ադրբեջանի հետ հաշտվելու օգտին՝ ԼՂՀ հայ բնակչության համար պահանջելով սոսկ անվտանգության երաշխիքներ, անպայման Բաքվում, օրինակ՝ խորհրդարանում կամ նախագահական նստավայրում, ակտիվանում են հայերի հասցեին հնչող սպառնալիքները, և դա մեծ ուրախությամբ ողջունում են հայ անհաշտ թուրքատյացները»:

Եղբայր, Զարդուշտը, կարող է, ճիշտ չի հասկացել քեզ, կարող է՝ ամբողջական չի ներկայացրել քո ասածը, բայց այդ կարծիքը վաղուց շրջանառության մեջ է ՀՀՇ-ական միջօրեականներում և քանիցս առիթ եմ ունեցել այդ թեմայով վիճելու շատերի հետ նույն «կրուգներից»:

Ռուբեն ջան, նման մոտեցումը, իմ խորին համոզմամբ, սխալ է: «Իմ խորին համոզմամբ»-ը ընդգծել եմ, քանի որ, ճիշտ հասկացիր, իմ համոզմունքն այս պահին ամենակարևորն է («իմ» ասելով, հասկանում ես, միայն ինձ չէ, որ նկատի ունեմ), քանի որ քո ասած անվտանգության երաշխիքների պայմաններում դու չէ, որ ապրելու ես, այլ՝ ես, քո որդու գլխին չէ կախված լինելու ազերական խաժամուժում բզկտվելու վտանգը, այլ իմ (ասածս վտանգը ենթադրական հող չունի, այն ես տեսել եմ, իսկ դու չես տեսել), ես ու որդիս այդ պահին «Պապլավոկում» լիցքաթափվելիս չենք լինելու, այլ Աստծո ամեն օր զգոն ենք լինելու, լարված ենք լինելու:

Եղբայր, քո նկատմամբ տածած հարգանքս պատճառ չէ, որ ես իմ բախտը տնօրինելու հանձնեմ քեզ: Ես քեզ չեմ լիազորել իմ բախտը տնօրինելու և երբեք չեմ լիազորի (հույս չպահես), որքան էլ դրանից վիրավորված զգաս քեզ: Հասկանու՞մ ես, ես քեզ հարգում եմ, ուստի չեմ ուզում տնօրինել քո ճակատագիրը, ես այդ պատիվը թողնում եմ քեզ: Ինչու՞, ուրեմն, դու ինձ չես հարգում և դիտարկում ես ինձ որպես իր: Արդյո՞ք դու քեզ պատրաստ ես համարում տնօրինելու իմ ճակատագիրը, արդյո՞ք վատ չես զգում, որ հենց դու պիտի որոշես, թե ինչպես պիտի ապրեմ ես, առանց ինձ հարցնելու ինձ համար անվտանգության երաշխիքներ ես որոնում: Եւ մի՞թե հիմար եմ ես, որ չեմ ուզում քո ճակատագիրը տնօրինել:

Իհարկե, կասես՝ Գեղամ եղբայր, բայց դա միայն քո ճակատագրին չէ, որ վերաբերում է, որ քո (Գեղամիս) պատճառով դու (Ռուբենդ) էլ ես տուժում: Իսկ ես էլ կասեմ՝ հենց այդտեղ էլ թաղված է շան գլուխը: Այնպես պիտի անենք, որ իմ պատճառով դու չտուժես: Բայց իմ ճակատագրի տնօրինումը քեզ վրա վերցնելու պատճառով ես դու տուժում: Թող ես տնօրինեմ իմ ճակատագիրը, և դու չես տուժի: Այս հասարակ տրամաբանությունը չեն հասկանում հայաստանյան որոշ «ներսից սափրագլուխներ» (սափրագլուխներին ես երկու դասի եմ բաժանում՝ գլուխը վերևից սափրածների ու ներսից սափրածների, այն է՝ ուղեղը մաքրազերծվածների), ովքեր, հոգու խորքում թքած ունենալով ինձ վրա, իմ ճակատագիրն են ուզում լուծել, քանի որ դա մեծ հեռանկար է խոստանում: Դա չի ուզում հասկանալ նաև «մեր» Քոչարյանը, որ նույն առաքելությունն իր վրա վերցնելով՝ ջնջում է ղարաբաղյան գործոնը: Նրա համար դա ավելի շատ ամբիցիայի հարց է, նա չի ուզում հասկանալ, որ ՀՀ հաջորդ նախագահի օրոք բոլոր «բարոյական» իրավունքներն են ունենալու մեզ հետ նույնկերպ ու ավելի վատ վարվելու, քանի որ «մերը» այդպես է վարվել ժամանակին: Բայց դու՝ մտավորականդ, վերլուծող միտք ունեցողդ,  պարտավոր ես դա հասկանալ ու այլ կերպ նայել խնդրո առարկային:

Սույն թեմայով վեճերի արդեն այս փուլում հայաստանյան ընդդիմախոսներս սովորաբար ասում են՝ բա մենք կռվել ենք Ղարաբաղում, մենք իրավունք ունենք և այլն: Ես էլ ասում եմ՝ եղբայր, դու կռվել ես Ղարաբաղում ոչ թե նրա համար, որպեսզի իմ ճակատագիրը տնօրինելու իրավունք ձեռքբերես, այդ նպատակով Ղարաբաղում կռվել են ազերիները: Դու կռվել ես, որպեսզի աջակից լինես իմ ճակատագիրը տնօրինելու իմ ձգտմանն ու կամքին: Հետո էլ, նրանք, ովքեր կռվել են, այդպես չեն խոսում, իսկ դու չես էլ կռվել (նրանց եմ ասում), եթե կռվել էլ ես, ապա գլուխ ես պահել, քանի որ նպատակդ ողջ մնալն էր, որպեսզի հասցնես տնօրինել իմ ճակատագիրը, որպեսզի մատիդ քերծվածքից ծորացած մեկուկես կաթիլ արյանդ տասնապատիկը հանես քթածակերովս: Իսկ նրանք, հերոս տղաները, նրանք, ովքեր եկել են իրենց կյանքը զոհելու, երբեք նման բաներ չեն մտածել: Նրանք հիմա լուռ են, քանի որ մի մասը գլուխը դրել է այս հողի վրա, մյուս մասն էլ, որ ոչ իր կամքով փրկվել է, պարկեշտ մարդիկ են, որ ամոթ են համարում նման վեճերը, բայց զգոն են ու անհրաժեշտության դեպքում նորից են գալու, ընդ որում՝ առանց հարայ-հրոցի: Այնպես, ինչպես մենք ենք Սարդարապատի ժամանակ օգնության հասել ու «ձեռնունայն» (առանց «իրավունքների») վերադարձել: Եւ մինչև այսօր հպարտ ենք դրանով, այն բանով, որ փրկվեց հայոց հայրենիքը:

Եւ հետո, կարծում եմ՝ չես ժխտի այն մեծ կորուստները, որ արցախցին է տվել: Մարդ իր երեք զավակին կորցրել է պատերազմում՝ իր հողը, պատմությունը, մյուսների զավակներին փրկելու համար: Է՞լ ինչ պիտի անի այդ մարդը, որ իրավունք ունենա իր ճակատագիրը տնօրինելու, է՞լ ինչ պիտի նա զոհի, որ թույլ տաք ինքը որոշի իր անվտանգության երաշխիքները:

Եւ այսպես, Ռուբեն եղբայր, վաղուց արդեն ժամանակն է հստակեցնելու ու սահմանազատելու իմ ու քո իրավունքներն ու պարտականությունները… իմ ճակատագրի հարցում: Մյուս բոլոր հարցերում («համահայկական») պատրաստ եմ զիջել իրավունքներս և «փայաբաժին» չունենալ, բայց, ներող կլինես՝ իմ ճակատագրի հարցում զիջել չեմ պատրաստվում: Կարո՞ղ ես՝ օգնիր, չե՞ս կարող՝ գոնե մի խանգարիր: Այդպես ավելի հեշտ կլինի ոչ միայն ինձ համար, այլև քեզ համար, որովհետև ինձ ես թողնում ոխերիմ բարեկամի հետ հարաբերությունները պարզելու դժվարությունը, իսկ ինքդ դատավորի-երաշխավորի-միջնորդի դեր ես փորձում ստանձնել: Մյուս հարցերը, հավատա, լուծելի են:

Եւ քեզ վատ մի զգա դրա համար, քո իրավունքներն ոտնահարված մի համարիր, այլ հպարտ եղիր, որ ես կարողացել եմ պաշտպանել իմ ճակատագիրը տնօրինելու իմ իսկ իրավունքը: Եւ հիշելու եմ, անպայման հիշելու եմ քո աջակցությունը, առանց որի դժվար (եթե ոչ՝ անհնար) կլիներ դա: Վստահ եղիր՝ հիշելու եմ, քանի որ բոլոր դարերում էլ ես երախտապարտ եմ եղել, բայց ոչ երբեք երախտամոռ: Քանի որ միշտ էլ ես պատրաստ եմ եղել իմ կյանքը զոհելու քեզ համար ու երազել եմ այն օրը, երբ ոչ թե դու ես տնօրինելու իմ կյանքը, կամ ես՝ քո կյանքը, այլ երբ ես ու դու միասին տնօրինելու ենք մեր կյանքը: Միասին, մի տան մեջ:
Հուսով եմ՝ չեմ նեղացրել քեզ:

Փոխըմբռնման ակնկալիքով՝ Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐՆ ԱՅՆ Է, ՈՐ ԵՐԱԽՏԱՄՈՌ ՉԼԻՆԵՆՔ
կամ՝ ինչու է դադարեցվել «Արփենի» գործունեությունը 

«Արփեն» մոր և մանկան կենտրոնի մասին Արցախում գիտեն գրեթե բոլորը: Սակայն բոլորը չեն տեղյակ, որ 2004 թվականի օգոստոս ամսից կենտրոնը դադարեցրել է իր գործունեությունը: Մենք ևս այդ մասին իմացանք մի քանի օր առաջ, և, ճիշտն ասած, անակնկալի եկանք:

Իսկ տեղեկացրեց մեզ Լեռնային Ղարաբաղում «Հելսինկյան նախաձեռնություն 92-ի» համակարգող Կարեն Օհանջանյանը:

«Մենք ստեղծել ենք «Սոցիալական արդարություն» կուսակցությունը, որի շրջանակներում լինում ենք հանրապետության տարբեր շրջաններում, ուսումնասիրում ենք այնտեղ տեղ գտած սոցիալական պրոբլեմները,-ասաց նա,- և ահա նման մի այցի ժամանակ  ես դեմ առա այդ պրոբլեմին: Շրջաններում ապրող կանայք  հարց բարձրացրին, թե ինչո՞ւ «Արփեն» կենտրոնը դադարել է օգնություն ցուցաբերել հղի կանանց: Ես մինչ այդ ոչինչ չգիտեի այդ մասին: Պարզվեց նաև, որ այդ հանգամանքը ակնհայտորեն ազդում է ինչպես ծնելիության թվի, այնպես էլ կանանց առողջական վիճակի վրա: Հադրութի շրջանի բժիշկ Սուսաննա Պետրոսովայի կարծիքով, երբ «Արփեն» կենտրոնը օգնություն էր ցուցաբերում հղի կանանց, վերջիններս հաշվառման ներկայանում էին հղիության առաջին ամիսներից, և գինեկոլոգիական ծառայությունը կարող էր հետևել ինչպես պտղի զարգացմանը, այնպես էլ ապագա մոր առողջական վիճակին, և, բնականաբար, կարող էր կանխարգելել հնարավոր բարդություններն ու հիվանդությունները, իսկ դա շատ կարևոր հանգամանք է:  Ես եկա Ստեփանակերտ և զրուցեցի «Արփեն» կենտրոնի գործադիր տնօրենի՝ Սարգիս Գալստյանի հետ, իմանալու համար, թե, արդյո՞ք այդ փաստը համապատասխանում է իրականությանը: Պարզվեց, որ դա իրոք այդպես է, բայց ինքը հնարավորություն չունի որևէ իրական քայլ ձեռնարկել. ամեն ինչ կախված է կենտրոնի սեփականատիրոջ՝ Քերոլայն Նաջարյանի որոշումից, որը գտնվում է Ամերիկայում:  Ես նամակով դիմեցի տ. Նաջարյանին, տեղեկացրի, որ  ծանոթ եմ իրավիճակին, գիտեմ, թե ինչու է հրաժարվել ֆինանսավորել այդ ծրագրերը և  խնդրեցի, որ՝ շրջանցելով բոլոր տհաճությունները, մեծահոգությամբ կրկին փորձի ինչ-որ բան անել, քանի որ իմ այցի ընթացքում ես զգացի, որ կանայք իրոք շատ են գնահատում նրա ներդրումն ու գործունեությունը: Պատասխան նամակում նա շնորհակալություն հայտնեց և հուսաց, որ ապագայում հնարավոր է՝ վերանայի իր որոշումը: Ինձ թվում է, որ հիմա այն պահն է, երբ մենք կարող ենք խթանել հասարակական կարծիքը, որպեսզի տ. Նաջարյանը զգա, որ հասարակայնությունն իրոք աջակցում է իրեն: Հայկական ոչ կառավարական կազմակերպություններն էլ իրենց հերթին նամակ են հղել, որում ներկայացնում են տ. Նաջարյանի գործունեությունը և կոչ են անում բարձրացնել հասարակության ձայնը, որպեսզի  իշխանությունները զգան, որ նման մարդկանց հանդեպ անհրաժեշտ է մարդասիրական վերաբերմունք ցուցաբերել: Ավելի ճիշտ՝ կարողանալ մարդասիրական վերաբերմունքին պատասխանել նույնկերպ»:

Այնուամենայնիվ, ի՞նչ է կատարվել, և ի՞նչն է հանդիսացել նման որոշման պատճառը: Ինչպես նշում է Կ. Օհանջանյանը, Նաջարյան ամուսինները Երևան քաղաքի Ձորագյուղ ազգագրական փողոցում ունեին հողամաս, որտեղ նրանք կառուցել էին 3 առանձին մասնաշենքեր. մեկը որպես գրասենյակ, մյուսը որպես բնակարան, երրորդն էլ կառուցել էին, որպեսզի հետո այն նվիրեին «Հայաստանի ոսկրածուծի ֆոնդին»: Այդ շենքերի կառուցման համար նրանց հատուկ ներկայացուցիչ Գրիգոր Իգիթյանը,  չարաշահելով տարիների ընթացքում ձեռք բերված վստահությունը, օգտվելով Նաջարյանների բարեգթությունից՝ կարողանում է  այդ ամենը սեփականաշնորհել իր անունով և ապա վաճառում է այդ շենքերը: Հարցը երկար ժամանակ քննարկվել է դատախազությունում, որն ամեն կերպ փորձել է ի չիք դարձնել Նաջարյանների ներդրումները, իսկ նրա վճռից ստացվում է, որ Ջ. և Ք. Նաջարյանները ոչ մի իրավունք չունեն այդ շենքերի նկատմամբ: Փաստորեն՝ դատախազությունը պաշտպանել է Գ. Իգիթյանին, մարդու, որ այդ ամենը ձեռք է բերել խաբեության միջոցով: Ջորջ և Քերոլայն Նաջարյաններին այսօր ոչինչ չի մնացել, քան դիմել հանրությանը. «Փաստորեն արդարացի որոշումից է կախված  նաև նրանց գործունեության շարունակելիությունը, և եթե արդար վճիռ կայացվի, եթե արդարությունը հաղթանակի, ապա  ծրագրերը կշարունակվեն: Այդ մարդիկ իրենց վիրավորված են զգում այն պահվածքից, որն այսօր Հայաստանի արդարադատությունն ունի իրենց նկատմամբ:

«Արփեն» մոր և մանկան կենտրոնի գործադիր տնօրեն Սարգիս Գալստյանը նշում է, որ բոստոնահայ բարերարներ Քերոլայն և Ջորջ Նաջարյանները դեռ 1988 թ. երկրաշարժից հետո անմիջապես օգնության ձեռք են մեկնել երկրաշարժից տուժած քաղաքներին, որտեղ բացել էին անվճար դեղատներ, բժշկական հիմնարկներ: 1992 թ. Շուշիի ազատագրումից հետո նրանք արդեն օգնում էին Արցախին: «Սկզբում օգնում էին մեր բժշկական հիմնարկներին, առաքում էին դեղորայք, բժշկական սարքավորումներ,-պատմում է նա,- իսկ 1995 թվականից հետո ՝ հաշվի առնելով, որ Արցախը պատերազմի տարիներին մեծ կորուստներ է կրել, և ունի ծնելիության խթանման պրոբլեմներ,  հոկտեմբերից Ստեփանակերտում  բացում են «Արփեն» մոր և մանկան կենտրոնը, որը մինչև ս.թ. օգոստոսը  օգնություն էր ցուցաբերում հղի կանանց: Բացի այդ, նրանք նաև այլ ծրագրեր էին իրականացնում Արցախում՝ ունեին մանկապարտեզներ, օգնում էին բժշկական հիմնարկներին, ինչպես նաև  աջակցում էին պատմա-ճարտարապետական հուշարձանների վերանորոգմանը: Նրանց օգնությունը բազմակողմանի էր. նրանք օգնում էին նաև երկկողմանի ծնողազուրկ երեխաներին, առաջին կարգի հաշմանդամներին (վերջիններս տարին  երկու անգամ ստանում էին դրամական օգնություն. մայիսին՝ Շուշիի ազատագրման օրվա և դեկտեմբերին՝ հաշմանդամների օրվա կապակցությամբ): Այս ամենը նրանք անում էին սրտանց և նվիրվածությամբ»:

Ս. Գալստյանի տվյալներով՝ իր գործունեության ողջ ընթացքում կենտրոնն օգնել է ավելի քան 9700 հղի կանանց՝ հղիության 6 ամիսների ընթացքում և մեկ անգամ էլ ծննդաբերությունից հետո: Այդ օգնության չափը ամեն անգամ եղել է տարբեր՝ 5-10-15 դոլար, հագուստ, կոշկեղեն, սննդամթերք: Այս տաս տարիների ընթացքում 8700 նորածին է ստացել  օգնություն: Տարեցտարի  ներգրավվեցին նաև շրջանները: Բացի այդ, կենտրոնը օգնություն է ցուցաբերել  երկկողմանի ծնողազուրկ երեխաներին՝ միջին հաշվով ամեն տարի մոտ 60 երեխա է օգնություն ստացել (եռամսյակը մեկ անգամ՝ մոտ 50 դոլար), օգնություն են ստացել նաև առաջին կարգի  թվով 145 հաշմանդամներ: Այս ընթաքում Քերոլայն Նաջարյանի կողմից մեծ օգնություն է հատկացվել նաև Ստեփանակերտի մանկական հիվանդանոցին, ծննդատանը, շրջանային հիվանդանոցներին:

Ղարաբաղը (և ինչո՞ւ միայն Ղարաբաղը, Հայաստանը նույնպես) այսօր ունի ծնելիության խթանման խնդիր, իսկ պետության բյուջեն հազիվ հասնում է հոլիվուդյան  չափանիշներով միջին համարվող ֆիլմերի բյուջեին: Ինչպես ասում են՝ հազիվ ծայրը ծայրին ենք հասցնում, էլ ո՞ւր մնաց մի հատ էլ ծնելիության խթանման մասին մտածենք: Բայց եթե դու քո դրացիներին կարեկից չես լինում (չես կարող, թե՝ չես ուզում, դա չէ խնդիրը), ինչո՞ւ չես թողնում, որ գոնե մեկ ուրիշը անի այդ: Չմոռանանք՝  Ջորջ և Քերոլայն Նաջարյանները պարտավոր չէին օգնության ձեռք մեկնել հազարավոր մարդկանց: Գուցե նրանք ապրում են ավելի բարվոք, քան Արցախի շարքային քաղաքացիները, բայց հիշենք, որ մերօրյա Հայաստանում է°լ, Արցախում է°լ կան մարդիկ, որ իրենց կարողություններով չեն զիջում (իսկ գուցե և գերազանցում են) տեր և տիկին Նաջարյաններին, սակայն վերջիններից շատ քչերը կարող են իրենց յուղոտ  մատով ցույց տալ թեկուզ և մի մարդու, որին երբևէ օգնության ձեռք են մեկնել (մի մարդու, խոսքս հարյուրավորների ու հազարավորների մասին չէ): Ժողովուրդն ասում է. «Կարո՞ղ ես լավություն անել՝ արա, չե՞ս կարող՝ վատություն էլ մի արա»:  Իսկ մեր արածն ի՞նչ է, ախր դա վատություն էլ չի, դա երախտամոռություն է:

Եթե ոմանք, իրենց անձնական հոգսերով տարված, անուշադրության կմատնեն ստեղծված իրավիճակը, ոչինչ, ես ուզում եմ դիմել այն 9700 կանանց, 8700 մանուկ-ներին, այն 60 ծնողազուրկ երեխաներին, 145  հաշմանդամներին, բոլոր նրանց, ովքեր երբևէ զգացել են Նաջարյանների աջակցությունը՝ հիմա հերթը ձերն է, հիմա էլ նրանք ունեն ձեր աջակցության կարիքը, նրանք ուզում են զգալ, որ դուք, ինչ էլ լինի, կանգնած կլինեք իրենց կողքին. ախր արցախցին երախտամոռ լինելու իրավունք չունի:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Диалог

Как обидеть того, с кем знаком лично

С 29 ноября по 3 декабря в пос. Лазаревское (близ Сочи) состоялась научно-практическая конференция «Язык конфликта», организованная Центром понтийско-кавказских исследований (Краснодарский край) совместно с международной организацией International Аlert. В работе конференции приняли участие представители стран Северного и Южного Кавказа, члены международной неправительственной организации «Кавказский Форум».

