№ 7 / 30 հունիս

ՈՐՔԱՆ՝ ՎԱՏ, ԱՅՆՔԱՆ՝ ԼԱ՞Վ

Արտյուշա Ահարոնյանը սովորական, համեստ, շարքային արցախցի է: Նա Մեծ հայրենականին չի մասնակցել, որովհետև այդ տարիներին ընդամենը 10-14 տարեկան է եղել: Նա չի մասնակցել նաև Արցախյան պատերազմին (պատճառը դարձյալ տարիքն էր. այս անգամ արդեն շատ էր տարիքով մեծ՝ զենք վերցնելու համար): Գոյամարտին մասնակցել է նրա որդին՝ Գրիգորին:

73-ամյա Արտյուշա Ահարոնյանը 15 տարեկանից կոշկակար է աշխատում: Այդ մասնագիտությամբ 54 տարի աշխատել է կենցաղսպասարկման կոմբինատում:

Հետո թոշակի է անցել, բայց քանի որ որդու համեստ աշխատավարձով հնարավոր չէր պահել 6 շնչից բաղկացած ընտանիքը (այդ ժամանակ կինը դեռ կենդանի էր), հավաբուն հիշեցնող փոքրիկ մի «բուդկայում» կրկին սկսել է կոշիկ կարել և նորոգել, բայց արդեն… որպես անհատ ձեռնարկատեր (պարզվում է՝ խարխուլ այդ հյուղակը, նոր օրենքների համաձայն, նույնպես ձեռնարկություն է), և յուրաքանչյուր ամիս կանոնավոր պետությանը հարկ է մուծում 10 հազար դրամ, մոտավորապես այնքան, որքան որպես կենսաթոշակառու ստանում է պետությունից: Վերևներում հասկացրել են, որ օրենքով այդպես է:

Ու այդ կերպ, իր համեստ աշխատանքին լծված, որդու հետ պահում է իր ընտանիքը: Հետո ինչ, որ պետությանը հարկ վճարելուց հետո գրպանում երբեմն հազիվ հացի փող է մնում: Հետո ինչ, որ իր «ձեռնարկության» հարևանությամբ համերաշխ «աշխատում է» նաև մոտակա շենքի կոյուղին, և հաճախ մարդ պարզապես խեղդվում է գարշահոտությունից: Կարևորն այն է, որ մարդ թեկուզ ծայրը ծայրին հասցնելով՝ ընտանիք է պահում: Դեռ ավելին՝ յուրաքանչյուր ամիս պետությանը  հարկ է վճարում, որ ամուր ու անսասան լինեն մեր երկրի հիմքերը: Իսկ ինչ մնում է մարդկանց հավատի հիմքերին, դրա մասին այսօր ո՞վ է մտածում: Մեր օրերում դա հնացած կատեգորիա է: Նույնիսկ օրենքն է լռում այդ մասին…

Հայտնի «Միմինո» կինոնկարում Մհեր Մկրտչյանի կերպավորած հերոսը մոտավորապես այսպիսի մի բան է ասում իր ընկերոջը. «Երբ դու քեզ լավ ես զգում, դրանից ես էլ եմ լավ զգում»: Պարզվում է, մեր օրերում հակառակն է. որքան ժողովրդի համար վատ լինի՝ այնքան ավելի լավ:

Նարինե ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

 «ՀՐԱԲԽԻՑ»  ԱՌԱՋ
Թվացյալ հանգստության ետեւում առկա խմորումներին այժմ արդեն գումարվում են նախընտրական կրքերը

Հադրութցիները գիր ու գրականություն սիրող մարդիկ են, բնականից ինտելեկտով օժտված, եւ եթե ցանկանում են որեւէ միտք արտահայտել՝ վայրկյան չեն կորցնում՝ հայ բանաստեղծների համապատասխան տողերը մեջբերելու համար: Նրանք նաեւ ըմբոստ ժողովուրդ են՝ վիրավորանքը, սուտն ու կեղծիքը՝ չհանդուրժող, սեփական արժանապատվությունը հարգող:  Վկայությունը՝ ութսունամյա ուսուցչի փիլիսոփայությունը՝ «Տոկանք, մխանք համբերությամբ մեր այս դաժան դարի հետ»: Եվ ապա կյանքին ուղղված նրա իրատեսական հայացքը. «Կյանքի  սխալները վերացնելը մի անհատի գործ չէ: Հատուկ կրթություն ու պատրաստվածություն էլ չի պահանջվում: Դրա համար մի բուռ պիտի դառնանք:  Ժողովրդից ընդամենը պահանջվում է վերահսկել իր իշխանություններին»:

Հադրութ կատարած մեր այցելությունն ուներ իր հիմնապատճառը: Խմբագրությանն էին դիմել մի խումբ հադրութցիներ՝ խնդրելով հաղորդակից լինել իրենց հոգսերին, սոցիալական հիմնահարցերին, պատկերացում կազմել, իրենց իսկ խոսքերով՝ շրջանի իշխանությունների կամայականությունների մասին, որոնց արդյունքում տուժում է շարքային մարդը:

Մեր այցելության մյուս պատճառը հադրութցի զոհված ազատամարտիկ, Մարտական խաչի ասպետ (սկզբում՝ կամավորական, այնուհետեւ՝ գումարտակի շտաբի պետ) Գրիգորի Ջաբյանի եղբայր Ալեքսանդրի հեռախոսազանգն էր, ինչին անտարբեր մնալ, բնականաբար, չէինք կարող:

Գրիգորի Ջաբյանի այրին՝ Մարինե Հովհաննիսյանը, ԼՂՀ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի Հադրութի տարածքային ստորաբաժանման ղեկավարն էր: Այդ նույն հիմնարկում արդեն հինգ տարի, որպես հողային տեսուչ,  աշխատում էր Արցախյան պատերազմի վետերան, երկրորդ կարգի հաշմանդամ Ալեքսանդր Ջաբյանը:  Նա պատմեց, թե ինչպես են իրենց ս. թ.  մարտի 24-ին զգուշացրել   սպասվող փոփոխության մասին՝  հասկանալ տալով, որ հեռու չէ նոր ղեկավարի ժամանումը:  Նախ ասել են, որ երկուսով (Գ. Ջաբյանի այրին ամուսնացել է Ալեքսանդրի հետ) իրավունք չունեն աշխատել նույն հիմնարկում՝ համաձայն «Քաղաքացիական ծառայության մասին» օրենքի:  Եվ երբ Ալեքսանդրը պնդել է, որ ինքը օրենքը հարգող մարդ է եւ պատրաստ է թողնել աշխատանքը, իրավիճակը փոքր ինչ փոխվել է: Նրան առաջարկել են մնալ՝ վկայակոչելով աշխատանքային  փորձը: Իսկ ավելի ուշ փորձել են համոզել ամուսիններին, որ նոր ղեկավարի ենթակայությամբ երկուսով էլ կարող են աշխատել: «Պարզ է, որ նման վերաբերմունքից հետո ո’չ Մարինեն եւ ո’չ էլ ես չէինք կարող մնալ,- պատմում է Ալեքսանդրը:- Ամեն ինչ նախապատրաստված էր ու հաշվարկված: Ճիշտ է, ապագա ղեկավարի՝ Վլադիմիր Պողոսյանի մասին սկզբից ոչ մի խոսք չկար, բայց մեզ համար պարզից էլ պարզ էր, թե ինչի է հանգեցնելու այս ամենը եւ թե ով է զբաղեցնելու ղեկավարի տեղը: Այդ տեղը նախատեսված էր մի մարդու համար, որը պատերազմի ժամանակ ձեռք է բերել ամրացագիր եւ մնացել ռազմաճակատի գծից այս կողմ:  Մեզ փորձեցին պահել հիմնարկում, սակայն մենք սկզբունքայնորեն դեմ էինք: Ապրիլի 12-ին մենք երկուսով դիմում ենք գրել աշխատանքից հեռանալու մասին այն հիմնավորմամբ, որ անհնար ենք համարում նոր ղեկավարի հետ աշխատելը»: Ես հետաքրքրվեցի, թե  կադաստրի բաժանմունքում աշխատելու տարիներին արդյո՞ք որեւէ դժգոհություն  իրենց աշխատանքից եղել է: Ի պատասխան Ալեքսանդրը նշեց, որ նման դեպք չի եղել, հակառակը, մեկ անգամ չէ, որ պարգեւավճար են ստացել:

Արցախյան գոյամարտի հերոս ընտանիքի պաշտպանության առաքելությունն իրենց վրա են վերցրել Գրիգորի Ջաբյանի մարտական ընկերները: Հանրապետության նախագահին հղվել են նամակներ, այնուհետեւ  հետեւել են հանդիպումները նախագահի աշխատակազմի ներկացուցիչների հետ: Այդ ամենի արդյունքն այն է, որ խնդրին տրվել է միակողմանի լուծում:

«Մենք մեր բողոքի ձայնն ենք բարձրացնում մարտական ընկեր, հրամանատար, «Մարտական խաչի» ասպետ Գրիգորի Ջաբյանի ընտանիքի իրավունքներն ոտնահարողների ու նրանց հովանավորողների դեմ… Մենք ստիպված ենք համախմբվել ու պայքարել մեր երկրում օրինականության ու արդարության հաղթանակի համար»,- գրում են հերոսի մարտական ընկերները:  Հադրութի գումարտակի նախկին հրամանատար, «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանակիր Ռոմելս Ֆատյանն իր հերթին նամակ է հղել  ԼՂՀ նախագահին՝ խնդրելով պաշտպանել Հայրենիքին անմնացորդ նվիրված ազատամարտիկի ընտանիքի շահերը: Նախկին հրամանատարի վկայությամբ՝ Ջաբյանների ընտանիքից հայրենիքի պաշտպանությանը կամավորագրվել է չորս տղամարդ: Այդպիսի ընտանիքներ Արցախում քիչ չեն, ուստի, նշում է հեղինակը «թե’ կյանքում, եւ թե’ օրենքներ հրապարակելիս խնդրում եմ Ձեզ՝ հաշվի առնեք նման դեպքերը ու սահմանեք բացառություններ… Իսկ պարտադիր զինակոչից փախածին ոչ միայն մեր կողքին ապրել թույլ տալն, այլ նաեւ նման ձեւով հովանավորելն ու իշխանության մեջ ընդգրկելը հանցագործություն է»:

Այս պատմությանն առնչվող բոլոր գործող անձերին ներկայացնելու նպատակով հանդիպեցի երկրորդ կողմին եւս: Հանուն ճշմարտության պետք է ասեմ, որ Վլադիմիր Պողոսյանը հենց սկզբից խուսափում էր լրագրողի հետ հանդիպումից: Հադրութում նա չցանկացավ պատասխանել իմ հարցերին, խոստացավ հանդիպել Ստեփանակերտում: Իսկ այստեղ էլ զանգեց ու ասաց, որ ինքը ցանկանում է խոսել ԼՂՀ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի նախագահի ներկայությամբ: Վալերի Ալեքսանյանը, ներկայացնելով կոմիտեի առջեւ ծառացած խնդիրները, մասնավորապես ասաց, որ այսօր առաջնային նշանակություն է տրվում արհեստավարժ կադրերին, որն իր հերթին հետապնդում է ոլորտի աշխատանքը պատշաճ հիմքերի վրա դնելու նպատակ: Նրա վկայությամբ՝ Վ. Պողոսյանն ունի համապատասխան գիտելիքներ եւ կարող է կազմակերպել կադաստրի Հադրութի ստորաբաժանման գործունեությունը: Վ. Ալեքսանյանն ընդգծեց նաեւ, որ տարիներ շարունակ ինքը անձամբ աջակցություն է ցույց տվել այդ ընտանիքին եւ ամենեւին էլ չի անտեսում խնդրի բարոյական կողմը:

Բնականաբար, մեր նպատակը ոչ միայն տուժած ընտանիքի հետ հանդիպելն էր, այլ նաեւ հադրութցիների դարդուցավին իրազեկվելը, նրանց մտահոգություններն արձանագրելը: Հադրութի շրջվարչակազմի գլխավոր ճարտարապետ Գագիկ Ավանեսյանն Արցախյան շարժման առաջամարտիկներից էր: Այսօր նա, վերլուծելով անցյալն ու մերօրյա իրադարձությունները, ցավում է, որ Շարժման ժամանակ հնչած  կարգախոսները, մասնավորապես սոցիալական արդարության մասին, այդպես էլ  կյանքի չեն կոչվել: Արդեն տաս տարի է անցել պատերազմի ավարտից, իսկ ժողովրդի սոցիալական վիճակը չի լավացել, եւ եթե դատելու լինենք այս իշխանությունների պահվածքից՝ կյանքը չի լավանալու նաեւ ապագայում:  «Ես կցանկանայի խոսել արդարության մասին: Մենք պատերազմ ենք տեսել ու հաղթել, բայց այսօր տեսնում ենք բազում անարդարություններ,  ինչպես, օրինակ, կադաստրի բաժնում կատարվածը: Իմ կարծիքով՝ սոցիալական անարդարությունները ի վերջո հանգեցնելու են ողբերգության: Պետական գաղափարախոսություն, որպես այդպիսին, գոյություն չունի, ասպարեզում փողատերերի գաղափարախոսությունն է: Եթե  մարդ կարողանում է շահույթ ապահովել, ուրեմն նա է մեր փրկիչը: Ես ողջունում եմ բիզնեսի զարգացումը, գնահատում եմ գործարար մարդկանց, սակայն հարցը նրանում է, թե ինչպես են նրանք վերաբերվում մեզ՝ դրամագլուխ չունեցողներիս, պատերազմի հերոսներին: Մենք նրանց կողքին նվաստացած վիճակում ենք: Այդ մարդկանց մեջ կան այնպիսիները, որոնք ազատագրված տարածքների թալանից անցել են համաժողովրդական ունեցվածքի կողոպուտին, հետո էլ, չբավարարվելով ձեռքբերածով, աչք են տնկել ուրիշի աշխատատեղի վրա: Եվ, պատկերացրեք, իրենց ճանապարհին ոչ մի արգելքի չեն հանդիպում: Իհարկե, հասարակությունը դա չի ընդունում, իսկ իշխանությունները, չգիտես ինչու, հովանավորում են նրանց»: Շրջանի ճարտարապետին մտահոգում է նաեւ հանրապետությունում տիրող անպատժելիության մթնոլորտը: Նրա խոսքերով՝ պետության գրպանից գողացողներին ոչ միայն պատիժ չի սպառնում, այլ նման արարքը մեր օրերում որակվում է տղամարդկություն:

Մտքերի փոխանակումը շարունակեցինք Մարգարիտա Սարգսյանի հետ: Նա խնդրեց թերթում անպայման նշել հետեւյալ փաստը. «Հադրութի ներկայիս քաղաքապետ Իվան Ավանեսյանը երկու անգամ ընտրվել է այդ պաշտոնում: Պաշտոնավարման առաջին ժամկետում նրա նկատմամբ քրեական գործ է եղել հարուցված, որի պատճառով շրջվարչակազմի այն ժամանակվա ղեկավար Վահան Բադասյանը նրան հեռացրել է աշխատանքից: Բայց հետո այդ ճարպիկ անձնավորությանը հաջողվել է ստանալ հանրապետության նախագահի հովանավորությունը եւ վերադառնալ նախկին պաշտոնին»:

Քաղաքի փողոցներում շրջելիս փորձեցի  շփվել մարդկանց հետ, իմանալ նրանց տրամադրությունները, մտահոգությունները: «Մեր ձեռքին ի՞նչ կա, որ մի բան փոխենք: Ով նշանակում է ղեկավարին՝ նա էլ հանում է»,-համոզված ասում է տարեց մի տիկին: Վիճակագրության եւ պետռեգիստրի շրջանային բաժանմունքների աշխատակիցներ Լյուդմիլա Ալավերդյանին ու Ռիտա Ավանեսյանին անհանգստացնում են նախեւառաջ քաղաքի սանիտարահիգիենիկ վիճակը (դա աչքի է զարնվում առաջին հայացքից.-հեղ.), շրջանի ղեկավարության անտարբեր վերաբերմունքը այդ երեւույթի նկատմամբ, չլուծված սոցիալական հիմնահարցերը: «Մեր քաղաքը մեր տունն է»,- պարբերաբար կրկնում են Հադրութի ղեկավարները: Ո’չ սա ձեր տունը չէ, ձեր տունը ձեր ամրոցն է, «խրեգա մնաս սողանեն լաքերումն էլ կաֆել շարին»,- վրդովմունքը չի կարողանում թաքցնել Ռիտան: Նրա խոսքերով՝ մեր երկրի  իշխանավորներն ապրում են միայն իրենց համար՝ ժողովրդի ցավին անտարբեր, դավին անտեղյակ: Ռիտայի ամուսինը ծառայում է բանակում, ապրում են այն բնակարանում, որը տրվել է ծառայության դիմաց: Չգիտեն, թե ինչ է իրենց սպասվում վաղը:

Իմ զրուցակից կանանց վկայությամբ՝ երբ մարդիկ փորձում են իրերն անվանել իրենց անուններով՝ անմիջապես քաղաքական պիտակներ են կպցնում.

– Եթե հանկարծ Հադրութի մի ղեկավարի ճակատին մի բան ասես, կամ էլ թեկուզ հիշեցնես, որ արեւը արեւելքից է դուրս գալիս՝ կասեն՝ դու դաշնակ ես:

Իսկ ահա Շահեն Մարդանյանը՝ Հադրութի միջնակարգ դպրոցի հայոց լեզվի եւ գրականության նախկին ուսուցիչը, ո’չ դաշնակցությանն է հավանում, ո’չ էլ մյուս բոլոր կուսակցություններին՝ բացառությամբ կոմունիստների: «Նախկին կյանքը չհավանեցինք, նոր կարգախոսներով փորձեցինք ժողովրդավարություն հաստատել: Բայց, ներեցեք, սա ժողովրդի իշխանությունը չէ, սա անարխիա է»:

Սվետա Ջավադյանը փախստական է, 15 տարի առաջ բնակություն է հաստատել Հադրութում: Արցախյան գոյամարտի ծանր տարիներին տանը չի նստել, բանակում օգտագործել է խոհարարի իր մասնագիտությունը: Առ այսօր ապրում է մի կացարանում, որն ամենեւին բնակարանի տպավորություն չի թողնում: Սվետան պատմեց, որ ինքը դիմել է շրջվարչակազմի ղեկավարին՝ խնդրելով տրամադրել բենզին՝ հիվանդ ամուսնուն (կյանքի վերջին օրերն էր ապրում) Երեւան տեղափոխելու համար: Նրան մերժել են: Այնուհետեւ ասաց, որ 2100 դոլար պարտք ունի, որն ի վիճակի չէ վերադարձնել: Երբ որ հետաքրքրվեցի, թե ինչպես է գոյացել այդ պարտքը՝  սկսեց լաց լինել: Նրա փոխարեն սկսեցին խոսել զրույցին ներկա կանայք.

– Պատերազմական շրջանում Սվետան աշխատում էր ճաշարանում, իսկ շրջվարչակազմի ներկայիս ղեկավարը հրամանատարի տեղակալ էր՝ թիկունքի գծով: Նրա իմացությամբ վաճառքի է հանվել բանակին պատկանող կարտոֆիլը (դա եղել է պատերազմից հետո, և ասում են՝ յուր ժամանակին մեծ աղմուկ է եղել այդ գործի շուրջ): Որպեսզի Վալերի Գեւորգյանին ազատեն քրեական պատասխանատվությունից՝ պահանջել են տաս հազար դոլար կաշառք: Սվետան դռնեդուռ է ընկել, փող հավաքել՝ իր ղեկավարին փրկելու համար: Պարտքի մեծ մասը մարել է, մնացած երկու հազար հարյուրը դեռ մնում է:

Մեկուկես տասնամյակ հայրենիքում վերաբնակված փախստականը կորցրել է հույսն ու հավատը: «Վիրավորված եմ բոլորից, չեմ ուզում ապրել, ափսոսում եմ Արցախ տեղափոխվելուս համար: Ես ժամանակին փրկել եմ Վ. Գեւորգյանին, որն ինձ այսօր մարդու տեղ չի դնում: Մի՞ թե խիղճը նրան չի տանջում»:

Մեզ չհաջողվեց կապվել շրջվարչակազմի ղեկավարի հետ: Հադրութում էլ ասացին, որ գյուղատնտեսական աշխատանքների այս թեժ շրջանում դժվար է նրան վարչակազմի շենքում գտնելը: Հրապարակելով այս դրվագը՝ արտահայտվելու հնարավորություն ենք ընձեռում նաեւ նրան: Իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկությունները նա կարող է հերքել հենց մեր թերթում:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

«ԼՐԱՏՎԱԿԱՆ ԱԺԻՈՏԱԺԻ» ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ ԱՐԴՅՈՒՆՔ. ԼՌՈՒԹՅՈՒՆԸ ՃԵՂՔ ՏՎԵՑ 

Վերջին տարիներին լրատվամիջոցներում բարձրացված հիմնախնդիրների կապակցությամբ չեն պատժում և բանտ կամ զինվորական ծառայության չեն ուղարկում՝ ինչպես դա արվում էր ոչ վաղեմի անցյալում: Բարձրացված խնդիրները ներկայումս պարզապես անտեսվում են՝ լռության մատնելով: Միգուցե որոշ պետական մարմիններում ներքին հետաքննություն է անցկացվում, մեղավորներ են գտնվում, բայց այդ ամենը ԶԼՄ-ների միջոցով հանրությանը չի հասնում: Վերջին ժամանակներս, երևի, ընդամենը մի դեպքի մասին կարելի է խոսել, երբ լրատվամիջոցում հրապարակվածի հետքերով դատախազությունը քրեական գործ է հարուցել: Կարելի է հիշել ևս մեկ դեպք. աշխատավարձերի անհամաչափ բարձրացման առնչությամբ լրատվամիջոցներում ժողովրդի բողոքը արտահայտվեց, և իշխանությունները, հատկապես վարչապետը, կոշտ և վիրավորական արտահայտություններ թույլ տվեցին լրագրողների հանդեպ:

Նորերս ևս մի հետաքրքիր դրվագ եղավ. Ազգային ժողովի հունիսի 23-ին կայացած նիստի մի զգալի հատվածը «նվիրված էր» այն  «լրագրողական աժիոտաժին», որը բարձրացրել է «Դեմո»-ի նախորդ համարում լրագրող Մարինե Մկրտչյանը: «Որտե՞ղ են ճամփորդում պետական միջոցները» հոդվածում նա, ըստ ամենայնի փաստարկելով և հիմնավորելով ասելիքը, հարց է ուղղել կառավարությանն առ այն, թե ինչպես են ծախսվել 2003թ. հավաքագրած 450 մլն «պրոֆիցիտը» և 300 մլն պահուստային ֆոնդը: Այդ ամենի մասին կառավարության կողմից Ազգային ժողով ներկայացված հաշվետվության մեջ ոչինչ ասված չէր: Այդ անորոշությունը և լրագրողի հիմնավորված փաստերը հանգեցրել են այն բանին, որ բյուջեի կատարման մասին իր եզրակացության մեջ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային և տնտեսական կառավարման հարցերի հանձնաժողովը, մասնավորապես, նշել է. «Գործադիրը՝ օրենսդրի համաձայնությամբ, ոգևորված բյուջետային մուտքերի գերակատարումից, թույլ է տվել երկրի համար ոչ առաջնահերթ ծախսեր: Հաշվետվության քննարկման ժամանակ այդպես էլ սպառիչ պատասխաններ չեն տրվել, թե ինչ ծախսեր են կատարվել լրացուցիչ ստացված 450 մլն գումարով: Պահուստային ֆոնդից 124 մլն ծախսվել է մեքենաների գնման, այլ մեծ գումարներ՝ մեդալների պատրաստման և արտերկրյա գործողումների համար»: Միևնույն ժամանակ, չեն լուծվել երկրում առկա բազմաթիվ սոցիալական խնդիրները՝ ասված է եզրակացության մեջ:

ԺԱՄ խմբակցության ներկայացուցիչը, ելնելով այն հանգամանքից, որ խմբակցության վերջին նիստում այդ բոլոր հարցերին սպառիչ պատասխան է տրվել, նշեց, որ «լրատվական աժիոտաժը» համարժեք չէր իրականությանը: Իսկ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը, չվիճարկելով թերթում բերված փաստերը, միևնույն ժամանակ ընդգծեց, որ կառավարությունը մեղավոր է լոկ այնքանով, որ հանրությանը ժամանակին չի տրամադրել համապատասխան տեղեկություններ: Նա նշեց, որ 2003թ. նոյեմբերին, երբ պարզ դարձավ, որ լրացուցիչ գումարներ կլինեն բյուջեում, կառավարությունը դիմեց խորհրդարանին՝ թույլ տալ օգտագործել այդ գումարները նույն տարում:

Հենց այդ ժամանակ էլ գումարներ տրամադրվեցին որոշ ծրագրերի. իբր, կառուցվում են ԱԺ և կառավարության համար նախատեսված շենքեր և այլ: Գործնականում հիմնական գումարները փոխանցվեցին գազիֆիկացիա իրականացնող կազմակերպություններին,  զուգահեռաբար մշակվեցին նշյալ երկու շենքերի նախագծային աշխատանքներ, և արդեն այս օրերին կկայանան շինարարական մրցույթներ: Եթե մենք այդպես չանեինք, պարզաբանեց վարչապետը, այդ գումարը պետք է սառեցվեր առնվազն մեկ տարով: Որպեսզի ֆինանսները «չննջեն», որոշվեց լուծել նաև տրանսպորտային խնդիրներ պետական այրերի համար, որոնցից ոմանք, վարչապետի հավաստմամբ, ստիպված էին վերջերս սեփական ավտոմեքենաներից օգտվել: Ըստ նրա, եթե այս ամենը ժամանակին բացատրվեր, նման կարծիք չէր ստեղծվի:

Ինչ խոսք, պարզվեց, թե ուր էին ուղղվել այդ գումարները, պարզ չէ միայն, թե ինչպես և ինչ տրամաբանությամբ են որպես առաջնահերթ ծրագրեր ընդունվել գործադիր և օրենսդիր մարմինների համար նոր շենքերի կառուցումը (250 մլն) և պաշտոնյաների համար ծառայողական մեքենաների ձեռքբերումը: Հատկապես այն ժամանակ, երբ, վարչապետի խոսքերով, 60 դպրոց ունենք կառուցելու և 72 դպրոց հիմնովին վերանորոգելու:

Այսպես թե այնպես, լռությունը ճեղք տվեց. հանրության ճնշման տակ կառավարությունը ստիպված եղավ բացել փակագծերը: Իսկ հանրության նպատակն էլ ոչ թե կառավարությանը հաղթելն էր, այլ իր իրավունքից օգտվելը՝  տեղեկանալ, թե ինչպես է ծախսվում հարկատուների գումարներից գոյացող բյուջեն:

ՎԵՐԱՀՍԿԻՉ ՊԱԼԱՏԻ ԿԱՐԾԻՔՈՎ՝ ԲՅՈՒՋԵՆ ՃԻՇՏ ՉԷ ՊԼԱՆԱՎՈՐՎԵԼ 

2003թ. պետական բյուջեի կատարողականի մասին կառավարության հաշվետվության մեջ նշված է, որ նախորդ տարվա համեմատ պետական եկամուտների 42.7 տոկոս աճ է արձանագրվել: ԱԺ-ին առընթեր Վերահսկիչ պալատի եզրակացության մեջ, միևնույն ժամանակ, նշված է, որ դա «կարելի է բացատրել բյուջետային եկամուտների ոչ իրատեսական պլանավորմամբ»: Եզրակացությունում նշված է նաև, որ, եթե հարկային եկամուտները գերակատարվել են, ապա պետական ձեռնարկությունների և գույքի վարձակալման և օգտագործման վարձավճարները կատարվել են ընդամենը 15 տոկոսով: Բացի այդ, բյուջեին պարտք են (առ 01.01.04) 334 մլն. դրամ, և այդ գումարը 2003թ. ավելացել է 17 մլն դրամով:

«ՀԵՂԻՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ» ՎԱԽԵՑԱՆ ԵՎ «ԹԱՔՆՎԵՑԻՆ» 

Հունիսի սկզբին երկրի նախագահը խորհրդակցություն է անցկացրել ուժային գերատեսչությունների ղեկավարների հետ, որտեղ ընդգծել է, որ օրենքի առաջ բոլորը պետք է հավասար լինեն: Մասնավորապես, խոսք եղավ այն մասին, որ որոշ «հանրահայտ» մարդկանց հանդեպ հարուցված քրեական գործերն անօրեն կարճվում են, իսկ նրանցից ոմանք էլ իրենց թույլ են տալիս պարբերաբար խախտել երթևեկության կանոնները: Ոստիկանությունը, թերությունները շտկելու նպատակով, ստուգայց է անցկացրել: Ինչպես նշված է ոստիկանության մամուլի ծառայության հաղորդագրության մեջ, տաքգլուխ «հեղինակությունները»  ստուգայցի ժամանակ չհայտնվեցին, քանի որ, ինչպես ոգևորված գտնում են հիշյալ ծառայությունում, «նրանք, անշուշտ, համոզված էին, որ խախտումներ թույլ տալու դեպքում պատիժն անխուսափելի կլինի»:

Այդքանով հանդերձ, գտնվեցին վարորդներ, ովքեր չենթարկվեցին պետավտոտեսուչներին: Նշվեցին BMW մակնիշի մեկ մեքենայի և «սովորական» մեքենաների երկու վարորդների անուններ:

ՍԿՍՎԱԾ Է ԱՌԱՋԱԴՐՎԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԻ ԳՐԱՆՑՈՒՄԸ 