Приехавшие в Лазаревское ученые рассказали о том, как слово может воздействовать на материальную жизнь и как оно используется для разжигания или приостановления конфликтов. Но у слова всегда есть хозяин – политика, поэтому ни ученым, ни журналистам, ни членам общественных организаций не под силу урегулировать тот или иной конфликт. Им остается лишь делать все, чтобы конфликт этот имел минимальные последствия.

Где граница между национальным и общечеловеческим, между журналистской тягой к сенсации и обычной добротой – на эти философские вопросы попытались дать ответ участники конференции. А ответ был один – пока между конфликтующими странами нет диалога, пока журналисты, ученые работают в режиме самоизоляции и монолога, конфликт будет углубляться. Но чем больше людей из, казалось бы, несовместимых лагерей будут встречаться, обсуждать общие вопросы, тем больше шансов, что прежде чем написать очередную статью о непримиримости наций, журналист вспомнит о своем визави по ту сторону границы и, быть может, отложит перо.

Очень интересный доклад прочитал на конференции азербайджанский ученый Али Аббасов. Он выдвинул мнение, что наша  Земля – это театр цивилизационных баталий, которые неизбежны так же, как неизбежна разница между различными культурами. Глобализация  – это хорошая попытка бороться против конфликта цивилизаций, однако, по словам ученого, человечество пока не выработало общих принципов, по которым оно будет жить в глобальном мире. А выработать эти принципы могут только люди, стремящиеся к диалогу, к добрососедству, к сосуществованию.

Наира АЙРУМЯН

Всем – равные информационные возможности

Так уж случилось, что в последние несколько лет Карабах оказался вытесненным из мирового и даже регионального информационного пространства. Политика Баку, нацеленная на то, чтобы вывести конфликт в плоскость армяно-азербайджанских отношений, привела к тому, что информация о Карабахе за рубежом была зачастую недоступна. Своеобразный прорыв информационной блокады был совершен  в прошлом году двумя российскими агентствами  – «Регнум» и  «Кавказский узел», на сайтах которых информация по Карабаху представлена в том же «статусе», что и новости из других стран.

Представляем интервью  с главным редактором «Кавказского узла», членом правления общества «Мемориал» Григорием Шведовым.

Как возникла идея создания «Кавказского узла»?

– К 10-му году правозащитной деятельности общества «Мемориал» на Кавказе стало ясно, что одна только демонстрация страдающего  от конфликтов региона в правозащитных докладах не дает желаемых результатов. Появилась идея создания информационного портала, с помощью которого мы пытаемся выяснить, чем живет Кавказ, где грань между официальным и общественным мнением.

По какому принципу вы работаете?

– Главное – представить как минимум два мнения, отношение к факту незаинтересованого, компетентного лица и дать читателю судить самому. К сожалению, многие российские СМИ представляют в своей информации только одно мнение и предлагают явно пропагандистский продукт. Мы хотим, чтобы наш читатель думал.

Вас за это не ругают?

– Мы, конечно, сталкиваемся с нетерпимостью и противостоянием, с резкой критикой, которая выражается в письмах, жалобах, даже попытках взломать сайт (одна такая попытка была, увы, успешной). Нетерпимость есть, несмотря на то, что мы всегда готовы предоставить свою площадь для того, чтобы критика была выражена в печатной форме. К сожалению, не все готовы к этому.

К примеру, очень трудно освещать ситуацию в Чечне – есть сложности не только с федеральными, но и региональными органами, которым не нравится, что публикуется независимая правозащитная или экономическая информация. Нам шлют угрозы, письма с требованием согласовать кандидатуру корреспондента, демонстрируют непонимание того, что мы готовы публиковать их позицию, и требуют цензуры. Однако, ни на Кавказе, ни где-либо, цензура не является средством контроля информации – в конце концов, есть международные нормы, позволяющие законным путем бороться с пропагандой экстремизма и разжиганием межнациональной розни. А цензура просто служит интересам тех или иных элит.

«Демо»

Журналисты должны быть впереди

Недавно в Стамбуле состоялась рабочая встреча журналистов южно-кавказского радиопроекта “Непридуманные истории”. Как мы уже сообщали, проект финансируется британской неправительственной организацией “Ресурсы Примирения”; в его рамках журналисты из Армении, Азербайджана, Абхазии, Грузии, Нагорного Карабаха и Южной Осетии записывают и выпускают в радиоэфир непридуманные истории простых людей – тех, чьи голоса звучат в эфире крайне редко. Это своеобразные радиодневники, в которых люди делятся своими переживаниями, болью, радостью, своей историей, которая в каждом отдельном случае оригинальна и уникальна.

Уже несколько месяцев, как журналисты не только выпускают в эфиры своих радиостанций эти радиодневники, но и обмениваются такими историями по всему региону. Как сказала координатор южнокавказского проекта, британская журналистка Лена Кук, “интересно, что несмотря на разные восприятия в разных обществах, журналисты все таки нашли общий язык – в том числе и посредством радиодневников”. По ее оценке, такие проекты очень осторожно и скурпулезно выстраивают мостик доверия между регионами: “Этот проект имеет право на существование, потому что заведомо уважает разницу в культурах, разницу в политических ситуациях и, уважая эту разницу, одновременно подталкивает журналистов на какие-то позитивные действия по отношению друг к другу. Ведь журналисты не должны  плестись в хвостах своих обществ, а идти впереди всех! И мне кажется, нашим журналистам это удается. Несмотря на различные ситуации в их регионах, они пытаются раздвинуть границы возможного и говорить правду о достаточно тяжелых вещах.”

На стамбульской встрече журналисты  Южного Кавказа обговорили возможности дальнейшего сотрудничества и обозначили наиболее интересные и значимые темы для своих регионов. Добавим, что в Карабахе «Непридуманные истории” звучат на волнах Общественного Радио в 17.15 минут, “Новой Волны” – в 20.00, скоро зазвучат также на волнах радио “Пейс” и “Молодежного Канала”.

——————————————————————————————-

Легко ли сберечь легкие?

Гордость – отнюдь не безделка, не финтифлюшная завитушка «сбоку-припеку» в стиле рококо, нет! Она очень даже необходимый компонент в составе людской природы.

А когда, оставив частности в покое, обращаемся к жизни общественной, то видим, что и там она архинужное средство: именно посредством гордости людей спрессовывают и сплачивают в единую массу. Меня, к примеру, немало лет неотвязно приучали гордиться тем, что живу в стране, раскинувшейся на одну шестую часть суши всей планеты.

Страны той, где так вольно нам дышалось, давно уж нет, но отработанные в ней трюки (хоть и не в прежних размашистых масштабах) до сих пор в ходу. Весь фокус в том, чтобы найти общий предмет всеединящей гордости.

У сегодняшнего карабахца немало чем есть погордиться: тут и гастроли Сосо Павлиашвили (Сосо куда попало не поедет блистать своим талантом!), и ежегодный международный открытый чемпионат Степанакерта по игре на бильярде, и непревзойденное нигде в мире количество министерств и ведомств на душу населения…

А 17 лет назад жители Нагорного Карабаха гордились, в основном, воздухом. Потому что все приезжие приходили в полное восхищение и восторг – до чего он тут чистый и приятный для дыхания.

Сперва мне это казалось забавным (надо же, нашли чем гордиться!), но, по прошествии месяца-двух, всякий раз возвращаясь в Сейдишен из воскресной вылазки по магазинам областного центра, я и впрямь ощущал приятную перемену – в селе дышалось легче и вкуснее.

Почему?

Ответ найдете в учебнике по природоведению: человек и растение неразрывно нужны друг другу, как кожа и плоть.

Растения вдыхают всю отработанную газовую смесь, что мы испускаем из себя, а возвращают они чистый кислород, без которого человеку не прожить долее пары минут. Мы дышим тем, что нам дают деревья.

И, возвращаясь из учебника в конкретную геополитическую ситуацию, можно смело сказать: леса Нагорного Карабаха – это легкие Закавказья (перебора не будет).

Такая вот складывается планетарная пульмология.

Разумеется, ничего нового мною не сказано – очередное повторение одной из вечных истин.

Хотя такие ли уж они и вечные?

Ведь все течет, все изменяется.

За истекшие 17 лет Движения село Сейдишен было переименовано в Хачен.

Мне пришлось делать выбор между деревенским воздухом и сохранением новосозданной семьи: Сатеник наотрез отказалась менять степанакертскую прописку на выгоды сельской жизни – местожительство поменял я. Ничего, втянулся. Придышался.

Вот только где-то к середине июля, когда на улицах Степанакерта начинают помелькивать грузовики со свежеспиленными дровами, сочащимися зеленью еще не умершей листвы, охватывает меня прекраснодушное томленье, и грудь теснится ностальгическими припоминаниями о прохладной сени всеединого леса, где высились они живыми, прекрасными, гордыми…

Ах, зачем мы не можем жить, не отбирая жизней других созданий?

Некоторые вопросы не имеют решения, они просто знак того, что близится очередной отопительный сезон.

Счастлив, кому есть с кем делиться щемящей грустью безответных вопросов.

При поразительной начитанности и феноменальной эрудиции Сатеник, ей ничего не стоит постичь и посочувствовать идее глобальной пульмологии, но при условии, однако, что все это вселенское братание людей с растениями, облаками, звездами и друг с другом никоим образом не ущемило бы и не пошло в ущерб трем спиногрызам, что с раннего детства завели моду ежедневно задавать ей один и тот же вопрос:

«А что сегодня на обед, мам?»

Мои эксперименты по безубойному отоплению (типа попытки соорудить грелку-каменку на газовом ходу) особой благосклонности жены не вызывали, но – терпела.

А вот самоуправная покупка электробатареи на колесиках, которая обогревает степанакертские офисы иностранных координаторов и кабинеты местных руководителей вышесреднего звена – преисполнила Сатеник чувством законного негодования: за такую сумму можно было бы закупить зимнюю обувь на всех трех птенцов своих ненаглядных.

Ну, а еще через месяц, когда контролер электросети открыл дверцу железного ящика в подъезде и выписал приговор счетчика (17 тысяч драмов), Сатеник просто взвилась и в выражениях столь же прямых, как и буколических, послала меня вместе с этой вампиркой на колесах туда, откуда взял.

Вы когда-нибудь пробовали вернуть товар торговцу, который знает на все 100%, что родственников среди министров у вас нет и не предвидится?

Так жизнь учит нас не умничать, а поступать как все, тем более, что на традиционной печке-жестянке чай заваривается круче, чем в любых “тефалях”.

С тех пор, с приближением холодов, я наматываю ностальгические сопли и сентиментальные нюни на кулак и отправляюсь на поиски дров.

Распутье, как в сказках, раскладывается натрое. Купить дрова можно:

1) у лесорубов из Кркжана;
2) на машинах самозаготовщиков;
3) в лесхозе.

У лесорубов столько клиентов-заказчиков, что надо записываться в очередь и ждать, да к тому же нужны еще поручители, что ты не агент налоговой инспекции.

Самозаготовщики никак не согласны продавать по пол-машины – неизвестно когда будет покупатель на оставшуюся половину.

Задаю вопрос директору “лесхоза” Артуру Габриеляну:

– Почему ваш кубометр дров стоит 6 тысяч драмов, а у частников на полторы-две тысячи дешевле?

– Лесхоз дает им билет на самозаготовку дров на корню по 1,5 тысячи драмов за кубометр. Они своей машиной, бензопилой, живой силой сыновей и молодых родственников нарезают, привозят и назначают свою цену за дрова; а мы должны делать отчисления на НДС, в пенсионный фонд и такое прочее. Отсюда – разница в цене.

Что же касается незаконных порубщиков из Кркжана, то они держатся на несознательности граждан и мягкотелости правоохранительных органов.

Ну, поймают его с лошадью, навьюченной дровами, передадут дело в суд, а оттуда приходит постановление, что особо тяжкого состава преступления у нарушителя нет, как нет и банковского счета, чтоб наложить штраф, и нет работы, зато есть четверо детей.

– А как все это отражается на количестве лесов в Нагорном Карабахе?
– Все прекрасно! Наши леса занимают площадь в 3 тысячи гектаров и она растет!
– А можно узнать какой была эта площадь лет, скажем, двадцать назад?
– Архивы всех без исключения районных отделов лесхоза сгорели при бомбардировках…

(Бездушные снаряды! Знали, где взрываться!)

Я уж не спрашиваю про тот лес, что, по рассказам старожилов, тянулся от степанакертского Пятачка до Аскерана (17 километров), но три “тумба” вокруг города обнажились уже в мою тут бытность.

Артур Габриелян полон оптимизма – приводит пример леса при дороге из Хнацаха на Степанакерт, что полностью был сведен в годы войны, а нынче опять зеленеет, да такой густой: ни человеку, ни скотине не продраться.

Я воздерживаюсь от замечания, что кустарник еще не лес. При его архитектурном и моем гуманитарном образованиях полемика на биологические темы может запросто перерасти в пустое препирательство профанов о смутно представляемых материях.

Благодарю за все, прощаюсь и выхожу на дорогу, подымающуюся к городу.

Вот и пост ГАИ у развилки. Я иду  в гору, поглядываю на белеющую слева поросль новостроящихся особнячков и четкие в прозрачном осеннем воздухе очертания дальних “тумбов”, подпирающих небо.

Раньше отсюда ничего этого видно не было.
Раньше в этом месте дорога шла через лес.

Сергей ОГОЛЬЦОВ

——————————————————————————————-

НКР

Место и роль Нагорно-Карабахской Республики в армянском политическом процессе

Новое видение Западного сообщества роли и места армянского государственного образования в Нагорном Карабахе, а также реанимация старой «пятой колонны» и  возникновение «новой пятой колонны» в Ереване в 2001-2003 годах приводят многих армянских патриотов к мысли о необходимости отказаться от задачи полного воссоединения Нагорно-Карабахской Республики с Республикой Армения и создания в Нагорной и Низинной части Карабаха вполне независимого государства. Можно согласиться с теми авторами и политиками, которые отстаивают идею о существовании двух армянских государств сейчас и в будущем, но они при этом не пояснили весьма важное обстоятельство – как должны складываться отношения между ними. Не ответив на данный вопрос, невозможно претендовать на завершенную концепцию строительства карабахской государственности.

Идея создания самостоятельного армянского государства в Нагорной части Карабаха не нова и возникла буквально с первых шагов карабахской революции. Данная идея, предложенная недальновидными армянскими общественными деятелями, в определенный момент была подхвачена в Москве и была использована экспертами и политиками, занимавшими и сейчас придерживающимися откровенно анти-армянских позиций. Этот печальный опыт «наивного периода» карабахской революции не был отмечен и осмыслен армянским политическим классом, несмотря на многие взаимные обвинения и достаточно острую внутриполитическую борьбу. Вместе с тем, не так давно, предыдущий спикер Государственной Думы России Генадий Селезнев, не скрывающий своих армяно-ненавистнических взглядов, предлагал ввести «Нагорный Карабах» в состав России. Это было восторженно воспринято неисправимыми «армянскими империалистами» и «салонными политологами», хотя в этом предложении можно отчетливо проследить стремление определенных политических проектировщиков в России урегулировать российско-азербайджанские отношения путем уступок Азербайджану части нашей Родины – Низинного Карабаха. Как известно, Карабах уже как-то был присоединен к России, что дало право уже Советской России подарить его Азербайджану. Поэтому самостоятельное армянское государство в Нагорном и Низинном Карабахе исторически имеет смысл, только если удастся отстоять его территорию – Гюлистанское княжество и Низинный Карабах. Таким образом, политическая независимость НКР является важной гарантией (конечно, не единственной) территориальной целостности республики. Зависимый президент, зависимый парламент, зависимое правительство, зависимое военное командование и разобщенное, духовно-коррумпированное общество не в состоянии противостоять политике старых и новых «пятых колонн» в Ереване.