Մինչև հուլիսի 19-ը ընտրական հանձնաժողովները կգրանցեն արդեն իսկ առաջադրված թեկնածուներին, որոնք հավակնում են տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ղեկավար տեղ զբաղեցնելուն: ԼՂՀ ԿԸՀ-ի տվյալներով, համայնքի ղեկավարի 202 տեղերին հավակնում են 404 հոգի, այդ թվում՝ 10-ը Ստեփանակերտում: Քաղաքապետի թեկնածու են առաջադրվել գործող քաղաքապետ Համիկ Ավանեսյանը, ներկայումս չաշխատող Պավել Նաջարյանը, փաստաբան Վազգեն Հայրապետյանը, գործարար Իոսիֆ Ադամյանը, «Ստեփանակերտի արտադրական կոմբինատ» ՊՓԲԸ տնօրեն Սերգեյ Գրիգորյանը, ԱԺ մշտական հանձնաժողովի նախագահ Էդուարդ Աղաբեկյանը, Ստեփանակերտի հարկային տեսչության պետ Գարիկ Ջհանգիրյանը, ճարտարապետ Վլադիմիր Սարգսյանը, չաշխատող Շահմար Աթանեսյանը, կառավարության ապարատի վերահսկող ծառայության պետ Հրանտ Մելքումյանը: Այս ընտրությունների գլխավոր ինտրիգը հետևյալն է՝ ո՞ր թեկնածուին կսատարեն իշխանական ուժերը և ինչպիսի՞ն կլինի գործող հիմնական կուսակցության՝ Դաշնակցության դիրքորոշումը: Կա ևս մի ինտրիգ. քաղաքապետի իրավասությունները: Այն մասին, որ դրանք սահմանափակ են և մեծ մասով կախված են կառավարությունից, մեկ անգամ չէ, որ խոսվել է: Կպահպանվի՞ իրավասությունների նման «բաժանումը», եթե հանկարծ ընտրվի ոչ իշխանական թևի թեկնածու:

«ԱՐՑԱԽԲԱՆԿԸ» ՏԵՂԱՓՈԽՎԵԼ Է ՆՈՐ ՇԵՆՔ

«Արցախբանկը», որի բաժնետոմսերի գերակշիռ մասը գտնվում է Շվեյցարիայի և ԱՄՆ քաղաքացիների  ձեռքին և որն ունի ՀՀ Կենտրոնական բանկի լիցենզիա, տեղափոխվել է նոր շենք, նախկին «Ղարաբաղ» հյուրանոցի վերանորոգված շենքը: Շենքի հանդիսավոր բացմանը ներկա էր Ֆրանսիայից նոր վերադարձած երկրի նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, ՀՀ Կենտրոնական բանկի տնօրեն Տիգրան Սարգսյանը, բաժնետեր Արդեն Սելեֆյանը: Վերջինիս կարծիքով, բանկի գործունեությունն ունի 2 հիմնական ուղղություն՝ ֆինանսական և հայրենասիրական: Ա. Սելեֆյանի խոսքերով, երկուսն էլ նկատի են առնվում բաժնետերերի կողմից: Նա նշեց, որ բանկի դեպոզիտները բավականին բարձր են, և դա լավ բիզնես է, սակայն այն, որ գումարը ներդրվում է Արցախում՝ արդեն իսկ հայրենասիրություն է: Ա. Սելեֆյանը նշեց, որ բաժնետերերը ոչ մի ուշադրություն էլ չեն դարձնում Ադրբեջանի կողմից բարձրացրած աղմուկին: Նրա հավաստմամբ, բանկն իրականացնում է միջազգային պրակտիկայում նախատեսված բոլոր օպերացիաները և կարող է կապ հաստատել աշխարհի ցանկացած երկրի հետ:

«Արցախբանկը» ԼՂՀ-ում կատարում է Կենտրոնական բանկի գործառույթները, սպասարկում է պետբյուջեն, տրամադրում է պետական և առևտրային վարկեր, կատարում դրամափոխանցումներ տարբեր երկրներ, ապահովում է պլաստիկ քարտերի գործունեությունը: Բանկը ներկայացված է ԼՂՀ բոլոր շրջաններում: ՀՀ Կենտրոնական բանկի նախագահ Տ. Սարգսյանի խոսքերով, «Արցախբանկի» գործունեությունը Հայաստանում թույլ է տալիս գտնել նոր գործընկերներ և ապահովել ներդրումների հոսք ԼՂՀ: Նա բարձր է գնահատել «Արցախբանկի» զարգացման տեմպերը:

Մեր կողմից նշենք, որ հայտնի չեն այն պայմանները, որոնցով պետական բանկի բաժնետոմսերի մեծ մասը տրամադրվել է մեր ազգակիցներին: Ընդսմին, կասկածանքի տակ չդնելով «Արցախբանկի» հիմնական բաժնետերերի հայրենասիրությունը, չենք կարող չհարցնել՝ իսկ ԼՂՀ-ն չպիտի՞, արդյոք, ունենա կենտրոնական բանկ, որի բաժնետոմսերը կպատկանան պետությանը:

ՇՈՒՇԻՈՒՄ ՎԵՐԱԳՈՐԾԱՐԿՎԵԼ Է  ԹԵՅԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆԸ 

1999-ին Շուշիում բացված թեյի գործարանը մի քանի ամիս անց դադարեցրել էր աշխատանքները: Ինչպես այն ժամանակ բացատրեցին՝ արտադրանքի իրացման դժվարությունների պատճառով: Այդ գործարանի հետ է կապված աղմկոտ, բայց լրատվական դաշտ չթափանցած պատմությունը պետական մեծ վարկի չվերադարձման մասին: Օրերս այցելեցինք նշյալ օբյեկտը և արտադրամասի պետ Գագիկ Ավետիսյանից տեղեկացանք, որ գործարանը թափով աշխատում է, քանի որ մեծ պատվեր է ստացել Մոսկվայից: Պատվիրատուները նույնիսկ պատրաստի արտադրանքի տուփերն են ուղարկել: Գործարանը բաց է թողնում 12 անուն բուժական (բուսական) և 3 տեսակ սովորական թեյ: Հումքի 90 տոկոսը հավաքվում է մեզ մոտ, ինչի համար էլ կանխիկ գումար է վճարվում: Գ. Ավետիսյանի խոսքերով, արտադրամաս հաճախ են այցելում զբոսաշրջիկները և օգտվում էկոլոգիապես մաքուր իրենց արտադրանքից: Մեկ տուփը արժե 300 դրամ: Ինգրեդիենտները որոշվում են Երևանի գիտահետազոտական ինստիտուտներից մեկում: Գործարանը պատկանում է «Արմտեխնոէքսպորտ» ՍՊԸ-ին: Ներկայումս այնտեղ աշխատում է 10 մարդ:

Տեղեկատվության բաժին

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ 

Հունիսի 20-ին ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանն ընդունել է Հայաստանի Կենտրոնական բանկի նախագահ Տիգրան Սարգսյանին եւ նրա տեղակալ Արթուր Ջավադյանին, ովքեր Ստեփանակերտ էին ժամանել «Արցախբանկի» նորակառույց շենքի բացման արարողությանը մասնակցելու համար:

Հանդիպման մասնակիցները քննարկել են ԼՂՀ բանկային համակարգի զարգացման հեռանկարներին վերաբերող հարցեր: Նշվել է, որ Լեռնային Ղարաբաղում բարենպաստ պայմաններ են ստեղծված  այդ բնագավառի հետագա բարեփոխման` որպես հանրապետության տնտեսության զարգացման կարեւորագույն պայմաններից մեկի, ինչպես նաեւ այստեղ բանկային ծառայությունների նոր տեսակների ներդրման համար:

Հունիսի 20-ին տեղի է ունեցել նաեւ ԼՂՀ նախագահի հանդիպումը շվեյցարահայ ձեռնարկատեր Արդեն Սելեֆյանի եւ «Իտարկո-կոնստրակշն» ու «Սպիտակ-տնակ» շինարարական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ: Այդ կազմակերպությունները Ստեփանակերտում կառուցել են «Արցախբանկի» նոր շենքը, իսկ ներկայումս Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաքի կենտրոնական հրապարակում կառուցում են հյուրանոց:

Հանդիպման ընթացքում քննարկվել են հյուրանոցի շինարարության աշխատանքների ընթացքին վերաբերող հարցեր: Նախագահն ընդգծել է կառուցվող օբյեկտի բարձր որակի ապահովման եւ հնարավորինս ամենակարճ ժամկետներում այն շահագործման հանձնելու  անհրաժեշտությունը:

ԼՂՀ նախագահին առընթեր տեղեկատվության գլխավոր վարչություն

ԼՂՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ԼԻԱԳՈՒՄԱՐ ՆԻՍՏԸ 

Հունիսի 23-ին տեղի է ունեցել ԼՂՀ  3-րդ գումարման Ազգային ժողովի 8-րդ նստաշրջանի վերջին լիագումար նիստը, որը վարում էր ԱԺ նախագահ Օլեգ Եսայանը:

Առաջինը քննության առնվեց  «ԼՂՀ 2003 թվականի պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը հաստատելու մասին» օրենքի նախագիծը:  Ավարտելով  նախագծի քննարկումները, խորհրդարանը ձայների որակյալ մեծամասնությամբ այն  ընդունեց օրենքի տեսքով:

Այնուհետեւ խորհրդարանը քննարկեց հարկային դաշտին առնչվող փաստաթղթերի փաթեթը՝   «Հարկային ծառայության մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին», «Հարկերի մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին», «Ակցիզային հարկի մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին», «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին», «ԼՂՀ¬ում ստուգումների կազմակերպման եւ անցկացման մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծերը: Պատգամավորներն այդ փաստաթղթերը նույնպես ընդունեցին օրենքների տեսքով:

Նույն կերպ տեւական քննարկումներ չպահանջելով, ընդունվեց նաեւ «Գույքահարկի մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքը:

«Պետական գույքի մասնավորեցման (սեփականաշնորհման) մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը (երկրորդ ընթերցում) գործընկերների ուշադրությանը ներկայացրեց նախաձեռնության հեղինակ, պատգամավոր Էդուարդ Աղաբեկյանը:  Գլխադասային՝  ֆինանսաբյուջետային եւ տնտեսական կառավարման հարցերի մշտական հանձնաժողովը, օրինագծի հեղինակի համաձայնությամբ, առաջարկեց փաստաթղթի քննարկումը տեղափոխել հաջորդ նստաշրջան:  Նիստը կողմ քվեարկեց առաջարկությանը:

Քաղաքացիական ծառայության խորհրդի նախագահ Բորիս Առուշանյանի ներկայացմամբ նիստն այնուհետեւ քննարկեց  «Քաղաքացիական ծառայության մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը: Գլխադասային՝ պետական¬իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի (նախագահ՝ Յուրի Հայրապետյան) եզրակացությունը դրական էր, եւ փաստաթուղթն ընդունվեց օրենքի տեսքով:

Քննարկման ենթակա վերջին օրինագիծը «Բռնադատվածների մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացում կատարելու մասին» էր: Հաշվի   առնելով փաստաթղթի հարուցած, ինչպես նաեւ քննարկման ընթացքում հնչած նկատառումները, խորհրդարանը գլխադասային՝ պետական¬իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի առաջարկությամբ այն ընդունեց առաջին ընթերցմամբ:

Համաձայն կանոնակարգի, նիստում իրականացվեց նաեւ օրենսդիր-գործադիր հարց ու պատասխանի ժամ:

(ԼՂՀ ԱԺ մամլո ծառայության հաղորդագրությունից)

ԼՂՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ  ՆԻՍՏԸ 

Հունիսի 22-ին վարչապետ Անուշավան Դանիելյանի նախագահությամբ կայացավ ԼՂՀ կառավարության հերթական նիստը:

Կառավարության անդամները քննության առան շուրջ մեկ տասնյակ փաստաթղթեր՝ կապված «ԼՂՀ արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման ու քաղաքաշինության նախարարության աշխատակազմ», պետական կառավարչական հիմնարկ ստեղծելու, նախարարության եւ ենթակառուցվածքների  տեսչությունների, գերատեսչությունների, ոչ առեւտրային  կազմակերպությունների կանոնադրության հաստատման, գերատեսչության կառույցների  աշխատանքի համակարգման հետ: Իր նկատառումները հայտնելով հիշյալ հարցերի շուրջ ծավալված քննարկումների, տեսակետների վերաբերյալ, Ա.Դանիելյանը կարեւորեց կառուցվածքային բարեփոխումների նշանակությունը օրենսդրությամբ նախատեսված  վերահսկողական գործառույթների, աշխատանքների արդյունավետ համակարգման գործում: Նա  հատկապես նշեց կադրերի ճիշտ ընտրության, պատասխանատու պաշտոններում (մրցույթով) կայուն գիտելիքներով օժտված,  բանիմաց մասնագետներին առաջ քաշելու անհրաժեշտության մասին: Վարչապետը համոզմունք հայտնեց, որ ԼՂՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի աջակցությամբ նախարարությանը կհաջողվի ճիշտ ընտրություն կատարել եւ համակարգի աշխատողների կազմը համալրել լավագույնների հաշվին, ինչը սկզբունքային նշանակություն ունի:

Վարչապետի առաջարկությամբ նիստի ավարտին տեղական ինքնակառավարման մարմինների կայանալիք ընտրությունների նախապատրաստման եւ անցկացման գործընթացի մասին տեղեկատվությամբ  հանդես եկավ ԼՂՀ ԿԸՀ նախագահ Սերգեյ Դավթյանը:

(ԼՂՀ կառավարության մամլո ծառայության հաղորդագրությունից)

ԿԱՆԳՆԵՑՆԵ’Լ ԹԱՓԱՆԻՎԸ
Ռուսաստանն ուզում է «զմռսել» Հարավային Կովկասը

Նախ, Արևմուտքում տեղի ունեցող տեղեկատվական հեղափոխության արդյունքում անհամեմատ մեծացել են Ռուսաստանի մրցակից տերությունների ուժի և ազդեցության հեռարձակման հնարավորությունները: Երկրորդ, խորհրդային յոթանասունամյա ժամանակաշրջանը Կովկասում ձևավորեց բարձր կրթամակարդակ և համապատասխան պահանջմունքներ ունեցող ազգաբնակչություն, որի համար 15 տարի շարունակվող աֆրիկյան կենսամակարդակն արդեն անհանդուրժելի է: Երրորդ, կովկասցիների մոտ աննախադեպ չափերի է հասել ազգային ինքնագիտակցությունը և ազգայնականությունը: Չորրորդ, ռուս բնակչությանը զանգվածաբար համակել է կովկասատյացությունը, ինչին նպաստում է պերմանենտ պատերազմը Չեչնիայում և նպատակային պետական քարոզչությունը: Կովկասցիներն էլ պատասխանում են լուռ փոխադարձությամբ, տանելով ռուս ուժայինների և սափրած գլուխների ամենօրյա ստորացումները և հաճախակի ծեծուջարդը, որը վերստին հիշեցնում է 20-րդ դարասկզբի սևհարյուրակայինների դասական պոգրոմները:

Նիկոլո Մաքիավելին իր «Մտորումներ Տիտոս Լիվիոսի վերջին դեկադայի մասին» աշխատությունում նկարագրել է մի իրավիճակ, որը ստեղծվում է «…հողերում, որտեղ իշխանությունը պատկանում է միապետին: Այնտեղ առավելապես այն, ինչ արվում է միապետի համար՝ վնաս է հասցնում քաղաքին, իսկ այն, ինչ արվում է քաղաքի համար՝ վնասում է միապետին… Նա նաև չի կարող ոչ ենթարկել այլ քաղաքներն այն քաղաքին, որի բռնակալն է հանդիսանում, ոչ էլ հարկել, քանզի իր շահերից չի բխում ուժեղացնել սեփական քաղաքը. նրան ձեռնտու է պետությունը պահել մասնատված, այնպես, որ ամեն հող և ամեն նահանգ միայն իրեն ճանաչի որպես տիրակալ»:

Վերջին տասնհինգ տարվա ռազմաքաղաքական զարգացումները Կովկասում և նրա շուրջ ապացուցում են, որ ամեն նոր բան լավ մոռացված հինն է: Համենայն դեպս, երբ խոսքը վերաբերվում է կովկասյան բազմազան կոնֆլիկտների հերթական բռնկմանը: Իսկ հերթական բռնկումը, ինչպես ցույց է տալիս Պատմության ժամանակագրությունը, համընկնում է Ռուսաստանի կրիտիկական թուլացման փուլին, երբ Կայսրությունը պարտադրված է լուծել ինքնապահպանման կենսական խնդիրը: Ավանդաբար, թուլացող Ռուսաստանում գլուխ բարձրացնող անջատողականությունն ու ապակայունացումն առաջին հերթին ի հայտ են գալիս Կովկասում, քանի որ դրա համար տարածաշրջանում կան առարկայական բազմաթիվ պատճառներ: Այսպես համընկավ 1905-ին, 1915-1920-ին, 1988-ից մինչ այժմ:

Այդքան անգամ եթե «համընկնում է», ապա գործ ունենք պարզ օրինաչափության հետ: Նաև՝ նպատակահարմարության: Որովհետև դրանով իսկ, խնայելով կտրուկ սակավացող ռեսուրսները, հնարավոր է դառնում. նախ, սանձել իրենից կտրվել բոլոր ցանկացողների երազանքները, «ապացուցելով» դրա անհնարինությունը, այնուհետև՝ բոլոր առումներով «փակել» տարածաշրջանն՝ այլ տերությունների միջամտություններից խուսափելու և վերը նշված «ապացույցներն» ավելի հիմնավոր դարձնելու համար: Կովկասյան Դժոխքը վերջանում է Կայսրության վերադարձով կովկասցի «լայն զանգվածների» և համաշխարհային ընկերակցության ծափողջույնների ներքո: Իսկ առավել գիտակիցները դիմավորում են «սհաթը», համակերպվելով անխուսափելիին:

Սույն ունիվերսալ տեխնոլոգիան գործի դրվեց Ռուսաստանի վերջին թուլացման ժամանակ՝ ութսունականների վերջին և շարունակվում է մինչ այժմ: Եվ եթե այս քաղաքականությունը չաշխատեց ԽՍՀՄ եվրոպական ծայրամասում՝ Մերձբալթյան հանրապետություններում, դա չէր նշանակում, որ «վայրենի» Կովկասում այն նույնպես չէր աշխատելու: Եվ աշխատեց, այն էլ ինչպե՛ս: Սակայն, ի նշանավորումն մի՝ ևս ունիվերսալ ճշմարտության, որը վերաբերվում է նույն գետը երկու անգամ մտնելու անհնարինությանը, այս անգամ ասպարեզում հայտնվեցին նոր հանգամանքներ:

Այսպիսի պատկեր է ուրվագծվում Կովկասում, և այս իրողության ֆոնին Արևմուտքը ձեռնամուխ է եղել Ռուսաստանը շրջանցող միջմայրցամաքային նախագծերի իրագործմանը: Իսկ ի՞նչ տարբերակներ են մնացել ներկայիս Ռուսաստանի կառավարիչների զինանոցում, որոնք թույլ կտան չեզոքացնել Դաշնության փլուզման վտանգը և պահպանել ավանդական ազդեցությունը հետխորհրդային տարածքում: Եվ հատկապես, ինչը շատ կարևոր է՝ այն զերծ պահել մրցակիցների ներթափանցումից, քանի որ վերջին տարիներին այն ընթանում է յոթմղոնանոց քայլերով: Պարզ է, որ ներթափանցողն Արևմուտքն է՝ իր քաղաքական, ռազմական, տեղեկատվական, տնտեսական, հումանիտար ողջ ռեսուրսով հանդերձ, իսկ ներթափանցումը տեղի է ունենում հետևողականորեն, դեպի Կենտրոնական Ասիայի ահռելի պաշարները, շրջանցելով Ռուսաստանը: Դրանով իսկ Հարավային Կովկասը հետխորհրդային այս ողջ կոնստրուկցիայում կատարում է կենտրոնական հենասյան դերը: Այսինքն, եթե հանես այն, ապա շենքը կփլուզվի, մանավանդ, եթե ինքնին հնացած է և խարխուլ:

Եվ կասկածից վեր է, որ Ռուսաստանն ինքը չի կարող Հարավային Կովկասին գայթակղել ռեսուրսների համարժեք համալիրով, ուստի լուծումը մեկն է, ինչն էլ արվում է մինչ այժմ: Այն է՝ բոլոր առումներով «զմռսել» Հարավային Կովկասը, ինչպես նաև մեկուսացնել Հյուսիսային Կովկասը Հարավայինից: Իսկ ինչպե՞ս: Շատ պարզ, այն է՝ կովկասյան ազգամիջյան կոնֆլիկտների կառավարմամբ, «ԱՊՀ սահմանների» պահպանությամբ (իհարկե, ցանկալի է այդ երկրների հետ համատեղ կամ երկրների հաշվին), էներգետիկայի և էժան զենքի մատակարարման մենաշնորհի ձեռքբերմամբ, տնտեսության կարևորագույն ճյուղերի նկատմամբ վերահսկողություն սահմանելով, քաղաքական և տնտեսական համակարգերը ԱՊՀ, այսինքն՝ սեփական, ժամանակավրեպ «ստանդարտների» բերելով: «Շրջկոմը փակ է, բոլորը մեկնել են ռազմաճակատ»:

Ուղիղ հակառակն է անում «ներթափանցողը», փորձելով «անջատել» կոնֆլիկտների կառավարման վահանակը, շուտափույթ կարգավորելով դրանք, խթանելով ժողովրդավարացման միտումները, ինչն էլ «հանում է» հենասյունը և վերականգնում է տարածաշրջանի անցանելիությունը: Դրանով լուծվում են ևս մի քանի շատ կարևոր հիմնահարցեր: Առաջին, բացառվում է Ռուսաստանի հսկողությունը այնտեղով անցնող էներգետիկ հոսքերի վրա, հետևապես՝ էներգակիրների գների վրա: Երկրորդ, զրոյի է հավասարեցվում Ռուսաստանի ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքի վրա, ինչի հետևանքները գրեթե նույնն են, կապված նավթի հետ: Երրորդ, Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը հետխորհրդային երկրներում, մասնավորաբար Կովկասում՝ դառնում է անիմաստ:

Չնայած, որ այս «պարանի ձգումն» ուղեկցվում է բարեկամության մասին հրապարակային ճառերով, Վրաստանում, Աջարիայում դեպքերն իրենց տրամաբանական ավարտին հասցնելու գործում անդրկուլիսային պայմանավորվածություններով, միևնույն է, դա միայն արտաքին շղարշն է, որը թաքցնում է երկու կողմերի պատկերացումների և նպատակների անհամատեղելիությունը: Պարզապես այս երկու դեպքում ռուսները ցավագին, բայց ընդունեցին անխուսափելին, լուծելով միայն մարտավարական, այն է՝ դեմքը փրկելու խնդիրը: Կարծում ենք, որ ինտեգրված և բաց Հարավային Կովկասի կազմավորմամբ անմիջապես ի հայտ կգա ևս մի շատ կարևոր հետևանք: Չեչնիային և Դաղստանին այն այլընտրանքային ուղի կբացի դեպի արտաքին աշխարհ, և հարավկովկասյան ազգերն ակամայից փարոսի դեր կստանձնեն Լեռնաշղթայից այն կողմ բնակվող բազմազգ հանրության համար, ինչը կարող է պայթեցնել Ռուսաստանը: Այսինքն, Հարավային Կովկասի կայունացումը բերելու է Հյուսիսայինում կայունության սրընթաց կորստի, դնելով Ռուսաստանին համլետյան հայտնի երկընտրանքի առջև: Ուստի Ռուսաստանին մնում է ամեն գնով պահել իր ազդեցության ներքո իր կայունության հենասյունը՝ Կովկասն ամբողջությամբ:

Իսկ ի՞նչ է մնում անել մեզ, կովկասցիներիս, «կովկասյան ազգության անձնավորություններիս»: Դառնանք ավելի վաղ պատմությանը: Հոլանդացիները և շվեյցարացիները, որոնք միշտ առաջին տեղում են դասել սեփական անկախությունը և ազատությունները, շրջապատված լինելով իրենցից բազմակի հզոր և ագրեսիվ հարևաններով, բազմիցս պատերազմել են նրանց դեմ և մինչ այժմ պահպանել իրենց ինքնուրույնությունը, եղել են խայտաբղետ Եվրոպայի ամենաազատ և բարգավաճող երկրների շարքում: Իսկ անգլիացիները, Հարյուրամյա պատերազմում պարտություն կրելուց հետո, այլևս ձեռնպահ մնացին մայրցամաքային Եվրոպայում որևէ տարածքային նվաճումներից, սակայն վերջին 500 տարում նաև թույլ չտվեցին, որ այնտեղ ծագի որևէ գերակայող ուժ և պահպանեցին ուժերի հաշվեկշիռը: Դրա լավագույն ձևն էր այդպիսի փոքր և ազատատենչ երկրների պաշտպանությունը մեծ և ծավալապաշտ հարևաններից: Նրանք էլ հաճույքով օգտվում էին այդ դաշինքի պտուղներից, չվախենալով անգլիացիների կողմից գաղութացվելուց: Եվ ոչ թե այն պատճառով, որ անգլիացիները լավն էին, իսկ հարևանները՝ վատը, կամ ինչպես մեր դեպքում՝ ռուսներն են վատը, իսկ ՆԱՏՕ-ն և Եվրամիությունը՝ լավը: Այլ որովհետև առկա էր արմատական շահերի լիակատար համընկնում և դրանց իրատեսական գնահատում, ինչն էլ երաշխավորում էր անկախության և ազատությունների պահպանումը, այսինքն՝ զարգացումը և բարօրությունը:

Մեր պարագայում խիստ մտահոգիչն այն է, որ կովկասյան վերնախավերի մոտ ահռելի է կախվածությունը Ռուսաստանից և սեփական նախապաշարումներից: Բացի դրանից, նրանք ոչ միայն չեն տիրապետում ժողովրդավարական կառավարման մեթոդներին, ավելին՝ ժողովրդավարական գործընթացները էապես վտանգում են նրանց իշխանությունը: Դրանից ելնելով՝ մեծ է վտանգը, որ նրանցից շատերը հարևանների կամ փոքրամասնությունների հաշվին ինչ-ինչ մարտավարական օգուտներ ակնկալելով՝ չեն դիմանա ռուսական զորասայլին լծվելու գայթակղությանը, երբ այն նորից գործի դրվի: Օրինակ, եթե Իրաքում վիճակի կայունացումից հետո նավթի գներն ընկնեն, ապա չի բացառվում, որ  ռուսական թափանիվը կրկին սկսի պտտվել, և առկա կոնֆլիկտներից մեկը կամ մի քանիսը նորից թևակոխեն պատերազմական փուլ, և ցիկլը կրկնվի:

Ուստի ելքը մեկն է. գիտակցել սեփական շահը, գիտակցել կովկասցիների շահերի ընդհանրությունը Նոր իրողությունների պայմաններում, փորձել հասկանալ և հարգել հարևաններին, չտրվելով սպառնալիքներին ու գայթակղություններին: Սա Ռուսաստանի հետ թշնամության կոչ չէ, այլ պարզապես պետք է հասկանանք, որ բարեկամությունը որևէ մեկի հետ չպետք է լինի ի հաշիվ ազգային շահերի, ի հաշիվ հարևանների հետ հարաբերությունների, ի հաշիվ ապագա սերունդների բարօրության: Որպեսզի թափանիվը կանգ առնի: Եվ համատեղ շարժվել դեպի Քաղաքակրթություն:

ՌՈՒԲԵՆ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ
Քաղաքական և միջազգային հետազոտությունների
Հայկական Կենտրոն (Երևան)

ՀԻՆ ՄԵՂՔԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ ԵՐԿԱՐ ԵՆ
Կոռուպցիան հրեշավոր չափերի է հասել

Աշխարհի պատմության ընթացքում, մանավանդ՝ անցյալ հարյուրամյակում, եղել են դեպքեր, երբ որևէ երկիր, այլ ելք չունենալով, պատերազմ է հայտարարել մի այլ երկրի, ընդ որում, չունենալով հաղթելու նվազագույն շանս իսկ: Միայն սրա հետ կարելի է համեմատել այն ուշացած հարայ-հրոցը, որ կոչվում է պայքար կոռուպցիայի դեմ:

Ընդհանրապես, ինքնին հասկանալի է, որ օրինաց երկիր, արժանապատիվ ապագա և հզոր հայրենիք կերտելու ճանապարհին կոռուպցիան եթե ոչ քոքահան անելը, ապա գոնե տասնյակ անգամներ կրճատելն ուղղակի անխուսափելի է լինելու: Եվ ահա, մերժելով իրական վիճակին քաջածանոթ ոմանց լավատեսական հավաստումներն ու չցանկանալով ահաբեկել կոռուպցիային ձեռնոց նետած մեր ասպետներին, տագնապով ուզում ենք փաստել, որ մեր առաջընթացը համակողմանիորեն արգելակող այդ արատավոր երևույթն արդեն վաղուց հրեշավոր չափերի է հասել:

Չկա հասարակական կյանքի մի ոլորտ՝ առողջապահությունից մինչև կրթություն, բանակից մինչև պետական հիմնարկներ, որ թաղված չլինեն կոռուպցիայի մեջ: Ու ամենևին էլ սրբապղծություն չի լինի պնդելը, որ արդեն իսկ մեր ազգային ավանդույթ-ադաթի պանթեոնում կաշառքն աթոռ քաշել, նստել է պատրաստվում: Մեր ոչ միայն տնտեսական, վայ թե նաև ազգային հոգեբանության համակարգերի վրա այն սպառնում է վերածվել քաղցկեղի, որն էլ հնարավոր չի լինելու վերացնել վիրահատական դանակով:

Այսօր մեր իրականության մեջ գերիշխող է «ամեն ինչ կարելի է, փողի խնդիր է» փիլիսոփայությունը (դարձյալ սրբապղծություն չլինի պնդելը, թե դոլարի սիմվոլիկան աստիճանաբար և ամենուրեք դուրս է մղում խաչին, ինչքան էլ որ, թող ներվի ասել, աշխարհ զարմացնենք 1700-ամյակով): Ու քիչ է մնում առաջարկես՝ ավելի ճիշտ չի՞ լինի, որ կոռուպցիան հարկելու մասին օրենք ընդունվի (ՀՀ ԱԺ նախագահն ասում է, թե կոռուպցիան բնորոշ է հետխորհրդային պետություններին. այո, Ռուսաստանում էլ այն դեռ կա, այն նույնիսկ ԱՄՆ-ում է առկա, բայց այնտեղ դա սակավադեպ և մեծ ռիսկայնության արարք է և ոչ թե կենսական, սկզբունքային մոտեցում…):

Ներկայումս մեր դեմ ունենք ամեն ինչ իրենով արած մի սատանայական շրջան-անիվ. բժիշկը վերցնում է ոստիկանից՝ նրա հորը բուժելու համար, ոստիկանը՝ դասախոսից, նրա որդուն բաց թողնելու համար, դասախոսը՝ զինկոմից, նրա որդուն ընդունել տալու համար, զինկոմը՝ նույն բժշկից, նրա որդուն բանակից ազատելու համար (հիշեցի՞ք հեքիաթը՝ «…խոտը տանեմ կովին տամ՝ կովը կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ՝ պառավը պոչս տա»): Ժողովուրդն էլ թեկուզ միամիտ դիտում է, բայց պասիվ վիճակով ներքաշված է կոռուպցիոն շրջանի մեջ՝ անհրաժեշտության դեպքում նյութ է հայթայթում շրջան-անիվի ատամնանիվները յուղելու համար և ինչ-որ անտեղի ու անիմաստ, Անարին ուրախացնելու կոչված ասույթներ է կրկնում. «Ով էշը՝ մենք փալանը», «Եղունգ ունես՝ գլուխդ քորիր», «Առաջ՝ մորթիս, հետո՝ որդիս» ու դեռ մի բան էլ ռուսերեն՝ «Моя хата с краю», առիթը բաց չթողնելով նկարահանման խցիկի առաջ ձոներ ներբողել իշխանություններին, որին մշտապես անիծում է (դե, ոնց չհիշես Ստենդալին՝ վախով տառապող ցանկացած հասարակության մեջ, իրենից իսկ աննկատելի, սկսում են գերիշխել նրա ամենաանխելք, պակաս լուսավորյալ անդամները…):

Եվ կյանք մտնողն էլ, որքան էլ նա պարկեշտ լինի, ստիպված է անցնել Մամոնայի թրի տակով, որովհետև կայանալու, դրսևորվելու այլ ճանապարհ չկա, կան չգրված, անխախտ օրենքներ, որոնք անտեսելու դեպքում նա ստիպված կլինի մնալ գլուխը մի կերպ պահելու հույսին (գլուխդ պահիր, ոնց կուզես՝ անխոս ասում է ինձ իմ պետությունն իր պահվածքով. իսկ այստեղից մինչև գողության դրդելը… մի քայլ է):

Սխալ, ոչ ճիշտ ուղու և գործելակերպի դեմ դեղատոմս առաջարկելը խիստ պատասխանատու և դժվար է, բայց ուզում ենք ներկայացնել մի դիտարկում: Սրանից ավելի քան 120 տարի առաջ Րաֆֆին դժգոհությամբ գրում էր. «Պարսից ոչ մի քաղաքական պաշտոնակալ առանձին ռոճիկ չի ստանում իր ծառայության համար: Եվ եթե կամենում է նա վարձատրություն պահանջել, ասում է՝ ինձ մի գործ տվեք: Նրա միջից ամեն ինչ դուրս է գալիս»:

Միանգամայն նույն պատկերն է մեզ մոտ ներկայումս՝ 21-րդ դարի սկզբին: Եվ ամենևին էլ նշանակություն չունի, թե ինչով է պայմանավորված գործ տալը (հաստատ որոշիչը կոմպետենտությունն ու պատրաստականության մակարդակը չեն)՝ ի հատուցում որոշակի, ասենք, ընտրությունների ժամանակ ցուցաբերված ծառայությունների՞, թե՞ ընդհանուր, համարյա միշտ էլ հանցավոր շահերի ակնկալիքով. ամեն դեպքում էլ արդյունքը սարսափելի անհամապատասխանությունն ու խառնաշփոթն է, որի դեպքում մեր նորօրյա ֆեոդալները յուրաքանչյուր գործի ելք վճռում են՝ ելնելով սեփական կամքի ու գրպանի հարմարությունից (իհարկե, կա նաև զորեղագույն՝ «Կոզա նոստրայից» ոչ պակաս ազդեցիկ, մեզ համար անտեսանելի ուժի սրբագույն կոդեքսի՝ նույն շրջան անիվի գոյությունը, որի ատամնանիվների տակ կարող է մնալ ցանկացած՝ նույնիսկ տխմարության չափ անձնուրաց հայրենասերի դաստակը, քանզի ոչ ոք էլ ի վիճակի չէ կոխելու այդքան մեծաքանակ, զորեղագույն ու մազմզոտ թաթերը, գոնե տեսանելի պարագայում):

Նրանք ամենուրեք են և վաղուց արդեն դրության լիիրավ տերն են (հաճախ կարող ես նկատել, թե ինչպես որևէ պաշտոնյայի մասին ասում են, թե լավ տղա է, ինչ է թե նա, օրինակ, կոծկում է ցանկացած գործ կամ ներում է յուրաքանչյուրին և բոլորին. ընդհանրապես, եթե ուշադիր լինենք, երբ մեկի մասին ասում են գործ անող տղա, աշխատող մարդ, ապա շատ հաճախ ի նկատի է առնվում մեկը, որն ուղղակի աջուձախ թռչում է իրավական և բարոյական չիկարելիների վրայով): Ու աղետն ամենևին էլ մի քանի տասնյակ, հարյուր անձերի գոյության ու գործունեության մեջ չէ, այլ նրանց վերարտադրության՝ պետական գործառույթներ իրականացնելու և պատասխանատվություն կրելու կոչված մի ողջ տեսակի, որը, ինչպես մեկն է դիպուկ նկատել, սեփական երկրին վերաբերվում է, ինչպես պարտված երկրի, որի վրա ռազմատուգանք են դրել (մի քանի հեկտարանոց՝ անպիտան մետաղի ջարդոնի հայկական գերեզմանոցի վերածված Կապանի երբեմնի երկաթուղային կայարանում երկմտում ես՝ իսկապե՞ս հայտնի ասույթում Հյուգոն թուրքերին է ի նկատի ունեցել), նրանց կենսակերպում երևում է ոչ թե հայրենիքում պաշտոնավարող պաշտոնյան, այլ որոշակի աշխարհագրական տարածքում ապրող բախտախնդիրը. ինչպես իմ որոշ հայրենակիցներ են «ապրում» վարշավաներում ու նովոսիբիրսկներում…

Այսօր ամեն տեսակի ընտրության-քվեարկության գաղափար վերջնականապես պղծվելու-խեղաթյուրվելու-կորսվելու վտանգի տակ է. յուրաքանչյուր քվեն այն աստիճան է դիտարկվում որպես առուտուրի առարկա, որ նույնիսկ ամենաանցանկալի անձինք, նույնիսկ ակնհայտորեն հակահասարակական վարքուբարքով ու բարոյականությամբ, ծախսելով անհրաժեշտ գումարը, կարող են ընտրվել ոչ ավել, ոչ պակաս ՀՀ ԱԺ պատգամավոր: Զավեշտ է, բայց իրականություն. այս դեպքում կոռուպցիան ու այլասերվածությունը համադրվում են:

Ինչևիցե, իրերի ներկա դասավորության դեպքում կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին խոսելը… Ի դեպ, երևի թե պրոբլեմի ձևակերպման խնդիր կա նաև. միգուցե՝ պայքար ձևավորված-ամրագրված կենսափիլիսոփայության, ապրելակերպի՞ դեմ: Ի վերջո, չէ՞ որ սպասվող պատերազմի առաջին գծում ենթադրվում է դատա-իրավական համակարգի և որոշ ուժային կառույցների ներկայացուցիչների դիրքավորվումը, իսկ նրանց կենսակերպը միանգամայն այլ բանի մասին է խոսում. շքեղ, հաճախ մինչև մի քանի տասնյակ հազար ԱՄՆ դոլար արժեցող թանկարժեք մեքենաներ («Պարոն Կորեյկոյի ռոճիկը՝ քսան տարվա անբասիր ծառայության համար») և ապրելակերպ, որ ամեն գործարար չէ, որ կարող է թույլ տալ իրեն: Հետևաբար, գալիս ենք ենթադրության, որ խոսվում է ընդամենը Արևմուտքի քմահաճ ականջի համար, և դժվար թե այսօրվա իշխանությունները գնան արմատական քայլերի (եթե, իհարկե, մտադիր չեն մեզ ինչ-որ էժանագին շոու հրամցնել՝ մի երկու խեղճ դասախոսի ու ավելի խեղճ մի ավտոտեսուչի ձերբակալությամբ), որովհետև տեսնում ենք կոռուպցիա արատավոր երևույթի առկայությունը իշխանության բոլոր օղակներում, ավելին՝ նրանցով այդ երևույթի արտահայտվելն ու մարմնավորելը (մի նկատառում ևս. այն, որ ԼՂՀ-ում այս առումով վիճակը համեմատաբար մեղմ է, փաստ է, թեկուզ, միգուցե, պարադո՞քս. սակայն, երևի թե, զարմանալի ոչինչ չկա, եթե հաշվի առնենք, որ ԼՂՀ-ում, ի տարբերություն ՀՀ-ի, 90-ականների սկզբից սուտ-հայրենասիրական քողի տակ չդրսևորվեց մարտնչող նիհիլիզմը՝ ամենայն ռուսական-սովետականի, այլ խոսքով, արդեն իսկ ամրագրված-ձևավորված արժեքների մերժումը՝ յուրօրինակ ու վայրենի «լիբերալ-ժողովրդավարության» որդեգրմամբ):

Այնուամենայնիվ, մի բան պարզ է. մի գեղեցիկ օր, հարկ է լինելու իր տեղը դնել ամեն ինչ և յուրաքանչյուրին, ու դժվար չէ պատկերացնել, թե արդյունքն ինչ գնով է ձեռք բերվելու, քանզի կոշտ հարկադրանքն անխուսափելի է լինելու: Այստեղ են ասել՝ չարի այսօրվա մեղմիկ զեփյուռները վաղը փոթորիկներ են բերելու:

Հ.Գ. Սովորաբար, երբ խոսվում է որևէ արատավոր երևույթի մասին, իներտ ու կրավորական կեցվածքով հայրենակիցներս հակված են այն վերագրել պետության առաջին դեմքին: Դեմ չենք, ղեկավարները մեղքի իրենց բաժինն ունեն: Բայց ինչպես հայտնի է՝ հրդեհի ժամանակ հրդեհ են հանգցնում, այլ ոչ թե փնտրում մեղավորին: Եվ հետո՝ դեռ հարց է, թե ով է իրական մեղավորը, երևի թե՝ մեր հասարակությունը՝  բոլորս միասին (մորեխից ոչնչով չտարբերվող՝ հայրենյաց բարիքը փոշիացնողներին տեսել ենք և ՀՀ առաջին նախագահի օրոք, ավելին, այդ մարդիկ իրենց սև գործը անում էին նաև 88-ից առաջ):

Կարեն ՄԻՐԶՈՅԱՆ
Գորիս

Ի՞ՆՉ ԵՆ ՈՒԶՈՒՄ, ԵՎ Ի՞ՆՉ ԵՆՔ ՈՒԶՈՒՄ

Վերջին տարիներին իրար են հաջորդում տարբեր պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման բանաձևերը: Միևնույն ժամանակ իրար են հաջորդում հայ-թուրքական «հաշտեցման» տարաբնույթ նախաձեռնությունները. հանձնաժողովներ, քաղաքագետների և պատմաբանների հանդիպումներ, գիտաժողովներ…

Ի՞նչ կապ կա այս երևույթների միջև: Մեր կարծիքով՝ այս ամենի բուն նպատակը «Հայ դատ» հասկացությունը իմաստափոխելը, աղավաղելը և այն սոսկ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման-չճանաչման խնդրի վերածելն է՝ որպես նախաքայլը մի օր այն «լուծելու» Թուրքիայի՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումով և հայոց վնասների դիմաց դրամական փոխհատուցմամբ: Սա լիովին համատեղվում է աշխարհում ամեն ինչ ֆինանսական արժեչափերով գնահատելու համատարած երևույթի հետ…

Այս դավադիր ծրագիրը, դժբախտաբար, հայկական միջավայրում (և’ ՀՀ-ում, և’ սփյուռքում) ունի իր կատարածուները՝ քաղաքական գործիչներ, դիվանագետներ, պատմաբաններ, այլ բնագավառների աշխատողներ: Սրա մեկ օղակն էլ Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի կազմակերպած ու Երևանում ս. թ. մայիսի առաջին օրերին կայացած գիտաժողովն էր, որի խորագիրն իսկ դավադրություն էր հոտում…

Ցավոք, Հայոց ցեղասպանության հարցում նույնիսկ հայկական միջավայրում չկա միասնական մոտեցում: Դրա համար, իհարկե, անհրաժեշտ է գիտաժողովների գումարումը: Պետական և ակադեմիական շրջանակներում առ այսօր հստակ չեն Հայոց ցեղասպանության ժամանակային ու տարածքային ընդգրկումները, զոհերի թիվը, պատասխանատուների շրջանակը, ցեղասպանության փաստի միջազգային ճանաչման ռազմավարությո՞ւն, թե՞ մարտավարություն լինելու խնդիրը և այլն: Սակայն ակնհայտ է, որ նման հանդիպումների բուն խնդիրը սրանք չեն, այլ հայությանը թուրքերի հետ «հաշտեցնելու» հոգեբանական մշակումը: Դա վերջերս պարզորոշ խոստովանեց այսպես կոչված «Թուրք-հայկական հաշտեցման հանձնաժողովի» անդամ, մոսկվաբնակ քաղաքագետ Անդրանիկ Միհրանյանը՝ հայտարարելով, թե թուրքերը կճանաչեն Հայոց ցեղասպանությունը, եթե նախօրոք իմանան հայոց հատուցման պահանջների նշաձողը: Ընդ որում, լռելյայն հասկացվում է, որ թուրքերը տարածքային հատուցման մասին լսել անգամ չեն ուզում…

Մի՞թե այնքան մոռացկոտ ենք դարձել, որ չհիշենք այսօրվա աշխարհի հանգերգը, թե «պետությունների տարածքային ամբողջականությունը սուրբ սկզբունք» է: Թուրքերը, բոլո’ր թուրքերը՝ ամենաֆաշիստական ազգայնամոլներից մինչև «հումանիստներն» ու Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչողները, հստակորեն հայտարարում են, որ անգամ մեկ թիզ հող չունեն հայերին վերադարձնելու: Ադրբեջանցի թուրքերը իսկ, արցախյան պատերազմում խայտառակ պարտություն կրելուց հետո, մինչ օրս կրկնում են, որ իրենք ևս հայերին տալիք հող չունեն, թեև երբեմնի բռնագրավյալ հայկական որոշ հողակտորները, արյան գնով վերագտել են իրենց տիրոջը՝ ավելի քան տասը տարի:

Նման պայմաններում հայ-թուրքական «հաշտեցման» մասին խոսելն իսկ ավելորդ է, մինչդեռ ակտիվանում են «հաշտեցման» նախաձեռնությունները՝ օտարների բացահայտ քաջալերանքով…

Մեզ համար «Հայ դատ» հասկացությունը Հայոց ցեղասպանության հետ ունի հետևյալ առնչությունը՝ երկրորդի միջոցով թուրքերը փորձեցին լուծել առաջին խնդիրը: «Հայ դատը», ըստ մեզ, բաղկացած է բովանդակային հետևյալ եռամիասնությունից.

ա) հայոց Հայրենիքի՝ Հայկական լեռնաշխարհի ամբողջության վերատիրումը.
բ) այդ տարածքի վրա հայկական ամբողջական գերիշխանության հաստատումը.
գ) այդ տարածքում ազգահավաքը:

Կրկնում ենք՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման-չճանաչման հարցը, ըստ մեզ, այսօր կապ չունի Հայ դատի հետ:

Այստեղից էլ՝ մեր համոզմունքը.

– Այն բոլոր պետությունները, միջազգային կազմակերպությունները և նույնիսկ հայանուն մարդիկ, ովքեր ճանաչում են հայ ազգի օրինական իրավունքներն իր Հայրենիքի տարածքների նկատմամբ, հայ ազգի բարեկամներ են, ովքեր գործնականում աջակցում են այդ իրավունքների վերատիրմանը՝ դաշնակիցներ: Իսկ նրանք, ովքեր ճանաչում են միայն Հայոց ցեղասպանությունը և ժխտում հայոց հողային իրավունքները կամ լռում այդ մասին, ավելի վատ թշնամիներ են, քան թուրքերը, քանի որ նրանց նպատակն է բթացնել հայության զգոնությունը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը շահարկել իրենց զանազան հաշիվների համար (ի դեպ, բացի Լիբանանից, մյուս բոլորի «ճանաչում»-ներում ակնարկ իսկ չկա հայոց հողային, օրինական իրավունքների մասին):

«Հայ դատը» ցեղասպանության ճանաչմանը հավասարեցնելու փորձերին հակադարձելը ինքն իրեն հարգող յուրաքանչյուր հայրենասեր ու պատվախնդիր հայի պարտականությունն է: Դեռ կա վրեժը…

Հայ դատը առաջին հերթին Հողի’ դատ է, հայոց Հայրենիքի վերատիրմա’ն խնդիր, որն իրագործվում է մարտի’ դաշտում: «Սահման քաջաց՝ զէնն իւրեանց» պատգամել են մեր նախնիները՝ հազարավոր տարիներ առաջ: Հավատարի’մ լինենք այս պատգամին  և չտարվե’նք ցեղասպանության ճանաչմամբ հողեր «ազատագրելու» անիրական և հիմար պատրանքներով: Հողը չեն նվիրում, այն նվաճում են…

«Շրջադարձ», թիվ 2, մայիս, 2004 թ.

ԱՐԹՈՒՐ ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ ՀԱՂՈՐԴԱԿԱՆ ՁԻՐՔԸ

Կենտրոնական կոմիտեի գրասենյակում հանդիպեցի Արթուր Մկրտչյանի տիկնոջը՝ Գոհարին և ցանկություն հայտնեցի գնալ իրենց տուն ու ծանոթանալ Արթուրի արխիվին: Կինը, բնականաբար, ավելի լավ է ճանաչում, ավելի լավ պիտի ներկայացնի ամուսնու կենսագործունեությունը, մարդկային հատկանիշները, քան շատ-շատերը, և ես ցանկացա, որ նա հուշեր պատմի ամուսնու մասին: Սակայն տիկինը դա նպատակահարմար ձև չհամարեց՝ գտնելով, թե արհեստական հարցադրումների ժամանակ չի կարող խոսել ըստ էության: Երբ լինենք իրենց տանը՝ բնական պայմանները կթելադրեն բնականոն խոսք:

Արթուրի մասին նրա խոսքը, ինչքան հիշում եմ (ափսոս, չեմ ձայնագրել) այն մասին էր, թե Արթուրի նման թամադա ինքը չի տեսել: Նա մտավախություն հայտնեց, որ գուցե իրեն ճիշտ չհասկանան, մտածելով, թե իր ամուսինն է՝ գովում է: Սակայն Արթուրն իրոք այդ ասպարեզում անմրցակցելի էր, անգերազանց էր և իր համար՝ արժեվորման չափանիշ:

Լավ եմ հիշում, տիկին Գոհարն ասաց, թե կենացներ ասելու ժամանակ Արթուրն այնքան վարպետությամբ էր մտասուզումներ անում, հայտնաբերում ժողովրդական մշտակայուն իմաստ ունեցող խոսքերը, ասքերը, բառն ու բանը և հրաշալի կերպով զուգորդում կենացի սկզբունքային գաղափարին, այնպես ներդաշնաբար շաղկապում, որ առաջ էր բերում համընդհանուր հիացմունք: Քանզի նա լավ գիտեր ազգային և հատկապես Արցախի բառն ու բանը, ասույթները, թևավոր խոսքերը, ժողովրդական պատումները, ասքերը, տարբեր վայրերի ու մարդկանց  հետ կապված պատմությունները: Այդ ամենը նա այնքան էր դարձրել իր գիտակցության և ենթագիտակցության փաստեր, որ ըստ տեղի և ժամանակի կարողանում էր ասել ամբողջական, հոգին կազդուրող, իմացական զարմանք առաջ բերող և կենդանի կենսընթացքը իմաստավորող իր բաժակաճառը, որ սովորական քեֆը, կամ ուրախ սեղանը, կամ ծիսական սեղանը վեր էր ածվում հոգեկան վեհազնվացնող հաղորդակցման՝ սովորական, ուտող-խմող մարդկանց մեջ արթնացնելով ոգին, լույս սփռելով միջավայրի վրա, մի խոսքով՝ այն, ինչ հին հույներն անվանել են Կատարսիս:

Տիկին Գոհարի ասածների մեջ չափազանցության որևէ նշույլ չկա, որովհետև ազատագրվող, թուրքաց կապանքները խորտակող Արցախյան Հայ ազգն իր համար Հանրապետության գերագույն ղեկավար էր ընտրել հենց Արթուր Մկրտչյանին:

Արթուրն իր ժամանակից հավանաբար այնքան էր առաջ անցել, որ այդ ընթացքի քաղաքական ասպարեզի չարակամները չհանդուրժեցին նման մեծություն: Նա եղավ առաջին մեծ նահատակներից, որի աճյունի վրա հիմնվեցին և վեր բարձրացան Հայոց հաղթական ազատամարտերի երկնասլաց կամարները: Հին ասքի հանգույն՝ Արթուրի մարմինը դրվեց մեր պետականության ամրոցի հիմքում: Այժմ ամեն ինչ կախված է նրանից, որպեսզի մենք չծռենք այդ շինության երկնամետ պատերը, որպեսզի այն չկործանվի կռապաշտների աշտարակի նման:

Աշոտ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

ՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ԱՊԱՇԽԱՐԱՆՔ

Ընթերցելով «Դեմո» թերթի գլխավոր խմբագիր Գեղամ Բաղդասարյանի «Պատմությունը ջնջել հնարավոր չէ» հոդվածը, ես՝ որպես մտավորական և մասնագիտության բերումով մի քիչ էլ մարդու հոգու բարդ աշխարհն ըմբռնող անձ, մտորումների մեջ ընկա: Նախ, ասեմ, որ թերթը հաճելի տպավորություն է թողնում ինձ վրա՝ իր թարմ «շնչառությամբ», որ ակնհայտ ձևով փշրում է տոտալիտար կարգերից մեզ որպես ժառանգություն հասած կաղապարված մտածողությունը, արտոնելով մեզ առատորեն հագեցում տալ ազատ խոսելու ու մտածելու վաղուց մեզ տանջող «քաղցին», երկրորդը՝ կիսել հոդվածում արտահայտած մտահոգությունները ազգային հերոսի ճակատագրի վերաբերյալ:

Երբ կատարվեց այդ չարաբաստիկ դեպքը, մենք՝ անսալով մեր հայրենասիրական զգացմունքին, սրտի ճմլանք ապրեցինք երկու կողմերի համար, քանի որ կողմերը մեզ համար լուրջ արժեքներ էին: Ափսոսանքի և զայրույթի իրարամերժ զգացումների ներքին փոթորիկը ստիպեց մեզ նժարների վրա դնել այդ ծանր հոգեբանական բարդույթը և կանգնեցրեց մեզ բազում «ինչուների» առջև: Մոտիկ ընկերների հետ սկսեցինք քննարկել ստեղծվածի պատճառները:

«Ազատություն» ռադիոկայանի արցախյան թղթակից Հրանտ Ալեքսանյանը ցանկացավ իմանալ իմ կարծիքը կատարվածի դրդապատճառների մասին: Ես միանգամից ասացի, որ ավելի շատ մեղավոր եմ համարում Բաբայանի շրջապատի մարդկանց, քան իրեն՝ Բաբայանին: Երևի հոգեպես առողջ մարդիկ չեն շրջապատել նրան: Դա հաստատվում է նաև այն փաստով, որ նրա շատ մոտիկ մարդիկ միանգամից շրջվեցին նրա դեմ: Նշանակում է՝ նրանց մեջ չի եղել  սրտացավ խորհրդատու: Կնշանակի, նրան քծողները հենց իրենք են փոս փորողները, բուն մեղավորները: Այդպիսի մարդկանց նկատի ուներ մեծ բանաստեղծ Ավ. Իսահակյանը, երբ գրում էր՝ «Այսօր քեզ մարդիկ վեր կբարձրացնեն իրենց եղջյուրներից վեր, վաղը նույն մարդիկ քեզ վայր կնետեն սմբակների տակ ճզմելու համար»: Այս կարգի մարդկանցից մեկին ես հարցրի՝ «Դու ափսոսանք չե՞ս զգում», ինչին նա պատասխանեց՝ «նրան հասնում էր…»: Ահա շրջապատ, որին զոհ գնաց ազգի հերոսը:

Կիսելով Գ. Բաղդասարյանի մտահոգությունը, ավելացնեմ հետևյալը: Ես Բաբայանին մոտիկից չեմ ճանաչել, սակայն շատ եմ լսել նրա մարտական սխրանքների մասին: Նա ունեցել է հոգեբանական գծեր, որոնք գնահատելի են եղել պատերազմական պայմաններում, այն է՝ ռիսկ, համարձակություն, նախաձեռնության որակ, կազմակերպչական ակնհայտ ընդունակություն, մարդկանց համախմբելու և գերնպատակին ծառայեցնելու շնորհ և այլն: Դրա հետ միասին նա ունեցել է նաև փառամոլության ընդգծված հատկանիշ, որը սովորաբար հատուկ է լինում ռազմական մեծ գործիչներից շատերին: Այս վերջինի անզուսպ ծաղկումը պետք է զսպվեր շրջապատի կողմից, ինչը չի կատարվել:

Այժմ, երբ բավականին ժամանակ է անցել այդ չարաբաստիկ օրվանից, և մեղմացել են կողմերի (նաև մեր բոլորի) կրքերը, կարծես թե կարելի է հարցին նայել նոր կողմից: Քանի որ մարդկային կյանքում գոյություն ունի մեղք գործելու համար օրենքի կիրառման մեղադրանք, ապա հարկ է նկատել, որ դրա կողքին ապրում և գործում է նաև ներման օրենքը: Հարկ է նշել, որ այս երկու կողմերը գործում են դեռևս վաղնջական ժամանակներից, սնվելով սուրբ գրքերում հավերժացած այս պատգամից, որն արտահայտվել է աղոթքի և ապաշխարանքի արարողակարգով: Միջանկյալ նշեմ, որ եթե աղոթքն ուղղված է առ երկնային՝ նրան մեծարելու ակնհայտ գովաբանությամբ, ապա ապաշխարանքն առնչվում է մարդու ներքին ոլորտին, սեփական խղճի գիտակցմանը, ինչն ավելի ակտիվ, վերակառուցողական բնույթ ունի, քան աղոթքը, որը պասիվ է:

Հետևաբար, անհրաժեշտ է դուրս գալ օրենքի խեղդող կաղապարից և հերոսին «պատժել» սեփական խղճի խայթով, և ոչ թե քրեական խստությամբ: Չէ՞ որ պատժող օրենքի նպատակն, ի վերջո, բարոյական կատարելության հասնելն է: Ավելացնենք նաև, որ օրենքի գործած չարիքը խորանալով ծնում է նոր չարիքներ, իսկ մեղմացումը իր հետ բերում է գնահատելի որակներ: Մի՞թե գաղտնիք է, որ ներման շնորհիվ է հարատևում մարդկային ցեղը: Փիլիսոփա Հելվեցիուսը տեղին է նկատում, որ «ոխը հավերժացնում է ատելությունը», հետևաբար՝ ոխի արտամղումը մարդու հոգուց՝ ավելի կվեհացնի նրան:

Այս պարագայում, Բաբայանի նկատմամբ կարելի է կիրառել «ներումով» մեղադրելու ձևը, որը նրա մոտ կծնի հոգեկան նոր որակների զարթոնք և կնպաստի նրա ողջ պոտենցյալ կարողությունների աշխուժացմանը՝ հոգուտ մեր ազգային շահերի, և մեծ վիշտ՝ մեր թշնամուն:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
Հոգեբան

——–
Տպագրելով հարգելի հոդվածագրի սույն նյութը, մենք նպատակ ունենք ծանոթանալ մեր ներքաղաքական կյանքում կատարված ողբերգության մարդկային ընկալումներին, և այս առումով հետաքրքիր են բոլորի կարծիքներն առանց բացառության: Ինքնին հետաքրքիր ու գնահատելի են հատկապես հոգեբանի ընկալումները, քանի որ նա արծարծում է մարդկային բարդ ու հակասական ներաշխարհի նրբերանգները: Միևնույն ժամանակ, հակված չենք որևէ կարծիք, այդ թվում՝ մեր սեփականը, համարել վերին ատյանի ճշմարտություն: Առավել ևս, որ բոլորս անտեղյակ ենք կամ հնարավորություն չունենք ծանոթանալու այն մարդու ներաշխարհին ու ներկայիս հոգեվիճակին, ում մասին խոսում ենք: Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ Ս. Բաբայանն իրեն մեղավոր չի ճանաչել կատարվածում, կարելի է ենթադրել, որ մեր հոդվածագրի կողմից հարցի նման դրվածքը միանշանակ չի ընկալվի նրա կողմից: Համոզված ենք, որ այն միանշանակ չի ընկալվի նաև իշխանությունների կողմից: Այսպես թե այնպես, մեր նպատակը հանրության տրամադրություններին ծանոթանալն էր, քանի որ, հիշեցնենք, «Դեմո»-ն հանրային թերթ է:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Դիտարկում

ՍՊԱՌՈՂ,  ՕԳՏՎԻՐ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ԼԻՆԵԼՈՒ ՔՈ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻՑ

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը` «Արտիկլ 19» միջազգային կազմակերպության աջակցությամբ, շարունակում է հանրարշավը` տեղեկատվության մատչելիության և տեղեկատվական իրավունքի պաշտպանության թեմայով: Այս անգամ սպառողների տեղեկատվական իրավունքի պաշտպանության հիմնախնդրի շուրջ կազմակերպվեց հեռուստաբանավեճ` առևտրի և արտադրության ոլորտի նկատմամբ պետական  վերահսկողություն իրականացնող մարմինների ներկայացուցիչների, արտադրողների, լրագրողների մասնակցությամբ:

Գաղտնիք չէ, որ մեր վաճառասրահները հեղեղված են կցկտուր տեղեկատվությամբ պիտակներով, ժամկետանց ապրանքներով: Ո՞ւմ թույլտվությամբ է այդ ապրանքը հասնում վաճառասեղան, ինչո՞վ է պայմանավորված ոլորտում առկա բարձիթողի վիճակը, սպառողները պետք է իրե՞նք պաշտպանեն իրենց իրավունքները, թե՞ դրա համար կան համապատասխան մարմիններ: Այս հարցերի պատասխանը պիտի տար հեռուստաբանավեճը: Արտահայտված հիմնական տեսակետները ներկայացնում ենք  «Դեմո»-ի  ընթերցողներին:

Հովիկ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ («Արվարդ» կաթնամթերքի գործարանի տնօրեն) – Հարցնում եք՝ ինչո՞ւ է առանց պիտակի արտադրանք թողարկվում: Նախ` պիտակով, գեղեցիկ փաթեթավորված արտադրանք թողարկելը թանկ հաճույք է և բոլորը չէ, որ կարող են դա իրենց  թույլ տալ, երկրորդ` առանց տեղեկատվության արտադրանք թողարկելը հարկերից խուսափելու լավ միջոց է: Եթե  նշված չէ, թե ո՞վ է արտադրողը, ի՞նչ հասցեով է արտադրություն կազմակերպում, արդյո՞ք նման արտադրություն կազմակերպելու արտոնագիր ունի՞, ապա և ոչ մի պատասխանատվություն չի կրվում անորակ արտադրանքի համար:

Զոյա ԱՍՐՅԱՆ (Քաղաքային հակահամաճարակային ծառայության սննդի գծով բժիշկ) – 1990 թվականին Ստեփանակերտում գործում էր  94 օբյեկտ, 2004 թվականին արձանագրվել է 600 օբյեկտ, որոնցից միայն 459-ը առևտրի կետեր են: Խորհրդային  տարիներին գործում էին  հասարակական-սանիտարական  հսկիչներ, ովքեր հետևում էին  վաճառվող ապրանքի որակին և  ահազանգում:  Այժմ այդ նույն գործառույթը մենք ակնկալում ենք մեր սպառողներից՝ ահազանգեք, յուրաքանչյուր խախտման մասին  հայտնեք: Եթե վաճառվող ապրանքը կասկած է ներշնչում, մի գնեք այն:

Անահիտ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ (ԼՂՀ ստանդարտացման, չափագիտության և սերտիֆիկացման կենտրոնի ներկայացուցիչ) -2003թ. կառավարության կողմից հաստատվել է պարտադիր սերտիֆիկացման ցանկ, համապատասխան որի մեր կողմից իրականացվում է վերահսկողություն բոլոր սննդամթերքների նկատմամբ: Հանրապետության տարածքում արտադրվող բոլոր ապրանքներին տրվում է համապատասխանության սերտիֆիկատ: Մեծ մեթոդոլոգիական աշխատանք է իրականացվել մեր կենտրոնի կողմից: Մարդիկ արտադրություն են  կազմակերպում՝ տեղեկություն չունենալով տարրական բաղադրատոմսերի մասին: Բացատրական  աշխատանք ենք տարել, այժմ նրանք ապահովված են տեխնիկական պայմաններով, ունեն մշակված բաղադրատոմսեր: Սակայն  դա բավարար չէ: Մեր ներուժով ոլորտը լրիվությամբ վերահսկել հնարավոր չէ: Կարևորում եմ նման բանավեճերը, պիտի բարձրացնենք սպառողների գրագիտությունը: Ապրանքը գնելիս ծանոթացեք նրա բաղադրությանը: Էկոլոգիապես մաքուր սնունդը կլորացված սլաքով նշում է կրում: Եթե  փաթեթավորման վրա տվյալներ չկան, մի գնեք այդ ապրանքը:

Նաիրի ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ (Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ֆինանսատնտեսագիտական բաժնի վարիչ) – Ստեփանակերտի քաղաքապետարանը հակահամաճարակային  ծառայության և ստանդարտացման մարմինների հետ համատեղ պարբերաբար ստուգայցեր է կազմակերպում, սակայն  դա քիչ է, հիմնականում սպառողը պիտի պաշտպանի իր իրավունքները: Եթե անորակ, առանց մակագրութան, ժամկետանց ապրանք է հանդիպում, պիտի ահազանգի: Սպառողների իրավունքները պաշտպանող հասարակական  կազմակերպությունը պիտի գործի:

Գեորգի ՍԱՖԱՐՅԱՆ (Մարդու իրավունքների պաշտպանության արցախյան ասոցիացիայի նախագահ) – Եթե վաճառողը հրաժարվում է ետ ընդունել անորակ, ժամկետանց ապրանքը, սպառողը կարող է դատարանի միջոցով պաշտպանել իր իրավունքը: Քրեական  օրենսգրքի 212-րդ հոդվածում նշված է, որ եթե  ապրանքը թերակշռում են կամ անորակ արտադրանք են  հրամցնում, և վնասը 500 դրամից ավելանում է, մեղավորը ենթակա է քրեական պատասխանատվության:

Տիգրան ԱՌՍՏԱՄՅԱՆ (ԼՂՀ գյուղատնտեսության  նախարարության  անասնապահության պետական  տեսչության պետ) – Կենդանական ծագում ունեցող բոլոր մթերքները մեր ծառայության կողմից ենթարկվում են  անասնաբուժասանիտարական զննման, անհրաժեշտության դեպքում` փորձաքննություն ենք անցկացնում:  Մայրաքաղաքում գործում է մսավաճառման շուրջ 40 օբյեկտ: 100-տոկոսանոց վերահսկողությունն անհնար է: Ունենք լաբորատորիա, որտեղ ստուգում ենք մսի որակը: Բոլոր մսավաճառները պարտավոր են միս ստանալուց այն ներկայացնել լաբորատորիա: Սակայն  մսավաճառները խուսափում են: Ճիշտ է, մեր մասնագետների կողմից վերահսկողություն է իրականացվում, բայց, համաձայնեք, 24-ժամյա  հսկողություն սահմանել հնարավոր չէ:

Վերահսկողության-ներազդման լծակները թերի են, իրավական  դաշտը թույլ է: Անասնաբուժասանիտարական կանոնների խախտման դեպքում մեր տեսուչը իրավունք ունի տուգանել 200-300 դրամ, ինչը զավեշտական է: Որպես կանոն, գնորդը դիմում է ծանոթ մսավաճառի, համոզված լինելով, որ նա թարմ միս կտա: Սակայն մսավաճառը հաճախ ինքն էլ չի կարող որոշել՝ առո՞ղջ միս է, թե՞ ոչ, որովհետև կան  այնպիսի հիվանդություններ, որոնք մսի  արտաքին տեսքից կռահել հնարավոր չէ: Ուրեմն՝ ինչպե՞ս վարվել: Եթե մսի վրա չկա անասնաբուժական դրոշմ, այդ միսը չպիտի վաճառվի: Մսավաճառից պահանջեք անասնաբուժական տեղեկանք, որտեղ նշված լինի մսի ստացման օրը:

Զոյա ԱՍՐՅԱՆ (Քաղաքային հակահամաճարակային ծառայության սննդի գծով բժիշկ) – 2003թ. ապրիլին մենք անց ենք կացրել մսավաճառ կետերի ընդլայնված ստուգայց: Արդյունքում ընդամենը 13 վաճառակետ է համապատասխանել նորմերին: Տարրական  սանիտարական պայմանները բացակայում էին: Արտադրողը և վաճառողը չունեն համապատասխան կրթություն, ինչի՞ մասին կարող է խոսք լինել: Լիցենզավորման մասին օրենքում  ասված է, որ  արտադրության և առևտրի ոլորտի բոլոր աշխատողները պիտի սանիտարատեխնիկական մինիմում անցնեն, ինչպես խորհրդային տարիներին էր: Չգիտես ինչու, օրենքը օբյեկտների նախնական սանիտարատեխնիկական զննման գործառույթը մեզնից վերցրել է: Մեզ դիմում են արդեն  կառուցված օբյեկտների տերերը: Եվ մեր միջնորդությունը հաճախ ուշ է լինում:

Էդուարդ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ (ԼՂՀ ԱԺ սոցիալական ոլորտի հարցերի հանձնաժողովի նախագահ) – Բնագավառի օրենսդրական կարգավորումը կայացած է: Վերահսկող  կազմակերպությունները` և’ աշխատողների քանակով, և’ ցածր աշխատավարձերով պայմանավորված, մեծագույն ցանկության դեպքում էլ  պատշաճ վերահսկողություն կազմակերպել չեն կարող: Ի՞նչ ենք ակնկալում 25 հազար աշխատավարձով, 6-7 հոգանոց կազմակերպությունից, ի վիճակի՞ է այն նման ծավալի աշխատանք իրականացնել:

Ինչու՞ են  կատարվում  խախտումները: Քանի դեռ կա ապրանքի պահանջարկ և որոշ անբարեխիղճ ձեռնարկատերերի արագ հարստանալու գայթակղություն, այդ խախտումները միշտ էլ կլինեն: Խեղդվողների փրկությունը  խեղդվողների ձեռքում է: Կարևորում եմ սպառողների իրավունքը պաշտպանող հասարակական կազմակերպությունների դերը:

Պարզվում է, հանրապետությունում  նման հասարակական կազմակերպություն կա, սակայն  լրագրողների փնտրտուքը ապարդյուն անցավ, ինչպես ասում են՝ անունը կա, ամանում չկա: Այո, խեղդվողների փրկությունը խեղդվողների ձեռքում է: Եթե մեր սպառողները իմանան իրենց իրավունքները և կարողանան հարկ եղած դեպքում պաշտպանել դրանք, տխուր եզրահանգումներն իրենց տեղը կզիջեն  լավատեսական նրբերանգներին: Սակայն կարևորում ենք պետական պատկան մարմինների մտահոգությունը խնդրո առարկայի շուրջ: Ցանկության դեպքում կարելի է միջոցներ ուղղորդել  ոլորտը վերահսկող մարմինների զարգացմանը: Ի վերջո, ազգի առողջությունն է խնդրո առարկան:

Մարինե ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ԶԼՄ-ՆԵՐԸ ԵՎ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«Արտիկլ 19» միջազգային կազմակերպության  «Խոսքի ազատության միջոցով ժողովրդավարության ամրապնդումը Հարավային Կովկասում» ծրագրի շրջանակներում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը հունիսի 15-17-ին անցկացրեց հերթական միջոցառումը՝ թրենինգ «ԶԼՄ-ները և ընտրությունները» թեմայով: «Արտիկլ 19» կազմակերպությունը ներկայացնում էր Հարավային Կովկասի գծով համակարգող Իրինա Սմոլինան (Անգլիա): Թրենինգն անցկացրին Ուկրաինայի ընտրական կոմիտեի փորձագետ Ալեքսեյ Կոշելը և Երևանի մամուլի ակումբի փորձագետ, ԵՄԱ տեղեկագրի խմբագիր Էլինա Պողոսբեկյանը: Մասնակցում էին արցախյան տարբեր ԶԼՄ-ների, ոչ կառավարական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, ուսանողներ:

ՕՐ ԱՌԱՋԻՆ

Հենց սկզբից Ալեքսեյ Կոշելը մասնակիցներին հակիրճ ներկայացրեց հետխորհրդային տարածքներում ԶԼՄ-ների զարգացման միտումները՝ մասնավորապես՝ ուկրաինական, և հատկապես՝ տպագիր լրատվամիջոցների փորձը: Խոսեց նաև ընտրությունների ժամանակ ԶԼՄ-ների գործունեության, սոցիոլոգիական հետազոտություններ անցկացնելու ձևերի ու մեթոդների մասին: Էլինա Պողոսբեկյանը պատմեց Երևանի մամուլի ակումբի կողմից անցկացրած ԶԼՄ-ների դիտարկումների մասին:

Ինչպես նշեց Է. Պողոսբեկյանը՝ բնական է, որ նման դիտարկումների նկատմամբ հայաստանյան ԶԼՄ-ների առաջին արձագանքը դրական չէր, ինչը, սակայն, ժամանակի ընթացքում նվազեց, և ԶԼՄ-ները պարզապես հաշտվեցին այն մտքի հետ, որ իրենց հետազոտում են: Նա նշեց նաև, որ դիտարկման են ենթարկվել նաև հայկական ԶԼՄ-ներում Հայաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան հարաբերությունների լուսաբանումը: Իսկ Երևանի և Բաքվի մամուլի ակումբների «Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը Հայաստանի, Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի հասարակական կարծիքի ու ԶԼՄ-ների հայելու մեջ» համատեղ ծրագրի շրջանակներում (որին մասնակցել է նաև Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը) երեք տարի շարունակ դիտարկման են ենթարկվել երեք պետությունների լրատվամիջոցները (արցախյան լրատվամիջոցներից դիտարկվել են պետական հեռուստատեսությունը, նաև՝ «Ազատ Արցախ» և «Ապառաժ» թերթերը):

Ա. Կոշելն իր հերթին պատմեց մոնիթորինգի ուկրաինական փորձի մասին, նշելով, որ Ուկրաինայում յուրաքանչյուր ոք կարող է անցկացնել ԶԼՄ-ների դիտարկում, սակայն հիմնական երկու խոշոր կազմակերպություններ են զբաղվում դրանով, ընդ որում՝ ժամանակն, անկախ կանոնադրությունից, ընտրում են իրենք (երբ ցանկանան), ինչն, ըստ Ա.Կոշելի, ունի իր և’ դրական, և’ բացասական կողմերը: Նպատակը, սակայն, մեկն է. ընտրական գործընթացի ժողովրդավարություն, բոլոր թեկնածուների գործունեության հավասարաչափ լուսաբանում: Որպես նման դիտարկումների օրինակ նա բերեց Ղրիմի տարբերակը, որտեղ դիտարկվել է տեղական երեք թերթ, ընդ որում նպատակը հետևյալն էր՝ պարզել, թե որ թերթն է ավելի շատ ազգամիջյան տարբերակումներ քարոզում, որի համար և նախատեսված էր մրցանակ՝ «Արյունոտ փետուր» նոմինացիայով:

ՕՐ ԵՐԿՐՈՐԴ

Երկրորդը օրը Էլինա Պողոսբեկյանը անդրադարձավ լրագրողական էթիկայի չափորոշիչներին ու նորմերին, այսպես կոչված, «լրագրության չգրված օրենքներին»՝ նշելով, որ ո’չ Հայաստանի և ո’չ էլ Արցախի ԶԼՄ-ներն այս առումով առանձնապես պարծենալու բան չունեն: Իսկ Հայաստանի շատ լրագրողներ էլ գտնում են, որ լրագրողական վարքականոնի անհրաժեշտություն չկա: Է. Պողոսբեկյանի կարծիքով՝ ոչ միայն ԶԼՄ-ները և ԶԼՄ-ների տարբեր միավորումներ, այլև յուրաքանչյուր առանձին լրատվամիջոց պետք է ունենա էթիկայի իր կանոնագիրքը: «Ինչը, ցավոք, Հայաստանում չկա (միայն «Ազգ» թերթն է ցանկություն հայտնել մշակել իր կանոնագիրքը), մինչդեռ արտասահմանում նման կանոնագիրք չունենալը պարզապես անհեթեթություն է համարվում: Իհարկե, դա չի նշանակում, որ այնտեղ բոլոր լրագրողները գերբարոյական են, սակայն, այդ կանոնագիրքը զսպող գործոն է հանդիսանում»,- նշել է Է. Պողոսբեկյանը: Նրա խոսքերով, Հայաստանում լրագրողական վարքականոն ունեն ԵՄԱ-ն, ժուռնալիստների միությունը, Հետաքննող լրագրողների ընկերակցությունը, «Ֆեմիդա» ոչ կառավարական կազմակերպությունը, «Ինտերնյուզ Արմենիան»-ն:

Անդրադառնալով ընտրություններին, Է. Պողոսբեկյանը նշեց, որ ԶԼՄ-ների համար դա ամենափայլուն և պատասխանատու իրադարձությունն է, մինչդեռ, հաճախ, շատ լրագրողներ ընտրությունների ժամանակ մոռանում են էթիկայի այն բոլոր կանոնները, որ մինչ այդ ընդունել էին: Նա նշեց, որ երբ 1996թ., Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության ժամանակ, ընդդիմությունը ակտիվացավ, ստեղծվեց խորհուրդ, որն ընտրությունների ժամանակ պետք է պաշտպաներ լրագրողների շահերը, միաժամանակ՝ հսկեր ԶԼՄ-ների գործունեությունը, ինչպես նաև կարող էր ձեռք բերել ընտրություններին վերաբերող փաստաթղթեր: Սակայն 1996թ. ընտրությունների ժամանակ ՀՀ ԿԸՀ-ն մոռացավ այդ խորհրդի հետ իր պայմանավորվածության մասին: Երկրորդ անգամ նման փորձ ձեռնարկվեց 1998թ., երբ ժուռնալիստների միությունը և ԵՄԱ-ն ստեղծեցին ընդհանուր համաձայնագիր, որի տակ ստորագրեցին 33 ԶԼՄ-ների  ղեկավարներ: Ինքնակարգավորման փորձերի նպատակներից մեկն էլ ԶԼՄ-ների կողմից բոլոր թեկնածուների համար միարժեք գնացուցակի ընդունումն է, ինչը, սակայն, չհաջողվեց: Է. Պողոսբեկյանը անդրադարձավ նաև ընտրություններին իրենց թեկնածությունները առաջադրած լրագրողներին: Նրա խոսքերով՝ առաջին անգամ լրագրողները մասնակցեցին 1999թ. ԱԺ ընտրություններին, երբ 40 լրագրող-թեկնածուներից պատգամավոր դարձան միայն 7-ը: Երկրորդ անգամ (ԱԺ վերջին ընտրություններին) մասնակցեց 30 լրագրող-թեկնածու, և այս անգամ ևս պատգամավոր դարձան միայն 7-ը, որոնցից երկուսը հրաժարվելով մանդատից՝ նախընտրեցին նախարարական պաշտոններ:

Երկրորդ օրվա կեսին մասնակիցները հանդիպեցին ԼՂՀ ԿԸՀ նախագահ Ս. Դավթյանի հետ, որը նշեց, որ ԶԼՄ-ների մասնակցությունն ընտրությունների կարևոր օղակներից մեկն է, և անհնար է պատկերացնել որևէ ընտրություն առանց ԶԼՄ-ների ակտիվ մասնակցության: ԿԸՀ նախագահը պատմեց նաև օգոստոսի 8-ին կայանալիք ընտրություններին նախապատրաստական աշխատանքների  մասին:

ՕՐ ԵՐՐՈՐԴ

Երրորդ օրը միջոցառմանը հրավիրվել էին նաև հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, մասնավորապես՝

Վալերի Բալայանը («Ավանդույթ» կենտրոն), Իրինա Գրիգորյանը («Ժողովրդական դիվանագիտության ինստիտուտ»), Գեորգի Սաֆարյանը («Մարդու իրավունքների պաշտպանության արցախյան ասոցիացիա»): Նրանք պատմեցին վերջին նախագահական ընտրությունների դիտարկման մասին: Գ. Սաֆարյանի խոսքերով՝ ընտրությունների դիտարկումը թույլ կտա վստահ լինել այդ ընտրությունների թափանցիկության մեջ: «Մենք դա արեցին և եկանք որոշակի եզրահանգումների, որոնք ներկայացրինք և ԶԼՄ-ներին, և ԿԸՀ-ին: Դիտարկմանը մասնակցում էինք 5 ոչ կառավարական կազմակերպություններ»: Վ. Բալայանը նշեց, որ ինքն ավելի շատ ընտրվողի փորձ ունի: Ըստ նրա, 1991թ. խորհրդարանական ընտրություններն ամենաազատ ու ամենաարդար ընտրություններն էին նորանկախ երկրի պատմության մեջ, մանավանդ, որ չէին կիրառվում ներքաղաքական տեխնոլոգիաները: Ի.Գրիգորյանը նշեց, որ իրենք այդ գործը բավականին ուշ են սկսել, իսկ հիմնավոր եզրակացության հանգելու համար անհրաժեշտ է բավականին շատ աշխատանք կատարել, այսինքն՝ անհարժեշտ է հենց քարոզարշավի սկզբից սկսել հետազոտությունները՝ «այդ պատճառով գտնում եմ, որ մեր առաջին դիտարկումը լիարժեք չէր»:

Իրինա ՍՄՈԼԻՆԱ – Սեմինարի ամենագլխավոր նպատակն էր մասնակիցներին ծանոթացնել տարածաշրջանի այլ պետությունների փորձին, ինչպես նաև՝ պարզել տեղական ԶԼՄ-ների և ՀԿ-ների գործունեության միտումները, հստակեցնել, թե որ պարագայում նրանք կարող են արդյունավետ համագործակցել և նման համագործակցության ինչ փորձ ունեն: Այս թեմայով այլ միջոցառումներ մեր ծրագրով մոտ ապագայի համար նախատեսված չեն, բայց կլինեն միջոցառումներ այլ թեմաներով, մասնավորապես՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը ծրագրում է կլոր սեղան անցկացնել ԶԼՄ-ների ինքնակարգավորման թեմայով:

Ալեքսեյ ԿՈՇԵԼ – Այս ընթացքում մենք խոսեցինք ընտրությունների ժամանակ ժողովրդավարական չափանիշների, ՀԿ-ների ու ԶԼՄ-ների համագործակցության մասին: Փորձը ցույց է տվել, որ  ժողովրդավարական գործընթացները թույլ են տալիս ընտրությունները դարձնել առավել թափանցիկ, ինչն, այս պարագայում, թույլ կտա բարձրացնել միջազգային կազմակերպությունների վստահությունը, ինչն էլ իր հերթին կօգնի պետության կայացմանն ու ճանաչմանը:

Էլինա ՊՈՂՈՍԲԵԿՅԱՆ – Ընտրությունները ցանկացած հասարակությունում կարևորագույն իրադարձությունն են հանդիսանում, իսկ ԶԼՄ-ները միշտ էլ գտնվում են այդ իրադարձությունների ավանգարդում, կամ, համենայն դեպս, պետք է գտնվեն: Այս օրերին մենք խոսեցինք այն մասին, թե ինչպիսին պետք է լինի ԶԼՄ-ների կողմից ընտրությունների լուսաբանումը: Կարծում եմ, որ արցախյան ԶԼՄ-ների համար դա հատկապես կարևոր պետք է լինի, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ԼՂՀ-ն այդ առումով  մեծ փորձ չունի, բացի այդ՝ օգոստոսին կայանալու են տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Южный Кавказ

В Абхазии в разгаре курортный сезон, но республике не до расслабления

В последнее время в Абхазии и в грузино-абхазских отношениях в целом наблюдается ряд тревожных тенденций.  Совсем недавно в Сухуме был убит лидер оппозиции, известный в Абхазии ветеран войны, один из организаторов общественно-политического движения «Айтайра» (Возрождение), бывший мэр абхазской столицы Гарри Айба.  Айба считался одним из наиболее вероятных победителей на предстоящих в Абхазии президентских выборах.

После убийства Гарри Айбы внутриполитическая ситуация в республике накалилась. Особо хотелось бы отметить отставку министра иностранных дел Сергея Шамбы, который в своем прошении об отставке  посчитал «невозможным работать в правительстве, вызывающем только нарекания в обществе в связи с неспособностью обеспечить безопасность граждан».

Учитывая нынешнюю внутриполитическую ситуацию в Абхазии, данный шаг главы вшешнеполитического ведомства сулит ему неплохие политические дивиденты.  Дело в том, что президент Абхазии В. Ардзинба уже несколько лет тяжело болен и фактически не в состоянии  управлять государством.  В данной ситуации в республике процветают клановость и коррупция.  Однако общественность возлагает вину за сложившуюся ситуацию не на физически немощного президента, который воспринимается большинством населения как настоящий лидер, а на его ближайшее окружение и чиновничество.  Поэтому отставка Шамбы с критикой в адрес правительства (в заявлении нет ни одной критической оценки в адрес президента Абхазии) дает ему неплохие шансы сыграть в «свою игру» и даже участвовать в президентской кампании.  По сравнению с убитым лидером оппозиции, который предлагал радикальные шаги по борьбе с коррупцией и правонарушениями, Шамба более предпочтительнее для власть имущих Абхазии. Однако возможно и то, что отставка Шамбы связана с трансформаци-ями в подходах к урегулированию грузино-абхазских отношений, и бывший министр иностранных дел вовремя подал в отставку, чтобы не быть замешанным в инициировании процессов, которые неприемлимы для населения Абхазии.

Процессы, связанные с переделом власти, являются внутренним делом Абхазии и какой-либо важности для национальных интересов нашей республики не представляют.  Но возможные трансформации в подходах к урегулированию абхазского конфликта по ряду причин представляют для НКР определенную важность. Во-первых,  в зависимости от позиций сторон конфликта и основных центров силы в регионе, можно будет более или менее спрогнозировать возможные позиции этих факторов и подходов в урегулировании других конфликтов, в частности, нашего.  Во-вторых, в Абхазии проживает много наших соотечественников, которые по численности являются второй после абхазов нацией и количественно лишь ненамного уступают последней.  Нас не может не волновать их судьба, особенно, если ситуация в зоне грузино-абхазского конфликта будет развиваться в деструктивном русле.  В случае такого развития ситуации последствия этого конфликта могут непосредственно сказаться и в обоих армянских государствах.

Как же может развиваться ситуация в Абхазии?  По большому счету, имеются три альтернативы ее развития.  Первая – напористость официального Тбилиси в решении абхазского вопроса.  Напористость не обязательно будет преследовать цель силового решения вопроса, скорее всего Грузия будет настаивать на скорейшем решении вопроса вообще. Вторая альтернатива – возобновление переговорного процесса и решение вопроса в течение нескольких лет.  Третья – продление нынешней ситуации ни мира ни войны, т.е. замораживание ситуации до подходящего момента.  Первая альтернатива чревата дестабилизацией в зоне конфликта и может привести к возобновлению боевых действий.  Дестабилизация в зоне грузино-абхазского конфликта возможна и в случае напористости Тбилиси в решении юго-осетинского конфликта.  Высшие официальные лица Абхазии и Южной Осетии уже заявили, что в случае каких-либо военных посягательств на Абхазию или Южную Осетию, обе республики окажут друг другу всю необходимую помощь.  Третья альтернатива, возможно, более выгодна Абхазии, которая может использовать это время для развития своей экономики и строительства государства.  Но данная альтернатива не выгодна новому грузинскому руководству, которое пришло к власти с лозунгом “Восстановление единства страны и борьба с коррупцией”. Поэтому замораживание процесса урегулирования абхазского конфликта будет негативно влиять на репутацию грузинского руководства среди собственного населения.  В данном контексте наиболее целесообразным представляется вторая альтернатива.  Она в несравненно меньшей степени чревата возобновлением боевых действий, чем первая альтернатива и к тому же более приемлима для руководства конфликтующих сторон, особенно для Грузии.  Например, если новое руководство Грузии должным образом не сумеет воплотить обещания о борьбе с коррупцией и правонарушениями, то активное участие руководства в абхазском урегулировании весьма эффективно сгладит негодование  народа и отвлечет его внимание от внутренних проблем.

Но у этой альтернативы есть один весьма существенный недостаток – время.  Сколько лет необходимо будет вести переговоры для достижения всеобъемлющего урегулирования грузино-абхазского конфликта? Если конфликт можно будет урегулировать за полгода, год или максимум полтора-два года, то, возможно, этот вариант станет безальтернативным.  Но этот конфликт достаточно сложный, а время – критический фактор особенно для Запада, который активно интегрирует Южный Кавказ в евроатлантические структуры.  Ряд последних тенденций, особенно события в Аджарии, показали, что Москва поддерживает политику Запада в лице США на Южном Кавказе.  Но Россия – страна большая и в общем непредсказуемая.  Поэтому нельзя точно прогнозировать, что будет через два-три года.  Исходя именно из этого, Запад заинтересован в скорейшем (пока ситуация более или менее прогнозируемая) урегулировании абхазского конфликта.  Но скорейшее урегулирование чревато серьезными осложнениями, которые наибольшую опасность будут представлять наряду со сторонами конфликта также и для России.  Дестабилизация обстановки в Абхазии повлечет за собой дестабилизацию и на Северном Кавказе.