Но проблема территориальной целостности НКР далеко не единственная, хотя и важная в отношениях между Степанакертом и Ереваном. Данные отношения включают широкий спектр общенациональных задач и наивно полагать, что НКР способна в ближайшее время решить свои экономические и военно-политические задачи. Государственное и военное строительство НКР – общенациональная сверхзадача. Но осуществление данной задачи является не идиллией и совокупностью восторженных тостов. Даже нахождение у власти в Ереване выходцев из Карабаха не устраняет проблем в отношениях, и даже создает дополнительные проблемы. С учетом того, что период романтизма (пусть даже поддельного) давно завершился, то можно представить себе положение НКР в случае прихода к власти в Ереване откровенных капитулянтов или банальных кланов, для которых что Карабах, что Мозамбик с Анголой. Поэтому наиболее важной компонентой в «степанакертско-ереванских» отношениях является не урегулирование бюджетных и фискальных проблем, а активное участие НКР в общеармянском политическом процессе.

Нынешнее политическое руководство Республики Армения весьма ревностно относится к любым попыткам карабахского руководства и карабахской общественности хотя бы отдаленно участвовать в политических событиях в Ереване. При этом данная позиция совершенно необъяснима с точки зрения политических интересов, а видимо исходит исключительно из чувства личного удобства, вернее – личного ложного удобства. Тем самым, актуальное ереванское руководство лишает себя не только важного политического рычага и маневра, но и «спасательного круга» на случай очередного шторма. Одновременно, ереванская оппозиция (и не только оппозиция, но и различные высокопоставленные чиновники из администрации) всегда стремилась заручиться либо поддержкой Карабаха, либо стремилась к его нейтрализации в своих делах и интригах. В Ереване не забыли, как карабахских депутатов Верховного Совета Армении засаживали в вертолет, отправляя на сессии, бросая им в карманы по 5 тысяч драмов за гарантированное голосование – с «гордо» опущенной головой.  Вершиной участия Карабаха в политических процессах Армении явилась осень 1996 года – очередные президентские выборы, когда абсолютно вся действующая администрация в Степанакерте плюс карабахский Союз Писателей по очереди, согласно логике местных амбиций, выступали по телевидению в поддержку Л. Тер-Петросяна. Этим самым ереванское руководство надолго вышибло карабахцев из армянского политического процесса, последствия чего приходится наблюдать и по нынешний день.

Как бы парадоксально это не выглядело, политическая самостоятельность НКР предполагает ее активное участие в общеармянском политическом процессе. Именно в этом положении и роли НКР видится смысл ее самостоятельности. НКР, ее руководство и общество, должны стать самостоятельными субъектами армянской внутренней политики и активно проводить независимую внешнюю политику. Политическая логика нынешнего политического руководства Армении, несомненно, приведет к невозможности утверждения традиции избрания в Армении «карабахского» президента, хотя в обозримой перспективе именно политики с карабахской политической ментальностью наиболее адекватны армянским проблемам и задачам. НКР и карабахский фактор не должны оставаться удобным рычагом или «наживкой» для ереванских интриг. Были времена, когда для любой инициативы в Ереване Степанакерт использовался в сфере карабахской проблемы. Теперь имеет место другое извращение, когда любая компашка в Ереване выступает в роли защитника карабахского дела, причем, как и прежде, без каких-либо оценок со стороны карабахского руководства и общества. Извлекая Карабах из политического забвения, из положения разбитой фольклорной арбы на обочине дороги, можно решить многие проблемы армянского общества.

Какой же может быть карабахская позиция в армянской политике? Главная задача, которая стоит перед карабахской политикой в армянском политическом процессе  – это укрепление и консолидация патриотических сил нашей нации. Более того, карабахское общество могло бы стать лидером армянских патриотических сил, несмотря на присутствие самых разнообразных взглядов в Карабахе. Миссия Карабаха в армянской политике во многом связана с утверждением нового политического стиля. Положение Армении в мире и в регионе, та роль, которую играет Армения в мировой геополитике, предполагают присутствие широкого спектра политических сил в рамках патриотизма. Правящей или оппозиционной политической группой может считаться только та, которая придерживается идеалов национального патриотизма. Эти рамки достаточно широки для самодеятельного участия консерваторов и либералов, социалистов и коммунистов, левых, правых, модернистских и традиционалистских групп. Этим и будет обеспечена демократия как разнообразие в выборе развития. Не должно быть места только предательству, в том числе в патриотической или социально-направленной упаковке. Имеются веские основания, чтобы предусмотреть данную позицию, включающую социальную направленность и социальную справедливость, исключение любой формы капитулянства и внешнего функционального влияния, утрированной буржуазности и политического цинизма, чем переполнена сейчас наша прекрасная столица.

—-
Нынешнее политическое руководство Республики Армения весьма ревностно относится к любым попыткам карабахского руководства и карабахской  общественности хотя бы отдаленно участвовать в политических событиях в Ереване
.

НКР, ее руководство и общество, должны стать самостоятельными субъектами армянской внутренней политики и активно проводить независимую внешнюю политику.
—- 

Владимир АРУТЮНЯН
Автор политических статей и эссе, Армения

Фактор политической независимости

Недавние муниципальные выборы в Нагорно-Карабахской республике, несомненно, стали принципиальным событием не только для НКР, но и для всего ряда непризнанных государств и неподконтрольных территорий. Несмотря на то, что в НКР давно сложился традиционный процесс развития гражданского общества и демократических институтов, данное событие внесло нечто более значительное в политическую судьбу республики, нежели многие предыдущие политические акции. В политических кругах Запада муниципальные выборы в НКР восприняты как серьезная заявка на признание суверенитета. Никогда еще аналитики США, Великобритании и континентальной Европы не оценили столь высоко выборную кампанию и ее результаты в непризнанных государствах в целом. При этом, выборы в НКР привлекли внимание и буквально ошеломили не только экспертов, непосредственно занятых проблемами регионов Южного Кавказа и Евразии, а более широкий спектр экспертов. Можно иметь в виду не менее пяти десятков экспертов, занимающихся проблемами европейской и региональной безопасности, конфликтами и проблемами угроз для энерго-коммуникационных и иных инвестиционных проектов. Политические процессы в НКР признаны как принципиальные даже теми экспертами, которые весьма скептически относились к судьбе непризнанных государств и нужно назвать вещи своими именами – давно и последовательно работали на Азербайджан за определенные вознаграждения. Особый интерес представляют оценки экспертов и центров, занятых политическими разработками по заказам ведущих нефтяных компаний. Ими признано, что исчерпаны последние возможности для предъявления претензий НКР в отношении отсутствия демократии. НКР – более демократичное государство, чем большинство из новых независимых государств.

Вместе с тем, несмотря на исключительную значимость, муниципальные и другие выборы в НКР представляют собой пока всего лишь одноразовую акцию, вызванную отсутствием развития администрирования. В условиях, когда общественное сознание опередило способность администрации решать насущные проблемы и произошла маленькая карабахская революция. При этом возникает вопрос – кто в действительности выиграл от данных местных выборов в НКР, или же несколько иначе – кто выиграл наибольшим образом. В бесспорном выигрыше оказался прежде всего президент А. Гукасян. И это очень просто представить. За непродолжительное время, пока происходила предвыборная кампания, А. Гукасян стал президентом несравненно более демократического государства и обладает сейчас более предпочтительным политическим имиджем. Тем более, что власти так и не сумели осуществить серьезное давление по вертикали на ход предвыборной кампании. Столь категоричное протестное голосование привело к новым решениям со стороны А. Гукасяна изменить политическую стилистику и как минимум понять, что именно «неладно в королевстве».

В ущербе оказались политические партии. Проправительственная «ЖАМ» убедительно расписалась в своей несостоятельности и продемонстрировала свое смехотворное состояние. Ведущая оппозиционная организация НКР – партия «Дашнакцутюн» – сыграла значительную роль в успехе оппозиционеров в местных выборах, но затрудняется понять, а что делать дальше и каковы конкретные политические цели. Оппозиционеры достаточно разобщены и возлагают надежды исключительно на политическую механику, то есть – закономерный ход событий, который приведет их к успеху на очередных парламентских выборах. Но проблема в том, что никакого закономерного хода событий не существует. Есть либо конкретная политическая деятельность, либо топтание на месте и очередной политический провал. В НКР будет усиливаться роль так называемых общественных организаций, чьи лидеры наивно полагают, что можно оказаться в более предпочтительном положении, дистанциировавшись от политических партий. В местных условиях активность общественных организаций, конечно же, приведет к их превращению в кланы, провозглашающие всевозможные демократические лозунги.

Оппозиционные организации и нынешняя исполнительная власть в НКР рассчитывают решить свои вопросы поэтапным продвижением к определенным результатам, решая, быть может, важные, но местечковые вопросы.

——
Вместе с тем, несмотря на исключительную значимость, муниципальные и другие выборы в НКР представляют собой пока всего лишь одноразовую акцию, вызванную отсутствием развития администрирования. В условиях, когда общественное сознание опередило способность администрации решать насущные проблемы, и произошла маленькая карабахская революция
.
——

Валерий САРИБЕКОВ

——————————————————————————————-

Политические преимущества и ущербность НКР
Прошло время фольклора, наступило время полноценной политической литературы.

Западное сообщество, которое включает политических и экономических лидеров современного мира – США и ведущих держав Европейского Союза – практически пришло к пониманию того, что Нагорно-Карабахская республика обречена на международное признание суверенитета. Можно вполне согласиться с аналитиками и экспертами, которые пришли к выводу о готовности западного сообщества не только признать политическую независимость НКР, а более того – интегрировать НКР в политико-социальном и военно-политическом отношениях. Но понимание и готовность признания не есть само признание, для которого необходимы две вещи: технология и аргументы. Вряд ли карабахскому обществу удастся разработать и полностью повлиять на принятие той или иной технологии признания независимости, но оно могло бы оказать заметное влияние на этот процесс. А то, что касается аргументов, полностью вмещается в возможности общества и зависит только от карабахского общества. Поэтому, хорошо бы рассмотреть политические преимущества и ущербные моменты карабахской государственности.

1. Важнейшим и малоосмысленным аргументом в обеспечении политического преимущества НКР является отсутствие в НКР и по периметру ее границ иностранных войск (не считая азербайджанских). В НКР не дислоцированы войска государств, участвующих в международных конкурентных стратегиях и вообще каких-либо других государств. Одной из исторических удач НКР является то, что ведущие державы не очень настаивали на введении так называемых миротворческих войск в НКР. Достаточно отметить то, что отношение Запада к Абхазии и к Приднестровской республике пропорционально тому, каким статусом пользуются размещенные на их территории российские войска. Представляется и то, что политика России в отношении непризнанных государств также формируется в зависимости от отношений данных государственных образований к Западу.

2. По уровню развития государственных и демократических институтов НКР значительно превосходит все непризнанные государства, возможно, уступая только Турецкой республике Северного Кипра; имеет приоритеты на постсоветском пространстве, а также опережает Албанское Косово, Иракский Курдистан и Палестину. Однако возможно, эти преимущества НКР имели место до событий в Абхазии, где общество доказало способность активно и творчески участвовать в политическом процессе. Нужно признать, отмечая события в Абхазии, что НКР стала заметно отставать от нее в смысле демократического и гражданского развития. Абхазия, как «экспериментальная» площадка национально-освободительной борьбы и демократии в специфических политических условиях, становится более привлекательной для западных наблюдателей, чем НКР – с учетом геополитической значимости Абхазии и роли этой республики в устойчивости российских позиций на Юге.

3. Ни одно из непризнанных государств не обладает столь хорошо организованными вооруженными силами, как НКР. Вооруженные силы НКР представляют интерес не только как фактор локальной, но и региональной стабильности. Условия и процессы их развития внимательно отслеживаются США, Францией, Великобританией, Россией, Турцией и Ираном. Принимая во внимание явную специализацию Грузии, Азербайджана и Армении в военных стратегиях США (соответственно: разведывательные и охранительные цели в части роли России, Турции, террористических контингентов и защиты коммуникаций Грузией; выполнение военно-транзитных и охранительных функций Азербайджаном; участие Армении в мобильных воинских контингентах), роль вооруженных сил НКР не может не учитываться США в перспективе. Но слабой стороной вооруженных сил НКР являются слабые внешние связи, недостаточная интегрированность в глобальные стратегии. Вооруженные силы НКР нуждаются в кардинальном реформировании и перевооружении, что сталкивается с ограниченностью внутренних ресурсов. Имеется некоторая опасность, что значимость данного фактора будет усиливаться в перспективе. Однако ни США, ни НАТО никогда не относились серьезно к вооруженным силам Грузии и Азербайджана и так будет всегда.

4. Нагорно-Карабахская республика является выдающимся национально-политическим достижением армянского народа и его политического класса. Вместе с тем, до сих пор в армянской действительности есть особы, которые не понимают, просто отказываются понимать значение НКР для Армении и армян. В Армении продолжается муссирование так называемого вопроса об урегулировании карабахской проблемы представителями оппозиции. Это не опасные, но крайне неприятные и пропагандистски выигрышные акции. Политическое руководство Армении так и не сумело дать отпор этим безобразным поползновениям. Политическое руководство Армении даже пытается использовать эти ущербные акции в своих интересах. Поэтому НКР не может далее оставаться безучастной к данным событиям и должна принять участие в широкой общественной дискуссии, которую Степанакерт и общественные организации НКР должны организовать. Если есть политическая проблема, то ее нужно решить, по крайней мере, попытаться решить. А если нет желания решить, то имеет место отсутствие политиков и власти вообще. Нет ни власти, ни общества – и пусть никто не обольщается. Никому не удастся отсидеться в покое и бездеятельности за мифическим Лачинским «коридором». Нужно исходить из того, что к урегулированию призывают не партии «мира». Урегулирование есть война, только война – любое урегулирование. Политика же – «ни шагу назад» – это политика не партии «войны», а партии национальных интересов. Настало время совершенно определенно назвать вещи своими именами. Так называемое урегулирование является архаизмом и смешной пародией на солидарность с интересами Запада. У Запада теперь иные интересы. Вопрос лишь в том, чтобы некоторые политиканствующие ереванские клоуны не морочили голову почтенной ереванской публике. Нужно иметь в виду, что ни в России, ни в Турции, ни в Албании, ни в Северной Осетии, ни в курдской или в адыгской среде нет так называемых партий «мира» в отношении к соответствующим проблемам.

5. НКР является, видимо, единственным непризнанным государством, где регионально-родовые кланы не оказывают заметного влияния на политику и социальные процессы. То, что в НКР принято называть кланами, в действительности представляет собой небольшие объединения «по интересам». Карабахцы на  самом деле незнакомы с кланами, и в этом им очень повезло. Но, наряду с этим, в НКР так и не состоялись политические партии и общественные организации. Можно с уверенностью утверждать, что политические партии в Восточной Европе, в том числе в Армении, оказались в исторической зоне идейного и организационного кризиса – усиливается роль общественных организаций и гражданского общества в целом, в котором происходит генерация новых идей в сфере общественных организационных структур. В НКР также необходимо сделать акцент на развитие общественных организаций. Этого пока не происходит ни в одном непризнанном государстве, где действительно доминируют кланы – самые настоящие кланы сицилийского типа – это, прежде всего, в Албанском Косово, Южной Осетии и Албании. Но без исключения во всех непризнанных государствах, при наличии тех или иных форм организации гражданского общества, в политической жизни локомотивами национально-освободительной борьбы являются одно или две крупные политические организации революционного типа. Это наиболее отчетливо проявляется в государственном образовании европейского типа – Албанском Косово и азиатского типа – Палестине. Карабахскому обществу необходима такая организация, как воздух и тутовая водка. Понятно, что эту роль может выполнить только дашнакская партия. Но перед дашнакской партией в НКР стоят очень важные задачи по реорганизации, политическому осмыслению и идеологическому развитию. Дашнакская организация в НКР очень несовершенна, практически все еще не состоялось формирования полноценной политической партии, которая могла бы претендовать на роль право-социалистической, революционной партии. Являясь составной частью АРФ «Дашнакцутюн», дашнакской организации в НКР пора осмыслить необходимость усиления своей самостоятельности и проведения более критичной, самостоятельной политики. Есть сомнения, что лидеры Армянской Революционной Федерации всегда и достаточно понимают задачи НКР. Карабахская идея понятна АРФД, и в этом не может быть сомнений. Но проблемы НКР – это не совсем карабахские проблемы, это уже проблемы государства, проблемы независимого существования.

Необходимо совершенно исключить из общественного процесса любые искусственно созданные партии и организации, особенно – имеющие явно провластный характер. Следовало бы осмыслить бессмысленность существования такой с позволения сказать партии, как «ЖАМ». Подобные, притянутые за уши, псевдополитические компании не столь безвредны, как может показаться. Их существование развращает общество, создает примеры образцово-показательной продажности. Такие партии – это плохо скопированный опыт ереванской политической жизни, которая перенасыщена подобными обильно вскормленными компашками, например, партии «Правовая страна», «Трудовая партия», «Сильная родина».

Прошло время фольклора, наступило время полноценной политической литературы.

Необходимо совершенно исключить из общественного процесса любые искусственно созданные партии и организации, особенно имеющие явно провластный характер. Следовало бы осмыслить бессмысленность существования такой с позволения сказать партии, как «ЖАМ». Подобные, притянутые за уши, псевдополитические компании не столь безвредны, как может показаться. Их существование развращает общество,  создает примеры образцово-показательной продажности.

Артур УСПЕКАЕВ

——————————————————————————————-

Этим, быть может, удастся успокоить часть неудовлетворенного социальной реальностью населения, но невозможно решить генеральную задачу – создать новое свободное общество. Решение этой задачи, от которой зависит не только социальное благополучие и государственность, но и обороноспособность НКР, требует постановки глобальной задачи. Данной задачей может стать достижение политической независимости, и как первый этап – достижение независимости НКР от Республики Армения и от ее общества, зараженного бациллами распада. Характерно то, что идея независимости не является фольклорной или экзотической для карабахского мышления. При этом понимается именно задача достижения независимости от Армении. Обильно испив болотной воды из «общеармянского колодца», испытав на собственной «шкуре» преимущества «великой карабахской философии» насчет «выгоды, полученной от выдернутого волоса от собаки» (конечно, по-армянски это выражение звучит гораздо убедительнее и убийственнее), карабахский народ приходит к осознанию, что нужно брать свою судьбу в собственные руки. Но как же добиться независимости?

Мир не может признать независимость зависимого государства, но мир готов признать независимость независимого государственного образования.

Миру интересна не “заштатная” область, называющая себя республикой, не провинциальная разновидность, а небольшое, но геостратегически важное, динамичное государство. Достаточно быть немного внимательнее, чтобы убедиться в капитуляции великих держав, прошедших бесславный путь от апелляций к принципам международного права к принципу “хорошо то, что безопасно”.

Различное недовольство тем, что правящий в Ереване политический режим не дает свободно дышать НКР, держит республику в ежовых рукавицах и тому подобное, представляет собой не более как вопли в камеральных условиях. Правящий режим в Ереване можно понять, если серьезно рассмотреть соотношение экономических и административных ресурсов, в связи с чем ереванский режим должен предоставить властные функции карабахскому руководству и карабахскому обществу в целом. Все, что называется Нагорно-Карабахской республикой, то есть исполнительная и представительная власть, политические организации и общественные группы, кланы и группировки, люди, претендующие на роль интеллигенции в обществе, а также вооруженные силы – не представляют собой самостоятельного общества. Такому несамодостаточному социуму предоставлять независимость опасно и безосновательно, не говоря о том, что в политике не бывает благотворительности. Но было ли сложным «убедить» ереванский режим предоставить независимость НКР? Вовсе нет. В этом можно будет убедиться, набравшись смелости.