На Северном Кавказе проживают родственные абхазам адыги, черкесы и кабардинцы, которые в любой момент готовы оказать военную помощь братскому абхазскому народу. Вооруженные формирования из представителей этих народов могут серьезно дестабилизировать и без того сложную ситуацию на Северном Кавказе.  Абхазов поддержат также и отдельные группы казачества. О своей поддержке Абхазии высказался и губернатор Краснодарского края Александр Ткачев, который заявил следующее: «Мы не оставим в беде братский абхазский народ, и в Тбилиси это должны учитывать». По некоторым данным, недавно абхазы провели скрытое частичное развертывание в Очамчирском районе Абхазии, в котором приняло участие казачество Краснодарского края и Ростовской области, кабардинцы, черкесы и адыги.  Более того, Абхазию могут поддержать абхазская мусульманская диаспора Турции и черкесская диаспора Ближнего Востока, численость которых по разным оценкам составляет от 500 тыс. до 1 млн. человек.  Весьма интересна здесь и позиция чеченских сепаратистов.  Информационный орган руководства сепаратистов «Чеченпресс» выступил с заявлением о том, что чеченская сторона не поддерживает власти Абхазии и Южной Осетии в их конфликтах с Грузией, так как они не борются за независимость, а лишь хотят перейти от власти Тбилиси под власть Москвы. Если Кремль не поддержит абхазов и будет всячески препятствовать помощи им со стороны народов Северного Кавказа, то Абхазия, провозгласив борьбу за независимость, может привести под свои знамена и чеченских сепаратистов, а это уже чревато второй кавказской войной (которая, как известно, носила и ярко выраженную религиозную направленность) с широким использованием методов террористической борьбы.  Подобное развитие ситуации не выгодно ни США, ни России, так как их совместные действия могут быть негативно восприняты, в частности, в исламском мире.

Все же вторая альтернатива представляется более вероятной и, по всей видимости, абхазский вопрос будет решаться вкупе с юго-осетинским, т.е. будет представлен план урегулирования грузино-абхазских и грузино-юго-осетинских отношений вместе, а не раздельно.  Вариант создания общего государства по аналогии, например, с предложенной Кипру модели (т.е. фактически горизонтальные отношения между субъектами), будет наиболее вероятным сценарием. Интересы Абхазии и Южной Осетии должны быть максимально соблюдены, ведь от степени удовлетворености этих субъектов, у которых много этнически близких народов на Кавказе, будет зависеть и политическое будущее Северного Кавказа. Ведь это критический элемент, особенно для жизненно важных интересов Запада.

Давид БАБАЯН
Преподаватель международного права
Российско-армянской современной гуманитарной академии

————– Центр экстремальной журналистики ———————————

Армения

Суд первой инстанции Ереванских общин Кентрон и Норк-Мараш отклонил иск Ассоциации расследующих журналистов против мэра Еревана, которого обвиняют в нарушении закона о свободе информации. Ассоциация расследующих журналистов намерена опротестовать решение суда первой инстанции в Апелляционном суде.

Абхазия

В Абхазии вышел первый номер новой еженедельной газеты “Чегемская правда”. Кредо газеты – “исполнять свой профессиональный долг журналиста, неангажированно информируя общество обо всех происходящих в стране и вокруг нее событиях”.

Южная Осетия

В связи с последними событиями на границе въезд грузинских журналистов в Осетию временно приостановлен. Информагентство “РЕС” подчеркивает, что на фоне беспрецедентной антиосетинской информационной войны, которую ведут грузинские СМИ, в особых случаях они все же допускаются в Южную Осетию, хотя на данном этапе их въезд в Осетию приостановлен.

Азербайджан

В ходе визита Ильхама Алиева в Гянджу местным тележурналистам было запрещено проводить видеосъемки.  Гянджинские тележурналисты заявили: «…В новой региональной политике нет места свободе слова, самовыражению, демократии. В Баку, видимо, решили, что если народу дадут вдоволь хлеба и зрелищ – больше ничего и не требуется. Но это фатальное заблуждение: народ вовсе не является тем, что вы о нем думаете».

Грузия

В начале будущего года в Грузии начнет вещание новая телекомпания с названием ”Евро ТВ”. Дирекция телеканала воздержалась давать какую-либо информацию о владельцах и об их отношении к политике, но многие журналисты уверены, что телекомпания будет “исключительно развлекательной”.

——————————————————————————————

Непридуманные истории

Так уж случилось, но долгие годы Нагорный Карабах  по причине своей непризнанности международным сообществом оставался невовлеченным в различные региональные проекты. Определенные международные организации на словах говорили, что их, конечно, интересуют судьбы карабахцев, но на деле не могли оторваться от официальной политики своих стран и наладить сотрудничество с представителями Нагорного Карабаха. В последние годы «лед тронулся с места». Местные неправительственные организации наряду с аналогичными организациями Армении, Азербайджана, Грузии, а также Абхазии и Южной Осетии при посредничестве некоторых международных НПО стали принимать участие в различных региональных проектах. Это происходит как в формате «Армения-Азербайджан-Карабах», так и в формате «3+3» – непризнанные и признанные республики Южного Кавказа. Одной из последних инициатив в подобном формате  стал  журналистский проект британской неправительственной организации «Ресурсы Примирения» (по производству и обмену радиодневников на Южном Кавказе.

Радиодневники – это оригинальный жанр передач, который зародился на Би-Би-Си в начале 90-х и с тех пор обошел весь земной шар. Он появился после того, как журналисты в один прекрасный день заметили, что в СМИ царят голоса разного толка госдеятелей и госчиновников. Они говорят «от имени народа, для народа, во имя народа». А вот голос самого народа в эфире звучит крайне редко. Вот так и появились «радиодневники» – откровенные рассказы простых людей, чьи голоса почти никогда не звучат в эфире  – это пенсионеры, инвалиды, дети-сироты, бывшие заключенные, бомжи, беженцы, перемещенные лица, наркоманы, различные меньшинства и так далее. Эти маленькие истории записываются самими героями без участия журналиста.  Последнему отводится лишь роль коллеги или соавтора. При этом стоит отметить, что дневники изначально не политический жанр. Это пример так называемого «народного вещания» и вряд ли кто-то сможет упрекнуть дневники в том, что они записываются с чьей-то подачи.

Как говорит координатор проекта «Радиодневники», британская журналистка Елена Кук, «суть работы в том, чтобы довести до всех сторон Истину. Ее всегда не хватает в конфликтных зонах. Много дезинформации, много недомолвок и политической пропаганды. А посредством рассказов простых  людей со всего Южного Кавказа можно показать, насколько  проблемы обычных людей по все стороны границы схожи. И у слушателя появляется чувство сострадания, сопричастности, милосердия  вне зависимости от того, к какой национальной группе принадлежит тот или иной рассказчик».

Уже около года проект по записи радиодневников идет в Грузии  и Абхазии. Команды журналистов с разных радиостанций двух конфликтующих сторон собрали и подготовили более 600 дневников по обе стороны границы. И получилось так, что эти дневники с одинаковым вниманием и чувством сопричастности слушают как в Грузии, так и в Абхазии. Ведь люди одинаковы – у них одно и то же чувство юмора, схожие проблемы, похожее восприятие проблем добра и зла, одинаковые глаза и чувства… А что касается национальности – какое она имеет значение, когда на каждом из языков слова «боль», «любовь», «ревность», «красота» обозначают одни и те же понятия?..

Радиодневники – это непридуманные истории обыкновенных людей. Кто-то рассказывает о том, как пытался в годы войны продать пианино. Кто-то – как было хорошо жить в Советском Союзе или как невозможно жить с мужем-алкоголиком, как трудно жить с диагнозом «СПИД» или найти новый дом и новых друзей, когда ты – беженец или вынужденный переселенец. Каждая история по-своему уникальна, каждый рассказчик – оригинален.

Предполагается, что в карабахские «Непридуманные истории» будут звучать не только на частотах местных радиостанций «Пейс», «Молодежный канал» и Общественного радио, но и будут переведены на языки других регионов и прозвучат в эфире ведущих радиостанций всего Южного Кавказа.

Если в вашей памяти сохранилась какая-нибудь интересная история, если вы хотели бы поделиться с радиослушателями каким-нибудь воспоминанием, своими мыслями, радостью или болью, мечтой или сокровенными желаниями, у вас скоро появится эта возможность.

Осенью этого года во всех странах Южного Кавказа состоится презентация проекта «Радиодневники». И уже с сентября этого года «Непридуманные истории» карабахцев и представителей других национальностей, проживающих на Кавказе, начнут звучать в радиоэфирах радиостанций Армении, Азербайджана, Грузии, Абхазии, Южной Осетии и Нагорного Карабаха.

Карине Оганян
Координатор проекта «Радиодневники» по Карабаху

 — Карабахская страница ———————————————————–

Мне все время снится Баку

Спросите любого беженца, что ему снится, и вы услышите: “Наш дом”. У него уже давно другой дом в другом месте, новые соседи и друзья, но во сне все происходит там, где прошло детство и юность, где “мама была молода, и отец еще был жив”.

С Ариком мы познакомились в Бакинской партшколе, полюбили друг друга. В партшколе же сыграли комсомольскую свадьбу. Потом пришел мой отец и устроил скандал декану

Бакинка – назовем ее Кямаля – не беженка и то, что она оказалась в Армении, с армяно-азербайджанским конфликтом никак не связано, но от этих моих “откровений” прослезилась: “Я уже 13 лет живу в Армении, но мне все время снится Баку. Чаще всего приморский бульвар. Я даже чувствую запах нашего бульвара”.

Кямаля – азербайджанка по национальности, связавшая свою судьбу с армянином. Случай не такой уж частый даже для многонационального Баку. Обычно бывало наоборот: количество армянок, ставших женами азербайджанцев, несравнимо больше. Учеба в одном классе, общие увлечения и интересы, первые чувства.

Но надо сказать, что насчет смешанных браков всегда были предрассудки. Молодые любили друг друга, чаще всего тайно встречались, но их желание создать семью воспринималось родителями и родными как свалившаяся на голову рода беда.

Многие впоследствии мирились с этим, а некоторые родители так и оставались в ссоре со своими детьми, можно сказать, отрекались от них, как это случилось с Кямалей.

Любовь на фоне войны

В Карабахе, Армении и Азербайджане митинги. Начало ссоры, которая затем перерастет в затяжной конфликт между армянами и азербайджанцами.

Но именно в это время встретились девушка из Баку и парень из Еревана. И в самый разгар конфликта решили связать свои судьбы.

“С Ариком мы познакомились в Бакинской партшколе, полюбили друг друга, – рассказывает Кямаля. – В партшколе же сыграли комсомольскую свадьбу. Потом пришел мой отец и устроил скандал декану”. Матери у Кямали уже не было, а отец с тех пор отрекся от дочери. Так и ушел из жизни, не простив ее. И это – еще одна боль в тоскующей душе Кямали.

Жизнью в Армении она довольна: “Живем, как все”. С семьей, говорит, повезло. Со свекровью ладят. А с мужем отношения даже “стали еще крепче”.

Кямаля говорит, на работе знают, что она азербайджанка: “Я там работаю с 91 года. Никто на меня внимания не обращает. Есть женщины родом из Карабаха, раньше напевали для меня мотивы азербайджанских песен. Я ни разу не почувствовала, что другой национальности”.

Ностальгия

Она ни о чем не сожалеет, только за эти годы еще больше усилилась тоска по родному городу и родным людям: “Я очень хочу поехать к своим родным, очень хочу! Я хочу, чтобы они приехали, увидели, как я живу. Мы же родные люди, мы должны знать друг друга”.

Хотя сейчас позвонить из Еревана в Баку можно, Кямаля не знает, какая там ситуация и не хочет создавать сложности для близких.

Но, почувствовав неловкость за свои мысли, почти слово в слово повторила то, что говорила при первой нашей встрече восемь лет назад: “Я желаю моему любимому азербайджанскому народу мира. Пусть мои соотечественники будут счастливы, пусть все у них будет хорошо. Лишь бы войны не было, чтобы родные и близкие не разлучались, чтобы они могли видеться, когда хотят”.

Алексей МАНВЕЛЯН
Ереван


На Карабахской странице ВВС в разделе bbcrussian.com продолжается форум на тему

С чего начнется дорога к миру в Карабахе?

За 10 лет перемирия было множество попыток найти в карабахском конфликте компромисс, приемлемый как для Азербайджана, так и для Армении. Неудачу очередного мирного плана объясняли тем, что люди не готовы к компромиссу.

“В чем, по вашему мнению, могли бы состоять первые шаги для восстановления доверия между Азербайджаном и Арменией?” – на этот вопрос отвечают простые люди – те, кому небезразлична судьба так или иначе вовлеченных в карабахский конфликт людей.

Для меня Карабах – родина моих предков… Это и зов крови, и история жизни моих обоих дедов и анализ нейтральной, сторонней информации. Но я знаю, что Шуши для азербайджанцев не просто населенный пункт, как и для нас. Поэтому для меня лучшее решение – это воля народа Карабаха с учетом беженцев и статус, не оскорбляющий чувство национального достоинства обеих сторон. А как это сделать – нужно думать, а не воевать или заниматься демагогией и популизмом.

Arthur, Armenia

Дорога к миру должна начаться с выполнения Арменией резолюций ООН. Иначе ни о каком мирном пути решения конфликта не может быть и речи. С каждым годом Азербайджан экономически будет усиливаться и политическому руководству будет все сложнее и сложнее объяснять народу, почему сериал “мирные переговоры по Карабаху” все еще продолжается.

Эльчин, Баку, Азербайджан

“…низкий уровень развития азербайджанского и армянского народов”, Андрей, Россия.

Андрей, не знаю, где Вы живете, могли бы вы пройтись ночью в малолюдном районе своего города без страха быть ограбленным или избитым? В Ереване можете. Где опаснее – лицу неславянской национальности в России или лицу неармянской национальности в Армении? Или – в Москве в метро уступают место пожилым? В Ереване уступают. Это и есть уровень цивилизованности…

Владимир, беженец из Баку, Лехингтон, США

Уважаемый господин Рустам Ибрагимбеков пишет: “…решать проблему в 20 и 21 веках методом вооруженного захвата – это, с моей точки зрения, преступление перед человечеством в целом”

[…] Карабахцы не захватывали Карабах. Они отстояли свою территорию. Война есть война. Занятые территории вне Карабаха – это военная необходимость для обеспечения безопасности, подобно оккупированным Израилем территориям.

Levon,US

[…] Пожалуйста, не надо мутить тут воду, формула очень проста, надо вернуть то, что забрали незаконно, и не надо усложнять суть конфликта. Так называемым умеренным политикам, я рекомендую подумать, мог бы Ирак вернуть Кувейт путем дипломатии, или Гитлер вернуть Европу и часть СССР мирным путем? Не надо испытывать терпения, выход один, но он еще имеется. Всему армянскому народу я искренне желаю счастья и всего наилучшего, но только не за счет своих соседей.

Rauf,Azerbaijan

[…] Если говорить о наиболее реальном развитии событий, то Армения и Азербайджан так и ни о чем не договоряться. […]

Вообще я хочу, чтобы Карабах был передан России или какой-либо другой стране (например Ирану), так как только в этом случае возможен мир на этой земле. Я армянин и очень хочу, чтобы, наконец, установился мир на армянской земле. Я и не против того, чтобы на ней жили азербайджанцы, но я не верю, что этот мир возможен.

Андрей, Россия

Пусть никто не надеется, что азербайджанцы когда-нибудь смиряться с потерей даже сантиметра своей земли. Также пусть никто не строит иллюзий в отношении армян. Земли, которые они оккупировали они добровольно не отдадут. Война и только война может решить этот вопрос окончательно и бесповоротно.

Надир-азери, Азербайджан

[…] Дорога к миру, как в абсолютно любом конфликте, начнется с осознания того, кто готов пойти дальше… К сожалению, азербайджанским политикам, видимо, надо будет еще раз пролить кровь, чтобы понять эту простую истину…

Павел

…Проблема между Арменией и Азербайджаном решится тогда, когда народы этих стран научатся самостоятельно, без вмешательства извне управлять собственной страной. Еще хочу отметить: если сегодня Азербайджан, закрыв глаза на все, даст согласие и примет предложенные Арменией условия, уверен, МИР не состоится. Потому что кое-кого это не будет устраивать. США это может устраивать: им наплевать на то, под чью юрисдикцию перейдут оккупационные земли (в том числе Карабах), главное [чтобы] ТРУБУ не трогали. А вот России окончательный мир не нужен, потому что это, если не единственный, то очень важный рычаг для давления на Азербайджан (а Армении все равно некуда деваться).

Azer, Azerbayjan

Надежда на восстановление доверия между Арменией и Азербайджаном – чистая иллюзия. Всякий непредвзятый исследователь армяно-азербайджанских межэтнических отношений знает, что между этими народами по определению не может быть никакого доверия: стремиться можно и нужно к тому, чтобы всячески отложить начало очередной войны, этого неизменного спутника жизни обоих народов…

Navasard

Я расскажу вам, как будет решатся этот конфликт. Во первых, Армения должна будет согласиться с планом урегулирования, который на данный момент обсуждается. Это значит, Армения соглашается освободить 7 районов. После этого начнутся переговоры насчет статуса Нагорного Карабаха. В противном случае Азербайджан добьется нейтралитета российских военных баз, существующих на территории Армении и начнет военную интервенцию. Вспомните ситуацию вокруг Аджарии.

Тофик Аскеров, Azerbaycan

[…] Европа должна вмешаться в этот конфликт, не учитывая нефтяной фактор. Недаром нефть черная, она портит этот мир.

Sergey, United States of Armenia

[…] Выход, на мой взгляд, в следующем: мировое сообщество, т. е. США, Евросоюз и Россия (или, на худой конец, только США) – на основании официального договорного документа берут на себя гарантийные обязательства о помощи НКР и Армении в случае азербайджанской военной агрессии. Помощи не безграничной, а эквивалентной той потере, которую заимеет армянская сторона возвращением нейтрализованных районов.

Этот метод не нов, так подписывался кемп-дэвидский мир, так действуют США и ныне, стремясь разрешить мир на Ближнем Востоке. Подобным обязательством (со стороны США) уже более полувека безопасно живут Тайвань и Южная Корея.

Это единственная перспектива исключить на длительный период войну как вариант разрешения Карабахской проблемы, и предоставить ее решению наиболее естественный ход. Жить, строить и обустраиваться под твердой гарантией США, России и Европы.

Мурад Петросян, Нагорный Карабах

На войне как на войне: имеем сторону побежденную и победителя. Соответственно тон задавать и ставить условия, а также руководить парадом будет все же армянская сторона. В общих чертах – признаете независимость Карабаха, может и территории вам вернут. […]

marsianin, Canada

[…] Во все конфликты того времени свой нос совала её величество Британская империя. Всегда! Именно она способствовала тому, чтобы Карабах был в составе Азербайджана. Вы думаете, Британская империя заботилась о демократизации тех народов? Да нет же, просто нужен был доступ к нефти. Заложниками оказались армяне.

“И как армяне до сих пор культивируют у своего народа ненависть к туркам (и почему-то к азербайджанцам) за геноцид?” – Эльчин, Азербайджан.

Эльчин, а как такое можно забыть? Турки и сейчас не хотят признавать официально этот факт.

P.S. C армянами и азербайджанцами лично знаком не был, просто изучал историю Закавказского региона в период перестройки в СССР.

Михаил, Молдавия

Ясно одно – в мире нет никакой справедливости и каждый её понимает по своему, либо заставляет это делать других. Армяне, которые воздвигли памятник в 1978г. в честь переселения их в Карабах, говорят, что Карабах их исконная земля. А 200 тыс. азербайджанцев, изгнанные из своих исконных земель, которые сегодня именуются Арменией, почему-то не говорят о своих правах самоопределения и отделения от состава нынешней Армении. Известно, что до 1828 г. в Иреванском ханстве 80% населения составляли азербайджанцы. Единственное решение этой проблемы я вижу только в войне против захватчиков и эта психология есть у всей молодежи Азербайджана

Sabuhi, Azerbaijan

Армяне не верят азербайджанцам и правильно делают! В Азербайджане еще и сегодня ведется антиармянская националистическая пропаганда, которая с годами только усилилась… С другой стороны, найдутся ли сегодня такие армяне-беженцы, которые пожелают вернуться в Баку? А в Сумгаит?! Таким образом, мир между армянами и азербайджанцами сегодня не только невозможен, но и нежелателен, поскольку он создаст опасные иллюзии, и все закончится новым сумгаитом. Неужели история ничему не учит?!!

Andrew Kirsanov, USA

…Если по справедливости и без крови, то надо, чтобы мировое сообщество жестко дало понять, что государственные границы не могут быть изменены ни в коем случае и добиться выполнения резолюций ООН. В противном случае, дело с Карабахом не закончится, и нет никакой гарантии, что у будущих поколений, проживающих в этих государствах, не будут свои “Карабахи”…

Vaqif, Azerbaijan

На мой взгляд, отказ от амбиций ради будущего наших детей и мира на этой земле (ведь хотим мы этого или нет, нам быть соседями), отмена границ на территории всего Кавказа может быть единственным выходом из проблемы. Я призываю вас к благоразумию.

Sabina,Azerbaijan

В Европе идет процесс стирания границ между государствами. Так почему этому примеру не последовать Армении с Азербайджаном?

Игорь Беспросветный, Россия

Маленький вопрос к пострадавшей стороне. Азербайджанцам… Интересно, а армяне на территории, контролируемой Азербайджаном, вообще остались? Хоть кто-нибудь… Или все слиняли после событий в Сумгаите и Баку. Честное слово, это не наезд. Я понимаю, что в Карабахе азербайджанцев не осталось. Или почти не осталось. В этом смысле вы равны. Вопрос в другом. А говоря о справедливости по отношению к вашим беженцам, делаете ли вы что-нибудь по отношению к их беженцам? Компенсации за погибших, официальные извинения? Отмечен ли в вашем календаре этот день, как день траура? Или это для вас праздник?

Сергей, Россия.

Я – армянка, и сейчас в первый раз за все время с начала этого конфликта я осознала, что готова пожать руку очень многим зербайджанцам – участникам этого форума. И чем больше людей по разные стороны границ смогут сказать тоже самое, вот тогда можно будет говорить, что решение этого конфликта достижимо и вполне реально.

Забудьте о взаимных обвинениях, поскольку каждая сторона “наломала дров”, и помните, что мы соседи навек, соседями будут наши дети и внуки. И неужели вы не хотите для них мирного будущего?! Может быть, это несколько банально, но вспомните гений Шекспира и “Ромео и Джульетту”: как помирились веками враждующие семьи Монтекки и Капулетти? Достаточно войн и крови, пожмите друг другу руки, не храня в сердце ненависти.

Элисо, USA 

——————————————————————————————-

МИРАЖИ ПРЕВОСХОДСТВА

Выступая в Мингечевире, президент Ильхам Алиев в очередной раз озвучил любимую байку нашего правительства. Приведя громадное количество аргументов, он принялся убеждать присутствующих в том, что Азербайджан практически победил в карабахском конфликте, так как выиграл мирное соревнование у Армении. Азербайджанская экономика, по заявлению президента, растет невиданными в мире темпами, и это позволяет заявлять, что экономический потенциал нашей страны настолько возрастет, что голодная и нищая Армения, находящаяся в перманентном экономическом кризисе, рано или поздно упадет в руки азербайджанцев, которым не надо ничего предпринимать, поскольку на них работает время.

Неизвестно, откуда у Ильхама Алиева взялась такая благостная информация, но приходится констатировать, что при всей некорректности сравнения экономик двух заклятых соседей по региону, даже поверхностный анализ показывает, что Ильхам Алиев, мягко говоря, неправ.

Вообще в азербайджанском общественном мнении сложилась весьма несамокритичная атмосфера. Основной лейтмотив выступлений большинства экспертов заключается в их шапкозакидательской уверенности в нашем мнимом экономическом превосходстве. Обществу навязывается мысль о том, что экономическая ситуация в Армении намного хуже, чем в Азербайджане, и эта информация льется как бальзам на израненные души азербайджанцев.

Время от времени Армению посещают представительные делегации журналистов, которые, пройдя по нищим улицам Еревана и не встретив на дорогах Армении обилия лупатых мерседесов и джипов, делают вывод о лидерстве Азербайджана в экономическом соперничестве. При этом власти – и в первую очередь молодой и неопытный президент – всю заслугу в достижениях Азербайджана приписывают себе или покойному Гейдару Алиеву.

Даже экономические эксперты, сравнивая национальные экономики двух южнокавказских стран, допускают некорректное сравнение двух совершенно разных экономических систем. Поэтому реальный анализ протекающих в наших странах экономических процессов, скорее всего, вызовет взрыв патриотического негодования.

Но отрезвить нашу публику необходимо, поскольку дальнейшее пребывания в объятиях мифа о нашем экономическом превосходстве не только нецелесообразно, но и опасно. Врага всегда лучше переоценивать, чем недооценивать.

Прежде чем начать сравнение, необходимо признать несколько аксиом. Во-первых, Азербайджан по своему потенциалу и населению во много раз превышает Армению, поэтому сравнение абсолютных цифр экономического развития совершенно некорректно.

Но даже абсолютные цифры не дают повода для идиотического оптимизма. Ильхам Алиев заявил, что ВВП в Азербайджане растет невиданными в мире темпами. Даже если оставить в стороне манипуляции Госкомстата с цифрами, это вовсе не так.

В январе-апреле 2004 года валовый внутренний продукт (ВВП) Азербайджана возрос на 10%. А ВВП Армении в январе-апреле текущего года увеличился по сравнению с тем же периодом 2003 года на 9,3%. И это при том, что львиную долю роста ВВП в Азербайджане дали иностранные нефтеинвестиции, совершенно некорректно включаемые в подсчет ВВП.

Так что, темпы роста ВВП Азербайджана и Армении практически совпадают. К примеру, рост ВВП в Армении в 2003 г. по сравнению с 2002 г. составил 13,9%. в 2002 г. – 12,9%. И по мнению экспертов ЕБРР, Армения является лидером среди стран СНГ – и по краткосрочности выхода из кризиса, и по непрерывности экономического роста.

В Армении экономический спад происходил в течение всех 4 лет (1990-1993гг.), составляя 59,3%, тогда как за последующие годы ВВП Армении увеличился более чем на 50%, в том числе за 2001-2003гг. – на 41%.

Конечно, цифровые показатели показывают значительное отставание ВВП Армении от ВВП Азербайджана, но это впечатление обманчиво. ВВП Армении составляет в номинальном выражении 800 долларов на душу населения, а соответствующий показатель с учетом паритета покупательной способности (ППС) равен 3800 долларам. Согласно азербайджанской статистике, на душу населения приходится всего 850 долларов ВВП. А с учетом ППС он равен всего-навсего 3120 долларам.

Многие не учитывают, что цены в Азербайджане выше, чем в Армении. Но если в Азербайджане большая часть ВВП состоит из нефти и нефтяных инвестиций, то в Армении большую часть ВВП составляют промышленность, сельское хозяйство и даже IT-технологии.

Не менее печальные мысли навевает и сравнение бюджетных показателей. В настоящее время на душу населения в Азербайджане приходится всего 170 долларов бюджетных средств. В то время как в Армении этот показатель лишь немногим ниже.

Для того, чтобы сравнение макроэкономических показателей было корректным, необходимо вычленить из подсчетов “нефтянку”. Это вполне справедливо, поскольку нынешнее правительство не имеет никакого отношения к нефтяным запасам страны – ими нас одарил вовсе не Гейдар Алиев, а Аллах. И только тогда мы увидим реальную картину.

К примеру, после вычета из азербайджанского экспорта нефтяных продуктов (как известно, до 80% экспорта Азербайджана составляют нефть и нефтепродукты), наш экспорт становится в три раза меньше, чем экспорт Армении. Или, к примеру, вычитая из бюджета нефтяные доходы, мы лишимся половины бюджета, так как он ровно наполовину формируется за счет нефтяных доходов.

Или возьмем инвестиции. Азербайджан – один из лидеров в СНГ по размерам инвестиций, но львиная их доля опять-таки идет в “нефтянку”. И если вычесть из общей суммы инвестиций нефтяные, то параметры инвестиций, полученных двумя странами, будут сопоставимы. Согласно официальным данным, за последние 4-5 лет объем иностранных инвестиций в экономику Армении составил около 1 млрд. долларов. Приблизительно столько же вложено и в ненефтяной сектор экономики Азербайджана.

Еще более удручающая картина складывается в области экономических реформ. В начале 2004 года “Wall Street Journal” опубликовал доклад “Индекс экономической свободы2004”, в котором отмечалось, что в пределах СНГ Армения обладает наибольшей степенью экономической свободы. В этом докладе Армения была отнесена к категории “преимущественно свободных” стран. А вот Азербайджан по этому показателю занимает 106-е место в мире и значительно уступает Армении, занимающей 44-е место.

То есть, Армения создала предпосылки для эффективного экономического развития, в то время как обладающий несравненно большим экономическим потенциалом Азербайджан утешает себя тем, что превосходит Армению по абсолютным экономическим параметрам.

Очевидно, что эти сравнения призваны лишь успокоить азербайджанское общественное мнение и добиться того, чтобы общество не задавалось неудобными для властей вопросами. В конце концов, это позор, что Азербайджан, обладая громадным экономическим преимуществом, не в состоянии его реализовать!

По расчетам экспертов, экономический потенциал Азербайджана превосходит аналогичный показатель Армении в 16 раз! И при этом мы ухитряемся показывать практически идентичные показатели в экономическом развитии. По уровню жизни населения Азербайджан не намного превосходит Армению – в обоих странах практически идентичное количество бедных. Но если в оправдание Армении можно привести то, что эта страна находится практически в условиях транспортной блокады и энергетической уязвимости, то почему Азербайджан, находящийся в гораздо более комфортных условиях и являющийся экспортером нефти, никак не может выйти из критического экономического положения?