Помимо общей идеи и общенационального интереса (если можно сейчас вообще говорить об общенациональных интересах), в независимости заинтересованы практически все социальные, политические и экономические группы в НКР. Для президента А. Гукасяна это просто необходимо, потому что в дальнейшем он может оставаться на своем посту исключительно в качестве президента независимой республики, или, по-крайней мере, стремящейся к независимости. Имея ввиду возможные перспективы, связанные с очередными парламентскими выборами, в достижении независимости как в форме личного существования заинтересованы и премьер-министр и многие другие администраторы.

Имея несомненное карабахское этническое происхождение, ереванский правящий режим не может не видеть угроз, которые нависают над НКР в случае прихода к власти в Ереване безобразных кланов под личиной социального популизма или же псевдопацифизма. Все это не ново, и тогда уже самим карабахцам придется выступать в роли той «философской собаки», от которой будут выщипывать по «волоску» на общенациональное благо – сначала Агдам, потом Физули, география известна… Но ереванский режим просто по определению не может проводить превентивную политику. Он может только реагировать – как во внешней, так и во внутренней политике.

Трудно сказать, какие актуальные проблемы возникнут в НКР через пять лет – то есть после международного признания независимости. Сейчас же все политические действия должны быть подчинены не решению местечковых вопросов, в результате чего ничего не будет решено, а – достижению независимости. Проблема отрыва от Советского Азербайджана решена, проблема выживания также решена, сейчас нужно создать независимое государство, чтобы добиться международного признания. Поставленные ранее цели достигнуты, сейчас стоит новая политическая задача – создать самостоятельное общество, к мнению которого прислушивались бы не только в Ереване, самостоятельное общество как фактор независимости. Такая своеобразная динамика характеризует очень живой, амбициозный и благородный народ.

Данной задачей может стать достижение политической независимости, и как первый этап – достижение независимости НКР от Республики Армения и от ее общества, зараженного бациллами распада.

 ——————————————————————————————

Люди и нравы

Заявление об изменении национальности
(с двумя приложениями и одним бухучетным балансом)

Сперва с вопросом про национальность у меня никаких проблем не было – отвечал без запинки и переходил к следущему пункту. И только уже после армии и окончания института, по ходу трудовой деятельности на стройплощадках Северной Украины, на этот простой вопрос у меня  вдруг выговорилось:

– Моя национальность зависит от географического положения: в Израиле я – палестинец, а в Киеве – жид.

Лиха беда начало. С тех пор на этот незамысловатый вопрос я разные давал ответы, типа: «глухонемой» или «космополит», но последним из вариантов стало «шушва-углаци».

В среду 24 ноября на Шушва-Угол, как и на прочие кварталы Степанакерта, выпал первый снег.

Напитанные влагой лохмастые белые хлопья не тратили времени на мечтательное круженье, а отвесно проскальзывали друг за дружкой в ускоряющемся падении.

К чистому восторгу этим ежегодно повторяющимся чудом природы примешивались только два посторонних соображения: во-первых, меня печалила участь невинных девочек и девушек, которых теперь начнут избивать снежками на улицах своры недозрелых самцов; во-вторых, я знал, что мокрый снег скоро расквасится в слякоть, так что колку недавно завезенных дров придется опять отложить на воскресенье.

С таким восторженно-грустно-бытовым обрамлением сознания заскочил я в тот день домой отдохнуть перед выходом по трудам вечерним.

Отдых был прерван грохотом по крыше и недовольными возгласами жены и дочерей в соседней комнате. Тарарам повторился. И еще раз. По-видимому, кто-то из дружков сына поленился спуститься к нашему дому и сейчас вызывал Ашота, швыряя снежки с верхней тропки вдоль ограды роддома.

Я выскочил на крыльцо – с высоты роддомовского обрыва летел уже целый рой снежков, нацеленных на шифер нашей крыши.

Конечно, когда я добежал до лестницы на дальнем краю обрыва, взбежал по ней и по тропинке вдоль роддомовской ограды добежал до места, откуда велся обстрел, то застал только истоптанный снег и еще дымящийся сигаретный окурок.

Я поднялся до улицы Баграмяна. Метров за 100 далее, из-за крайней двухэтажки, выглядывала пара подростков, которые, увидев меня, нырнули в тамошние дворы.

Они вернулись через 20 минут. Всех оказалось пятеро. Поопасавшись засады на ближнем к нашему дому углу территории роддома, они зашли на его мусорку и начали через ограду кликать Ашота.

Моя жена вышла на крыльцо сказать, что он не дома и усовестить их. Но где там!

Расстояние было настолько велико, что лиц не разобрать и, пользуясь таким обстоятельством, они продолжали вопить и кривляться.

На этот раз я гнался за ними до Братской Могилы, потом по грунтовке вокруг Мемориала до бензозаправки возле 4-й школы.

– Зачем? – спросил меня парень с заправки напротив обл. больницы, куда я зашел на обратном пути.

– Хотел поймать и сдать в милицию на Шушва-Углу, чтоб передали родителям на воспитание.

– А может пацанов подучили?

На следующий день я в мыслях не раз возвращался к этому предположению парня с заправки.

По ту сторону кавказских гор, среди блатных бытует забава – «дядя, купи кирпич!». Это когда к прохожему подходит малолетка и предлагает купить кусок завернутого в газету кирпича за деньги.

Не стоит шуметь и уж тем более замахиваться на мальчика. Малолетка шустрит, потому что знает: за него отвечают подославшие его «авторитеты».

Но у нас тут, конечно, ничего такого и близко нет. Мы не такие. Пока.

А еще по ходу дня мне вспоминался тот рой снежков над головой, до того схожий – траекторией и направлением – с залпами «алазаней» из Шуши по Степанакерту зимой 92-го, когда у нашего дома стояли еще только стены, а я бродил по ночным улицам в поисках воды. Но эти пацаны ничего такого не видели, посапывали своими младенческими носиками-курносиками в подвалах, под боком у мам и бабушек.

Еще 2 года спустя – в мае 94-го – штукатур Ваник и я выбежали из нашего уже почти достроенного дома по сирене воздушной тревоги. Со стороны Кркжана бесшумно, как призрак, скатывался СУ-27. В полете над 8-й школой от него не спеша отцепился поблескивающий цилиндр бомбы и закувыркался к нам. Взрыв – метров за 70 севернее – поднял завесу пыли, доплывшей и до нас, в которой долго еще нырял и взвивался газетный клочок, когда от самолета уж и след простыл под запоздалый лай прозевавших его «шилок».

Ваник потрогал свою парошутообразную кепку и сказал, что в этот день он больше не будет штукатурить, а пойдет к себе домой. Я не стал его уговаривать.

Пилоты бросают бомбы за деньги. Мальчики бросают снежки бесплатно, но не куда попало – им нужно прикрытие, поддержка авторитета, нужно услышать от родителей, что такой-то вот из соседей – «сволочь-негодяй».

Глубина моего сволочизма выяснилась к концу дня.

Когда я вернулся домой, жена рассказала, что ей на работу звонил Шушва-Углинский доброхот-хлопотун с просьбой срочно встретиться по важному делу.

Пояснение 1, социологическое

Доброхот-хлопотун (Д-Х) –   это не официальная должность, это благотворительная деятельность по зову души.  Д-Х  хлопочет о помощи для лиц, не охваченных рамками благотворительных программ Диаспоры. Иногда Диаспора назначает Д-Х координатором какой-то из своих программ или представительств, и тогда Д-Х становится официальным лицом, хотя изначально им движет любовь к ближнему и желание помочь страждущим.

В ходе встречи доброхот-хлопотун сообщил, что по Шушва-Углу ходят слухи, будто Московский Университет (СГУ) собирался дать деньги для поддержки его нынешнего клиента, но решение отменилось из-за моего вмешательства.

Моим первым порывом было броситься к клиенту доброхота-хлопотуна, объяснить, что  преподаватель-контрактник, дающий там 2 урока в неделю, никак не влияет на финансовую политику заведения. Но время было уже позднее и исполнение порыва пришлось отложить на следующий день.

Однако с того вечера я стал на три сломанных ребра мудрее и не исполнил это скоропалительное намерение. Впрочем – по порядку.

На следующее утро я поднялся на крышу «балкона» – спустить антенну для замены сгоревшего блока. Старшая дочь сказала, что без телевизора она Новый Год не переживет.

Пояснение 2, строительно-монтажное

«Балкон» – это площадка, образованная панелями перекрытий нашего дома. Крыша поднята над «балконом» на 3 метра на железных трубах-стойках.

При сооружении крыши я, разумеется, знал, что по нормам и правилам расстояние между брусьями для крепления шифера не должно превышать 30-40 см, но, по бедности, брусья проложил по длине шиферных листов – 90-100 см, дав самому себе торжественную клятву: подымаясь на крышу, наступать только на шляпки гвоздей, вбитых в брусья сквозь шифер.

Взобравшись на крышу, я двинулся к антенне, но вдруг остановился, увидав на шифере увесистую булыгу – позавчерашний обстрел велся не только снежками. Я поднял камень, опустил его в карман бушлата, увидел еще один и на миг забыв, зачем я тут, сделал шаг вперед и почувствовал, как раздвигается шифер под ногами. Руки взметнулись схватиться хоть за что-нибудь.

Три метра падения и удар о бетон перекрытий я не помню.

Сознание вернулось через 10 минут. Я никак не мог сообразить, почему все вокруг видится так тускло. И почему каждый вдох вызывает настолько нестерпимую боль, что за него приходится платить скулящими стонами, сдержать которые у меня не было ни сил, ни мужества.

Подняться тоже оказалось непросто из-за резкой боли в выбитых запястьях и пальцах рук.

Кое-как выпроставшись, я побрел вниз, скорее по памяти, мало что различая в сумраке и боли, пока не рухнул на диван в столовой с теми же жалкими стонами.

Дальше все пошло как по нотам. Жена вызвала «скорую». Меня доставили в больницу. Рентген. Блокада. Доктор Карен пообещал, что к Новому Году буду как новенький.

Остается лишь подвести итог:

Бухучетный Баланс

Убыль:

– 2 дня моего пребывания в больнице обошлись в 10 тысяч драмов;

хотя на лишнее не тратились, а водитель Валерик из такси-сервиса, подвозивший из диагностического центра аппарат для эхолокации мозга, взял за услугу на 500 драмов меньше, заметив, что в больнице и без того обдерут.

Прибыль:

– у меня добавилось чувство вины

1. перед женой – за тот шок, что я ей доставил показом животно-стонущего ошметка, скрючившегося на диване;

2. перед соседями, что не оправдал их мнение о себе;

сапожник Артюша так выразил общее разочарование: «Не похоже на тебя. Ты всегда такой осмотрительный. Нехорошо получилось».

– на меня снизошло кристально-ясное осознание простой истины, что если мужик без шапки, не разбирая пути, глездает по лужам Шушва-Угла, значит у него – проблемы, и если он же через день приходит к частному лицу для каких-то выяснений, то в глазах соседей такое лицо обретает статус «крестного отца» квартального масштаба.

Возможно, тот предательски распавшийся шифер уберег меня от более ошибочного шага.

Нет худа без добра. Вышеизложенные события подвели меня к окончательному решению о моей национальной принадлежности и теперь – пребывая в здравом уме и твердой памяти – заявляю, что впредь на вопрос «ваша национальность» буду отвечать, что по национальности я – человек.

И не ниже.

Сергей ОГОЛЬЦОВ

——————————————————————————————

Джавахк

Картофельная валюта

Для жительницы Ниноцминда Цовинар Езекян картошка не просто бахчевой продукт, но еще и возможность содержать свою семью. Бумажных денег в их доме почти не бывает, только когда ее мать приносит свою двадцатиларовую зарплату. Но и нужды в этих деньгах они не ощущают. Все продукты и вещи в их доме выменяны на картошку.

“Я осенью работала с 12 другими местными женщинами. Проработала 5 дней и получила за это 5 мешков картошки, – говорит Цовинар. – Теперь вот меняю эту “зарплату” на макароны, на рис, на яблоки, на мыло, на соду, на одежду – да на все, что для дома надо”.

Картофельный бартер появился здесь в середине 90-х годов, когда бывшие колхозники остались без работы. Те же, кто сохранил свое место, зарплату или вовсе не получали, или им выдавали бумажки, на которые мало что можно купить. При таком непонятном положении люди начали засаживать гектары картошки, чтобы потом быть уверенными, что даже если денег в доме и не будет, они смогут выменять для себя хлеб на столе.

“Бывают такие дни, что купить ничего не можешь. Тогда достаешь из подвала картошку, – говорит Цовинар. – В этом году всех моих троих детей я картошкой в школу собрала. Себе вот недавно жакет выменяла. И так живут почти все. Теперь такое время – все картошку должны иметь”.

Искать, где можно поменять продукты, Цовинар не приходится. Менялы сами ее находят. Они разъезжают на КАМАЗах по улицам, сигналя около каждого дома. У бизнесмена из Хашури Зазы Богдавадзе свой собственный курс на муку.

“Я мешок муки отдаю за 125 килограммов картошки. Кому выгодно, тот берет, – говорит он. – А так у нас здесь много конкурентов. Только приезжих в районе 50 машин. А еще сколько местных перекупщиков…”

У Зазы курс слишком большой. Цовинар не согласилась на такой обмен. Свою картошку она может выменять и повыгоднее. У местного магазинщика Валеры на картофельные деньги можно купить все: начиная с гречки, кончая клеем ПВА. Раньше у него был обычный маленький магазинчик. В 98-ом году он решил сделать его более прибыльным – согласился плату брать картошкой. После этого его бизнес пошел в гору, и сегодня он один из самых успешных предпринимателей в районе.

“Я меняю все: игрушки, продукты, кровати, стулья, сигареты, духи – все, что людям надо. Беру у них за это картошку, потом еду в Тбилиси и продаю ее там немного дороже. Сколько выгоды имею, честно говоря, не считал. Но точно знаю – выгода в этом есть. Пусть даже не столько у меня, сколько у людей”.

Курс Валеры для Цовинар подошел. На 9 килограммов картошки она смогла купить кило манки, две пачки спичек и кофе. Теперь она может целую неделю угощать горячим кофе своих соседей.

“Иногда важнее у нас картошку иметь в подвале побольше, чем денег в кармане. Картошка, конечно же, лучше”, – говорит Цовинар.

Олеся ВАРТАНЯН
Специально для “Демо”, Ниноцминда

Новый закон Грузии об образовании не так уж легко “переваривается” в Джавахке

В Ахалкалаки думают, что дальнобойная цель закона – смена демографического состава района

Дали Ахдгомеладзе – учительница грузинского языка в школе им. Туманяна города Ахалкалаки. Прекрасно знает армянский язык. Спрашиваю – есть ли презрительное отношение к грузинскому языку в школах Джавахка? «Некоторые пытаются это так представить, но на самом деле это не так. Все идет от родителей, семьи. Когда родители дома объясняют детям, что надо изучать языки – английский, грузинский, то дети учатся с любовью», – говорит грузинка Дали.  Грузинский язык изучается в джавахкских школах еще с советских времен, однако среди 100 армянских учеников, окончивших десятый класс, только один знает грузинские буквы. Сегодня также нет серьезного прогресса, хотя власти независимой Грузии последовательно пытаются обучить грузинскому языку джавахкских армян. Бывали случаи, когда направленный из Тбилиси в Джавахк учитель за время преподавания выучивал армянский язык, но ни один из его учеников не выучил грузинского.

Но лидеры Грузии не отчаиваются. Скоро в парламенте будет обсужден проект закона об «Общеобразовательной системе Грузии». Министр образования и науки Каха Ломая сообщил армяноязычной газете «Южные ворота», что «81% населения знакомы с изменениями в системе образования, и большинство из них согласно с преобразованиями». «Проекту помогают те, кто правильно понял смысл и цель ожидаемых изменений. Но есть и такие люди, которые принципиально против. Это, в первую очередь, директора-взяточники», – отметил Ломая.

В Джавахке и в Квемо Картли (с преобладающим азербайджанским населением), к проекту нового закона об образовании отнеслись очень озабоченно, причиной чего являются отнюдь не «директора-взяточники».  «Мы против проекта этого закона, против также и азербайджанцы Грузии», – отмечает уполномоченный народный защитник Грузии (омбудсмен) в Ахалкалаки и Ниноцминде Левон Леванян. По его словам, вызывают беспокойство, в частности, 5 и 6 пункты третьей статьи закона.  В 5-ом пункте написано: «Языком обучения в общеобразовательных школах является грузинский, а в Абхазии – и абхазский».  6-ой пункт оформлен так: «Если родной язык обучающегося не является языком обучения общеобразовательного заведения, то Попечительский Совет школы имеет право в рамках национальных учебных программ при наличии финансирования ввести в школьную учебную программу “Обучение родному языку” или “Обучение на родном языке».  Если проект закона будет одобрен, то с 2006 года в армянских школах Джавахка все предметы, кроме армянского языка и литературы, будут преподаваться на грузинском языке.

99% учителей в школах Джавахка не знают грузинских букв, и пока неизвестно, как не знающий грузинского языка учитель будет учить на грузинском языке не знающего грузинского языка ученика, например, таблице Менделеева?

В Ахалкалаки думают, что дальнобойная цель нового закона об образовании – изменение демографического состава района. Лидер партии «Вирк» Давид Рстакян отмечает: «Будут давать 500 лари (около 270 долларов) тому, кто приедет преподавать грузинский язык. За этим законом кроется хитрый ход: делается попытка поменять демографическую картину Джавахка. Когда закон будет принят, несколько сот учителей приедут сюда со своими семьями, и наши армянские учителя останутся за дверями школы».  Грузины всегда говорят, что больше всего армянских школ во всем мире (кроме Армении) находится в Грузии. Это правда. Но это не заслуга грузин, а факт компактного проживания армянства. Этот факт озадачивал все правительства Грузии, начиная с 1918 года. Делалось все, чтобы вытеснить армянство. И это удалось в населенном армянами Ахалцихе», – говорит Рстакян.

Леванян также озабочен, но сомневается, что грузины смогут выдержать холодную зиму Джавахка. «Если Джавахк заселят грузинами, они вряд ли выдержат. Здесь очень холодно, нет условий. В этом году туда, где нет учителей грузинского языка, направлено их несколько десятков.  Посмотрим – зиму выдержат или нет? Первая зима покажет», – говорит он.