Ответ лежит на поверхности. Он – в тех многомиллионных виллах, что украшают наш город, в тех дорогих автомобилях, которые колесят по нашим дорогам, в тех ресторанах, где вороватое чиновничье гуляет с проститутками. Именно в этом и разница. Наша страна прогуливает свое экономическое преимущество, прожигает свой экономический потенциал.

В угаре нефтедолларов Азербайджан напоминает бабочку из крыловской басни. Только вот “лето нефтяное” пройдет, и жить придется уже по другим правилам. И вот тогда, сравнивая то, чего достигли мы и они, мы придем к неутешительному для себя выводу – лето свое мы пропели. И останется только плясать.

Теймур БАГИРОВ
Еженедельное аналитическое pевю “Монитоp”, N60, июнь, 2004 

Азербайджанский вещатель ссорится с Би-би-си

В Азербайджане прекращена ретрансляция одной из программ Би-би-си.

Частная телерадиокомпания ANS объявила о приостановлении передачи в своем эфире программы “Ранний час”, которую специально для региона готовит на русском языке Служба Центральной Азии и Кавказа Би-би-си. Эта передача ретранслируется в восьми странах Центральной Азии и Кавказа.

Канал ANS, начавший сотрудничество с Британской вещательной корпорацией в 1994 году, обвиняет Би-би-си в предвзятости. Речь идет об освещении армяно-азербайджанского конфликта.

“В последнее время, – говорится в письме азербайджанской компании, – русскоязычные программы Службы Центральной Азии и Кавказа Би-би-си транслировали односторонние репортажи об Азербайджане. […] Односторонние репортажи противоречат принципам Би-би-си”.

В ответ руководство Би-би-си выразило сожаление и подтвердило приверженность объективному освещению отношений между Азербайджаном и Арменией.

“Мы обеспокоены тем, что слушатели в Азербайджане будут лишены наших надежных и беспристрастных новостей и информации, особенно в то время, когда увеличивается нужда в международных новостях, – говорится в заявлении корпорации. – Би-би-си остается приверженной идее освещения событий в данном регионе, как и в других частях мира, освещения, которое совершенно беспристрастно, честно, точно, сбалансированно и редакционно независимо отражает широкий спектр мнений всех слоев общества”.

Вещание региональной русскоязычной программы Би-би-си в Азербайджане продолжается на волнах Государственной телерадиокомпании, а также на собственной ФМ-частоте Би-би-си в Баку.

Ретрансляция каналом ANS программ Би-би-си на азербайджанском языке не претерпела никаких изменений.

Би-Би-Си

АЗЕРБАЙДЖАН: ПРОБЛЕМЫ С ЗАКОНОМ ДЛЯ СМИ 

Дискуссии по спорному новому закону о СМИ в Азербайджане отложены до осени, после того как международные организации обрушили на него поток критики.

Парламент Азербайджана, ранее в первом чтении принявший проект нового Закона о свободе информациис, принял решение отложить дальнейшее обсуждение документа на несколько месяцев.

Это дает шанс местным и международным критикам закона заявить свои опасения с новой силой. Хотя и они не могут прийти к согласию даже между собой.

Принятие закона о свободе информации числится среди условий, выполнить которые Азербайджан обязывался при вступлении в Совет Европы.

Добывая информацию, журналистам в Азербайджане приходится преодолевать множество трудностей. Неимоверных усилий стоит даже элементарное – получение доступа к представителям официальных структур.

Примеров этого великое множество. Так, уже два месяца редактор оппозиционного издания “Баку Хэбэр” Айдын Гулиев не допускается на заседания Милли Меджлиса. По словам самого Гулиева, до сих пор он не получил никакого официального объяснения причин, по которым его присутствие на заседаниях законодательного органа стало нежеланным.

“У нас в стране чиновники считают ниже своего достоинства общение с журналистами, – говорит директор оппозиционно ориентированного информационного агентства “Туран” Мехман Алиев. – На многие наши официальные запросы мы не получили никакого ответа.

Такое отношение к журналистам подчеркивает необходимость принятия нового законодательства. Осенью прошлого года для разработки соответствующего законопроекта была создана рабочая группа, в состав которой вошли представители правительства, парламента, неправительственных организаций и эксперты.

Позднее с критикой уже готового законопроекта выступили шесть местных НПО, в том числе три основные ассоциации юристов, а также Институт по правам СМИ “Интерньюс”, которые заявили, что в документе много пробелов и неясностей, но нет положений, реально гарантирующих право на получение информации.

“Законопроект содержит одновременно все и ничего, – сказал глава Института по правам СМИ Рашид Хаджили.

На сегодняшний день Институт приготовил свою собственную версию закона, получившую название “Закона о солнечном свете” – по аналогии с одноименным законодательством США, призванным проливать свет на темные – секретные – стороны деятельности правительства.

Между тем глава Ассоциации Журналистов “Ени Несил” Ариф Алиев, являющийся также президентом Бакинского пресс- клуба, отметил:

“Я не совсем понимаю, почему “Интерньюс” опубликовал свой “Закон о солнечном свете” только после того, как закон о свободе информации был принят парламентом в первом чтении? Так или иначе, их закон принят не будет. Разве не лучше было бы попытаться доработать уже существующий документ вместо того, чтобы писать новый?”

По словам Алиева, участники рабочей группы сошлись во мнении, что Азербайджану нужен омбудсмен по вопросам информации – должность, к назначениям на которую правительство не будет иметь никакого отношения. Однако в самый разгар дискуссий правительство забраковало эту идею.

Глава рабочей группы парламентарий Ризван Джабиев отказался комментировать законопроект.

“Я сыт по горло, не могу больше слышать об этом законопроекте, – сказал он IWPR. – “Альтернативный Закон о солнечном свете возник только потому, что Интерньюс получил для его написания грант от американского правительства”.

Директор “Турана” Мехман Алиев настроен пессимистически: “Я ничего хорошего не ожидаю от этого закона, даже если будет принят идеальный закон прежде всего необходимо, чтобы отношение чиновников к СМИ кардинально изменилось “.

Джахан АЛИЕВА, Баку

История и мы

Карабах мы считаем своей Родиной!

Еще в советский период Карабах по национальному составу считался однородным. Среди представителей других наций наиболее многочисленными были азербайджанцы. Приведем данные, предоставленные  Национальной службой НКР:  1989г: армяне – 145,5 тыс. чел., азербайджанцы – 40,7 тыс. чел., прочие нации – 2,9 тыс. чел. В число прочих наций входят: русские, украинцы, греки, молдаване, евреи, курды.

На данном этапе русские – самое большое национальное меньшинство Карабаха. Первое упоминание о русских в Карабахе датируется 1805 годом.

Историческая справка.

Большим успехом русской дипломатии стало присоединение к России района Восточной Армении – Карабаха. Под давлением карабахских армян, в течение 18 века не раз стремившихся перейти в русское подданство, персидский правитель Ибрагим-хан 14 мая 1805г. подписал Кюракчайский договор с генералом Цициановым о передаче Карабаха России. Таким образом, Карабах в 1805г. перешел в русское подданство.

Сведения о первых  русских поселениях датируются 30гг. 19 века – это были переселенцы с Дона, 40 молоканских семей. “Молокане” – название сформированных в России 17-18вв. сектантских групп, поселив которых в Закавказье Царская Россия преследовала две цели: закрепление вновь присоединенных к России територий через заселение этих территорий русскими и избавление от сектантов. Указ Царского Правительства от 13 декабря 1832 года звучал именно так: “Первоначально в Карабах селить сектантов в разных местах и в небольшом количестве”. Семьям переселенцев выдавалось пособие на строительство домов в размере 100 рублей в малолесных районах и 50 рублей в лесных.

Так по данным, предоставленным нам преподавателем Арцахского государственного университета, специалистом по этнологии Лерником Оганесяном, первым русским поселением стало село Карягино (бывший Карабулак) в 1833г. с численностью в 213 человек, которая со временем возросла до 700.

В подобных поселениях жило исключительно сельское население, достаточно замкнутые общины, эндогамные, занимающиеся земледелием, скотоводством, ремеслами, живущие нормами молоканской морали. Среди сектантов, поселившихся в Карабахе, были также русские – православные.

Однако за последнее столетие русское население сократилось как абсолютно, так и относительно. Приводим некоторые данные демографического развития Нагорно-Карабахской АО за период с 1939 по 1979г: русские (1939г) – 3,2 тыс.чел., (1959) -1,8 тыс.чел, (1970) – 1,3 тыс. чел, (1979) – 1,3 тыс.чел.

Русское население Карабаха до недавного времени языковой проблемы не имело: в Карабахе, как и в других республиках СССР, русский язык считался одним из официальных, и незнание армянского языка больших затруднений не вызывало.

Русские, переселившиеся в Карабах в течение ХХ-го века, в основном горожане, чаще были заняты в сфере промышленности и интелектуального труда. Межнациональные браки среди русских имеют самый большой процент, причем преобладают случаи выхода замуж русских женщин за армян.

Арцахская война, экономический кризис в республике, закрытие предприятий, коллапс в социальной жизни, общая тенденция повышения национальных ценностей и т.д. послужили причиной эмиграции части русского населения из республики.

Сегодня три русские национально-общественные организации, зарегистрированные министерством юстиции НКР, пытаются найти формы этнического существования русских в Карабахе – это Русская Община, Русская Диаспора и Союз русскоязычных граждан.

Русская Община Карабаха была  основана в 1998 году. По словам ее председателя Галины Сомовой, на сегодняшний день  в Общине состоят 300 человек. Это не только русские, но и украинцы, белорусы, даже татары, хотя по вероисповеданию они мусульмане.

Русская Община организует для своих сограждан такие праздники, как Пасха, Масленица. Недавно был отмечен День независимости России. По словам Г. Сомовой, дети членов Русской Общины смогли отдохнуть в лагере в Подмосковье.

Председатель Общины отметила, что можно было бы провести еще больше целевых мероприятий, но все упирается в финансы. Спонсора у Общины нет. Г-жа Сомова мечтает о создании небольшой коммерческой организации, чтобы на прибыль содержать Общину, хоть как-то помогать старикам, неимущим и т.д. “Хорошо было бы открыть аптеку, – говорит Г. Сомова, – тогда мы смогли бы наших бабушек обеспечить необходимыми лекарствами. Но на данный момент это нам не под силу”.

Союзом русскоязычных граждан руководит Людмила Петросян. Союз был создан в октябре 2002г. В него входят не только русские, но и русскоязычные граждане НКР. Несколько раз Союзом были организованы творческие вечера поэтов и писателей – В. Брюсова, Окуджавы и т.д., а также другие мероприятия.

Русская Диаспора была зарегистрирована в Министерстве юстиции НКР в марте 2003г. Диаспора насчитывает 98 человек. Руководит Диаспорой Елена Дадаян. Цели и задачи организации – защита прав и интересов членов “Русской Диаспоры”, осуществление программ по поддержанию и сохранению русской культуры среди русского населения, предоставление необходимой помощи неимущим и малообеспеченным гражданам среди слоев русского населения.

На вопрос, что сделано Русской Диаспорой за год существования, Е. Дадаян ответила, что при непосредственном содействии председателя Союза предпринимателей НКР Самвела Акопяна 6 членов Диаспоры удалось трудоустроить, а к Пасхе 11 членов Русской Диаспоры получили материальную помощь. Е. Дадаян обратилась с письмом в Министерство Обороны республики с просьбой оказать помощь семьям погибших. Заместитель министра обороны обещал удовлетворить эту просьбу. Как в Русской Общине, так и здесь мечтают о создании коммерческой организации для поддержки членов Диаспоры.

Вообще-то, цели и задачи всех трех русских организаций одинаковы. И, наверное, пора бы им объединиться. Но это уже другая тема, к которой мы еще вернемся.

В следующем номере “Демо” читайте продолжение статьи Эвики Бабаян о представителях национальных меньшинств в Карабахе. Тема – греческая община НКР.

Эвика БАБАЯН

——————————————————————————————-

Открытое письмо министру
Обороны НКР генерал-лейтенанту
Сейрану Оганяну

Уважаемый господин министр!

Я обращаюсь к Вам как к Воину, принимавшему участие в боевых операциях в войне за независимость НКР. В Вашем лице вижу Гаранта сохранения Вечной Памяти о погибших боевых друзьях, товарищах по оружию. Главным символом Памяти во всем цивилизованном мире является Вечный Огонь на Солдатском Погосте! Во-всем мире, но только не в столице НКР!

Я уже потерял счет месяцам, в течение которых старался объяснить людям, что Вечный Огонь должен гореть вечно – это свято! Все со мной соглашаются (включая депутатов Парламента НКР), но далее всплеска эмоций дело не идет! А как известно, одними эмоциями Огонь не зажечь! Даже выступление в газете “Азат Арцах” от 31 января сего года под рубрикой “Ничто не вечно под луной” эффекта не возымело. Более того, случилось невероятное. В День Победы перед приездом президента Армении Р. Кочаряна и президента НКР А. Гукасяна Огонь зажгли, но как только шум отъезжающих машин с высокими гостями стих, погас и Вечный Огонь…(!)

Я сам был свидетелем слез и причитаний матерей и жен погибших… Мне кажется, что именно Вам следует вмешаться и прекратить беспредел, который никак не украшает лицо Независимого Арцаха! А отговорка тех, кто твердит, что, мол, газа не хватает – это попытка урвать тепло себе для растопки персональных бань!

Заранее благодарен Вам за восстановление справедливости, и верю, что Вечный Огонь будет гореть на Погосте, где покоятся Ваши и мои боевые товарищи.

С уважением, участник войны за независимость НКР,
врач-анестезиолог Станислав ПЕТРОСОВ

——————————————————————————————-

Спасти от забвения останки прошлого, или Подлинная история города Шуши

Автор монографии «Шуши: нововыявленные этнографические надписи об истории города» Грачик Арутюнян на протяжении уже нескольких лет переписывает надписи старых кладбищ и историко–архитектурных памятников Шуши.

«Моя цель – по возможности спасти от забвения останки прошлого, тем самым не дать возможности посторонним фальсифицировать нашу историю. Надписи на могильных плитах являются важным источником информации о бурных событиях не столь давнего прошлого, которые по сей день, к великому сожалению, не удостоились должного внимания исследователей, они дополняют истинными фактами историю края, несмотря на то, что о Шуши писалось очень много», – говорит Грачик Арутюнян.

По утверждению исследователя, в исторической цитадели армянства Нагорного Карабаха – городе Шуши – имеется несколько старых кладбищ: 5 армянских, 1 русское, 1 армяно-русское, 1 персидское.

«Русское кладбище занимает примерно 3 тысячи квадратных метров от внешней стороны стен Шушинской крепости. В целом здесь 80 могил. Надгробные плиты, имеющие различные виды и формы, датированы 19-20 веками. По надписям на них, к примеру, можно узнать, что согласно заключенному в 1805 году в лагере царской армии на берегу реки Курак договору, в Шуши был дислоцирован 6-й пограничный полк под командованием Лисаневича. Привлекает внимание расположенный посередине кладбища огромный надгробный камень прямоугольной формы и высотой примерно в 2,5 метра, который установлен на могиле полковника Федора Семенова, сына коменданта Шуши и следующего командира вышеуказанного полка. Камни свидетельствуют о том, что возглавляемое им подразделение под общим командованием графа Ивана Федоровича Паскевича приняло участие в целом ряде сражений и дошло до берегов Евфрата», – рассказывает Грачик Арутюнян.

На кладбище наряду с военными были захоронены и проживавшие тогда в городе гражданские лица – госслужащие, работники суда, почты, системы образования, а также полицейские. Это – титулярный советник Емельян Целовальников, судебный пристав Василий Афанасьев, мировой судья Борис Фишер, военный комендант, полковник Илья Цумфорд – «доблестный воин и верный слуга Царю и Отечеству» (как высечено на камне), унтер-офицер Иван Привалов, «убитый во время беспорядков 12 июля 1906 года, исполнил свой долг верной службой и полег с честью в борьбе кровавой, разнимая армян и татар, царю тем службу сослужив», командир 6-го пограничного полка русской армии, полковник Федор Семенов, титулярный советник Григорий Дмитриев, жена государственного советника Дескупа – Аннет Александровна, Федор Анацкий, сопровождавший государственную почту в Горис и убитый во время «армяно-таджикской межнациональной стычки», рядовой 3-й роты 154-го Дербентского полка Никифор Перухалов, полячка Ядвига Загорская и др.

«Внимательно изучив русское кладбище города Шуши, я пришел к выводу, что оно имело такую же плачевную судьбу, что армянские и другие христианские кладбища. Многие могилы были разрушены и разграблены мусульманами, в руках которых город определенное время находился. Перед нами предстают полуразрушенные надгробные памятники и отдельные их фрагменты, сдвинутые с места или вовсе перевернутые плиты, выкорчеванные или разбитые кресты. История стала жертвой конфессиональной непримиримости», – с сожалением констатирует Грачик Арутюнян.

Исследователь отметил, что он изучил бы и азербайджанское кладбище, однако в Шуши старого азербайджанского кладбища нет.

«Недавно мне довелось прочесть книгу профессора Назима Ахундова «Карабах – наме» на азербайджанском языке, – говорит Грачик Арутюнян. – Она составлена на основе работ персидских и других восточных авторов. Многие подробности, приведенные восточными авторами, подтверждаются этнографическими надписями. Однако то, что непосредственно принадлежит перу Ахундова, полностью искажает истину. Например, говоря о второй русско-персидской войне, он указывает, что начальником Шушинской крепости был Гянджумага Хандамиров. Между тем, надпись на надгробном камне сына одного из потомков известной фамилии Хандамирянцев другая – «Гянджум Ага Хандамирянц», – говорит Г. Арутюнян. – Наряду с другими фальсификациями Ахундов в своей книге искажает историю шушинской церкви Казанчецоц, называя ее албанской и обвиняя армян в изменении ее вида при реставрации, а затем и в присвоении церкви. Однако факты доказывают, что церковь построена местными армянами, а архитектором ее является коренной житель Шуши Симон Тер-Ягубянц, который похоронен на старом городском армянском кладбище вместе с супругой и сыном.

Любопытно, что многие надписи на могильных плитах в Шуши сделаны в стихотворной форме, что, кстати, начисто опровергает утверждения Ахундова о том, что в Шуши не было армянских поэтов. В целом из этнографических надписей можно сделать вывод, что Шуши был известен не только на Кавказе, но и в цивилизованной Европе, занимая определенное место в ее культурной жизни. Они свидетельствуют о том, что интеллигенция города получила образование в Санкт-Петербурге, Берлине, Париже и других ведущих европейских городах. Надписи также говорят, что Шуши имел крепкие торгово-экономические, духовные и культурные связи с внешним миром, был в свое время одним из центров Кавказа. Все это сознательно обходится Ахундовым в его книге. Своими фальсификациями и искажениями азербайджанский профессор практически разжигает межнациональную рознь, что непозволительно никому, независимо от национальной принадлежности».

Карабахский исследователь готовит к изданию вторую книгу по этнографическим надписям, которая содержит гораздо более богатый материал и в несколько раз больше по объему – 50 печатных листов (500 страниц). Она содержит в себе схему-карту историко-архитектурных памятников и литографических надписей старых кладбищ города периода 1701-1905 годов. Весь собранный материал – порядка 987 надписей – дает конкретные сведения об истории, культуре, искусстве, торговле, быте и т.д. города Шуши.

Ашот БЕГЛАРЯН

——————————————————————————————

Образование

День из жизни учителя

Профессия – учитель

«Я всегда знала, какую профессию изберу. И не потому, что мама была учительницей. Просто с детства нравилось передавать знания другим. И неважно, что именно ты преподаешь, потому что в конечном итоге любой школьный предмет рассказывает о жизни. Самое главное – научить детей думать и выбирать между добром и злом, плохим и хорошим. Если это получается, все остальное неважно», – эти слова могут принадлежать любому Учителю в мире, просто на этот раз их произнесла обыкновенная учительница обыкновенной карабахской школы Лилит Товмасян.

«Просыпаюсь в 6.30. Готовлю мужу завтрак, провожаю его на работу, прибираю дом и начинаю проверять тетради. Условия в здании школы не ахти какие, классных комнат не хватает, поэтому занятия идут в две смены. Так что до занятий успеваю еще просмотреть  необходимые материалы для уроков».

Потом – школа. Шумные ватаги детей, смех и галдеж на переменах. Школа затихает лишь на очередные 45 минут урока. «Мы привыкли к этому гаму, беготне, постоянному движению. Лучше крики детворы, чем зловещая тишина…» – говорит Лилит.

Методические пособия для растопки печей

«Было время, когда в классе сидели всего 2 ученика. Ведь занятия не прекращались даже во время бомбежек. Помню, как мы радовались возвращению каждого…» – рассказывает мать Лилит, учительница с 30-летним стажем Ромела Товмасян.

В войну пострадали все степанакертские школы. Следы бомбежек видны даже по прошествии стольких лет. Часть оборудования осталась под снарядами. Учителя рассказывают, как методические пособия и другая литература становились материалом для растопки печей – многие школы в годы войны стали прибежищем для многочисленных беженцев. «Кто тогда думал, что снова наступит мир и эти книги опять пригодятся?» – говорят учителя.

Сейчас большинство школьных зданий восстановлено. Условия не везде хорошие, но периодически что-то ремонтируется. Часть – средствами государства, часть – спонсоров. «У нас в школе два компьютерных класса, оборудованных средствами армян диаспоры. Вообще говорят, что в карабахских школах компьютеров больше, чем в соседней Армении. Что касается учебников – они платные. Льготы только для малоимущих семей и детей погибших», – рассказывает Лилит.

Школа – зеркало общества

«Сегодня в школах появилось поколение, не видевшее войну. Это уже другие дети. Они более открыты, раскрепощены, более информированы, но с ними труднее. Школе сегодня нечего противопоставить изобилию насилия и развращенности на ТВ. Беда в том, что знания обесцениваются. И это не только в Карабахе, так происходит повсюду. В какой-то степени, школа – зеркало общества. Дети понимают, что достичь положения в обществе можно не столько знаниями, сколько связями, деньгами. В сочинениях «Кем я хочу стать?» большинство пишет – президентом. Детей привлекает не суть, а внешняя мишура. Власть, автомобиль, возможности, деньги…» – говорит Лилит.

Неизлечимая болезнь

«Деньги… За 25 уроков в неделю получаю около 30 000 драмов в месяц. Отдельно платят еще за проверку тетрадей и классное руководство. Эти в среднем 60 долларов в месяц хватают  только на питание. Мы с мужем полгода должны копить часть зарплат и обходиться без каких-либо излишеств, чтоб, например, купить телевизор. Поэтому некоторые учителя подрабатывают еще и репетиторством. Это изнурительный труд, мы работаем не зная отдыха и каникул. Моя мама каждый год говорит, что больше не будет заниматься – сил больше нет. Но проходит год и все снова повторяется…» – рассказывает Лилит.

Сейчас государство ищет различные формы поощрения учительского труда. «Учитель года» Ромела Товмасян весь учебный год получала надбавку к зарплате. Вознаграждения получают все выигравшие такой конкурс по отдельным предметам и даже те учителя, чьи ученики выигрывают олимпиады. А талантливых детей в Карабахе много…

«Что-то слишком много говорим о деньгах. Лучше о детях. Потому что ни за какие деньги я не поменяю профессию, – говорит Лилит. – Наши учителя шутят, что любовь к школе – это болезнь, причем неизлечимая. Мне нравится эта работа, потому что результаты труда налицо, ты их видишь. Детский мир порой жесток и безответственен, но это очень непосредственный мир. Когда помогаешь детям постигать что-то, а вместе с этим «что-то» и мир в целом, и видишь в ответ их лучистые глаза – это и есть твоя настоящая плата».

bbcrussian.com
(Карабахская страница)

Знание – сила

Прозвенел последний звонок. Старшеклассники, сдав выпускные, окончив школу и приняв решение учиться дальше, готовятся к вступительным экзаменам. Сегодняшние мальчики и девчонки готовятся стать студентами. Лет пять подряд в конце каждой сессии им придется сдавать  “взрослые” зачеты и экзамены. Памятная старшему поколению хвастливая песенка о том, что “от сессии до сессии живут студенты весело, а сессия – всего два раза в год”, устарела и отстала от жизненной правды лет на двадцать.

Одной из самых больших трагедий нашего времени является то, что количество юношей и девушек, оканчивающих университеты, колледжи и институты только ради диплома и не научившихся тому, что может пригодиться в дальнейшей работе, неизмеримо растет. Эти студенты не могут запастить знаниями, потому что учились только для того, чтобы получить “кусок бумаги”.

Но… Не диплом является знаком образованности! Фактически, в ряде учебных заведений можно купить и оценки в зачетке, и ответы на контрольные работы на экзамене – даже не требуется сидеть и зубрить что-то, чтобы сдать зачет или экзамен. “Напрасная трата времени и энергии,” – думает большинство студентов.

Хотя некоторые из них все же стараются выделиться. Новые учебные планы современного и прилежного студента заставляют жить, трудиться и учиться в состоянии почти постоянного интеллектуального и эмоционального напряжения. Лишь единицы осваивают тысячу страниц текста, наполовину состоящего из трехэтажных формул! Именно эти студенты, отдававшие себя учебе, сегодня работают врачами, юристами и политиками. Они не только освоили все, чему их научили в вузе, но и, применив эти знания на практике, добились успеха. Быть может, не все из них обладают знаниями, основа которых закладывается в школе, но эти люди научились главному – умению учиться и схватывать все, что необходимо начинающему специалисту.

Знать, как и чему учиться, где находить ответы на вопросы, иметь необходимые навыки для саморазвития  – это верные признаки того, что студент станет грамотным специалистом и добьется в жизни многого. А нехватка   квалифицированных специалистов сейчас ощущается в Карабахе особенно остро.

Вот почему хочу отметить – нашей стране нужны образованные люди, а не просто люди с дипломами, но без знаний.

Грайр БАГДАСАРЯН

Правовое образование

В редакцию “Демо” пришло письмо с просьбой   дать   необходимые правовые разъяснения по поводу так называемых вызовов по телефону на “беседу” в правоохранительные органы (полицию, прокуратуру и т.д.).

Какими законами регулируется такой вызов на “беседу”, каковы права  вызываемых лиц? Комментирует председатель Арцахской ассоциации защиты прав человека Георгий САФАРЯН.

Начнем с того, что вызов “на беседу” в правоохранительные органы не предусмотрен действующим уголовно-процессуальным законодательством, слово “беседа” там не упоминается и не встречается.

Правоохранительные органы обязаны вызывать гражданина с помощью повестки, телефонограммы или телеграммы (статья 205 уголовно-процессуального кодекса НКР). При этом в повестке, телефонограмме или телеграмме должно быть указано, кто вызывает, кого вызывают, куда, когда и в качестве кого. То есть вызываемый, как участник уголовного процесса, должен знать, в качестве кого он вызывается – является ли он свидетелем, потерпевшим, подозреваемым или обвиняемым.

Почему это необходимо? Потому, что каждый из участников уголовного процесса имеет установленные права и обязанности, которые различны по своей сути. Что же происходит практически каждый день? Случается следующее: работники правоохранительных органов зачастую вызывают граждан по телефону. Нарушается ли при этом Закон? Да, естественно. Имеет место нарушение ст. 205 уголовно-процессуального кодекса. А может ли это нарушение Закона повлиять на права вызываемого гражданина? В широком смысле – да.

Давайте разберем конкретный случай и на его примере попробуем выяснить, какие же права гражданина могут быть нарушены. Спрогнозируем возможные варианты развития событий.

В рассматриваемом выше случае вызов следователем, полицией и т. д. на так называемую “беседу” на самом деле замаскирован выполнением требований п.3 ст. 176 уголовно-процессуального кодекса, предусматривающего, что основанием возбуждения уголовного дела могут быть материалы о преступлении, выявленные и собранные органом дознания – следователем, прокурором, судом – при исполнении последними своих полномочий. Более наглядно можно объяснить это на следующем примере: к следователю поступили материалы о проверке финансово-хозяйственной деятельности ООО “Нвер”. Необходимо решить вопрос о целесообразности возбуждения уголовного дела. Однако прежде чем возбудить уголовное дело, следователь хотел бы взять объяснение у зав. складом, который по материалам проверки сам является будущим обвиняемым, совершившим хищение и которому в конечном итоге будет предъявлено обвинение. Естественно, что вызванному по телефону лицу (он же – будущий обвиняемый) об этом ничего не говорят, чтобы легче из него вытянуть информацию, которая затем будет положена в основу постановления о возбуждении уголовного дела. А после возбуждения уголовного дела, на будущих допросах, когда человек осознает свое положение и попытается защитить себя, ему уже обязательно напомнят о его же первичном объяснении. Хуже того, это же лицо зачастую допрашивается вначале в качестве свидетеля. А свидетель по действующему закону несет уголовную ответственность за отказ от дачи показаний и за дачу заведомо ложных показаний. И это при том, что подозреваемый и обвиняемый в форме защиты имеют право отказаться от дачи показаний. То есть в данном случае нарушаются права гражданина, вызванного на так называемую “беседу”. Вот почему законадатель четко установил порядок вызова в правоохранительные органы. И любое, даже незначительное нарушение этого порядка, ущемляет права человека.