Три года тому назад в Ахалкалаки был открыт филиал Государственного университета Грузии. Житель города Вардан Акопян отмечает, что, само по себе, основание образовательного учреждения – дело хорошее.  «Однако обучение ведется на грузинском языке, и каждый год сюда приезжает обучаться 100-150 студентов из разных районов Грузии. Государство для них создает хорошие условия. Государство пытается искусственно изменить этнографический состав Джавахка. Этот Университет будет выпускать полуобразованных армян, так как они не знают грузинского языка, и грамотных грузин. Последние, обучаясь 5-6 лет, приспособятся к местным условиям, потом займут определенные должности, так как знают государственный язык».  Руководитель районной администрации Ахалкалаки Артур Еремян не видит тенденции заселить Джавахк грузинами. «Опыт показывает, что здешние условия выдерживают только армяне», – отмечает он, вспоминая 1989 год, когда переселившиеся в Джавахк грузины остались здесь только одну зиму, оставив пустыми специально построенные для них дома.

 По публикации в газете “АЗГ”

“Саакашвили игнорирует Джавахк” – считает один из его ярых сторонников.

Известный грузинский политолог, один из ярых сторонников Саакашвили, Паата Закареишвили считает негативным явлением то, что президент Грузии ни в предвыборный период, ни за время своего президентства ни разу не побывал в регионе Самцхе-Джавахети (армянонаселенный регион Грузии). Вместо этого Саакашвили «несколько раз побывал в Квемо Картли, где большинство населения – азербайджанцы… могу заключить, что ситуация в Джавахети его не интересует», – отметил Паата Закареишвили в интервью еженедельнику «Южные Ворота», которое цитирует джавахкское агентство «А-Инфо». Вместе с тем политолог отмечает, что неоднократные визиты первой леди Грузии в Джавахети отнюдь не оправдывают Саакашвили, поскольку народ выбирал его, а не Сандру Рулофс.

Закареишвили выразил уверенность, что,  судя по всему,  у президента нет программы по улучшению ситуации в регионе. По словам политолога, район Джавахети, в отличие от Абхазии и Южной Осетии, верен новому руководству Грузии, и этот шаг достоин уважения. «Если народ не восстал против нас, значит – их нужно уважать и выделить деньги на развитие региона», – считает Паата Закареишвили.

Аресты представителей администрации Шеварднадзе продолжаются

В Самцхе-Джавахети (армянонаселенный регион Грузии) продолжаются аресты членов администрации бывшего президента Грузии Эдуарда Шеварднадзе.  Так, прокурор региона Давид Нариманишвили выдал санкцию на трехмесячное предварительное задержание бывшего заместителя полномочного представителя президента Грузии в Самцхе-Джавахети – Важу Беридзе.  Согласно стороне обвинения, Беридзе незаконно предоставил одной организации земельный участок, тем самым нанеся ущерб государству в 600 000 лари. Адвокаты Беридзе считают, что достаточных оснований для задержания их подопечного нет, сообщает агентство А-инфо.

ИА REGNUM

——————————————————————————————-

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԻՐԱՆՈՒՄ

Իրանում նախագահական ընտրություններին ընդամենը շուրջ 6 ամիս է մնացել, սակայն իսլամական համակարգի շրջանակներում առկա երկու կարեւոր քաղաքական հոսանքները՝ բարենորոգիչներն ու պահպանողականները, դեռեւս չեն կողմնորոշվել տվյալ հոսանքը ներկայացնող թեկնածուի հարցում: Պահպանողականները խորհրդարանական ընտրություններին լուրջ հաջողություններ արձանագրելով, պարտության մատնեցին մրցակից բարենորոգիչներին, փաստորեն տնօրինելով նաեւ օրենսդիր իշխանությունը: Իսկ այժմ գործի դնելով իրենց տրամադրության տակ գտնվող բոլոր հզոր լծակները, այդ թվում նաեւ օրենսդիր իշխանությունը, ձգտում են կրկին հայտնվել գործադրի ղեկի մոտ: Բարենորոգիչներն ի վիճակի չեղան կյանքի կոչել ընտրողներին տված խոստումները, տանուլ տվեցին խորհրդարանական ընտրություններում՝ գլխավորապես հիասթափված ընտրողների պասիվության պատճառով, ուստի ջանքեր են գործադրում չկորցնել գործադիր իշխանությունը, որի գործելու հնարավորությունը,  թերեւս, խիստ սահմանափակ կլինի:

Բարենորոգիչներն ի սկզբանե որպես նախագահի թեկնածու տեսնում էին ձախ կողմնորոշմամբ նախկին վարչապետ Միր Հոսեյն Մուսավիին, որը 1980-ականներին բնակչության շրջանում համակրանք էր վայելում սոցիալական ծրագրերի իրականացման շնորհիվ, ուստի ջանք չէին խնայում վերջինիս համոզել, որ դնի իր թեկնածությունը: Սակայն, երկար լռությունից հետո, նա մերժեց այդ առաջարկը: Իրանի վերլուծաբաններից ոմանք, այդ թվում՝ հեղափոխությունից հետո անցման շրջանի կառավարության նավթարդյունաբերության նախարար Ալի Աքբար Մոյինֆարը խիստ տրամաբանական եւ խելամիտ գնահատելով Մուսավիի որոշումը, շեշտել է, որ սկզբից եւեթ ակնհայտ էր, որ նա չի համաձայնելու առաջադրել իր թեկնածությունը: Նախ՝ հաշվի առնելով այն, որ Մոհամեդ Խաթամին, որն իշխանության եկավ պարզագույն կարգախոսով՝ գործել Սահմանադրության շրջանակներում: Բացի այդ, երբ նա վարչապետ լինելու ընթացքում տարաձայնություններ է ունեցել հեղափոխության առաջնորդ Այաթոլա Ալի Խամենեինի հետ, որն այն ժամանակ երկրի նախագահ էր: Ուստի նա չէր կարող հզոր նախագահ դառնալ, թեեւ բացառված չէր նաեւ, որ Սահմանադրության պահապան խորհուրդը չհաստատեր նրա թեկնածությունը: Բարենորոգիչների պնդումները Մուսավիի թեկնածության հարցում բացատրվում են նրանով, որ նա այս հոսանքի մեջ ընդգրկված բոլոր ուժերի ընդհանուր թեկնածուն կարող էր լինել, քանզի այն միատարր չէ:

Անդրադառնալով բարենորոգիչների հնարավոր այլ թեկնածուներին, նշենք, որ դեռեւս սեպտեմբերի 23-ին ՄՀԱ-ի կենտրոնական խորհրդի անդամ Մոհթաշամիփուրը հայտարարել էր, որ եթե Մուսավին չհամաձայնի առաջադրվել, ապա բարենորոգիչների նախագահի թեկնածուն կլինի Քյառուբին: Սա այն դպքում, երբ Իսլամական ընկերակցություն կուսակցությունը, որը ոչ միայն բարենորոգիչների ճամբարում, այլեւ ողջ երկրի մակարդակով քաղաքական խոշորագույն կազմակերպություններից է, առաջադրում է նախարար Մոինիի թեկնածությունը: Սա կարեւոր հանգամանք է, քանզի պահպանողականները եւս մտադիր են ներկայացնել ոչ հոգեւորական թեկնածու (Քյառուբին հոգեւորկան է): Վերլուծաբանների կարծիքով, Մոինիի ընտրվելու հավանականությունը մեծ է, սակայն Սահմանադրության պահապան խորհրդի կողմից նրա թեկնածության հաստատումն հարցական է:

Ինչ վերաբերում է պահպանողականներին, ապա այս թեւում չափավորականի համբավ ունեցող ուժերը, այդ թվում՝ Իրանի շենացման սպասավորներ եւ Չափավորություն ու զարգացում կուսակցությունները, դեռեւս օգոստոսից առաջ են քաշում նախկին նախագահ, Վարչակարգի շահերը բնորոշող ասամբլեայի (ՎՇԲԱ) նախագահ Ալի Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանիի թեկնածությունը: Վերջինս օգոստոսի 30-ին անուղղակիորեն համաձայնելով իբրեւ թեկնածու առաջադրվել, հայտարարել է, որ եթե զգա, որ հեղափոխությանը ծառայելու համար իր ներկայությունը որեւէ ոլորտում անհրաժեշտ է, վայրկյան անգամ չի հապաղելու: Սակայն ամբողջատիրական հակումներով պահպանողականները հանձին Իրանը շենացնողների կուսակցության, որը խորհրդարանում մեծամասնություն է կազմում, որպես նախագահի թեկնածու տեսնում է Թեհրանի քաղաքային խորհրդի նախագահ Ահմադնժադին: Ավելին, նշյալ կուսակցության խմբակցությունը խորհրդարանում, որպեսզի Ռաֆսանջանիի թեկնածության հարցն օրակարգից դուրս գա, շահագրգռված էր ներկայացնել մի օրինագիծ, որի համաձայն նախագահի թեկնածության տարիքը սահմանափակվելու է մինչեւ 70 տարեկան: Պահպանողականների 3-րդ խումբն Իսլամական միացյալ կազմակերպության գլխավորությամբ ձգտում է առաջադրել նախկին ԱԳ նախարար, հեղափոխության առաջնորդի արտաքին հարցերով խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթիին կամ ՎՇԲԱ-ի քարտուղար Ալի Լարիջանին: Այսուհանդերձ, նոյեմբերի 19-ին 13 քաղաքական եւ արհմիութենական կազմակերպությունները պաշտոնապես Ռաֆսանջանիին հորդորել են առաջադրի իր թեկնածությունը, սակայն նա հապաղում է հստակ պատասխանել հրավերներին, ինչը մեկնաբանվում է նրանով, որ Ռաֆսանջանին ակնկալում է նաեւ հեղափոխության առաջնորդի դրական վերաբերմունքն իր թեկնածության առնչությամբ:

Նշենք, որ Վելայաթիի թեկնածությունն ի սկզբանե պահպանողականների օրակարգում էր: Նա մասնագիտությամբ մանկաբույժ է եւ 16 տարի զբաղեցրել է ԱԳ նախարարի պաշտոնը: Սակայն Վելայաթին իբրեւ նախագահի թեկնածու ընտրություններին իր մասնակցությունը պայմանավորել է այդ կարգավիճակում Ռաֆսանջանիի բացակայությամբ: Հանգամանք, որը բացատրվում է պահպանողականների շարքերում այդ հարցում լուրջ տարաձայնությունների առկայությամբ: Նշենք, որ Վելայաթիի եւ Ահմանժադի թեկնածությունը պաշտպանում են երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հանդիսացող Ալի Խամենիի գրասենյակում, սակայն, ինչպես նշում են վերլուծաբանները, հաշվի առնելով երկու խմբի անվերապահ հավատարմությունը առաջնորդին, վերջինս թերեւս չի խառնվելու այդ հարցին: Բայցեւայնպես, կարելի է ենթադրել, որ իբրեւ ողջ պահպանողական ուժերի ընդհանուր թեկնածու հավանաբար հայտարարվելու է Վելայաթին:

Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

ՋԱՎԱԽՔ

«Եթե մարդիկ մեր դեմ զենք չեն վերցրել, ուրեմն պետք է նրանց հարգել»

Վրաց հայտնի քաղաքագետ Պաատա Զաքարիաշվիլին, որը եղել է նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլու ամենաակտիվ կողմնակիցներից, վատ նշան է համարում վերջինիս Ջավախքում երբեւիցե (նախընտրական շրջանում եւ նախագահության մեկ տարվա ընթացքում) չլինելը:

Ջավախքում չլինելու փոխարեն Մ. Սաակաշվիլին «մի քանի անգամ եղել է Քվեմո Քարթլիում, որտեղ բնակչության մեծամասնությունը եւս կազմում են ադրբեջանցիները… կարող եմ եզրակացնել, որ այն, ինչ տեղի է ունենում Ջավախեթիում, նրան չի հետաքրքրում»,- ասում է Պ. Զաքարիաշվիլին «Հարավային Դարպաս» շաբաթաթերթի լրագրողին տված իր հարցազրույցում:

Քաղաքագետը միաժամանակ նշում է, որ նախագահի կնոջ Ջավախքում մի քանի անգամ լինելը արդարացում չէ Սաակաշվիլու համար, քանի որ ժողովուրդը նրան է ընտրել, եւ ոչ թե Սանդրա Ռուլոֆսին: Պ. Զաքարիաշվիլին համոզմունք է հայտնում, որ ելնելով նախագահի բնավորությունից, կարելի է ենթադրել, որ այնտեղ իրավիճակը բարելավելու որեւէ ծրագիր գոյություն չունի: Մինչդեռ, ըստ քաղաքագետի, Ջավախքը ի նշան հավատարմության, որը չի կարելի ասել Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի դեպքում, արժանի է հարգանքի: «Եթե մարդիկ մեր դեմ զենք չեն վերցրել, ուրեմն պետք է նրանց հարգել եւ տարածաշրջանի զարգացման համար գումարներ տրամադրել»,- ասում է Պ. Զաքարիաշվիլին:

Շարունակում են ձերբակալել նախկիններին

Սամցխե-Ջավախքում շարունակվում է նախորդ իշխանությունների անդամների ձերբակալությունը: Երկրամասի դատախազ Դավիթ Նարիմանիշվիլու սանկցիայով եռամսյա նախնական կալանքի է ենթարկվել Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչի նախկին տեղակալ, Բորժոմի շրջանի նախկին ղեկավար Վաժա Բերիձեն: Ըստ հնչեցված մեղադրանքի՝ Վ. Բերիձեն ապօրինի հողատարածք է հանձնել մի կազմակերպության` դրանով պետությանը հասցնելով մոտ 600000 լարիի վնաս: Սակայն Վ. Բերիձեի դատապաշտպանները գտնում են, որ վերջինիս կալանքի ենթարկելու բավարար հիմքեր չկան: Իր հերթին երկրամասի դատախազը կալանքը պայմանավորում է հետաքննության արդյունավետ աշխատանքի ակնկալիքով:

Միասնաբար հարգել են երկրաշարժի զոհերի հիշատակը

Դեկտեմբերի 7-ին Վրաստանի բոլոր հայկական գործող եկեղեցիներում տեղի ունեցավ 1988թ. Սպիտակի երկրաշարժի զոհերի հիշատակի հավերժացման արարողություն:

Ախալքալաքի, Ախալցխայի եւ Նինոծմինդայի եկեղեցիներում անցկացված արարողությունները եղել են ամենամարդաշատը եւ ներկայացուցչականը:

Երկրաշարժի զոհերի հիշատակի օրը նշվել է նաեւ Թբիլիսիի սբ. Գեւորգ հայկական եկեղեցում: Ըստ Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավոր Վան Բայբուրդյանի« այս տարվա դեկտեմբերի 7-ին աննախադեպ շատ են եղել սբ. Գեւորգ այցելած վրացիների թիվը: Ի դեպ, Սպիտակի երկրաշարժի զոհերի հիշատակը հարգելու են եկել  նաեւ մոտ 10 վրացի պատգամավորներ, այդ թվում` հայ-վրացական միջխորհրդարանական համաժողովի համանախագահ Բեսիկո Ջուղելին:

«Ա-ԻՆՖՈ»

—————————————————————————————–

Նամականի

Երբ չեն երգում, երբ չեն պարում հայերեն, Ինձ թվում է՝ հայոց բոլոր դարերի Անմահներին իմ երգի հետ կթաղեն

Լեզվաբահերն օտարի:

Հովհ. Շիրազ

Ծանոթանում եմ «Դեմո»-յի նոյեմբերի 30-ի (2004) հերթական համարին: Ուշադրությունս գրավեց «Օտարամոլությունը ազգային աղետ է» տագնապահարույց հոդվածը (հեղ. Լուսինե Գասպարյան), քանզի ես էլ շատերի պես օտարամոլության մոլի ու անզիջում հակառակորդներից եմ: Կարդացի հոդվածը, նորից կարդացի ու երկա¯ր-երկա¯ր մտորում էի. ինչու՞, ինչու՞ է այդպես, ինչու՞ չենք հրաժարվում կեղծ ապրելուց, ինչու՞ ենք ոգու սովի տեղիք տալիս: Այո, մեր մեջ, պայմանների, աննպաստ իրողությունների դժբախտ բերումով, օտարամոլության դրսևորումներ, ցավոք, նախկիններում ևս տեղ են գտել: Այդ իրոք ազգային չարիք-աղետի ներթափանցման դեմ իրենց հեղինակավոր ձայնն են բարձրացրել հայ ժողովրդի անվանի զավակները, ազգասեր մտավորականները՝ ցույց տալով, հիմնավորելով, որ օտարամոլությունը անհարիր է մեր ազգային սուրբ հոգուն, մեր էությանը, որ այն հղի է կործանարար հետևանքներով, ազգային արժանապատվության աններելի նսեմացումով:

Հարգարժան հոդվածագրի ներկայացրած օրինակներն ու փաստերը բավական են համոզվելու համար, որ օտարամոլությունը անարգել կլանում է մեր երիտասարդության, նույնիսկ դպրոցականների, մեր մյուս քաղաքացիների մի մասի հոգեկան, բարոյական աշխարհը: Ահա թե ինչու այդ չարորակ ուռուցքի դեմ պետք է ջանադրաբար պայքարեն բոլորը՝ ևþ կրթական, ևþ մշակույթի բոլոր օջախները, ևþ լրատվամիջոցները, ինչու չէ, նաև մեր հարգարժան ծնողները, որոնց դերը այս խնդրում ևս չափազանց  մեծ է ու կարևոր: Ահա օտարամոլության մի ցցուն օրինակ, որին ամեն օր ականատես ենք բոլորս: Ասեմ, որ դրան անդրադարձել են մեր լրատվամիջոցները («Ստեփանակերտ», «Ազատ Արցախ» թերթերը, հանրային ռադիոն ու հեռուստատեսությունը), բայց ցավալիորեն, այս ահազանգերը իրենցից ոչ մի արժեք չեն ներկայացնում գոնե նրանց համար, ովքեր  անմիջապես պատասխանատու են: Երբ անցնում ես մայրաքաղաքի Մեսրոպ Մաշտոց և Ազատամարտիկների անունները կրող գեղատեսիլ փողոցներով և ուշադիր  ու հիացած նայում ես սնկի պես աճող, անկեղծ ասած, աչք շոյող խանութներին, կենցաղային տարաբնույթ սրահներին և նրանց իսկությունը ներկայացնող ցուցանակներին, մի պահ թվում է, թե մի ոչ հայկական, ոչ հայեցի աշխարհ ես ընկել, որովհետև այդ ցուցանակները (դրանց նշանակությունը քիչ բան չի ասում) օտարալեզու են: Մինչդեռ մեր գոյամարտ-ազատամարտի գերագույն նպատակը ազգային ոգով ապրելու իրավունք ձեռք բերելն է եղել:  Նայեցեք պատերին փակցված բազմաթիվ հայտարարություններին՝ դարձյալ օտարալեզու են: Ցավալի է: Եթե մեր քաղաքացիներից ոմանք (այդ թվում գրասենյակային աշխատողները) չգիտեն, որ մեր պետական լեզուն հայերենն է՝ մեր մեսրոպատառ, ոսկեղենիկ հայերենը, թող իմանան և առաջնորդվեն օրենքի պահանջներով, թե՞ օրենքը պարտադիր չէ բոլորի համար: Իսկ թե ինչ է անում մեր լեզվի տեսչությունը, ճիշտն ասած, չգիտեմ:

Տարվելով արաբական, նույնիսկ թուրքական մշակույթով (էլ պորտապար, էլ չադրայի օգտագործում, էլ կլկլոցներով երգեր, էլ…էլ…), իմացեք մի բան. դուք կորցնում եք ձեր հայեցի ոգին, բացասական օրինակ եք ծառայում մյուսներին, վտանգում եք մեր երեխաների հայեցի դաստիարակությունը: Մայրենի լեզուն ու գրականությունը, հայրենի մշակույթը չիմանալով հրապուրվել ոչ հայերենով, ուղղակի ամոթալի է: Երևի ծավալվելը միտք չունի:  Խոսքս ավարտում եմ դարձյալ Շիրազի պատգամով, որ օղ պիտի դառնա բոլորիս ականջին.

Երբ չեն պաշտում հայ սերունդներն հայ լեզուն, Ինձ թվում է՝ խարույկի մեջ օտարի Հազարամյա հայոց գրքեր են կիտում՝ Թաղելով ազգն իմ բարի:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԵՆՔ ԽՈՍՈՒՄ ՀԱՅԵՐԵՆ

Պատերազմներից ու աղետներից դարեր շարունակ տառապած մեր ժողովուրդը դժվար թե դիմանար ու հարատևեր, եթե սրի հետ մեկտեղ չունենար իր ամենից զորավոր զենքերից մեկը՝ մայրենի լեզուն, գիրը, դպրությունը:

Զինագործները սրեր ու նիզակներ էին կռում, իսկ պատմիչներն ու դպիրները՝ «մագաղաթե մատյաններ» գրում: Արտառոց ու բնորոշ է հայ ժողովրդի համար մեր այբուբենի տառերով գրված առաջին նախադասությունները՝ «Ճանաչել զիմաստություն և զխրատ, իմանալ զբանս յանճարոյ»:

Մայրենի լեզու…

Ուղղակի հրաշքի է հավասարազոր այն մոլեռանդությունը, այն վիթխարի ուժը, որով մեր ժողովուրդը կապված է եղել իր պատմության ու ավանդների հետ, իր մշակույթի ու լեզվի հետ, բնազդով հասկանալով, որ լեզուն իր գոյության ու հարատևման ամենից զորավոր զենքն է:

Փոքրիկ, միայնակ ու անօգնական մի ժողովուրդ իր այբուբենի երեսունվեց խիզախ տառերով մարտնչել է, շահելով դարավոր անհավասար գոյապայքարը…

Այնտեղ, որտեղ հայ ժողովուրդը չի կարողացել հաղթել սրով, հաղթել է գրով, և գալիք սերունդներին փոխանցել իր երազը, հույսն ու հավատը…

Տեսնենք, սակայն, թե ինչպես է «ծաղկում» մայրենի լեզուն մեր նորաստեղծ հանրապետությունում…

Այսօր գրական հայերենը, առանց չափազանցության, մղված է հետին պլան:

Ամենուր խոսում են ռուսերենի ու հայերենի խառնուրդով, մեկ-մեկ էլ օգտագործելով անգլերեն, ֆրանսերեն բառեր: Այսօր իշխում է կիսագրագիտությունը, և ամենուրեք՝ դպրոցում, բուհում, ռադիո-հեռուստատեսությունում, հիմնարկություններում, էլ չեմ խոսում փողոցից, որտեղ ահավոր ու սարսափելի վիճակ է:

Իմ բարեկամներից մեկի երեխայի բառապաշարի 90 տոկոսը ռուսերեն բառեր են: Ու՝ երբ փոքրիկի հետ ուզում եմ հայերեն բառերով խոսել, նա զարմացած դեմքիս է նայում, չհավատալով, որ կարմիրը դա իր իմացած «կրասնին» է, դեղինը՝ «ժոլտին», կամ էլ կապիկը՝ «աբիզյանկան»:

Այս ամենի համար շատերը մեղադրում են դպրոցին: Դրա մեջ ճշմարտություն կա: Դպրոցում ոչ թե լեզու են սովորեցնում, այլ լեզվի տեսություն՝ հաճախ կտրված կենդանի խոսքից: Բայց դա ամենևին էլ չի նշանակում, որ ոմանք իրենց երեխաներին պետք է ռուսերեն բառեր սովորեցնեն: Չէ՞ որ կիրթ խոսելու հիմքերը դրվում են ամենից առաջ տանը: Մի՞թե սխալ չի վարվում այն ծնողը, որը գնելով ելակ, երեխայի «այս ի՞նչ է» հարցին պատասխանում է, որ դա «կլուբնիկա» է, կամ էլ լուցկին «սպիչկա» է, թեյը «չայ» է, շնորհակալությունը «մերսի» է և այդպես շարունակ: Աստված իմ, իսկ մի՞թե դժվար է հայերեն պատասխանել:

Հաճախ էլ գյուղերից ուսանելու համար Ստեփանակերտ տեղափոխված երիտասարդներն են ձգտում անպայման իրենց բառապաշարի մեջ ռուսերեն բառեր մտցնել, տուրք տալով ժարգոնին, անհարկի բարբառայնությանը:

Սիրելի համերկրացիներ, եկեք չխախտենք օրենքը, ինքներս չնվաստացնենք ու չարհամարհենք մեր լեզուն: Ձեր խանութների ցուցափեղկերին նախ գրեք հայերեն, հետո այլ լեզվով, որպեսզի ձեր փոքրիկը իր մայրենի լեզուն երկրորդ տեղում չտեսնի:

Մաշտոցից մինչև այսօր մեր գոյապայքարը ամենից առաջ մեր լեզուն, մեր ինքնուրույնությունը պահելու, պահպանելու համար է եղել: Առանց լեզվի, հանրահայտ ճշմարտություն է, գոյություն չունի ազգ և ազգություն:

Ուրեմն, աչքի լույսի պես պահենք, պահպանենք դարերի ճամփորդ մայրենի լեզուն:

Մերսեդես ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
Մ. Մաշտոցի համալսարանի ուսանողուհի

ՄԻ ՓՈՔՐ ՄԵՂՄԱՑՐԵՔ ՄԵՐ ՎԻՇՏԸ 

1900-ական թվականների սկզբին, երբ խորհրդային կարգեր հաստատվեցին Հայաստանում, մեր գերդաստանի ճակատին դրոշմվեց «դաշնակ» պիտակը, որը և պատճառ դարձավ հալածանքների: Մեր մեծ գերդաստանը տեղափոխվեց  Կարմիրավան: Սակայն դա դեռ նախաբանն էր այն ցավալի պատմության, որը սպասվում էր իմ ընտանիքին: Ծանր ապրեցինք, դաժան օրեր տեսանք, շատ զրկանք ու հալածանք տարանք՝ մինչև վրա հասավ երկրորդ աշխարհամարտը: Մասնակցեցի պատերազմին: Կռվեցի, գերվեցի, իսկ ազատվելուն պես՝ ամբողջ ընտանիքով արտաքսվեցինք  Սիբիր՝ Ալթայի մարզ: Մի կերպ գոյատևեցինք  ցրտի, սովի ու զրկանքների ճիրաններում:

Այնպիսի հարվածներ ստացա, որ ընդմիշտ մտապահեցի Սիբիրն իմ հուշերում: Ցրտահարությունից կորցրեցի տեսողությունս ու մնացի անտառաճանաչ:

Տարիներ անց հայրական ընտանիքի՝ արդեն փոքրաթիվ անդամներով  նորից վերադարձա Արցախի Կարմիրավան գյուղը: Աշխատեցինք քրտինք թափելով, երեխաներ պահեցինք, մեծացրինք: Որքան էլ դժվար լիներ լուսաբացից մինչև երեկո կոլտնտեսությունում աշխատելը, դրանից հետո էլ՝ սեփական տանն ու հողակտորում, այնուամենայնիվ, դա ոչինչ էր անցյալի դժվարությունների համեմատ:  Աշխատում էի Կարմիրավանի հայտնի կոլտնտեսության խաղողայգիներում, և թունաքիմիկատների հետ շփվելու արդյունքում կորցրեցի առանց այն էլ ոչ գովելի առողջությունս: Աշխատեցինք  օրուգիշեր, արարեցինք, երեխաներն էլ հասունացան՝ մինչև վրա հասավ չարաբաստիկ Արցախյան պատերազմը:

Այսօր ես որդեկորույս հայր եմ: Պատերազմում նահատակվեցին  երկու որդիներս: Չեք պատկերացնի, թե որքան քաջարի ու հայրենասեր մարտիկներ էին Արմենն ու Մասիսը: Նրանք զոհվեցին հանուն հայրենիքի՝ կռվելով մինչև արյան վերջին կաթիլը:

Դուք, որ պիտի գրեիք թանաքով՝ արյունով գրեցիք,
Դուք, որ պիտի գրկեիք ձեր մորը՝ գրկեցիք մայր հողը,
Դուք, որ պիտի հող մշակեիք էլի՝ հող եք երևի,
Դուք, հավերժական քնով քնած քաջեր:
Մենք հպարտանում ենք ձեզնով,
քաջ զինվորներ, կորյուններ հայ ազգի:

Հպարտ եմ ես՝ որպես հայր: Իմ բալիկները՝ լեռնային արծիվները, իրենց կյանքը նվիրեցին Արցախ հողին:

Այդքան զրկանքներ կրելուց, մեր որդիներին հողին հանձնելուց հետո, սակայն,  չէի հավատում, որ կբախվենք մերօրյա չինովնիկների անտարբերությանը, անթիվ, անհամար անարդարությունների:

Ես երկրորդ կարգի հաշմանդամ եմ:  Բժիշկներն ինձ մոտ ախտորոշել են թունաքիմիկատներով թունավորում՝ դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Ենթարկվել եմ հետազոտությունների, բուժվել տարբեր քաղաքներում: Բուժումս Մոսկվայում շարունակելու համար դրամական միջոցներ է պահանջում:  Այդպիսի հնարավորություն ես չունեմ: Առողջապահության նախարար Զ. Լազարյանին ուղղված դիմումս չի բավարարվել: Նախարարն այն ետ է վերադարձրել՝ պատճառաբանելով, որ ԱՆ չունի համապատասխան միջոցներ: Այն վերահասցեագրվել է  ԼՂՀ նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Ա. Դանիելյանին:

Խնդրում եմ ուշադրություն դարձնեք իմ առողջությանը:  Անտարբերության մի° մատնեք պատերազմից տուժած ընտանիքներին, հոգացե°ք նրանց ցավերը: Գուցե դա նրանց վիշտը մի փոքր մեղմացնի:

Ռաֆիկ ԲԱԲԱՅԱՆ
ք. Մարտակերտ, երկու զոհված ազատամարտիկների հայր,
2-րդ կարգի հաշմանդամ

ՀԱՃԵԼԻ ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

Դեկտեմբերյան արևոտ մի օր, երբ սովորականի պես դասախոսության էինք Երևանի մենեջմենթի Ստեփանակերտի մասնաճյուղի համալսարանում, անակնկալ հյուր ունեցանք: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգի Միչիգան քաղաքի բնակիչ 16-ամյա Դենն էր, որի մայրը հայուհի է, հայրը՝ գերմանացի, իսկ ինքը զվաղվում է սպորտով՝ ծանրամարտիկ է: Նա պարզապես եկել էր շփվելու համալսարանի ուսանողության հետ: Իսկ Արցախ նա եկել է հետաքրքրությունից մղված: Զարմանալի մի զուգադիպությամբ անգլերենի դասաժամ էր մեզ մոտ, և դասախոսի օգնությամբ կարողացանք զրուցել 16-ամյա ամերիկացու հետ: Պարզվեց, որ նրան չափազանց դուր է եկել մեր լեռնաշխարհն ու նրա թագը՝ Ստեփանակերտ քաղաքը: Դենը տիրապետում է երկու լեզվի՝ անգլերենին և իսպաներենին, ասաց, որ մտադիր է անպայման սովորել հայերեն: Մենք առաջարկեցինք նրան դասերից հետո միասին հետաքրքիր ժամանակ անցկացնել: Նա շնորհակալություն հայտնեց և ասաց, որ հենց այդ օրն էլ պիտի ճանապարհվի Ամերիկա: Մեզ համար շատ հետաքրքիր է շփվելը ԱՄՆ-ի մեր հասակակցի հետ և շատ ուրախացանք, որ նա հիացել է մեր լեռնաշխարհով: Իրոք, անհրաժեշտ է շփումները տարբեր երկրների և առանձնապես սփյուռքահայության մեր հասակակիցների  հետ, նպատակահարմար կլինի, որ ԼՂՀ կրթության նախարարությունը պետական մակարդակով իրականացնի դա:

Իլոնա ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ
ԵՄՀ-ի լրագրության բաժնի, 2-րդ կուրսի ուսանողուհի

ՄԱՐԴ – ՄԵՂՔ – ՉԱՐԱՇԱՀՈՒՄ

Քանի որ մարդկային բանականությունը կարողություն ունի տիեզերքի ներդաշնակությունն ըմբռնելու, դա նշանակում է, թե ստեղծագործ գերագույն մտքից տարբեր չէ նաև մարդկային բանականության ետևում գործող մարդկային միտքը:

Աստված ասաց. «Մարդ ստեղծենք մեր կերպարանքով ու նմանությամբ» /Ծննդոց. Ա:26 և Թ:6/:

Աստծուց անկախ չի ստեղծված Մարդը. Նրա նման կենդանի շունչ է, որ Աստված փչեց նրա մեջ կյանք տալու համար: Աստվածային Հոգու զորությունն է, որով մարդ պիտի աճի, բազմանա և իշխի:

Ասաց. «Աճեցեք և բազմացեք, լցրեք երկիրը, տիրեցեք դրան» /Ծննդոց, Ա:28/:

Ներկայիս ոչ մի բան չի մնացել նմանությունից: Պատճառն այս է՝ մարդը անհնազանդ գտնվեց, մեղք գործեց դեռևս դրախտում գտնվելու պահից իսկ՝ օգտվելով արգելված պտղից, իսկ հետագայում էլ նրա սերունդով էլ մեղքը մտավ ու զարգացավ աշխարհում /մարդասպանության/  Ծննդոց. Դ. Կայեն և Աբել և անառակության /Ծննդոց. Զ: 1-7 սկզբունքով/ ու մարդը հեռացավ Աստծուց:

Ո՞վ է մարդը, ի՞նչ է մարդը: Այն մարմին է և հոգի. նա մարմնով պատկանում է կենդանական աշխարհին, կարողություններով զատորոշվում է նրանցից /միտք, զգացողություն, ստեղծագործ կարողություն, ազատ կամք/:

Մարդ այն արարածն է, որ իր մարմնական զգացմունքներից ստեղծված մտապատկերները դասավորում է ըստ տեսակի, ապա դրանք վերածվում են մտահայացքի և ստանում են անուններ, բառեր, որոնք արտահայտում են մտահայացքները: Կենդանական աշխարհում միայն մարդն է, որ խոսում է, որովհետև մտածում է: Դրա համար մարդուն անվանում են բանական էակ: Այն ունի զգացականություն և իր զգացմունքները արտահայտում է գրավոր, գրականությամբ, երգով, նվագով, պարով: Հոգեկան այդ աշխարհում մարդուն հատուկ է նաև ազատ կամք ունենալը, որով նա որևէ արարքից առաջ մտածում է, դատում, որոշում և ապա իրագործում այն: Մարդու մտածման արարքի զգացական վիճակի և իրագործման որոշման ետևում կա մի կարողություն, որը կոչվում է գիտակցություն: Մարդը, երբ խորանում է մտածումների մեջ, կարողանում է անդրադառնալ իր արած գործերին, վերածվելով 2 անձնավորությունների՝ մեկը՝ մտածողի, մյուսը՝ այդ մտածողին դիտողի: Երբ տարված է սիրով կամ ատելությամբ՝ նա կարող է առանձնացնել իր վիճակը և քննության ենթարկել, այստեղ է, հստակ երևում է իր գործած որևէ արարքի պահին նույնիսկ մարդը կարող է գիտակցել իր կատարածը:

Միտքը, զգացականությունը և կամքը գիտակից անձնավորության հոգեկան կառույցն են կազմում: Որը թեև գործում է մարմնի միջոցով, բայց չի նույնացվում մարմնի հետ, որովհետև մարմինը նյութական գոյություն է. մինչդեռ հոգին աննյութական:

Այն բոլորից զատորոշվող մարդու հոգեկան կառույցում կենսունակ է մի այլ գործոն, այն, որ նա կարող է դատել իր արածը ըստ բարոյական արժեչափերի: Մարդու հոգեկան աշխարհում կա նաև այլ տեսակի մի ձայն, նույնքան ավել, անլռելի, որ խոսում է դատավորի շեշտով և կշռում ամեն մտածում, զգացմունք և արարք, որ գովում և այպանում է: Մարդկային խղճի ձայնն է այն, որ զատորոշում է բարին չարից: Մարդկային հոգում գործող բարոյական օրենքն է այն՝ դեպի կատարյալին ձգտումը. մարդու մեջ ուրիշ բան չէ, եթե ոչ դրախտի:

Մարդու գիտակցության մեջ գործում է պարտավորության զգացումը, այս զգացումը պատկանում է անհատ անձնավորությանը: Այն ունի իր բանականությունը, իր դատողությունը, որը կառավարվում է իմացականությամբ: Իմացականությունը դրվում է պարտականության տակ: Այստեղ «պետք է» հասկացությունը նախադրյալն է դատող բոլոր արարքների: Այդ նախադրյալի սկզբունքը գտնվում է մեր անձերում և զարգանում է այնքան, որքան որ մեր մեջ զարգանում է իմացական դատողության կարողությունը:

Պարտավորության զգացումը ներքնածին է և մարդու գիտակցության բնական մի տարրը և որքան ժամանակ, որ մարդը է՝ պարտավորթյունը նրա անձ-անհատի ներսում է: Հետևաբար նա միշտ պիտի գործի մարդու հոգեկան կառույցում այնքան, որքան ժամանակ որ անձնավորությունը՝ եսը, գոյություն ունի մարդու մեջ:

Աստծո կատարելությունը պարտավորության զգացումի ենթահողն է բոլոր արարածների հոգում: Բացահայտ է, որ ծնված մտքի նմանությամբ ստեղծված պիտի լինի նաև մարդու անձնավորությունը: Հետևաբար, եթե Աստված իմացական միտք է, ինչպես հայտնի է դառնում տիեզերքի բնույթից, միևնույն ժամանակ հոգեկան անձ՝ հետևապես Նա նաև բարոյական էակ է: Նրա արարքները կարող են լինել բարի և չար, իբրև մտածող և գործող էակ: Նա ևս պարտավորության տակ է՝ ընտրելու միշտ բարին, ուղիղը: Հետևապես պարտականության այդ զգացումը Աստվածային ծագում ունի, որովհետև Աստված է գերագույն բարու սկիզբը,  Աստված է բարոյական գերագույն սկզբունքը: Մարդն ստեղծվել է Աստծո բարոյական բնության և պատասխանատվության սկզբունքի համաձայն, այսինքն՝ ստեղծվել է նրա մտածելու, զգալու և գործելու ձևի նմանությամբ:

Եվ ահա այս ամենի չարաշահումն ու հակառակումը հանգեցնում է վերոհիշյալ խորագրին:

Եթե ասում ենք, որ Գեղեցկությունը զանազան ձևերի օրինաչափ և ներդաշնակ համադրությունն է, ապա մարդն էլ պարտավորություն ունի այդ ներդաշնակությունը պահելու: Եվ տիեզերական այս արարչագործությունը՝ Աստվածային տնտեսությունը /Economicum Divinum/, անպայմանորեն ձևերի բացարձակ համադրույթն է, քանզի աստվածային է: Մարդը լինելով կարևորագույն անդամը համատիեզերական այս ներդաշնակության, իր բանականությամբ /Աստվածային պատկեր և նմանություն՝ ստեղծագործ կարողություն, կամք, բանականություն/՝ պարտավորություն ունի կատարյալ պատասխանատվության տերը լինելու և կանգնելու այդ օրինաչափության:

Քանզի յուրաքանչյուր կողմի դույզն-ինչ չափով խախտումը օրինաչափ մի համադրույթի մեջ՝ բնականաբար խախտում է նաև ամբողջական կառույցին: Ահա թե ինչու Աստված Ադամին ասաց. «Թող անիծյալ լինի երկիրը քո արածի պատճառով» /Ծննդոց. Գ:17/:

Այստեղից ենթադրում ենք, որ մարդն առավել և բացարձակ պատասխանատուն է հանդիսանում Աստծո առաջ հանուն տիեզերքի մշտագոյության, քան որ միայն մարդն է, որ արժանացավ Աստվածանմանության շնորհին: Այսինքն՝ ապրելով այս ստեղծագործության՝ տնտեսության մեջ նա եղավ «Մանրատիեզերք», եղավ համատիեզերքի իրավասու և պատասխանատու տնտեսը: Եվ Մարդով է պայմանավորված տիեզերքի լինելու, թե չլինելու հարցը: Հետևաբար՝ Մարդը ստանձնած այս պաշտոնով՝ բարդ և հարատևորեն  փորձում է ճշգրիտ պատասխան գտնել «Տուր քո տնտեսության հաշիվը» /Ղուկաս Ավ. ԺԶ: 2/ երկնառաք հարցին:

Տեր Պետրոս քահանա ԵԶԵԿՅԱՆ
ՊԲ քահանա

ԶԳՈՒՇԱՑԵՔ՝ ԴՌՆԵՐԸ ԲԱԽՈՒՄ ԵՆ
կամ մի քանի խոսք «Եհովայի վկաների» մասին

Հոկտեմբերի 8-ին Հայաստանում պաշտոնապես գրանցվեց թվով 31-րդ կրոնական կազմակերպությունը՝ «Եհովայի վկաները»: Վերջինիս գրանցումը դարձավ Եվրախորհրդի առաջ ստանձնած հերթական պարտավորության իրագործում: Այդ կապակցությամբ իր մտահոգությունն հայտնեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Երկրորդը՝ միաժամանակ նշելով, որ անհիմն են եկեղեցու հասցեին արված բոլոր այն հայտարարությունները, որտեղ վերջինիս մեղադրում են պասիվ գործունեության մեջ: ՀՀ արդարադատության նախարար Դավիթ Հարությունյանը հավաստիացրեց, թե օրենքի ցանկացած խախտման դեպքում վերոհիշյալ կրոնական կազմակերպությունը կենթարկվի համապատասխան պատժամիջոցների: Վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանն էլ իր հերթին նշեց, որ «վկաները»  վաղ թե ուշ կսայթաքեն, ինչը և հնարավորություն կտա պետությանը պատժել նրանց:

Այս նախապատմությունից անմիջապես հետո հիշեցնեք, որ օրենքում սևով սպիտակի վրա հստակ գրված է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի ունի հավատքի ազատություն: Բոլոր ազատությունների հետ պետությունը օրենքով երաշխավորում է նաև այս մի ազատությունը: Գումարած դրան Եվրախորհրդի առաջ ստանձնած մեր պարտավորությունները: Ինչ վերաբերում է նույն այդ Եվրախորհրդին, ապա բնական է՝ նրա համար անհասկանալի է, որ աշխարհում կան ազգեր, որոնք գալով «հին ժամանակներից», իրենց էությունը չեն կարող պատկերացնել որպես հավատքից զատ մի առանձին կատեգորիա:

Չմոռանանք՝ հայ ժողովուրդը, երբ էլ որ հայտնվել է դժվար կացության մեջ, միշտ էլ ապավինել է իր եկեղեցուն, իսկ երբ մեր ազգը կորցնում էր իր առաջնորդներին, մեր կաթողիկոսներն էին մեզ առաջնորդում: Հիմա, ժամանակներ անց, այսպես կոչված ատոմային դարում, երբ մարդիկ հասան իրենց զարգացման գագաթնակետին, մեր հավատքի հետ էլ ինչ-որ բան կատարվեց: Քրիստոնեական եկեղեցին էլ, թվում է, այլևս չունի  այն հեղինակությունը, որ ուներ հատկապես միջնադարում: Եվ ամեն ինչում նորն ու հարմարը փնտրող մարդը հասավ նաև հավատքին, այդ իսկ պատճառով այսօր ունենք այն, ինչ ունենք. տարբեր ու բազմաթիվ կրոնական կազմակերպություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը հավատացած է, որ միակ ճշմարիտը ինքն է: Հատկանշական է նաև այն, որ գրեթե բոլոր կազմակերպություններն էլ արևմտյան ծագում ունեն: Եվ այսպես, Հայաստանում պաշտոնապես գրանցված է թվով 31 կրոնական կազմակերպություն, որոնք օրեցօր ընդլայնում են իրենց գործունեության աշխարհագրությունը՝ իրենց շարքերում ներառելով ավելի ու ավելի շատ մարդկանց: Եկեղեցու գործիչները գտնում են, որ այդ կրոնական կազմակերպություններից յուրաքանչյուրն էլ յուրովի վտանգ է ներկայացնում թե° ազգին, թե° առաքելական եկեղեցուն, և թե° մեր պետականությանը, սակայն դրանցից ամենավտանգավորը մեր եկեղեցին համարում է «Եհովայի վկաներին»: Վերջինիս ամսագրերից մեկի՝ «Դիտարանի» տվյալներով, տարածաշրջանում իրենց կազմակերպության անդամների թվաքանակով առաջին տեղում է Հայաստանը:  Նշենք նաև, որ մայր Հայաստանից հետ չի մնում նաև Արցախը: Սակայն Արցախի պարագայում կա մի նրբություն, որն աչքաթող անել չի կարելի: Խորհրդային տարիներին Արցախը, հասկանալի պատճառներով, ավելի շատ էր կտրված եկեղեցուց, քան Հայաստանը. Ստեփանակերտի եկեղեցին նպատակաուղղված կերպով քանդվեց, վերջինիս տեղում կառուցվեց ներկայիս դրամատիկ թատրոնը, իսկ գյուղական փոքրիկ մատուռները վերածվեցին պահեստների: Կարելի է ասել, որ ամբողջ խորհրդային շրջանում Արցախն ապրում էր հոգևոր քաղցի մեջ՝ լցված աթեիստական ոգով: Բացի այդ, մարդիկ, որ ծնվել էին մինչ հեղափոխությունը, և ինչ-որ չափով դաստիարակված էին քրիստոնեական ոգով, իրենց զավակներին ամբողջովին այլ կերպ դաստիարակեցին: Բնականաբար, աճում է մի նոր սերունդ, որ հեռանում է ամեն ազգայինից, և իհարկե, հավատքից: Ուստի խորհրդային կարգերի փլուզումից հետո մարդիկ, որ երբևէ ձեռքներում նույնիսկ չեն էլ բռնել Աստվածաշունչը, գաղափար անգամ չունեն, թե ինչ է գրված այնտեղ, ինչ քրիստոնեական տոներ կան և ինչ են խորհրդանշում դրանք, բարեբեր հող են դառնում տարբեր աղանդների համար:

Ովքե՞ր են «Եհովայի վկաները», ի՞նչ գործունեություն են ծավալում և ինչո՞վ են տարբերվում քրիստոնեական եկեղեցուց:

Վերոհիշյալ կրոնական կազմակերպությունը կազմավորվել է 19-րդ դարի 70-ական թվականներին՝ Չարլզ Ռասելի կողմից, կազմակերպության կենտրոնական նստավայրը գտնվում է ԱՄՆ-ի Բրուկլին քաղաքում, ամբողջ աշխարհում այն ունի ավելի քան 100 դուստր կազմակերպություններ:  Իրենց իսկ հաղորդած տվյալներով, մինչև 2003 թվականը ամբողջ աշխարհում կար 5 մլն 400 հազար անդամ՝ աշխարհի ավելի քան 232 երկրներում:  Այդ առումով հատկապես աչքի են ընկնում ԱՄՆ-ն (930 հազար), Մեքսիկան (480 հազար), Ճապոնիան (218 հազար), Բրազիլիան (435 հազար), Իտալիան (231 հազար): Իսլամական պետություններում «Եհովայի վկաներ» կամ բացարձակապես չկան (Իրաք, Իրան, Աֆղանստան), կամ շատ քիչ են (Պակիստան՝ 376 անդամ): «Եհովայի վկաներ» կան նաև Իսրայելում՝ 8000 մարդ: Կազմակերպությունը շատ մեծ ուշադրություն է դարձնում իր կրոնական-քարոզչական գրականության տարածմանը: Այսօր եհովական  գրականությունը հրատարակվում է ավելի քան 160 լեզուներով: Իրենց շարքերում նորանոր անդամներ ներգրավվելու համար վերջիններս կազմակերպում են ոչ միայն զանգվածային միջոցառումներ, այլ նաև անդամների կողմից տարվում է անհատական աշխատանք՝ զրույց անցորդների հետ և բնակարանների պարտադիր շրջայց: Սովորաբար շրջայցն անց են կացնում կազմակերպության 2 լավ պատրաստված անդամներ: Բնականաբար, հարց է ծագում. որտեղի՞ց այս կրոնական կազմակերպությանը, որն ունի բազմաթիվ տպարաններ, դուստր կազմակերպություններ, որը վարձակալում է մարզադաշտեր, դպրոցներ, քոլեջներ,  այսքան միջոցներ: Թեև նրանց հավաքների ժամանակ պարտադիր մուծումներ չկան, այնուամենայնիվ, կամավոր հավաքվում են շատ միջոցներ՝ դրամ, թանկարժեք զարդեր:  Մի հետաքրքիր փաստ ևս. 1920-2003 թվականի ընթացքում «Եհովայի վկաները» լույս է ընծայել ավելի քան 9 մլրդ գիրք, բրոշյուրներ, ամսագրեր՝ աշխարհի 200-ից ավելի լեզուներով:

Սարգիս Մայիլյանը իր «Եղծ Աղանդոց» գրքում տալիս է նաև մեր բարձրացրած երրորդ հարցի պատասխանը՝ ինչով են նշված կազմակերպության անդամները տարբերվում քրիստոնյաներից:  Ըստ հեղինակի՝ «Եհովայի վկաները» միադավան են և ընդունում են, որ Աստծո միակ ճիշտ անունը Եհովա է և իրենց հրատարակած գրականության մեջ «Աստված», «Տեր» բառերը փոխարինում են «Եհովա» բառով: Վերջիններս չեն ընդունում նաև Հիսուսի և Սուրբ հոգու աստվածությունը: Հեղինակը նշում է նաև, որ «Եհովայի վկաները» հավատացնում են, որ իրենք հավատում են Ս.գրքին, բայց մերժում են եկեղեցու կողմից վավերացված կանոնները՝ եկեղեցին համարելով սատանայական կազմակերպություն: «Նրանք չեն հավատում դժոխքի գոյությանը, հետևաբար և դատաստանին ու հավիտենական պատժի գոյությանը»: Հեղինակը մատնանշում է, որ վկաներն այն կարծիքն ունեն, որ մարդ հոգի չունի և նրա ֆիզիկական գոյությունից դուրս հոգի չկա:

Վերոհիշյալ թեմայով է նաև մեր զրույցը Տեր Մինաս քահանա Մովսիսյանի հետ: Վերջինս նույնպես գտնում է, որ աղանդավորական տարբեր հոսանքները վտանգավոր են մեզ համար և դրանց առաջն առնել պետք է՝ միահամուռ ուժերով: Նա նշում է, որ թեև «Եհովայի վկաները» չեն ընդունում ոչ մի կազմակերպություն, սակայն իրենք հենց կազմակերպություն են հանդիսանում: Քահանա Մովսիսյանը նաև այն կարծիքն է արտահայտել, որ նման կազմակերպությունների թիվը դեռ կավելանա, կգա կհասնի մի կետի և կանգ կառնի ու կսկսի նվազել: «Իսկ ինչո՞ւ եկեղեցին չի պայքարում դրանց դեմ» հարցին՝ քահանա Մովսիսյանը պատասխանում է, որ եկեղեցին պայքարում է վաղուց, սակայն դա չի նշանակում, որ պիտի գնալ առճակատման.«Եթե գնանք առճակատման, դա կնշանակի, որ խախտում ենք խղճի ազատությունը, իսկ նրանք էլ կսկսեն հայտարարել, որ իրենց հալածում են: Ժողովուրդը պիտի հարգի, գնահատի ու սիրի իր ազգն ու իր սրբությունները՝ սա է պայքարի ձևը»: Քահանա Մովսիսյանը փաստում է նաև այն հանգամանքը, որ վերոհիշյալ կազմակերպության անդամներն են խախտում խղճի ազատության մասին օրենքը՝ պարբերաբար մարդկանց բնակարանները շրջելով: Նա այդ պայքարի մեջ կարևորում է նաև պետության դերը, քանի որ եկեղեցին մենակ ոչինչ չի կարող անել: Սակայն քահանա Մովսիսյանը համոզված է, որ ժողովուրդը, վաղ թե ուշ, կգիտակցի և ետ կկանգնի այդ ճանապարհից:

Պետականորեն պայքար մղել հազար ու մի տեսակ կրոնական կազմակերպությունների դեմ անհնար է: Իսկ օրենքում հստակ ամրագրված է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի խղճի, հավատքի և իր կարծիքն արտահայտելու ազատություն, այնպես որ, այսօր այդ ամենի դեմ միակ պայքարելու ձևը պաշտպանվել է՝ անել այնպես, որ մի օր էլ մենք թակարդը չընկնենք: Ու եթե մի պայծառ օր էլ հանկարծ ձեր դուռը բախեն ու հարցնեն, թե գիտե՞ք արդյոք, երբ կգա այն ժամանակը, երբ բոլորն աշխարհիս երեսին կապրեն երջանիկ,  մի պահ  ծանրութեթև արեք ամեն ինչ, ու թե այնքան ուժեղ գտնվեք, որ կկարողանաք թակարդը չընկնել, ապա շնորհավորում ենք՝  կհամարեք, որ մի փորձություն էլ եք անցել:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՀՈՒՇ-ԵՐԵԿՈ ՀԵՌԱՎՈՐ ՏՈՐՈՆՏՈՅՈՒՄ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ԱՐՑԱԽՑԻ ԳՐՈՂԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

Օրերս Կանադայի Տորոնտո քաղաքում կայացել է հուշ-երեկո՝ նվիրված արցախցի նշանավոր գրող՝ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ Վազգեն Օվյանի հիշատակին: Գրողի վերջերս Երևանում լույս տեսած «Լեռների լեգենդը» գրքի վերլուծությամբ հանդես եկավ Տորոնտոյի Սուրբ Սահակ-Մեսրոպ վարժարանի ուսուցիչ, տեղի հայկական համայնքի կողմից ճանաչված ու սիրված Անդրանիկ Չիլինգիրյանը: Նա այնպես հանգամանորեն ներկայացրեց Օվյանի գիրքն ու գրողի ապրած ժամանակաշրջանը, ստեղծագործությունները, գրական գործունեությունն ու մարդկային նկարագիրը, որ թվում էր, թե նա տարիներ առաջ ոչ միայն անձամբ ծանոթ էր արցախցի գրողին, այլև քաջատեղյակ էր Արցախի մշակութային շրջանակներին ու կևորկովյան բռնատիրական ժամանակների վարքուբարքին:

Երեկոն վարում էր Արմեն Կեոշգերյանը: Եվս չորս երիտասարդներ տորոնտոհայ գրասեր հասարակությանը ներկայացրին ստեղծագործություններ Վ. Օվյանի «Արցախական» շարքից: Ուշագրավն այն է, որ այդ երիտասարդները ծնվել ու մեծացել էին հեռավոր Կանադայում, երբեք Արցախում չէին եղել, սակայն այնպիսի ոգեշնչմամբ, սիրով ու ջերմությամբ էին կատարում ղարաբաղցի գրողի ստեղծագործությունները, որ գերել էին ներկաներին: Երեկոյի մասնակիցների վրա հատկապես հուզիչ տպավորություն թողեց օրիորդ Լանա Տեր-Պետրոսյանի սքանչելի ասմունքը՝ յուրօրինակ առոգանությամբ ու շեշտադրությամբ:

Հուշ-երեկոյին մասնակցում էր նաև Արցախի մեծ բարեկամ, հայտնի բարեգործ, հարգված ու սիրված գործիչ, «Հայաստան» Համահայկական հիմնադրամի Տորոնտոյի Մարմնի ատենապետ Մկրտիչ Մկրտչյանը, որի ջանքերով Արցախում կյանքի էին կոչվել մոտ երկու տասնյակ հայրենասիրական-բարեգործական ծրագրեր, այդ թվում՝ սույն թվականին Շոշ գյուղում կառուցված հոյակերտ դպրոցի եռահարկ շենքը: Ի դեպ, հենց նրա նախաձեռնությամբ ու աջակցությամբ էր տպագրվել Վազգեն Օվյանի «Լեռների լեգենդը» գիրքը: Վերջինս հանդես եկավ «Այս Ղարաբաղն է» հայտնի բանաստեղծության ասմունքով.