——————————————————————————————-

Իրան
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ ՆԱՎԹԻ ԳՆԵՐԻ ԱՃԸ ՀԱՄԸՆԹԱՑ Է ԱՄՆ ՇԱՀԵՐԻՆ
Այն անհրաժեշտ էր նաեւ Բաքու-Ջեյհան նավթամուղի կառուցման համար

Միջազգային շուկայում նավթի գների բարձր աճ է արձանագրվել, որը նախորդ տարվա համեմատությամբ շուրջ 56 տոկոս է կազմում: Փորձագետները, ստեղծված իրավիճակը գնահատելով իբրեւ «նավթային շոկ՝ սաղմում», նշում են, որ եթե Իրաքի վրա  նախագահ Ջորջ Բուշի հարձակվելու նպատակն այդ երկրի նավթին տիրանալն էր, ապա այն պարտված պետք է համարել, քանզի պատերազմի «հաղթական» ավարտից մեկ տարի անց նավթի մեկ բարելի գինը միջազգային շուկայում 38 դոլար է կազմել,  այսինքն՝ հավասարվել  է 1990թ. Պարսից ծոցի առաջին պատերազմի նախաշեմի ռեկորդային գներին:

Նավթի գների աննախադեպ աճը փորձագետները գլխավորապես պայմանավորում են Միջին Արեւելքում ստեղծված պատերազմական իրավիճակով, ընդգծելով, որ դրա համար պատասխանատու է նախագահ Բուշը: Այլ կերպ ասած՝ նավթի գների աճի գլխավոր պատճառները քաղաքական են, ինչպես նշել է ֆրանսիական «Լիբերասիոն» օրաթերթը,  բխում են աշխարհաքաղաքական ճգնաժամերից՝ սկսած Վենեսուելայից մինչեւ Նիգերիա եւ Սաուդյան Արաբիայում իսլամական ահաբեկչությունների վերընթացով:

Խոսելով  տնտեսական գործոնի մասին, հարկ է նշել, որ նավթի գների աճը առավելապես պայմանավորված է Միացյալ Նահանգների տնտեսական աճով, ինչը սովորաբար հանգում է այդ երկրում էներգակիրների սպառման աճի, բացի այդ՝ Վաշինգտոնը ոչ միայն մերժում է գների նվազեցման նպատակով  նավթի իր ռազմավարական պաշարներն օգտագործել, այլեւ 2001թ. սեպտեմբերի 11-ից հետո Բուշի վարչակազմը նավթի ռազմավարական պահեստների վերակառուցումն ու դրանցում նավթի պաշարների կուտակումն (հավանական միջազգային ճգնաժամերին դիմակայելու նպատակով), առաջնային խնդիր է դարձրել, ինչը կտրուկ մեծացրել է պահանջարկը միջազգային շուկայում: Այս առումով, հատկանշական է նաեւ Չինաստանի (որը նավթ սպառողների աղյուսակում երկրորդ հորիզոնականն է զբաղեցնում), տնտեսական աճն ու էներգակիրների պահանջարկի ծավալների ընդլայնումը, ընդ որում՝ ընթացիկ տարվա առաջին երկու ամիսների տվյալներով այն աճել 17 տոկոսով:

Պատրիկ Սավաթիեն «Լիբերասիոնում» գրել է, որ թեեւ նավթի գների այդօրինակ աճը վնասաբեր է համաշխարհային տնտեսության համար, սակայն դրանում կան նաեւ դրական պահեր, այն, որ Արեւմուտքին, թերեւս, դա կխրախուսի խնայողաբար օգտագործել էներգակիրները եւ առավել լրջությամբ վերաբերվել էներգիայի այլ աղբյուրներ ձեռք բերելու հարցին:

Սակայն փորձագետներից ոմանք, չժխտելով իրաքյան դեպքերի եւ աշխարհաքաղաքական ճգնաժամերի ազդեցությունը նավթի գների աճի վրա, միաժամանակ շեշտում են, որ դրա գլխավոր պատճառը Միացյալ Նահանգներում անմշակ նավթի գների արհեստական բարձրացումն է: Հայտնի է, որ նախագահ Բուշի վարչակազմը, սերտ կապեր ունենալով նավթային խոշոր ընկերությունների հետ (որոնք նաեւ զգալի դեր ունեն ընտրություններում), շահագրգիռ է եղել նրանց շահերը պաշտպանելու հարցում: Իսկ նավթի գների աճը միջազգային շուկայում ոչ միայն ի վնաս նավթային ընկերությունների չէ, այլեւ իրականում բազմակի մեծացնում է նրանց շահույթը: Դա են վկայում անցյալ դարի 70-ականների, ապա 80-ականների էներգետիկ ճգնաժամերը (Ben H. Bagdikian, «The Media Monopoly», Beacon press Boston, 1990):  Այդ ժամանակ ԱՄՆ նավթային ընկերություններն իրենց հսկայական շահույթի փաստը գլխավորապես օգտագործել են ներդնողների ուշադրությունը գրավելու նպատակով: Սակայն, երբ նավթային ընկերությունների կամքին հակառակ՝ այդ մասին տեղեկությունները հայտնի դարձան նաեւ հասարակությանը, խիստ զայրույթ առաջացավ, ընդ որում՝ հարցումների արդյունքները ցույց տվեցին, որ բնակչության 25 տոկոսը էներգակիրների ազգայնացման կողմնակից է (տես՝ նույն աղբյուրը):

Այսպես թե այնպես, միջազգային շուկայում նավթի գների աճը լիովին համապատասխանում է նավթային խոշոր ընկերությունների շահերին, ահավասիկ՝ միջազգային շուկայում գները աճել են շուրջ 56 տոկոսով, մինչդեռ ամերիկյան սպառողի համար՝ ավելի քան 300 տոկոսով: Ահա թե ինչու Վաշինգտոնը շահագրգիռ չէ միջազգային շուկայում նավթի գների աճի կասեցմամբ, որը շարունակվում է եւ, ըստ որոշ կանխատեսումների՝ մեկ բարելի գինը մոտենալու է 50 դոլարի սահմանագծին, ուստիեւ այդ ուղղությամբ որեւէ քայլ չի կատարում, այլապես Սաուդյան Արաբիայի (այն տնօրինում է աշխարհում հայտնաբերված նավթի պաշարների շուրջ 56 տոկոսը եւ արտահանողների ցանկում, օրական 8 միլիոն բարելով, առաջին հորիզոնականն է զբաղեցնում) վրա ճնշում գործադրելով կպահանջեր մեծացնել արտահանության ծավալը, ինչպես անհրաժեշտության դեպքում բազմիցս դա արել է, այդ թվում՝ 2000-ին, Բիլ Քլինթոնի նախագահության օրոք, երբ ռազմավարական պահեստների դռները եւս բացվեցին: Մինչդեռ այսօր, ըստ RFI-ռադիոկայանի, ԱՄՆ-ն, մեծացնելով նավթի պահեստավորման ծավալները, միջազգային շուկայում կտրուկ մեծացրել է դրա պահանջարկը:

Թերեւս, դա է պատճառը, որ փորձագետները նշում են, թե Էր Ռիյադը լավագույն դեպքում ի վիճակի կլինի օրական միայն մեկ միլիոն բարելով ավելացնել իր արտահանությունը, այն էլ՝ 2-3 ամսից հետո, ինչը իրավիճակը չի փրկի: Ավելին, փորձագետներն ընդգծում են, որ արտադրության աճը խնդրի լուծում չէ, պատճառաբանելով, որ սովորական պայմաններում միջազգային շուկայում նավթի առուծախի օրական ծավալը 4 անգամ գերազանցում է սպառման ծավալներին, մինչդեռ այսօր այն գերազանցում է  20 անգամ (ըստ «Լիբերասիոնի»):

Հատկանշական է, որ նավթի գների աճը խիստ անհրաժեշտ էր նաեւ Բաքու-Ջեյհան նավթամուղի կառուցման համար, ինչում առավելապես շահագրգիռ է ԱՄՆ-ն: Ինչպես հայտնի է, 1997-ի սեպտեմբերից միջազգային շուկայում նավթի գների անկում արձանագրվեց, որ շարունակվեց միչեւ 1999-ի սկզբները: 1998-ի դեկտեմբերին արդեն նավթի մեկ բարելի գինը կազմեց ընդամենը 10 դոլար, ինչը 1997-ի համեմատությամբ 50 տոկոս անկում էր նշանակում: Հանգամանք, որը գործնականում կասպյան նավթի արտահանությունը դարձրեց ոչ շահեկան: Եթե միջինարեւելյան երկրներում արտահանվող նավթի մեկ բարելի ինքնարժեքը շուրջ 1,5 դոլար էր, ապա կասպյան ավազանում այն կազմում էր 5 դոլար, 4-5 դոլար էլ այն միջազգային շուկա տեղափոխելու ծախսերն կկազմեին, եթե, իհարկե, կառուցված լիներ Բաքու-Ջեյհան նավթատարը: Փաստ, որի պատճառով 1998-ի ընթացքում արեւմտյան խոշոր ընկերությունները մեկը մյուսի հետեւից հրաժարվում էին իրենց անդամակցությունից ադրբեջանական կոնսորցիումում: Այլ կերպ ասած՝ նշյալ խողովակաշարի կառուցումը հնարավոր դարձավ լոկ միջազգային շուկայում նավթի գների աճի շնորհիվ: Ուստի,  իրաքյան դեպքերի բերումով, միջազգային շուկայում նավթի գների աճը ոչ միայն չի կարելի ԱՄՆ պարտությունը համարել, այլեւ այն լուրջ հաջողություն է թե° ամերիկյան ընկերությունների շահերը պաշտպանելու եւ թե° Բաքու-Ջեյհանի կառուցման տեսանկյունից:

Ինչ վերաբերում է նավթի գների ազդեցությանը միջազգային տնտեսության, մասնավորապես՝ խոշոր արդյունաբերական երկրների վրա, ապա, մասնագետների կարծիքով, այն մեծ չէ եւ տարբեր է՝ կախված այն բանից, թե տվյալ երկրում  արդյունաբերական որ ճյուղն է զարգացած: Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում յուրաքանչյուր բարել նավթի գնի 3-4 դոլար աճը 2 տարվա ընթացքում կհանգեցնի 0,1տոկոս արժեզրկման: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ներկա դրությամբ էներգիային ազգային համախառն արդյունաբերության շուրջ 2 տոկոսն է բաժին ընկնում, ուստի նավթի գների 50 տոկոս աճի դեպքում արժեզրկումը կազմելու է կես տոկոսից էլ պակաս: Հետեւաբար, նավթի գների աճը չի հանգեցնի անցյալ դարի 70-ականների տնտեսական ճգնաժամի նման իրավիճակի, քանզի, մասնագետների կարծիքով, այն ժամանակվա պայմանները լիովին տարբերվում էին՝ OPEC-ը (70-ականներին այն տնօրինում էր նավթի արտահանման շուրջ 70 տոկոսը, իսկ այսօր՝ շուրջ 34-ը) գլխավոր նավթ արտահանողն էր, որն աշխարհին հանկարծակիի բերեց, չկար նաեւ նավթի խոշոր պահեստավորում, մինչդեռ այսօր միայն ԱՄՆ պահեստավորած անմշակ նավթի պաշարներն, ըստ RFI ռադիոկայանի, 295 միլիոն, իսկ բենզինինը՝ 200 միլիոն բարել են կազմում:

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄԸ ԱՄՆ

«ՄԵԾ ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔ» ՆԱԽԱԳԾԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼՀունիսի 3-ը համընկել է Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր, իսլամական հեղափոխության առաջնորդ Էմամ Հոմեյնիի մահվան 15-րդ տարելիցին, որն այդ երկրում յուրաքանչյուր տարի նշվում է բազմաթիվ միջոցառումներով, իսկ գլխավորը՝ տեղի է ունենում Էմամի դամբարանում, երկրի ղեկավարության, այդ թվում՝ հեղափոխության առաջնորդ Այաթոլա Ալի Խամենիի եւ նախագահի մասնակցությամբ: Իրանի նախագահ Մոհամեդ Խաթամիի այստեղ ունեցած ելույթի առանցքը Միացյալ Նահանգների «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագծի քննադատությունն էր: Խիստ քննադատելով Արեւմուտքին, մասնավորապես ԱՄՆ-ին, նա նշել է, որ վերջինիս նպատակն իսլամի ոչնչացումն է:

2004 թ. սկզբներից Միացյալ Նահանգները շրջանառության մեջ է դրել ռազմավարական եւ դիվանագիտական «Մեծ Միջին Արեւելք» ծրագիրը, որի նպատակն աշխարհագրական հսկայածավալ մի տարածքի (որը սկսում է Հյուսիսային Աֆրիկայից՝ իր մեջ ընդգրկելով Միջին Արեւելքը, Պակիստանը, Աֆղանստանը եւ Թուրքիան) լիովին փոփոխության ենթարկելն ու վերակառուցելն է: Տարածքը կոչվելու է Մեծ Միջին Արեւելք: Նախագծի հեղինակները մտադիր էին այն ներկայացնել ութնյակի գագաթնաժողովին, իսկ այնտեղ հաստատվելուց հետո՝ նաեւ Եվրամիությանն ու ՆԱՏՕ-ին: Ամերիկյան ԶԼՄ-ները հայտնում են, որ Մեծ Միջին Արևելքի որոշ երկրների, այդ թվում՝ Աֆղանստանի, Ալժիրի, Եմենի եւ Բահրեյնի ղեկավարներին հորդորել են մասնակցելու հունիսի 8-10-ը ԱՄՆ Ջորջիա նահանգում տեղի ունենալիք ութնյակի գագաթնաժողովին, որտեղ, ըստ երեւույթին, քննարկվելու է նաեւ նշյալ նախագիծը: Նույն օրը Եգիպտոսի ԱԳ նախարար Ահմեդ Մահերը հայտնել է, որ այդ երկրի նախագահ Հոսնի Մուբարաքը մերժել է գագաթնաժողովին մասնակցելու հրավերը, հավելելով, որ Կատարի եւ Թունիսի առաջնորդները եւս չեն համաձայնել Ջորջիա մեկնել:

Նշենք, որ մայիսի 22-23-ը Թունիսում կայացած Արաբական լիգայի անդամ երկրների գագաթնաժողովի օրակարգի գլխավոր հարցը «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագիծն էր, որն արաբական բազմաթիվ երկրներ գնահատում են որպես միջամտություն իրենց երկրների ներքին գործերին: Այս հարցում առավել խիստ դիրքորոշում ունեն Սաուդյան Արաբիան, Եգիպտոսը եւ Սիրիան, որոնց կարծիքով՝ դրսի ճնշման ներքո ժողովրդավարական փոփոխությունների իրականացումն ավելի շուտ կնպաստի ծայրահեղությունների ու բռնությունների ուժգնացմանը: Մինչդեռ որոշ երկրներ, օրինակ՝ Հորդանանը, Եմենը, Թունիսը, Մարոկոն եւ Պարսից ծոցի արաբական երկրները, առավել հանդուրժողական դիրքորոշում դրսեւորելով «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագծի շրջանակներում առաջարկվող բարեփոխումների հանդեպ, գտնում են, որ ժողովրդավարական փոփոխություններն անհրաժեշտ են: Այլ կերպ՝ «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագծի քննարկումը լուրջ տարաձայնություններ է առաջացրել արաբական երկրներում, անգամ փոփոխություն արձանագրելով նրանց դիրքորոշումներում: Այսուհանդերձ, գագաթնաժողովի հրապարակած հայտարարությունը լիգայի պատմության ընթացքում վավերացված առաջին փաստաթուղթն է, որտեղ տեղ են գտել ժողովրդավարություն, իշխանության բաշխում, ընդհանուր ազատություններ, կանանց իրավունքներ, իրավական բարեփոխումներ, կրթության եւ տնտեսության ազատականացում հասկացությունները: Փորձագետների գնահատմամբ՝ արաբական երկրների գագաթնաժողովում ընդհանուր առմամբ իշխում էր մտահոգությունների ու տարաձայնությունների մթնոլորտ:

Լոնդոնի Իրանի եւ արաբական երկրների ուսումնասիրությունների կենտրոնի խորհրդական Մեհրդադ Խոնսարին մայիսի 24-ին RFI-ի ռադիոկայանին տված հարցազրույցում շեշտել է, որ թեեւ ստեղծված իրավիճակում արաբական երկրները, իշխող վարչակարգերում համակարգային բարեփոխումներ իրականացնելուց զատ, այլ ելք չունեն, սակայն դա այդ երկրներում կհանգեցնի իսլամ-արմատականների իշխանության ղեկի մոտ հայտնվելուն եւ այդ երկրների վարչակարգերում աշխարհիկությունը լիովին կվերանա, որովհետեւ այն երկրներում, որտեղ ժողովրդավար, ազատական հասարակությունը հիմքեր չունի, իշխող վարչակարգի վրա ճնշում գործադրելու հետեւանքը լինում է առավել ծայրահեղական եւ վատթար վարչակարգերի հաստատումը:

Իսկ ԱՄՆ-ն, քանի դեռ Իրաքում լուրջ բարդությունների առաջ է կանգնած, հազիվ թե ճնշումներ գործադրի արաբական երկրների վրա: Այլ կերպ՝ Վաշինգտոնը գիտակցում է, որ եթե խնդրո առարկա տարածաշրջանի երկրներին ճնշմամբ ժողովրդավարական փոփոխություններ պարտադրի, այնտեղ իշխանության են գալու իսլամարմատական վարչակարգեր: Դրա վառ օրինակն ալժիրյան դեպքերն են, երբ 90-ականների սկզբներին, ժողովրդավարական ընտրությունների արդյունքում, հաղթեցին իսլամարմատականները: Մյուս կողմից՝ վերջիններս ընդգծված հակաարեւմտյան, ասել է թե՝ նաեւ հակաքրիստոնեական բնույթ են կրելու, ինչը, անշուշտ, կնշանակի Հանթինգտոնի տեսության իրականացում՝ սառը պատերազմի տեսքով: Իսկ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այդ գաղափարը բավական ազդեցիկ շրջանակներում մեծ թվով կողմնակիցներ ունի, չի կարելի բացառել նաեւ դեպքերի այդօրինակ զարգացումը:

Խոնսարին նշել է, որ Միացյալ Նահանգների կարծիքով՝ այդօրինակ բարեփոխումների, ժողովրդավար-ազատական վարչակարգ հաստատելու լավագույն թեկնածուն Իրանն է, քանզի այդ երկրում առկա են ժողովրդավարության հիմքեր եւ պատմական որոշակի փորձ: Իսկ նման փոփոխությունն Իրանում դրական ազդեցություն կունենա տարածաշրջանի երկրների վրա, նշում է Խոնսարին: Այս առնչությամբ թերեւս հատկանշական է Կաննի կինոֆիլմերի փառատոնի մրցանակակիր, ամերիկացի կինոռեժիսոր Մայքլ Մուրի տեսակետը: Նա մայիսի 18-ին նույն ռադիոկայանին տված հարցազրույցում անդրադառնալով Իրանի հարցին, նշել է, որ եթե Միացյալ Նահանգները չմիջամտի Իրանի ներքին գործերին, ապա այստեղ ամեն ինչ շատ լավ կլինի, քանզի ժողովրդավարական շարժումները պետք է ժողովրդի ընդերքից ծնվեն, այն չի կարելի դրսից պարտադրել, մարդիկ իրենք պետք է պայքարի ելնեն հանուն ազատության: Իսկ Իրանում, եթե իշխանությունները դա չհասկանան, ապա ժողովուրդը կրկին դուրս կգա փողոց, կսկսի պայքարել հանուն ազատության ու ազատ ընտրությունների:

Հավելենք նաեւ, որ Այաթոլա Խամենեին ի պատասխան ԱՄՆ պաշտոնատարների այն տեսակետի, թե Միջին Արեւելքում ժողովրդավարության հաստատումն անհրաժեշտ է, ընդգծել էր, որ Միացյալ Նահանգների զինված ուժերին Աֆղանստանում ու Իրաքում հասցված հարվածներից Վաշինգտոնը գիտակցել է, որ տարածաշրջանում գերակայություն հաստատելու համար ռազմական ուժի գործադրումն արդյունավետ չէ, ուստի փոխել է մարտավարությունը: Ավելի ուշ՝ 2004 թ. փետրվարին, երբ շրջանառության մեջ դրվեց «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագիծը, նա հայտարարեց, թե այդ նախագծի իրականացման նպատակն ԱՄՆ-ի կողմից տարածաշրջանի բնական պաշարներին տիրելն է: Իսկ Խաթամին հունիսի 3-ի իր ելույթում շեշտել է, որ «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագծի գլխավոր նպատակն այստեղ առկա էներգակիրների վրա գերակայություն հաստատելն է, հավելելով, որ տարածաշրջանը հարուստ է բնական արժեքավոր պաշարներով, բացի այդ՝ չափազանց կարեւոր է նաեւ նրա աշխարհագրական դիրքը: Ուստի ով գերակայություն հաստատի Միջին Արեւելքի վրա, կդառնա գերտերություն. սա է «Մեծ Միջին Արեւելք» նախագծի ճշմարտությունը, շեշտել է նա: Ըստ նրա՝ այդ վտանգավոր նախագիծն ունի իր բացատրությունը. դա տարածաշրջանում ծայրահեղ իսլամական շարժումների, ոչ ժողովրդավար վարչակարգերի առկայությունն է, որոնք միաժամանակ պատրվակ են նախագծի իրականացման հանար: Խաթամին համոզմունք է հայտնել, որ այդ վտանգի դեմ միակ արդյունավետ պայքարի միջոցը կրոնական ժողովրդավարական վարչակարգերի հաստատումն է, որը կվերացնի նախագծի իրականացման պատրվակը:

Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

ԹԱՂՄԱՆ ՀԱՅԵՑԻ ԾԵՍԸ

Յուրաքանչյուր ազգի ինքնատիպության կարևոր տարրերից մեկը պատմականորեն ձևավորված ավանդույթներն են: Ազգային ավանդույթների մեջ հատուկ տեղ ունի թաղման ծեսը: Այն կյանքի ընդհատման, վախճանականության հաղթահարման որոշակի վարվելակերպ է: Թաղումը երբեք չի ընկալվել որպես սոսկ դիակից բաժանվելու միջոց: Բոլոր ժամանակներում էլ խայտառակություն է համարվել առանց արարողակարգի  մահացածին հողին հանձնելը: Մահացածի նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի պահանջի շնորհիվ ստեղծվել են հուղարկավարության ավանդույթներ և թաղման կարգեր, որոնք խնամքով փոխանցվում են սերնդեսերունդ:

Այս տեսանկյուններից ելնելով՝ 1700-ամյա քրիստոնեական անցյալ ունեցող հայը բարեխղճորեն ու երկյուղածությամբ ստեղծել է ննջեցյալի թաղման արարողակարգը, առաջնորդվել դրանով մինչև Հայաստանի խորհրդայնացումը: Յոթանասուն տարիների ընթացքում ավանդապահ հային պարտադրել են ընդունելու թաղման աթեիստական արարողակարգ, որի դառը պտուղները դեռ շարունակում ենք ճաշակել: Աստվածամերժական թաղման արարողակարգը թեև իր մեջ պարունակում է ավանդական, քրիստոնեական թաղման ծեսի մի շարք տարրեր՝ հոգեհաց, յոթ, քառասունք, տարի, այնուամենայնիվ՝ նպատակ է հետապնդում հանգուցյալին հեռու պահելու Քրիստոսի փրկագործությունից:

Ինչպե՞ս է կատարում թաղման ծեսը ժամանակակից հայերի մեծամասնությունը: Նախ, հանգուցյալի հարազատները, բարեկամներն ու ընկերները, հավաքվելով՝ խորհրդակցում, հաշվարկում են, թե ինչքան գումար է պետք դագաղի, գերեզմանափոսի, մեքենաների, դահլիճի, հոգեհացի, ինչպես նաև սեղանապետի և երաժիշտների համար: Բնականաբար, քանի որ ժամանակակից հայերի բացարձակ մեծամասնության համար հաշվարկված գումարը անհասանելի է, ստիպված պարտք են վերցնում: Հանգուցյալի դագաղի մոտ հարազատները, բարեկամները և այլ սրտացավ մարդիկ ինչքան հնարավոր է պիտի ցուցադրեն իրենց սերն ու հարգանքը հանգուցյալի նկատմամբ՝ ողբալու, լացուկոծի, «բայաթիների», երբեմն նաև՝ ուշաթափությունների միջոցով: Մեռելատնից դագաղի դուրսբերման ժամանակ պարտադիր պայման է՝ առանց կանանց ներկայության, փակ դռանը դագաղով հարվածելը: Այս երևույթի բացատրությունն անհայտ է:

Այնուհետև դիակը տեղափոխվում է բակ, դրվում նախօրոք պատրաստված սեղանի վրա: Հանգուցյալին հրաժեշտ են տալիս հարազատները, բարեկամները, հարևանները և հավաքվածները, իսկ հանգուցյալը հրաժեշտ է տալիս իր հարազատ օջախին, տանը: Դագաղը վերցնելով սեղանից, նրա փոխարեն քար են դնում և որոշ դեպքերում էլ օդում երեք անգամ պտտում: Այս երևույթները ևս հատուկ բացատրություններ չունեն: Այնուհետև ձևավորվում է թափորը, որին հիմնականում առաջնորդում են հարազատները և կանայք: Եթե գերեզմանատունը հեռու է գտնվում՝ տեղափոխումը կատարվում է մեքենաների միջոցով: Տեղափոխվելով գերեզմանատուն, բոլոր հավաքվածները ակտիվ կամ պասիվ մասնակցում են բուն հողարկավորությանը:

Արարողության ավարտից հետո բոլորին հրավիրում են հոգեհացի, որը սովորաբար տեղի է ունենում մեծ դահլիճներում: Հոգեհացի մասնակիցների թիվը սովորաբար անցնում է հարյուրից և կարող է հասնել մինչև 300-ի: Հոգեհացի կերակրատեսակների սահմանափակումը վերաբերում է միայն խորոված մսին: Հոգեհացի սեղանը իր առատությամբ ու ճոխությամբ չի զիջում ուրախության համար պատրաստվող սեղաններին: Տխրության սեղանների ամենախոցելի տեղը թերևս «թամադայությունն» է: Սգո սեղանապետը, ենթարկվելով հանգուցյալի հարազատների կամքին, երբեմն բաժակաճառերի, կենացների, բարեմաղթությունների թիվը կարող է հասցնել 7-8-ի: Այդ հանգամանքը կախված է նաև հանգուցյալի տարիքից, սոցիալական և հասարակական դիրքից, ծագումից, մահվան հանգամանքներից, երբեմն նաև՝ եղանակից: Հոգեհացի ավարտից հետո սգո սեղանատերը կամ հանգուցյալի հարազատը հայտարարում է յոթի կամ յոթ ու քառասունքի միասին կատարելու օրվա մասին: Յոթի և քառասունքի ծիսական արարողությունները քիչ են տարբերվում հոգեհացից:

Մինչև հանգուցյալի մահվան տարեդարձը նշելը պարտադիր պայման է, որ գերեզմանաքարը պատրաստ լինի: Գերեզմանաքարի պատրաստման և տեղադրման ծախսերը ևս պարտադրում են հանգուցյալի հարազատներին նորից պարտքով փող վերցնել: Թե ե՞րբ և ինչպե՞ս են վերադարձվելու պարտքատերերի գումարները՝ հանգուցյալի առանց այն էլ վշտահար հարազատների խնդիրն է: Ճիշտ է, որոշ չափով պարտքերի մարումը կատարվում է սգո ծեսերի ժամանակ հավաքվող հանգանակությունների հաշվին, որն, ի դեպ, կատարվում է ոչ քաղաքակիրթ ձևով (ցուցադրաբար հավաքվող հանգանակությունը ոչ միայն նվաստացուցիչ է, այլ նաև օգնություն, առավել ևս ողորմություն կոչվել չի կարող):

Իսկ ո՞րն է մեր ավանդական, թաղման հայեցի ծեսը: Հայ քրիստոնյան հավատում է, որ մարդը կազմված է մարմնից, շնչից և հոգուց: Երբ մարդը մահանում է՝ փչում է շունչը, ավանդում է հոգին, իսկ մարմինը հանձնում են հողին: Մահացածի մարմինը հողին հանձնելով՝ ավանդապահ հայը հավատում է, որ հոգին ապրում է: Քրիստոսի շնորհիվ ոչնչացվել է մահվան զորությունը: Մահը չի  ընկալվում իբրև կյանքի անզոր ընդհատում, այլ՝ որպես վերադարձ մի նոր, ավելի բազմախոստում կյանք Աստծո ներկայության մեջ: Այդ պատճառով  հայ քրիստոնյան մահացածի վրա չպիտի հեթանոսի նման ողբա, մազերը փետի, կեղծ արտասուքներ թափի (խոսքը անկեղծ սրտով լացելու մասին չէ, որը, ինչպես հայտնի է, թեթևացնում է վիշտը), այլ պետք է հավատով և օրհնությամբ նրան գերեզման ուղարկի, որովհետև հանգուցյալը սպասելու է Աստծո շնորհով կատարյալ նորացմանը:

Հայկական ավանդության համաձայն՝ թաղման ծեսը կազմված է երեք փուլից: Մեռելատանը հարազատները հարդարում են դիակը: Նրանք լվանում և հագցնում են հանգուցյալին: Հետո դիակը տեղափոխում են դիապատգարակի վրա: Տեղի է ունենում հսկումը դիակի շուրջը: Հսկումի ժամանակ կատարվում են սպասավորություններ, որոնք ուղեկցվում են հանգուցյալի վրա կատարվող սաղմոսներով, աղոթքներով և սուրբգրային ընթերցումներով: Այնուհետև հանգուցյալին հանդիսավոր թափորով տանում են եկեղեցի և դնում եկեղեցու դռան առջև, իսկ եթե հանգուցյալը քահանա է՝ եկեղեցու բեմի վրա, սեղանի առջև: Հայ քրիստոնյան մեծ նշանակություն է տալիս մեռելատնից դեպի գերեզմանատունը ընթացող թաղման թափորին, որը խորհրդանշաբար պատկերացվում է իբրև տեղափոխություն առ Աստված:

Եկեղեցին արգելում է ողբերգերը, թաղման թափորն առաջնորդող պարողներին և երաժիշտներին, կանանց ու երեխաներին (առջևից պիտի գնան տղամարդիկ, հետո միայն՝ կանայք ու երեխաները): Խստիվ արգելվում է մեռելատնից մինչև գերեզմանատուն ճանապարհին ծաղիկներ թափելը: Եկեղեցու դռան առջև եկեղեցական կարգը կատարելուց հետո թափորն ուղղվում է դեպի գերեզմանատուն: Գերեզմանատան դռան մոտից կանայք պարտավոր են հետ դառնալ: Նրանք իրավունք չունեն մասնակցելու բուն հուղարկավորման արարողությանը, քանի որ կինը, լինելով կյանքի խորհրդանիշը, կյանք տվողը, ըստ Եկեղեցու՝ չպիտի մասնակցի մարմնի թաղմանը, հողի մեջ ամփոփմանը: Այս ավանդույթը Արցախի որոշ գյուղերում, մասնավորապես՝ Բերդաշենում, պահպանվել է:

Բուն թաղումից հետո քահանան կնքում է գերեզմանը: Հոգևորականները և հարազատները վերադառնում են մեռելատուն և ավարտում թաղման արարողությունը սաղմոսերգությամբ և աղոթքներով: Այնուհետև տրվում է հոգեհաց, որի իմաստը կայանում է հանգուցյալի մեղքերի քավելու մեջ: Հոգեհացը հիմնականում տրվում է աղքատներին, որպես սիրո և գթության արտահայտություն: Հոգեհացին մասնակցում են հարազատները, բարեկամները և ընկերները:

Հոգեհացի և ընդհանրապես սգո սեղաններին մատուցվող կերակրատեսակները սահմանել է Եկեղեցին, սակայն նոր ժամանակները կատարել և կատարում են իրենց ուղղումները, բայց մի բան մնում է անփոփոխ՝ կերակրատեսակները պիտի լինեն պարզ, դյուրամարս և սահմանափակ քանակությամբ: Ըստ սահմանված կարգի, սգո սեղանապետը պիտի կատարի երեք պարտադիր հիշատակումներ, այլ ոչ թե բազմաթիվ կենացներ խմի, ասմունքի, խոսքը ճոխ դարձնելու համար մեջբերումներ անի հայտնի մարդկանցից, «չմոռանա» խմելու բոլոր վայրերից ժամանած հյուրերի կենացը, առանձին-առանձին նշի խնամիներին, հարևաններին, բարեկամներին, աշխատանքային կոլեկտիվներին և այլն:

Երեք հիշատակումների մեջ առաջինը ննջեցյալն է, երկրորդը՝ նրա գերդաստանը և գերդաստանի հետ կապված հին և նոր ննջեցյալները, երրորդը՝ պատերազմների, կոտորածների, արհավիրքների ժամանակ զոհվածները, նահատակվածները և անհայտ կորածները: Վերջին բաժակը սովորաբար խմվում է «նեղություն քաշողների» կենացը և եզրափակվում սեղանը:

Կարծում եմ, ժամանակն է վերականգնելու մեր ազգային ավանդույթների հիրավի ամենախոցելի մասերից մեկը՝ թաղման ծեսը: Գոնե ննջեցյալների հիշատակը հարգենք պատշաճ ձևով, պաշտպանելով նրանց Աստծո կողմից սահմանված հավասարությունը:

Աշոտ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

——————————————————————————————

ԱՐՑԱԽՅԱՆ  ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ժողովրդական բանահյուսություն

Մեծ գործ է կատարել բանասեր, ԱրՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի դեկան Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ: Նա նախաձեռնել է արցախյան ավանդապատումների հավաքագրումը և կազմել մի ժողովածու, որն ընդգրկում է 266 ավանդություն և ավանդազրույց՝ 55 տարբերակներով, որոնցից 244-ը առաջին անգամ են ներկայացվում գրավոր ձևով: Նյութերը հիմնականում գրի են առվել վերջին տարիներին՝ բանասացների ծննդավայրում կամ ապրելու վայրում և պահվում են նրա անձնական արխիվում: Որոշ բնագրեր, գրի առված ԱրՊՀ ուսանողների կողմից, գտնվում են բարբառագետ Կարո Դավթյանի (1904-1985) անձնական և ԱրՊՀ հայագիտական կենտրոնի արխիվներում:

Ա.Սարգսյանը ներկայացրել է նաև արցախյան ավանդությունների հավաքագրման պատմությունը, աղերսները ժողովրդական բանահյուսության այլ ժանրերի ստեղծագործությունների հետ, ժանրային և իմաստային ընդհանրությունները և առանձնահատկությունները, ավանդախոսների կենսագրական տվյալները: Բոլոր նյութերը մատուցվում են առանց բնագրերի բովանդակային փոփոխության: Խստորեն պահպանված է յուրաքանչյուր խոսվածքի բարբառային տառադարձությունը, որը բացի ավանդախոսից, ճշգրտված է տվյալ գյուղի խոսվածքը կրող առնվազն երկու այլ բարբառախոսի միջոցով: Ժողովածուում տեղ են գտել ավանդություններ և° Ղարաբաղի բուն բարբառի, և° Հադրութի, Շաղախի, Շահումյանի, Մեհտիշենի ենթաբարբառների շուրջ 80 խոսվածքներով:

Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն զուտ գիտական նշանակություն, այլև հետաքրքիր կլինի ընթերցողների բավականին լայն շրջանների համար, հեղինակի սիրահոժար թույլտվությամբ որոշեցինք հատվածաբար ներկայացնել այն:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

Ավանդությունները էպիկական ժանրի ժողովրդական ստեղծագործություններ են, որոնք ստուգաբանում, բացատրում, ներկայացնում են անցյալում եղած և տեղի ունեցած իրերն ու դեմքերը, դեպքերն ու երևույթները: Դրանց շնորհիվ հարազատ ժողովրդի և բնաշխարհի առանձնահատկությունները, հնում տեղի ունեցած պատմական դեպքերը, ներքին և արտաքին շփումներն ու փոխհարաբերություններն արտացոլող պատմությունները փոխանցվում են սերնդեսերունդ՝ նպաստելով ժողովրդի պատմական գիտակցության ձևավորմանն ու ինքնության հարատևմանը:

Արցախյան բանահյուսության մեջ ուրույն տեղ ունեն  ավանդությունները: Ժողովրդական նման ստեղծագործություններ են ընդգրկված Ս. Ջալալյանցի «Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան» (մասն 1, 1842 թ., մասն 2, 1858 թ.), Մ. Բարխուդարյանի «Արցախ» (1885 թ.), «Աղվանից աշխարհը և դրացիք» (1893 թ.),  Լեոյի «Ուխտավորի հիշատակարանը» (1885 թ.), «Իմ հիշատակարանը» (1890 թ.), Րաֆֆու «Խամսայի մելիքությունները» (1895 թ.), Ե. Լալայանի «Վարանդա» (Ազգագրական հանդես, Բ գիրք, 1897թ.) գործերում, ԼԽԿթԿ-ի և հԾԿԾկԽ-ի տարբեր հատորներում, ինչպես նաև մի շարք ձեռագրերում: Սրանցից առանձնապես արժեքավոր է Ե. Լալայանի «Վարանդա» աշխատությունը, որտեղ ազգագրական նյութերի հետ ներկայացվում են Արցախի տարբեր գյուղերից գրառված տասնյակ ավանդություններ: Նշված բոլոր այս ստեղծագործությունները զետեղված են Ա. Ղանալանյանի «Ավանդապատում» (1969 թ.) ժողովածուի մեջ: Արցախյան ավանդությունների գրառմանը և հրատարակմանը լուրջ ուշադրություն է դարձվել նաև հետագայում: Հիշատակության արժանի են Մ. Գրիգորյան-Սպանդարյանի «Լեռնային Ղարաբաղի բանահյուսությունը» (1971 թ.), Մ. Առաքելյանի և Ռ. Ղահրամանյանի «Նմուշներ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդական  բանահյուսությունից» (1978 թ.), Ս. Լիսիցյանի «Լեռնային Ղարաբաղի հայերը» (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ.12, 1981թ.) Ա. Ղազիյանի «Արցախ» (Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 15, 1983թ.), Լ. Հարությունյանի «Նշխարներ Արցախի բանահյուսության» (1991 թ.) ժողովածուները, որտեղ բանահյուսական այլ ժանրերի հետ տեղ են գտել բազմաթիվ՝ հիմնականում մինչև այդ չգրառված ավանդություններ:

Մեծ են ավանդությունների աղերսները ժողովրդական բանահյուսության այլ, հատկապես էպիկական ժանրի մյուս ստեղծագործությունների հետ: Եվ պատահական չէ, որ ժամանակի ընթացքում տեղի են ունեցել փոխանցումներ դրանց միջև, ինչը հիմք է տվել որոշ գիտնականների՝ ավանդությունները նույնացնել այլ ժանրերի հետ: Այսպես. Տումի գյուղի Պըռըվալէնջ տեղանքի մասին պատմվող ավանդությունը (N 93) բանագիտական գրականության մեջ ներկայացվում է նաև որպես հեքիաթ: Գիշերվա և ցերեկվա հաջորդականությունը բնորոշող ավանդությունը (N8.բ) հանդես է գալիս «Սինան թաքավէրը» հեքիաթի մեջ3 և նույնիսկ գործածվում որպես հանելուկ (Մին պառավ կընէգյ՝ ըռըշկին մին սըէվ, մին սիպտակ կըծէգյ, մինը կըզկում ա, մինը՝ յըէտ տամ): Քիչ չէ նաև ավանդությունների վերածված անեկդոտների և զրույցների թիվը: Այսօր էլ արցախյան գոյամարտի հերոսների մասին հյուսվում են զանազան իրական և չափազանցված պատմություններ, որոնք, անշուշտ, տասնյակ տարիներ հետո կստանան ավանդության արժեք: Որոշ ավանդություններ էլ ժամանակի ընթացքում դարձել են առած-ասացվածքներ, դարձվածներ, օրհնանքներ, անեծքներ՝ իրենց մեջ խտացնելով հարազատ ժողովրդի իմաստությունն ու փիլիսոփայությունը: Այսքանով հանդերձ ավանդություններն ունեն իրենց բնորոշ առանձնահատկությունները, ինչը պայմանավորված է նրանց դերով, որը, ի տարբերություն մյուս ժանրերի, ոչ թե ունկնդիրների գեղարվեստական պահանջմունքների բավարարումն է, այլ նրանց համապատասխան աշխարհագրական, պատմական, կենցաղային, կրոնական ու այլ կարգի տեղեկություններ հաղորդելը4: Ավանդությունները ստեղծվում և պատմվում են հիմնականում իրենց նյութ դարձած դեմքերի ու դեպքերի, առարկաների ու վայրերի մոտակայքում: Եվ եթե այլ ժանրերի ստեղծագործությունների բանասացները  պետք է ունենան համապատասխան բնատուր ձիրք, ապա ավանդախոսները տարբեր խավերի և տարիքի սովորական մարդիկ են, որոնք երբևէ իրենց լսածն ու տեսածը հաղորդում են խոսակիցներին: Յուրահատուկ է նաև ավանդությունների կառուցվածքն ու ձևը: Դրանց հատուկ է կարճ, պատմողական խոսքը, որը հազվադեպ է ուղեկցվում հարց ու պատասխանով, երկխոսություններով և զերծ է այլ ժանրերին հատուկ կայուն բանաձևերից: Ավանդությունների գեղարվեստական արժեքը հիմնականում պայմանավորված է նրանց սեղմ ոճով: Ընդամենը մի քանի նախադասությամբ ավանդախոսները պարզ ու հասկանալի լեզվով ներկայացնում են կյանքի մի պատկեր, որտեղ բավական հաջող բնութագրվում են արտաքին աշխարհն ու ժամանակը: Առավել մեծ է նման ստեղծագործությունների պատմական և ճանաչողական արժեքը: Հաճախ դրանք դառնում են հուսալի աղբյուր պատմագետների, բանագետների, հնագետների և ազգագրագետների համար՝ հնարավորություն ստեղծելով բացահայտելու հարազատ ժողովրդի պատմության, կենսակերպի, կենցաղի, աշխարհայացքի, հավատալիքների այս կամ այն առանձնահատկությունը, լրացնելով գրավոր աղբյուրների բացը, մեկնաբանելով տարբեր ժամանակաշրջաններում ժողովրդի վերաբերմունքն ու գնահատականը պատմական իրականության, դեպքերի ու դեմքերի նկատմամբ, նպաստելով անհետացած հասարակական որոշ երևույթների հայտնաբերմանը, նրանց ծագման ու գոյատևման հանգամանքների պարզաբանմանը: Դրան զուգընթաց բազմաթիվ ստեղծագործություններ, տարիներ ու դարեր շարունակ փոխանցվելով սերնդից սերունդ, կորցրել են իրենց հավաստիության արժեքը՝ աղավաղելով ստույգ ժամանակագրությունն ու պատմական փաստերը:

ՁՈՆ ԳԵՂԵՑԿՈՒԹՅԱՆ

Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի մեծ դահլիճում հունիսի 24-ին  կայացավ «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի (գեղարվեստական ղեկավար Տիգրան Մկրտչյան՝ կիթառ, վոկալ, Լուսինե Գասպարյան՝ վոկալ, Ռուզաննա Ներսիսյան՝ քանոն, Վիտալի Ղազարյան՝ վոկալ) լազերային անդրանիկ ձայնասկավառակի շնորհանդեսը: Սկավառակը ձայնագրվել էր «ArCStudio»-ում, իսկ միջոցառումը կազմակերպել էր «ArCGroup» ՍՊԸ-ն:

«Վերնատուն» քառյակը, որ ընդամենը 2 տարվա կենսագրություն ունի, հասցրել է բարեգործական բազմաթիվ համերգներ ունենալ ԼՂՀ ՊԲ զորամասերում և Արցախի երաժշտասեր հասարակության առջև:

Երեկոյի ընթացքում հնչեցին ժողովրդական, ազգագրական, Կոմիտասի և Աշոտ Սաթյանի մոտ երկու տասնյակ սիրված երգեր («Նուբարի բոյը չինար է», «Հինգալա», «Սև գյուլի», «Հոյ Նազան», «Կաքավիկ», «Վասպուրական», «Անոր», «Մարտիկի երգը» և այլն):

Շնորհալի քառյակի յուրաքանչյուր կատարում ուղեկցվում էր դահլիճի բուռն և ջերմ ծափահարություններով: Համերգի վերջում միջոցառմանը ներկա, «Նաիրի» հյուրանոցի սեփականատեր ավստրալահայ Հակոբ Աբուլաքյանը խոստովանեց, որ ինքն ուղղակի հիացած է հնչած գեղեցիկ ու բարձրարվեստ կատարումներից և խոստացավ աջակցել ու կազմակերպել քառյակի ուղևորությունը հեռավոր Ավստրալիա՝ հյուրախաղերի համար:

Ընկերոջս ու բարեկամիս՝ մաեստրո Տիգրան ՄԿՐՏՉՅԱՆԻՆ 

Առաջին անգամ Արցախի բեմում երբ լսեցի քո երգը, որոշեցի անպայման գրել քո և քո երգի մասին, որ նաև մե’ր երգն է: Քեզ դեռ չէի ճանաչում, այնքան էլ հաճախակի չէի տեսնում քեզ, բայց մեր պապերի երգը քո կատարմամբ արդեն ընդմիշտ մնացել էր իմ մեջ:

Երբ մենք ծանոթացանք, ես կրկին հիշեցի իմ որոշումը՝ գրել քո և մեր երգի մասին: Օրեր, ամիսներ ու տարիներ էին անցնում, բազմաթիվ պատմվածքներ ու հոդվածներ էի գրում, բայց այդպես էլ չէի կարողանում գրել մեր պապերից ու Կոմիտասից քո շուրթերով մեզ վերադարձված մեր երգի մասին: Եվ վերջապես ես համոզվեցի, որ հնարավոր չէ բառերով պատմել Երգի մասին: Արվեստի այդ տեսակն իր ողջ գեղեցկությամբ ու հմայքով ընկալելու և ըմբոշխնելու համար պետք է միայն լսել ու ողջ հոգով զգալ այդ հրաշքը, լցվել այն սքանչելիքով, որ կոչվում է երգ-երաժշտություն:

Երեկ քո համերգն էր՝ քո իսկ ստեղծած «Վերնատուն» քառյակի օրերս թողարկած, բայց երկար սպասված լազերային ձայնասկավառակի շնորհանդեսը: Փոքրիկ դահլիճում հիմնականում հավաքվել էին բոլոր նրանք, ովքեր դեռ հավատում են, որ մի օր Գեղեցիկը կփրկի աշխարհը, նրանք, ում հոգում դեռ Երաժշտություն է հնչում: Վերջապես բեմ դուրս եկար քո համեստ քառյակով, և սկսվեց…

«Նուբարի բոյը չինար է, աչքերը նուշ ու խումար է…», «Հովիվը սարում տխրեց, սիրո երգը նվագեց…», ժողովրդական, ազգագրական երգեր, Կոմիտաս…

Յուրաքանչյուր կատարումից հետո ծափերից թնդում էր դահլիճը: Մեր քաղցրաձայն քանոնի և կիթառի զարմանալի զուգորդությամբ ու ներդաշնակ նվագակցությամբ մերթ զեփյուռի պես մեղմիկ ու սահուն, մերթ Ախթամարի կամարների տակ կամ Մուշ ու Սասունի դաշտերում վաղուց մոռացված հայոց մեր անուշ ձայներն ասես ծիծաղախիտ Վանա ծովի ալիքների թևերով ըմբոստ ճախրելով՝ աշխույժ զնգում են փոքրիկ այս դահլիճով մեկ…

Եվ այդ ձայնե¯րը… Դու՝ Տիգրան Մկրտչյան, որ մերթ Կոմիտաս ու Արմենակ Շահմուրադյան ես, մերթ Վասպուրականի կտրիճ զավակ կամ պատերազմի դաշտից կարոտով հայրենի տունը հիշող մարտիկ… Եվ Լուսիկ Քոշյանի ու Լուսինե Զաքարյանի այդ զարմանահրաշ համադրությունը, աղբյուրի պես պարզ ու զուլալ և լեռնային առվակի պես հպարտ ու զնգուն այդ փոքրիկ հրաշք սոխակը, որ կոչվում է Լուսինե Գասպարյան:

Կարծես ոչ թե չորս հոգի են բեմում (քանոնահար՝ Ռուզաննա Ներսիսյան, վոկալ՝ Վիտալի Ղազարյան), այլ մի ողջ երգչախումբ և՝ գեղեցկության մի անկրկնելի տոն, որ կոչվում է Արվեստ:

Դադարեցին վերջին ծափերը: Անչափ ուրախ եք դուք և հոգնած: Անչափ ուրախ են նաև ձեր ունկնդիրներն ու երկրպագուները, բայց՝ ոչ հոգնած, և նրանց մեջ դեռ շա¯տ երկար ղողանջելու են այն հարազատ ձայներն ու մեղեդիները, որ դուք եք անմնացորդ նվիրել իրենց:

Արվեստի ու Գեղեցկության տոնն ավարտվեց:

Դահլիճից հեռացան վերջին հանդիսատեսները, լռեցին բոլոր ոտնաձայները: Հետո կրկին կիջնի վարագույրը, բայց արդեն ոչ թե այն, որ ժամանակավորապես ձեզ բաժանում է հանդիսատեսից, այլ այն մյուսը՝ իրականության գորշ վարագույրը, որ ձեզ ու ձեր ժողովրդին բաժանում է Նրանցից: Նրանցից, ովքեր իրենց մեկօրյա «աշխատավարձով» այսպիսի տասնյակ շնորհանդեսներ կսարքեն: Նրանցից, ում գրպանի «մանրադրամով» կարելի է լուծել փոքրիկ այս երկիր-հողակտորի անչափ փոքրաթիվ Արվեստի մարդկանց հոգևոր, սոցիալական և մյուս բոլոր հարցերը:

Բայց նրանք երբեք չեն գնա այդ քայլին, որովհետև նրանց մեջ երբեք երաժշտություն չի հնչում, իսկ նրանց սարքած հանդեսներում միայն փողի և բյուրեղապակե բաժակների զնգոցներ են լսվում: Նրանք ոչ միայն չգիտեն դեպ Տաճար տանող ճանապարհը, այլև երբևէ չեն լսել այդ Տաճարի մասին…

Բարեկամս, կանցնեն տարիներ, և դարձյալ կհնչի ձեր երգը: Նորից կանցնեն տարիներ, և մարդկանց հոգում կշարունակեն ղողանջել ձեր ձայները: Մարդիկ կրկին կխոնարհվեն ձեր արվեստի առջև, բայց արդեն ոչ ոք այլևս չի հիշելու Նրանց՝ գորշ վարագույրի հակառակ կողմում գտնվողների անունները:

Գեղեցիկն, արդյոք, կփրկի՞ աշխարհը՝ չգիտեմ: Գիտեմ միայն, որ Գեղեցիկն անմահ է, հատկապես երբ այդ Գեղեցիկն Արվեստ է:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ
25 հունիսի, 2004 թ.

ՄԵՐ ԴԱՐՈՒՄ ԷԼ ԵՆ ՀՐԱՇՔՆԵՐ ԼԻՆՈՒՄ

Ասում են՝ մեր դարում հրաշքներ չեն լինում, ասում են՝ տեխնիկայի գերզարգացածությունը թույլ չի տալիս մտածել հրաշքների մասին: Սակայն կան երևույթներ, որոնք այլ բան, քան հրաշք անվանել անհնար է. օրինակ՝ ասեղի անցքում պարող մարդը կամ ուղտերի քարավանը: Սրանք հրաշքներ են, որոնց ծնունդ է տվել բարի հրաշագործը: Հունիսի 24-ին մենք էլ հնարավորություն ունեցանք տեսնել այդ հրաշքները: Երիտասարդության պալատի ճեմասրահում կայացավ հայտնի միկրոքանդակագործ, միկրոմանրանկարիչ, մարդ, ում անվանում են ջութակի վարպետ, նորարար Էդուարդ Տեր-Ղազարյանի ստեղծագործությունների ցուցահանդեսը: Հենց նա է կյանքի կոչել 270 տարուց ավելի «լռած» Բախի վիոլա-պոմպոզան, քանզի այդ գործիքի վրա գրեթե անհնար էր նվագել: Նա ստեղծել է իր նախադեպը չունեցող երաժշտական գործիքների «Դվին» քառյակը, որը հեղինակի անսահման երևակայության արդյունք է: Նա ստեղծել է նաև աշխարհի ամենափոքր նվագող ջութակը՝ 7 մմ երկարությամբ:

Արդեն 1947 թ. Երևանի ազգային ստեղծագործությունների տանը ցուցադրվեց նրա առաջին միկրոմանրանկարների հավաքածուն: Այդ տարին էլ հենց համարվում է նրա՝ միկրոմանրանկարչի կենսագրության սկիզբը: Իսկ 1954 թ. աշխարհն առաջին անգամ իմացավ, որ փոքրիկ Հայաստանում ապրում է հրաշքների մի վարպետ, որի ստեղծագործությունները կարելի է տեսնել միայն խոշորացույցի օգնությամբ: Նույն թվականին Էդուարդ Տեր-Ղազարյանը դարձավ երիտասարդների համաշխարհային 5-րդ փառատոնի ոսկե դափնեկիր: 1970-ական թվականներին Էդուարդ Տեր-Ղազարյանը ստեղծում է միկրոքանդակների նոր ուղղություն՝ շարժվող միկրոֆիգուրներ, որոնք առաջին անգամ ցուցադրվեցին 1975 թ. Մոսկվայի պոլիտեխնիկ թանգարանում և առայսօր էլ համարվում են անգերազանցելի: Իսկ վերջերս Էդուարդ Տեր-Ղազարյանը կատարելագործեց արվեստի այդ ուղղությունը՝ նրա ստատիկ վիճակում գտնվող միկրոֆիգուրների մոտ հանկարծ սկսեցին շարժվել գլուխն ու ձեռքերը: Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակի կապակցությամբ վարպետը ստեղծեց միկրոմանրանկար, որի վրա պատկերված են Հիսուս Քրիստոսը, Գրիգոր Լուսավորիչն ու հայոց Տրդատ 3-րդ թագավորը. մանրանկարն այսօր գտնվում է Էջմիածնում: Իր «Հրաշքների աշխարհ» կոչվող ստեղծագործությունների հավաքածուով վարպետը եղել է տարբեր երկրներում՝ ամենուր զարմացնելով և հիացնելով մարդկանց:

Եվ դեռ ասում են, թե մեր դարում հրաշքներ չեն լինում:

Ք. Խ.

Ռեպլիկ
ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ Է, ԻՍԿ Ո՞Վ Է ՁԵՐ ԹԱՏՐՈՆԻ ՀՅՈՒՐԸ

Իլգա Ավթանդիլյանի «Իսկ մեր թատրոնում հյուր կա, իսկ՝ ձե՞ր» ռեպորտաժը («Դեմո», N6) մտորումների տեղիք է տալիս.

«Մինչ պետթատրոնը տեղական հանդիսատեսին է մատուցում մի արարով վոդևիլներ, իսկ երբեմն էլ, հուզականության համար, հոգեցունց «Գիքոր», «Գլամուր» թատերական ստուդիան»…

Այն, որ մեր պետթատրոնը երիտասարդ կադրերի կարիք ունի, գաղտնիք չէ, գաղտնիք չէ նաև այն, որ պետթատրոնը ոչ ՄԳԱԹ-ն է, ոչ էլ Երևանի Դրամատիկականը…

Սակայն, սա դեռ չի նշանակում, որ ցանկացած սիրողական թատերախումբ կարող է իրեն թույլ տալ նման արտահայտություններ անել պետթատրոնի հասցեին: Այնուհետև, հեղինակը նշում է, որ, ի տարբերություն պետթատրոնի, իրենք բեմադրում են Պուշկին, Իբսեն, նույնիսկ՝ Շեքսպիր: Եթե պետթատրոնը «Վիլյամին, այսպես ասած՝ Շեքսպիրին» չի անդրադառնում, ապա այն պատճառով, որ գիտակցում է՝ Շեքսպիրը, ինչպես և մնացած դասականները, բոլոր առումներով բարդ են, և եթե որևէ տեղ պակաս կամ խոցելի տեղ ունես, ապա, բնական է, ներկայացումը իդեալական չի լինի: Ասել է թե՝ պետթատրոնը գիտակցում է, ի տարբերություն «Գլամուր»-ի… Խոսենք նաև, մեջբերում եմ, «փորձառու ռեժիսորներ»-ի մասին: Փորձառու, ասել է թե՝ թատերական աշխարհում ռեժիսորական բարդ աշխատանքի բազմամյա փորձ ունեցող. այդպիսին գիտենք Աճեմյանին, Գուլակյանին, Խանդիկյանին:

Հետգրության մեջ հեղինակը գրում է՝ «գուցե պետթատրոնի արհեստավարժները կցանկանային ուսանողների վերոհիշյալ սիրողական աշխատանքը վերլուծության ենթարկել»: Մինչ պետթատրոնի դերասանները անցնեն այդ գործընթացին, փորձենք ինքներս մի փոքր էքսկուրս կատարել. նախ՝ եթե համեմատելու լինենք, պետթատրոնի արհեստավարժները լեզվի հետ կապված խնդիրներ չունեն, ի տարբերություն «Գլամուր»-ի, որի ռուսերենը զարգացման դեռ շատ տեղ ունի (իհարկե, բացառությամբ 2-3 ուսանողների, հատկապես Մարթայի, որ խաղում էր երկրորդ ներկայացման մեջ): Այնուհետև, պետթատրոնի դերասանները գոնե գիտեն, թե ինչ ասել է «դինամիկա» (շարժում), ի տարբերություն «վերլուծություն պահանջող» ուսանողների, որոնց ներկայացման ընթացքում ժամանակն ասես կանգ էր առել: Թատերական աշխարհում այսպիսի մի հասկացություն կա՝ կերպարի ընկալում, ասել է թե՝ ոչ թե սոսկ բառերի իրար հետևից արտասանություն: Սա հնարավորություն է տալիս ազատվել մատուցման միօրինակությունից և միապաղաղությունից, ինչը, կարծում եմ, սիրողական դերասաններին շատ է անհրաժեշտ: Իսկ «միզանսցեններից, կուլմինացիաներից և թատերական այլ նրբություններից» ավելի լավ է չխոսենք. դրանք ի սպառ բացակայում էին: Ինչ վերաբերում է դիմահարդարմանը (գրիմին), այստեղ խոսքերն ավելորդ են. ինչպես ասում են՝ հմտությունն ու փորձը լավագույն օգնականներն են, եթե նույնիսկ «դերասանների» փորձը գրիմ անելու մեջ է:

Գուցե պետթատրոնի դերասաններն ընդունեն ձեր հրավերը և ավելի խորը, ընդհուպ մինչև բոլոր թատերական նրբությունները, վերլուծության ենթարկեն ձեր ներկայացումները, իսկ մենք պարզապես ուզում ենք միայն խորհուրդ տալ սիրողական թատերական ստուդիայի ուսանող-դերասաններին՝ եթե ձեզ գովել եք ցանկանում՝ գովեք, հատկապես, երբ դրական երևույթներ կան (ասենք՝ այն, որ երիտասարդությունը հետաքրքրություն է ցուցաբերում արվեստի նկատմամբ), սակայն դա դեռ չի նշանակում, որ դուք պետք է համեմատվեք, ավելին՝ քամահրանքով նայեք մի խումբ մարդկանց, ովքեր եթե նույնիսկ Պետրոս Ադամյաններ ու Վահրամ Փափազյաններ չեն, սակայն, համենայն դեպս, հասել են այնպիսի մակարդակի, որոնց դուք դեռ չեք հասել:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s