Լեռները լուռ են,
Բայց ոչ խուլ ու կույր՝
Տեսնում են, զգում,
Քարը խոսում է,
Քարը ասում է.
Հին հրաբխի խառնարանում դեռ
Հուրը չի պաղել…
Այս Ղարաբաղն է:

Արցախցի գրողին նվիրված երեկոյի վերջում Մկրտիչ Մկրտչյանը ներկայացրեց «Բոսֆորի ափին» արձակ բանաստեղծությունը:

Իր հայրենի երկրամասի Զարթոնքը, Ազատությունն ու Անկախությունը չտեսած, բայց «հանգած հրաբխի» պոռթկումը կանխազգացած տաղանդավոր գրողը տասնամյակներ առաջ հազիվ թե երազեր, որ մի օր իր ստեղծագործություններն ու գրքերը հասնելու են հեռավոր Կանադա, և տեղի հայրենասեր արվեստագետների ջանքերով իր հիշատակին կազմակերպվելու է հուշ-ոգեկոչում:

Ն. ԱԴԱՄՅԱՆ

ԱՐՑԱԽԻ ԿԱՄԵՐԱՅԻՆԻ ԲԵՆԵՖԻՍԸ

Արցախի պետական կամերային նվագախումբը (գեղղեկավար և դիրիժոր Գևորգ Մուրադյան) դեկտեմբերի 10-ին հանդես եկավ իր անդրանիկ պաշտոնական համերգով, որին մասնակցում էր նաև Արցախի պետական կապելլան: Համերգը նվիրված էր ԼՂՀ պետական անկախության մասին հանրաքվեի օրվան և բացվեց  ԼՂՀ ու ՀՀ պետական օրհներգերով, որից հետո բոլոր զոհված ազատամարտիկների հիշատակին նվագախումբը կատարեց Ալբինոնիի «Ադաջիոն»: Հնչեցին նաև Մոցարտի «Փոքրիկ գիշերային սերենադ»-ը, Բրամսի «Հունգարական պար»-ը, Սարասատեի «Նավառռան», Կանաչյանի «Օրոր»-ը, Սաթյանի «Լուռ գնաց»-ը, Կորելլիի «Սարաբանդա և մենուետ»-ը, Միրզոյանի «Շուշանիկ» սիմֆոնիկ պոեմ ստեղծագործությունները: Ելույթ ունեցան նաև թավջութակահար Ալեքսանդր Կարախանյանը (Հայդնի՝«Կոնցերտ թավջութակի և նվագախմբի համար» ստեղծագործությամբ) և երգչուհի Մերի Կարապետյանը (Կանաչյանի «Օրոր»-ով), վերջինս առանց երաժշտական ուղեկցության կատարեց նաև «Առավոտ լուսո» շարականը: Համերգը, հաճելի սովորության համաձայն, եզրափակեց Շտրաուսի «Ռադեցկու քայլերգը»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ


ՅԱԽՇՈՒՆՑԻ «ԿԱԼԱՇՆԻԿՈՎԸ»

Իմ ձեռքում է բերդաձորցի, Բերդաձորի առաջին ռուսաց լեզվի ուսուցչի՝ Մովսես Գրիգորի Յախշունցի (Սաֆարյան) «Առեղծվածներ» բանաստեղծությունների ժողովածուն, Սաղաթել Հարությունյանի խմբագրությամբ: Այն բաղկացած է «Իմ հազարան հավքը», «Արցախ, Արցախ, իմ Հայաստան», «Գոյատևման ձևը խրթին», «Քո անունը մնում է դեռ», «Երիցուկի աչքերով», «Բնության առեղծվածը», «Անձրևից հետո» և «Տարբեր տարիներ» շարքերից:

Յախշունցի և նրա բանաստեղծությունների մասին ինչ պիտի ասվի, արդեն ասված է խմբագրի կողմից, որտեղ շեշտը դրված է տասնչորս տողից բաղկացած «Իմ հազարան հավքը» բանաստեղծության վրա: Եվ ավելին ոչ ոք, հավատացած եմ, չի կարող ասել: Եթե բանաստեղծը խոստովանում է, նշում է, որ իբր ինքը չբռնեց հազարան հավքին, ապա խմբագիրն իր խոսքում համոզում է, որ Յախշունցը բռնել է իր հազարան հավքին, այն էլ ոտքերից ու թևերից, այլ ո’չ պոչից (կարող է հավքը պոկվել՝ «պահ տալով» պոչից մի քանի փետուր): Իրոք որ նրա յուրաքանչյուր բանաստեղծություն հավք է՝ հանձնված ընթերցողին:

Նշելով իր, բանաստեղծ Համո Սահյանի և Սերո Խանզադյանի 1959թ. Բերդաձորում Յախշունցի հետ ունեցած հանդիպման մասին, միաժամանակ տեղ տալով Հ. Սահյանի հուշերին, խմբագիրն ասում է, որ Մովսեսը սիրում էր ու անգիր գիտեր Չարենցին: Կավելացնեի, որ ոչ միայն Չարենցին: Նա սիրում էր նաև Պուշկինին, Լերմոնտովին, Գոգոլին, Բալզակին, Գյոթեին, Դրայզերին և շատ շատերին, որոնց հատորներն ուներ սեփական մեծ գրադարանում: Նա լավ պատմություն գիտեր, լավ համաշխարհային գրականություն: Որևէ հարցում, կապված գրականությանը, պատմությանը, նրա հետ վիճելն անիմաստ էր: Վիճել կարող էր սկսել միայն անծանոթը, այն էլ հաշվի առնելով, որ նվաճելն անհնարին է, ինչպես Բերդաձորը՝ սկսած Լենկ Թեմուրից մինչև մեր օրերը:

Ես պիտի խոսեի 1959թ. օգոստոսի վերջին Բերդաձորում կայացած հանդիպման մասին, քանի որ այդ հավաքույթին ներկա էինք նաև հայրս ու ես (տասներկու տարեկան էի): Հիմա եմ վերհիշում, որ իսկական մտավորականների հավաքույթ էր: Վիճում էին տարբեր հարցերի շուրջ, ջղայնանում, ծիծաղում ու նորից…: Հա°, հետները երկար, ցրված մազերով մի գեղանկարիչ էլ կար: Նա լուռ մի կողմ քաշվեց, ավտոմեքենայից հանեց անհրաժեշտ գործիքները, անցավ արևմտահայաց սենյակն ու այլևս ներս ու դուրս չէր անում, ինչպես մեծ պատշգամբում նստածները: Մենք էլ խաղում էինք բակում: Պատահական թե առիթով, մտա այդ մեծ սենյակը: Եվ ի՞նչ: Նկարիչը նստած բաց պատուհանի մոտ, մի մեծ պաստառի վրա յուղաներկով նկար էր նկարում: Պարզ երևում էր, որ սկսել էր նկարել Զանգեզուրը այստեղից, անցել էր Տեղ գյուղը, Զաբուղի ձորը ու այսպես դեպի Բերդաձոր էր գալիս: Միայն ուշացած ճաշի նստելիս նկատեցին, որ նկարիչը չկա: Յախշունցի տղա Սևակն ասաց, որ մեծ սենյակի պատուհանի մոտ նստած նկար է նկարում: Մի քանի անգամ կանչեցին, չեկավ, Մովսեսը ստիպված մտավ սենյակ, քիչ ուշացումով դուրս եկավ ու լիաթոք ծիծաղելով, ասաց. «Խաբար չեք, է¯, մարդը գործ է անում, Ղարաբաղը Հայաստանին է միացնում, գնացեք, տեսեք»: Բոլորը լուռ անցան սենյակ: Ճաշն ավելի ուշացավ: Ավելի ճիշտ ճաշելը ուշացավ, բայց նկարը նկարվեց: Չգիտեմ նկարը ինչ անուն ստացավ, բայց մի բան հիմա իմացա, որ բանաստեղծ Յախշունցն իր   «Արցախ, Արցախ, իմ Հայաստան» բանաստեղծությունների շարքի գաղափարը հղացել է հենց այն օրը, որին հաջորդել է Արցախին, Բերդաձորին, ինչու չէ՝  նաև Արցախյան շարժմանը նվիրված բանաստեղծությունների ծնունդը, որոնցում պատկերվում է ամբողջ շարժումը, ինչպես որ եղել է: Իսկ Սևակն այդ օրը որոշեց ու նկարիչ դարձավ:

Յախշունցը միշտ երազել է Արցախը Հայաստանին միացած տեսնել: Այդ են պատկերում «Արցախ» ութնյակի տողերը, որ ասում են.

… Ինչքան շատ եմ երազել
Տեսնել քեզ, հանց տիրանվեր
Աստվածակերտ մի մատանի
Միակ տիրոջ՝ մեր մեծամայր
Հայաստանի չքնաղ մատին:

Շարժման առաջին տարիներին, երբ շատ տարբերակների հետ առաջ էր քաշվում արցախահայության տեղահանության հարցը, նա իր «Ցուգ ցվանգ» բանաստեղծության տողերում ասաց.

…Իսկ ռուս եղբայրը մեզ հետ անսխալ իր նախասիրված դեբյուտն է խաղում:
Քայլեր է անում նենգորեն վստահ Ղարս-Նախիջևան տարբերակներով,
Եվ ստեղծվել է մի խաղավիճակ, Որը կոչվում է իրոք ցուգ ցվանգ:

Բանաստեղծ Յախշունցը ավելի քան համոզված է, որ աշխարհը ծուռ է Արցախի հարցում ու բանաստեղծությունն էլ «Ծուռ աշխարհ» վերնագրով ասում է.

Ամեն մի հայի և ազգի համար
Երեկ դժվար էր, այսօր՝ դժվարին,
Արդարությունը այս ծուռ աշխարհի
Սիրում է նստել ծանր նժարին:

Արցախյան շարժման ժամանակ, երբ պետական գաղափա-րախոսությունը հային այլևս չէր կարողանում համոզել, որ Արցախը շարունակի մնալ Ադրբեջանին բռնակցված, տարածաշրջանի պարետ գեներալ Սաֆոնովը իրականցնում էր հայտնի «ԽՏսՖՓՏ» ռազմական միջոցառումը Բերդաձորում, որի նպատակն էր տեղահան անել հայերին: Ամեն ինչին անտեղյակ բերդաձորցիները վաղ առավոտյան գյուղերը ռուս զինվորներով ու թուրք օմոնականներով շրջապատված տեսան: Եվ 73-ամյա բանաստեղծը գրեց.

Թուրքերով շրջապատված,
Զորքերով շրջապատված,
Մենք ենք, մենք, ուրիշ ոչ ոք,
Մեկ էլ հայի մի Աստված
Գողերով շրջապատված,
Գելերով շրջապատված,
Մենք ենք մեզ լոկ զորավիգ
Եվ հայագութ մի Աստված:

Այո’, Յախշունցի «Արցախ, Արցախ, իմ Հայաստան» շարքի յուրաքանչյուր բանաստեղծություն մի յուրատեսակ «կալաշնիկով» է լիցքավորված, որ կարելի է տեսնել միայն հոգու խորաթափանց  աչքերով:

Հ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Փոսորակ
ԳԱՎԱՌԱԿԱՆ ՀՈՎՎԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Բարի օր, Արցախ-Հայաստան: Բարև ձեզ, սիրելի ռադիոլսող բարեկամներ: Բարի օր բոլոր նրանց, ովքեր այս պահին սիրով միացել և հետևում են հույս, սեր և խաղաղաց սերմանող «Ռադիոկոնտակտ» ծրագրին: «Ռադիոկոնտակտ» ծրագիրն իր հերթական ծրագրով ողջունում է բոլորին: Եվ տա Աստված այսօրվա մեր եթերաժամը բոլորիդ ուրախություն պարգևի, իսկ ձեր աջալուրջ բարի ընկերակցությունից գոհ լինելով թերթեք այս օրը: Թող նրա պատմության էջերին միայն ու միայն խաղաղ մթնոլորտ հասկացողություններ: Ամենակարևորը՝ առողջ սեր, առողջ գաղափարախոսություններ հասկացողությունները թող սերտորեն կապված լինեն ձեր պարզ հոգուն: Միշտ այդպես Արցախ աշխարհում որոնեք ու գտեք այն ամենը, ինչ լիովին ձեզ է պատկանում: Թող ձեր ազնիվ մոտեցումները հղի լինի էլ ավելի բարիքներով, որպեսզի ինչ-որ չափով ապահովված համարեք ինքներդ ձեզ:

Եթե կարծում եք, թե այս մարգարիտները ես մեջբերել եմ «Շուրիկի արկածների» կինոշարքի դեռևս անհայտ մի ֆիլմի թամադայի բաժակաճառից, չարաչար սխալվում եք: Կրկնակի սխալված կլինեք, եթե կարծեք, թե այս շիլափլավը գրառել եմ Արցախի ծայրամասային կորած-մոլորած մի գյուղի արտահաստիքային թամադայի 19-րդ կենացաճառից…

Որպեսզի ավելորդ փորձության չենթարկեմ ձեր համբերությունը, ներկայացնում եմ այս սքանչելի նախերգանքի շարունակությունը.

«Ի սրտե բոլորիդ առողջություն, առողջ սեր, առողջ մտածելակերպ, առողջ ընտանեկան մթնոլորտ, երջանկություն ու նորանոր հաջողություններ: Ուղիղ եթերով բարիքներով ձեզ է ողջունում «Ռադիոկոնտակտ» ծրագրի խմբագիր…..»:

Լարային ռադիոյի ծառայությունից օգտվող երջանիկներն անշուշտ ճանաչեցին վերոհիշյալ ծրագրի անկրկնելի հաղորդավարի ձայնը… Ավելի ճիշտ՝ ոճը:

Ընկերներս ու բարեկամներս այս ռադիոկայանի մասին ինձ վաղուց էին ասել, բայց քանի որ ես չեմ պատկանում այն բախտավորների թվին, ովքեր տանը լարային ռադիո ունեն և աստծո յուրաքանչյուր օր բախտ են ունենում վայելելու ռադիոեթերից թափվող այս «վինեգրեդը», երկար ժամանակ չէի պատկերացնում, որ 21-րդ դարում հնարավոր է ապրել միջնադարում: Նախապես ասեմ, որ ես գլուխ եմ խոնարհում թեկուզև փոքրաթիվ բոլոր այն ռադիոլսողների համբերության առջև, ովքեր պատիվ ունեն պարբերաբար լսելու այս հանճարեղ բաժակաճառը: Մեղքս ի՞նչ թաքցնեմ, այս պահին ես գտնվում էի ընկերոջս տանը, և երբ սույն հաղորդման ընթացքում լսեցի կիսահայերեն բառերով երրորդ բայաթին թե շիքաստը, ինձ թվաց, թե «ղարաբաղյան հարցն» արդեն լուծել են հօգուտ թուրքերի…

«Կարծում ես մենք քար ենք, որ դիմանում ենք այս ամենին,- խեղճ-խեղճ ասաց ընկերոջս թոշակառու ուսուցիչ մայրը,- այս ռադիոհաղորդման ժամանակ դեռ ոչ մի հայկական երգ չեմ լսել: Մի անգամ զանգեցի իրենց ասած հեռախոսահամարով, ռուսախոս մի աղջիկ ասաց, թե՝ ամեն օր հայկական երգեր ենք հաղորդում… Աստված իմ, եթե դրանք հայկական երգեր են, բա թուրքականը ո՞րն է…»:

Վերջին տարիներին ռադիոեթերը հեղեղած ռադիոկայանների երկրպագուներից չեմ և իմ մի բարեկամի պես չեմ գտնում, թե Ստեփանակերտի կոյուղային ցանցը պատռվել, դուրս է թափվել ռադիոեթեր: Անշուշտ, հնարավոր է ամսական 1-2 ժամ որևէ լավ հաղորդում կամ մի քանի լավ երգ-երաժշտություն էլ լսել: Սակայն, այնուամենայնիվ, չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ և ո՞ւմ թողտվությամբ են սնկերի պես բուսել ապազգային այդ ռադիոկայանները: Զավեշտականն այն է, որ նրանց մեջ չկա գոնե մեկ լուրջ ռադիոկայան: Բոլորն էլ պատկանում են «զվարճալից» խմբին, և բոլորի լսարանը հիմնականում երիտասարդությունն է: Կարծես թե այս երկրում չկա ոչ մի խնդիր ու պրոբլեմ, ասես բոլոր հարցերը լուծել ու հիմա էլ զվարճանում ենք: Իր ավագ քույր-եղբայրներից սովորած, միջին տարիքի դպրոցականը մտնում է ռադիոեթեր և սերտած դասի պես արտասանում. «Ողջունում եմ ձեզ, ձեր անձնակազմին, մամայիս, պապայիս, Արտուրիկին, Գայանեին, Նանային, Սուսիկին, մորաքույր Ալինային, հորաքույր Զարային, մեր հարևաններին…»: Եվ փոքրիկի պատվերով հնչեցնում են ապաշնորհ ինչ-որ սազանդարի ողորմելի, զզվելիորեն տաղտկալի ու… հակահիգիենիկ մի բայաթի՝ որպես հայկական երգ: Խե¯ղճ Կոմիտաս, եթե մի հրաշքով կենդանանար, կրկին կխելագարվեր, բայց այս անգամ ոչ թե թուրքերի, այլ իր հայրենակիցների կողմից իրականացվող սպիտակ ջարդից, ազգային երգ-երաժշտության և մայրենի լեզվի դեմ լուռ անտարբերությամբ ու բութ համառությամբ իրականացվող վերջը չերևացող ապազգային քաղաքականությունից:

«Հանուն քո սիրո դու կարո՞ղ ես հավատափոխ լինել»,- ուղիղ եթերով 17-18 տարեկան ինչ-որ աղջնակի հարցնում է FM-ի հաղորդավարներից մեկը: «Այո, հանուն իմ սիրածի ես պատրաստ եմ հավատափոխ լինել»,- ի լուր բազմաթիվ ռադիոլսողների՝ հրեշտակային ձայնով ասում է մեր համերկրացի աղջիկը, որի մորեղբայրը, հորաքրոջ տղան կամ ավագ քրոջ նշանածը 10-12 տարի առաջ գազանաբար սպանվել է այլահավատ-այլադավան մի շանորդու ձեռքով…

Այնուամենայնիվ, ես չեմ մեղադրում նրան: Ես չեմ մեղադրում նրանց, ովքեր պարբերաբար թուրքական երաժշտություն են եթեր հանում: Մեղավոր չեն նաև նրանք, ովքեր ռուսերեն ու անգլերեն շքեղատես ցուցանակներով զարդարում են իրենց խանութներն ու առևտրի մյուս օբյեկտները: Եթե երկրում օրենքները չեն գործում, մեղավորը շարքային քաղաքացիները չեն: Եվ, ընդհանրապես, եթե երկրում օրենքները չեն գործում, շատ մեծ վերապահումով պետք է խոսել երկրի մասին:

Կրկին վերադառնանք «Ռադիոկոնտակտի» հարգարժան հաղորդավարին: Ես չեմ մեղադրում նաև նրան: Երբ այսինչը պատգամավորը է, այնինչը՝ նախարար կամ փոխնախարար, ոչինչը՝ ամեն ինչ, ինչո՞ւ չպիտի ինքն էլ հաղորդավար կամ խմբագիր լինի: Եվ թող զավեշտական չթվա. այնուամենայնիվ, ես երազում եմ այն օրը, երբ մեզ մոտ ամեն ոք և ամեն ինչ՝ ղեկավար, հավաքարար, գիտնական, քաղաքագետ թե ծաղկաման, կգրավեն իրենց արժանի տեղը:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s