№ 8 / 15 հուլիս

ԱՐԴԱՐ ԴԱՏԻՐ, ՈՐ ԱՐԴԱՐ ԴԱՏՎԵՍ

Պաշտոնի բերումով իրավացի լինելը վատ է ազդում մարդու նկարագրի վրա:

Ջոն Գոլսուորդի

Արդարադատությունը երկրի աղն է, հանրության ու ժողովրդի կենսունակության երաշխավորը: Արդարադատությունը, մեծ հաշվով, անվտանգության խնդիր է (մարդու, պետության): Այն նաև բարոյականության, հանրային բարոյականության անկապտելի մասն է: Եւ եթե արդարադատության հանդեպ վստահությունը ճեղք է տալիս մարդկանց հոգիներում, ապա ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների մասին բարձրագոչ խոսքերը պարզապես դատարկ կրակոցների են վերածվում, իսկ հանրությունն էլ պարզապես բարոյալքվում է:

Այսօր մեր երկրում առկա է դատարանների ու դատավորների նկատմամբ խոր անվստահություն՝ խմբագրության փոստը, մեր շփումներն ու անկացրած սոցհարցումները դրա վառ ապացույցն են: Վճռորոշը «հեռախոսազանգի իրավունքն» է, պատվիրված կամ կանխորոշված դատավճիռները: Մարդկանց մեջ այն համոզմունքն է բուն դրել, որ դատարանում անհնար է ճշմարտությունը վերհանել, որ այն արդարության հաղթանակի ամենահարմար տեղը չէ:

Այս պարագայում ամենահեշտը մեր դատավորներին մեղադրելն է, նրանց քավության նոխազ դարձնելը: Մինչդեռ, որպեսզի դատավորներն արդար վճիռ կայացնեն, հարկ է անհրաժեշտ պայմանները ստեղծել դատարանների ու դատավորների համար: Որ նրանք ստրկային կախում չունենան իշխանության մյուս ճյուղերից, որ նրանց անվտանգությունն ապահովված լինի: Որովհետև, ինչպես մեծերից մեկն է ասել՝ շատ վտանգավոր է արդար լինել այն հարցերում, որոնցում անարդարացի են աշխարհի ուժեղները:

Բայց, այսքանով հանդերձ, նաև չես կարող չապշել մեր դատավորների հարմարվողականությունից, այն տխուր փաստից, որ վաղուց արդեն մեզ մոտ չի եղել դատավորական արդար ընդվզում, երբ դատավորը մեծ ռիսկի գնով պաշտպանում է իր սկզբունքները: Մինչդեռ եղել են նման դեպքեր մեր ոչ վաղեմի անցյալում:

Սաֆոնովյան վայրագ վարչակարգի ժամանակ «Զոհեր չկան, սպանվել է հավատը» վերտառությամբ մի հոդված էի գրել «սպեցնազի» հերթական վայրագության մասին: Ինչպես ասում են, գործը հասավ դիվանբաշուն: Եղավ դատավարություն: Դատավոր Շուրա Օհանյանը, մեղմ ասած, ուղղակի աննախանձելի վիճակում էր: Այդ ժամանակների ականատեսները շատ լավ կարող են պատկերացնել, թե ինչ ճնշումներ են եղել նրա վրա: Բայց դատավորը մնաց իր բարձրության վրա, կին տեղովը մի այնպիսի տղամարդկություն դրսևորեց, որ հատուկ է շատ քիչ տղամարդկանց: Եւ արդար դատավճիռ կայացրեց: Դա այն դեպքում, երբ նույնիսկ վկաներին էին ծեծել ու ստիպել, որ փոխեն ցուցմունքները: Նույն դատավորը նույն ժամանակներում նույն կեցվածքն է դրսևորել այլ առիթներով (Մաքսիմ Հովհաննիսյանի գործում՝ մասնավորապես):

Հիմա մտածում եմ՝ ինչու՞ այն հրեշավոր ժամանակներում, օտարի լծի տակ հնարավոր էր, որ դատավորը մնա իր բարձրության վրա, իսկ հիմա՝ մեր անկախ ու ազատ հայրենիքում, մեր հայրենի իշխանությունների օրոք, դա հնարավոր չէ: Հազար ներողություն եմ խնդրում իմ հարգելի Շուրա Օհանյանից, բայց թող թույլ տրվի կասկածել ներկա պայմաններում նույնիսկ նրա վաղեմի կեցվածքի հնարավորությանը:

Այնուամենայնիվ, ինչու՞ է այդպես: Չգիտեմ: Գիտեմ սոսկ մի բան՝ մինչև չհասկանանք այս ֆենոմենը, ոչինչ չի փոխվի: Եւ արդարության որոնումները մեզ չեն տանի դատարանի դուռը: Իսկ դատարանն ու դատավորն էլ խուլ կլինեն մեր հոգու ճիչի հանդեպ:


…Եթե արդարադատության հանդեպ վստահությունը ճեղք է տալիս մարդկանց հոգիներում, ապա ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների մասին բարձրագոչ խոսքերը պարզապես դատարկ կրակոցների են վերածվում, իսկ հանրությունն էլ պարզապես բարոյալքվում է:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԻԼՅԻՉԱԲԱՐ
կամ՝ մեկ քայլ առաջ, երկուսը՝ ետ

Նորին մեծություն կինեմատոգրաֆիայի շնորհիվ յուրաքանչյուրիս մտապատկերում էլ պարզորոշ վերարտադրվում է հետևյալ տեսարանը. ավտոմեքենան ցած է գլորվում քարափներից… Մեր ներկան, մեր խոտոր ընթացքը բնորոշող մի պատկեր:

Մի կողմ թողնելով տնտեսական և սոցիալական դաշտերի համապարփակ մարազմն ու աբսուրդի թատրոնը, պիտի փաստենք, որ հոգևոր, ընկերային-հասարակական կյանքում էլ վիճակը հեռու է իդեալական համարվելուց (եթե մեղմ ասենք և լինենք խիստ լավատես): Այստեղ էլ ամենայն արժեքների կորստի՝ ավելի ու ավելի ահագնացող հաճախականություն: Ապագայում որևէ մեկի կողմից մեր ներկային տրված ճիշտ բնորոշումն այսօր բարձրաձայնելը, թերևս, որպես ցինիկություն դիտարկվի: Բայց, այնուամենայնիվ, ոնց որ թե՝ «Человек человеку волк». Ու խիստ պարզորոշ՝ այնքան է ամեն ինչ անշրջելիության չափ մռայլ ու կորուսյալ: Համարյա թե՝ կենսափիլիսոփայության պես մի բան:

Նախաբանը միտված է նախապատրաստելու ընթերցողին՝ հեղինակի անթաքույց հոռետեսությունն անհիմն չհամարելու: Առավել ևս, որ կխոսենք ամենանվիրական ու անհրաժեշտ արժեքների՝ ազատության, մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության իրական վիճակի մասին: Ուշադիր դիտարկելու դեպքում կնկատենք, որ այստեղ էլ, ինչպես կոռուպցիայի դեմ «պայքարի» դեպքում, գործ ունենք սովորական ու վատ քողարկված իմիտացիայի հետ:

Հայտնի բան է, որ շաքար ասելուց՝ բերանդ չի քաղցրանա, և խնդրո առարկա արժեքների մշտական շահարկումը, մանավանդ՝ նրանց համարյա իսպառ բացակայության պայմաններում, հավասարազոր է սրբապղծության, արժեզրկում է հենց այդ արժեքները: Հեռուստատեսությամբ անընդհատ մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության մասին շաղակրատողները նման են այն մանչուկին, որ անտառում գայլին հանդիպելով՝ փակում է աչքերը՝ աննկատ մնալու համար: Բայց մանչուկը, հո, միամիտ երեխա էր, իսկ կապույտ էկրանին պարբերաբար երևալու հնարավորություն ունեցողը շատ հստակ պիտի որ իմանա՝ անողոք իրականությունն ինքը պարզորոշ, հստակ ու որոշակի գծել է մարդու ազատության ու գործունեության տիրույթները. մեզ մոտ մարդն այնքանով ունի իրավունքներ ու ազատություն, որքանով որ նա քիչ է դրսևորում հասարակական, քաղաքացիական ակտիվություն, սեփական կամքը տնօրինելու պատրաստակամություն՝ դուրս չի գալիս ամենաառօրեական, ամենասովորական-կենցաղային հարցերի շրջանակից: Այլապես նրա ձեռքը կարող է մնալ մեզ արդեն ծանոթ կոռուպցիոն շրջան-անիվի ատամների տակ:

Օրինակ, եթե նա դժբախտություն է ունենում ընտրությունների ժամանակ չկիսելու գավառական մեծարգո «իսթեբլիշմենթի» կարծիքը, ապա նա, առնվազն, դատապարտված է գործազրկության, որքան էլ բարձր մակարդակ ունենա: Այս դեպքում արդեն անգամ կաշառքը չի կարող փրկել նրան, որովհետև նա անցանկալի անձ է: Նրանից, ինչպես բորոտից, խուսափում են անգամ աշխատանք ունեցող նրա մտերիմները, որովհետև կարող են շատ բան կորցնել, հաճախ՝ ամեն ինչ (մեր կյանքի տերերի ապշեցնող ազդեցությունը թողնում է նորօրյա և յուրօրինակ Կթկձ-ի տպավորություն. գիտեն յուրաքանչյուր քայլդ, ծրագրերդ ու մտադրություններդ, այնքան են լկտի ու ցինիկորեն սողոսկում անձնական կյանքդ. յուրաքանչյուր մտերիմդ, նրանց հսկողության, երբեմն նույնիսկ ազդեցության տակ է. գրողը տանի, նույնիսկ հեռախոսազրույցներից գաղտնալսման փաստը մի նաիրյան պարզամտությամբ չի թաքցվում-ժխտվում, այլ օգտագործվում է որպես քեզ զսպելու միջոց. առանց ավելորդ սեթևեթանքի):

Դուք անկեղծորեն սիրում եք ձեր հայրենիքը, մտահոգվում եք նրա ներկայով ու ապագայով, բնականաբար, օգտվելով հայտարարված ժողովրդավարական ուղենիշի ընձեռած հնարավորությունից, այսպես թե այնպես, քաղաքականությամբ եք զբաղվում՝ միջամտում եք հասարակական-քաղաքական գործընթացներին և, քիչ թե շատ ծանոթ լինելով համաշխարհային քաղաքակրթության պատմությանը, հանգել եք նրան, որ ձախ հայացքներ ունեք կամ աջ եք և, ապրելով մայրաքաղաք Երևանի Հանրապետության հրապարակից մի 200-250 կմ հեռու, պատրաստակամություն ունեք ծավալել համապատասխան գործունեությո՞ւն, գործել խղճի մտո՞ք…

Մի խոսքով, ձեզ ուղղակի խորհուրդ կտան՝ չխոթել քիթը վաղուց արդեն մենաշնորհային ոլորտներ: Եթե դուք միամտորեն առարկում եք, թե պաշտոն չեք ուզում, այլ ընդամենը, հայտնի կինոհերոսի ասած՝ «իՈ ՊպՐՋՈՉց ՏոՌՊվՏ», համարվում եք անուղղելի հիմար և, ինչ խոսք, ընդհանուր թշնամի մի ուժի, որն ամենազոր է, որովհետև դա ոչ այլ ոք է, եթե ոչ պետությունն ինքը. ինչ¯ փույթ, թե նրա դեգրադացված արտազեղումը, շատ ավելի վատ ձեզ համար (որպես ընդդիմադիր, առավել ևս՝ որպես պարկեշտ հայ մարդ, գավառում քաղաքականությամբ զբաղվելու ձեր շանսերը զրոյի են հավասար նաև թեկուզ հենց այն պարզ պատճառով, որ գավառական ցանկացած դահլիճի տեր, թատրոնի, դպրոցի թե ակումբի տնօրեն իր պարտականություններից շատ ավելի լավ գիտի, թե ինչ մթնոլորտ ու հետևանք կարող են ունենալ հարկադրյալ հանդիպումները՝ մարզպետի, քաղաքապետի և բազում այլ պետերի ու տեղական հեղինակությունների հետ, եթե ինքը տարածք տրամադրի ընդդիմադիր կուսակցությանն ու նրա թեկնածուին):

Եվ ընտրությունից ընտրություն ավելի ու ավելի է ստվարանում հոծ բանակը պարկեշտ մարդկանց, որ հայրենիքին ծառայելու, օգտակար լինելու փոխարեն, առայժմ տաշեղի պես տարուբերվում են հորդ հեղեղի բերանին: Սակայն, թեկուզ Սահմանադրությամբ երաշխավորված իրավունքից օգտվելու փորձն ավելի հաճախ է դառնում փորձանք, այնուամենայնիվ, զսպանակն անվերջորեն սեղմվել չի կարող, մանավանդ որ՝ յուրաքանչյուր հեղեղի վերջում անխուսափելի գահավեժն է:

Հիշո՞ւմ եք Դոստոևսկու «Դևերը»: Ինչ-որ մի պահից սկսած, Հայաստանում քաղաքականությունը վերածվում է տականքի ինքնադրսևորման համար առավել լիարժեք ու հարմար դաշտի: Եվ ընտրությունից ընտրություն ամբողջանում է քաղաքական դաշտում առանց այդ էլ սակավությունից լափու չտվող՝ բարոյականության վերջին մի քանի կաթիլների իսպառ գոլորշացումը, կրիմինալի սերտաճումը իշխանությանը (միամիտ են նրանք, ովքեր ուրախությամբ փաստում են, թե Հայաստանում չկա ռեկետ. չկա այն պարզ պատճառով, որ պաշտոն կրողն ինքն է զբաղվում ռեկետով…): Դեմ չենք, հեղափոխությունների ու ֆորմացիաների փոփոխության ժամանակ պատեհապաշտներն անպակաս են լինում: Սակայն 88-ին ոչ ոք չէր հավատա, որ այսօր այս պատկերն է լինելու՝ ընտրություններ, որպես այդպիսիք, չեն լինելու, լինելու են նշանակումներ՝ ընտրությունների տեսքով՝ ընտրությունների նմանակման պրոցեդուրաներ: Ամենաթարմ օրինակը. սույն թվականի հունիսի 13-ին Սյունիքի մարզի թիվ 52 ընտրատարածքում մեծամասնական ընտրակարգով կայացան ԱԺ լրացուցիչ ընտրություններ:

«Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի» տնօրեն Մաքսիմ Հակոբյանի որդին՝ Վահե Հակոբյանը, որ մինչ այդ կատարելապես անծանոթ էր ընտրատարածքի ընտրազանգվածին, և որի 27-ամյակը լրացել էր քարոզարշավի ժամանակ, ոչ այս, ոչ այն, ստացել է ավելի քան 21000 ձայն. և սա, ուշադրություն դարձրեք, ընտրողների ակնհայտ ու ծայրահեղ անտարբերության, պասիվության պայմաններում. իրականում նա կարող էր ավելի շատ ձայն «ստանալ», որովհետև տեղամասային հանձնաժողովներում, առանց այլևայլության, ուղղակի արտագրել են ընտրողների տվյալներն ու քվեարկել նրանց փոխարեն, սակայն դա արդեն անհարմար կլիներ հենց ընտրատարածքային ընտրական հանձնաժողովի համար. չէր դիտվի, չէր ընկալվի, քանի որ ինքը՝ ՀՀ նախագահը, նույն ընտրատարածքում ստացել է հենց այդքան ձայն. և շատ հնարավոր է, որ Վ. Հակոբյանի օգտին տրված ձայների թիվը գերազանցած լինի անգամ 30000-ը:

Ամեն դեպքում, թվանկարչության մեջ վարպետացած ԸԸՀ-ն վերջում հայտարարում է «ընդունելի» դիտվող թիվը. սույն ընտրատարածքում տեղի ունեցած ընտրություններն արդար ու թափանցիկ համարողն ուղղակի կասկածի տակ կդնի հայաստանյան ընտրազանգվածի մտավոր-հոգեկան վիճակի հուսալիությունը, որովհետև ստացվում է, որ տակավին երիտասարդ ու անփորձ Վ. Հակոբյանը, ստեղծելով թեկուզ երեք հոգանոց կուսակցություն, 53 ընտրատարածք ունեցող Հայաստանում կստանար 60 կամ 70 տոկոս ձայն. այսքանը նաև ի գիտություն ՀՀ ԿԸՀ-ի նախագահի, որ պնդում է, թե ընտրությունը կեղծելու պատվերներ չեն լինում («Հ.Ժ.», թիվ 123, 03.07.04), որ դրության տեր են դառնալու կամ թեկուզ շոշափելի ազդեցություն են ձեռք բերելու կուսակցությունների գործունեությունից ու դրսևորումներից մի քանի լուսատարի հեռու մարդկային խմբերը, որոնց ուսերին էլ հենց, գործի բերումով, ծանրացել է հասարակության ժողովրդավարացման գործընթացը, պատասխանատվությունը մարդու իրավունքների պաշտպանության համար:

Մինչդեռ, ավա~ղ, որքան էլ դա տխուր է, երբեմնի բեկերից, քյոխվաներից, տանուտերերից, գզիրներից ու խմբապետերից նրանք միայն հագուստով են տարբերվում: Մարդու իրավունքներ ասելով, որքան տողերիս հեղինակին է պատկերացել, նրանք հասկանում են, որ իրավունք ունեն ամեն ինչի՝ աշխատեցնել մարդկանց ստրուկի պես ու վարձատրել իրենց քմահաճույքով, առանց ռոճիկացուցակի, ծեծել՝ երբ կուզեն: «Ամենալուսավորը», որին նրանք ի վիճակի են, ամեն տեսակի ինտրիգներն են՝ հասարակությունը թշնամական ճամբարների վերածմամբ (Հայաստանի գրեթե բոլոր գյուղերը բաժանված են հակառակորդ կողմերի), իսկ ժողովրդավարության նրանց տարբերակը դա այն է, երբ իրենցից ցանկացածը կարող է «ընտրվել» կամ նշանակվել ցանկացած պաշտոնում, անկախ ամեն ինչից: Եվ ուզեն նրանք, թե չուզեն, իրենց գործունեությունը մի բանի է հանգեցնում՝ ամբողջանում է միջնադարյան Ասիայի մռայլ շունչը վերակենդանացնելու գործընթացը:

Այնինչ, անկախության հռչակումից հետո, ձերբազատվելով միակուսակցական տոտալիտար ռեժիմի սահմանած տաբուներից, Հայաստանում լավ նախադրյալներ էին ստեղծվել՝ կերտելու մի հասարակարգ, որը ժողովրդավարական պիտի լիներ, որտեղ մարդը, հա°յ մարդը ազատ պիտի լիներ, մարդու իրավունքները գերագույն արժեքներից պիտի լինեին: Նախադրյալներն էլ ավելի քան բավարար էին: Որ եթե չասենք, որ իր հիմնադրման առաջին տարիներին ՀՀ-ն դիտվում էր որպես ժողովրդավարության մի կղզյակ մեր տարածաշրջանում, ապա, գոնե, թողնում էր հաստատուն կերպով ժողովրդավարացման ճանապարհը որդեգրած երկիր: Ցավոք, եղած քիչ թե շատ ձեռքբերումներին ոչինչ կամ գրեթե ոչինչ չավելացվեց:

Թերացումների պատճառնե՞րը: Մի բան կարող ենք միայն ասել. ամեն ինչին լոյալ մեր հասարակության թողտվությամբ՝ ամենուրեք և մշտապես, չափից ավելի շատ են դրսևորվում ամեն մակարդակներում իշխանության հավակնության սուբյեկտիվ նկրտումները, որ շատ հաճախ, իսկ ավելի ճիշտ՝ համարյա միշտ ավարտվում են բիրտ ուժի և փողի քսակի հաղթանակով: Իսկ այս ճանապարհին ուզուրպացիան, բոլոր մակարդակներով ու մասշտաբներով, անխուսափելի է դառնում, և առաջացած թոհուբոհում մարդու իրավունքներն ու ժողովրդավարությունն ընդամենը անպայման հիշատակության արժանի գաղափարներ են (պատկերացրեք ահաբեկված փոքրիկի վիճակը, որից ընդամենը մի երկու քայի վրա, թոզ ու դումանի մեջ, հայրն ու քեռիները ջարդում են իրար՝ գոռգոռալով ու հայհոյելով):

Այնպես որ, չնայած քարոզչամեքենայի թատերականության հարուստ ավանդույթներին, առաջնորդվում ենք իլյիչաբար՝ մեկ քայլ առաջ, երկուսը՝ ետ: Ժողովրդավարության՝ գոնե սկզբի համար ակնկալվող ցանկացած բարյացակամության գոնե չնչին պատրաստակամության փոխարեն կան ընդամենը գեղեցիկ ու երեսպաշտական ձևավորումներ էկրանից և ծայրահեղ ու մարտնչող անհանդուրժողականություն՝ իրական կյանքում:

ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍՈՒՄ ԵՎՐԱՄԻՈՒԹՅԱՆ  ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉԸ ԺԱՄԱՆԵՑ ԱՐՑԱԽ

Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչ Հեյկի Թալվիթիեն Արցախում կայացած հանդիպումների ժամանակ ամեն կերպ փորձում էր համոզել, որ հաշտությունը տարածաշրջանում անխուսափելի է: Նա կատակով պատմեց, թե ինչպես է ինքը՝ ազգությամբ ֆինն, հանդես եկել շվեդական պառլամենտում, և ինչպես են իր ֆինն ընկերները զարմացել իր հանդուրժողականությունից: «Գալիս է ժամանակ, երբ մենք դատապարտված ենք լսել և հասկանալ միմյանց»,- ասել է Հ. Թալվիթիեն, որը 1996-1998թթ.  ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներից էր:

Լրագրողների հետ կայացած հանդիպման ժամանակ (ի դեպ, օտարերկրյա հյուրերից եզակիներն են ցանկություն հայտնում հանդիպել տեղացի լրագրողների հետ) Հ. Թալվիթիեն անընդհատ խոսում էր Վրաստանի արագ զարգացման մասին, որի խթանը նոր նախագահի նոր քաղաքականությունն է: Նա նշեց, որ հույս կա, թե այդ քաղաքականության արդյունքում կկարգավորվեն նաև աբխազական և հարավ-օսական հակամարտությունները: Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչը նաև ընդգծեց, որ ղարաբաղյան կարգավորման մեջ առայժմ առաջընթաց չի նկատվում:

Ենթադրել կարելի է, որ ԵՄ-ն Ադրբեջանից ու Հայաստանից ևս նոր քաղաքականություն է ակնկալում, հակառակ դեպքում՝ նոր իշխանություն:

ԵԽԽՎ-ՈՒՄ Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ ԵԼՈՒՅԹԻ ԱՐՑԱԽՅԱՆ «ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ» 

Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի ամբիոնից հնչած ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի ելույթը մեծ արձագանք գտավ Հայաստանում: Ելույթում հնչած որոշ դիրքորոշումներ ու մոտեցումներ ողջունեց նույնիսկ հայաստանյան ընդդիմությունը: Բնականաբար, կոշտ արձագանքներ եղան Ադրբեջանում: Եւ միայն ԼՂՀ-ում այդ ելույթն աննկատ մնաց՝ չարձագանքեցին ոչ միայն լրատվամիջոցները, այլև քաղաքական ուժերը, թեև հանրությունն այս կամ այն ձևով քննարկում էր ելույթը: Նման անդորրի շուրջ, կարծում ենք, երկու ենթադրություն կարելի է անել. կամ ելույթում հնչած մոտեցումները այնքան էին համահունչ արցախցիների նպատակներին, որ ասելու բան չկար, կամ հասարակությունը գերադասում է արտահայտվել ոչ թե լրատվամիջողցների և քաղաքական կառույցների, այլ ուրիշ միջոցներով:

6 ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՔՎԵԱՐԿՈՒՄ ԷԻՆ 

ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Օլեգ Եսայանը, ամփոփելով խորհրդարանի մեկ տարվա աշխատանքները, նշել է, որ 33 պատգամավորներից նշված ժամանակահատվածում միայն 6-ն են հանդես եկել հեղինակային նախագծերով՝ Էդուարդ Աղաբեկյանը, Արթուր Մոսիյանը, Յուրի Հայրապետյանը, Վահրամ Աթանեսյանը, Արարատ Պետրոսյանը և Լևոն Հայրիյանը: Չորս տարվա ընթացքում ընդունված 242 օրենքների նախագծերի գերակշիռ մասը ներկայացրել է կառավարությանը: Ինչպես նշել է խորհրդարանի խոսնակը, ներկայացված օրինագծերը քննարկվել են, ելույթներ են եղել, հարցեր, կարծիքներ: Սակայն այդ ամբողջ ընթացքում պատգամավորներից վեցը բերանները ջուր էին առել ու սոսկ քվեարկել էին:

ԸՍՏ ԵՐԵՎՈՒՅԹԻՆ, ԳՈՐԾԱՐԱՐՆԵՐՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻՑ ՉԵՆ ՎԱԽԵՆՈՒՄ 

Ադրբեջանի կողմից վերջերս որդեգրած պրակտիկան՝ փորձել խոչընդոտել ԼՂՀ-ում գործող բիզնեսմեններին, ըստ երևույթին, վերջիններիս չի վախեցնում: Մասնավորապես, այդ մասին հայտարարել է «Արցախբանկի» բաժնետերերի ներկայացուցիչ Արդեն Սելեֆյանը: Մոտավորապես նույնն է ասել Ստեփանակերտ այցելած՝ Երևանի կոնյակի գործարանի տնօրեն Պյեր Լարեչը, որը նշել է, թե չի հասկանում, թե ինչու ԵԿԳ-ն պետք է դադարեցնի ԼՂՀ-ի հետ իր համագործակցությունը, եթե այն նպաստում է տարածաշրջանային զարգացմանն ու համագործակցությանը: Ամենայն հավանականությամբ, այն ընկերությունները, որոնք ուշադրություն չեն դարձնում հակահայկական հիստերիային, բավականին հաջող գործում են: Օրինակ, նույն ԵԿԳ-ն պատրաստվում է այս տարի Արցախից ավելի քան 3 հազար տոննայից ավել խաղող գնել:

ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍ 

Ստեփանակերտի երիտասարդության և մշակույթի տանը կայացել է Արցախյան պատերազմի ազատամարտիկ Մխիթար Ստեփանյանի անհատական ցուցահանդեսը: Ներկայացված էր 61 ստեղծագործություն, որ հեղինակն արարել էր անկողնուն գամված վիճակում:

Ցուցահանդեսը կազմակերպել է կրթության և մշակույթի նախարարության երիտասարդության հարցերով բաժինը՝ Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնի և Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի աջակցությամբ: Արժանապատվության ցուցահանդեսի բացմանը, չնայած հրավերներին, չեն մասնակցել պաշտպանության, առողջապահության, սոցապահովության նախարարությունների ներկայացուցիչները:

 ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

Հուլիսի 2-ին տեղի է ունեցել ԼՂՀ Սահմանադրական հանձնաժողովի երկրորդ նիստը: Նիստը վարում էր ԼՂՀ ղեկավար, Սահմանադրական հանձնաժողովի  նախագահ Արկադի Ղուկասյանը:

Նիստում ելույթ է ունեցել ԼՂՀ Սահմանադրության նախագծի մշակման աշխատանքային խմբի ղեկավար, նախագահի պետա-իրավական  հարցերով խորհրդական Արմեն Զալինյանը: Նա հավաքվածներին ներկայացրեց պետության հիմնական օրենքի հայեցակարգի հիմնարար սկզբունքները: Հանձնաժողովի անդամները, ընդհանուր առմամբ հավանություն  տալով ապագա Սահմանադրության հայեցակարգին, մի շարք առաջարկություններ կատարեցին այդ կապակցությամբ: Նիստի մասնակիցները նաեւ հավանություն տվեցին աշխատանքային խմբի կողմից ներկայացված ԼՂՀ հիմնական օրենքի կառուցվածքին:

Նախագահը աշխատանքային խմբին հանձնարարեց ուղղումներ մտցնել քննարկվող փաստաթղթում եւ դրա վերջնական տարբերակը ներկայացնել հանձնաժողովի անդամների քննարկմանը: Սահմանադրական  հանձնաժողովի հերթական նիստը որոշվել է անցկացնել մեկ ամիս հետո:

Հուլիսի 6-ին ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկասյանն ընդունեց մի խումբ  սփյուռքահայերի, որոնք ներկայումս ապրում են աշխարհի տարբեր երկրներում:

Պատասխանելով ներկաների հարցերին, Արկադի Ղուկասյանը հատուկ ուշադրություն դարձրեց Արցախի շենացման գործում արտասահմանյան մեր հայրենակիցների դերին: Նախագահի խոսքերով, նրանց ներդրումների շնորհիվ ԼՂՀ-ում կառուցվել են շատ դպրոցներ, հիվանդանոցներ, սոցիալական եւ մշակութային նշանակության այլ օբյեկտներ: Նախագահը հատուկ ընդգծել է հանրապետության տնտեսության համար ներկայումս սփյուռքի միջոցներով անցկացվող «Հյուսիս-հարավ» ավտոմայրուղու կարեւորությունը: Միաժամանակ, ԼՂՀ ղեկավարն արտահայտվեց արտասահմանյան մեր հայրենակիցների ներդրումային գործունեության էլ ավելի ակտիվացման անհրաժեշտության օգտին:

Զրույցի մասնակիցները միակարծիք էին ԼՂՀ-ում զբոսաշրջության զարգացման գրավիչ լինելու հարցում:

Հուլիսի 7-ին ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը ստորագրել է հրամանագիր, համաձայն որի Նախագահի աշխատակազմի տնտեսագիտական վարչության պետ է նշանակվել Էդուարդ Բարսեղյանը,  որը զբաղեցնում էր նույն վարչության բաժնի վարիչի պաշտոնը:

ԼՂՀ  նախագահին առընթեր տեղեկատվության գլծավոր վարչություն

—-

ՋԱՎԱԽՔ
Տապածղուրցիները հատուցում են պահանջում 

Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի շինարարության պատճառով հարուցված հողային վնասների համար դեռեւս հատուցում չի ստացել Բորժոմի շրջանի Տապածղուր հայկական գյուղը: Հողային վնասների հատուցումն ուշացնելու պատճառ համարվում է այն, որ մինչեւ օրս գյուղացիների միջեւ հողերի բաժանումը ոչ վերջնական եւ անհստակ է իրականացվել, որը երբեմն խրախուսվել է շրջանի ղեկավարության կողմից:

Տապածղուրցիները որոշել էին ի նշան բողոքի արգելել իրենց գյուղին պատկանող տարածքում նավթամուղի շինարարությունը, որն ընդհատվել է ձմռան պատճառով: Երկու օր աշխատանքները կասեցնելուց հետո ոստիկանության ճնշման տակ տապածղուրցիները տեղի են տվել:

Նավթամուղի շինարարության աշխատանքները շարունակվում են, իսկ լեռնային գյուղի բնակիչները այդպես էլ չգիտեն, թե երբ են իրենց հողերի դիմաց փոխհատուցում ստանալու:

Փարվանա լճի երեք գյուղեր սկսել են էլեկտրականություն ստանալ 

Նինոծմինդայի շրջանի Փարվանա լճի ավազանի երեք գյուղեր՝ Ասպարան, Տամբովկան եւ Ռոդիոնովկան (Փարվանա) սկսել են էլեկտրականություն ստանալ: Այս գյուղերը երկար ժամանակ հոսանքազրկված էին հոսանքալարերի գողության պատճառով: 2003թ նոյեմբերի 2-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին գողացված հոսանքալարերի փոխարեն նոր հոսանքագիծ էր անցկացվել: Սակայն մի քանի օր հոսանք չլինելու առիթը հնարավորություն է տվել գողերին գողանալ հոսանքագծի լարերի մի մասը եւս: 2004թ. հունվարի 4-ին կայանալիք նախագահական ընտրությունների նախօրեին արդեն վերականգնվեց նաեւ այդ վերջին գողացված հոսանքագիծը: Սակայն երկար ժամանակ հոսանքագծի անսարքության պատճառով վերոնշյալ գյուղերը էլեկտրաէներգիա չէին ստանում: Միայն ամռան սկզբին է հաջողվել վերջնականապես կարգավորել հոսանքագիծը եւ հունիսի 25-ից սկսած վերոնշյալ գյուղերն ապահովված են էլեկտրաէներգիայով:

Հորդառատ անձրեւները մեծ վնաս են հասցրել երկրամասի գյուղատնտեսությանը 

Հունիսի վերջին Ջավախքում տեղացած հորդառատ անձրեւները մեծ վնաս են հասցրել երկրամասի գյուղատնտեսությանը: Սովորաբար, երբ բնության աղետներից գյուղացին տուժում է, պետությունը գոնե մասնակիորեն հատուցում է գյուղացու կորցրածը: Ջավախքի պարագայում Վրաստանի պետությունը դեռեւս ոչինչ չի արել: Ինչպես վկայում է խորհրդարանի պատգամավոր Համլետ Մովսիսյանը, պետությունը կարող է օժանդակել՝  գյուղացուն շուկայականից ավելի էժան գնով պարարտանյութ վաճառելով: Սակայն այս չնչին օժանդակությունն անգամ ուշանում է: Այնուամենայնիվ, ջավախքցին դեռ հույսը չի կորցրել պետության հանդեպ, մանավանդ որ երկրի գյուղատնտեսության նախարար Դավիթ Շերվաշիձեն, մի առիթով, ընթացիկ տարին բեկումնային էր համարել գյուղատնտեսության համար:

Ա-ԻՆՖՈ

ՀԱՆՐԱՐՇԱՎ՝ «ԱԶԱՏ ԽՈՍԱՓՈՂ. ԲԱՑ  ՆԱՄԱԿ՝  ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ» 

«Արտիկլ 19» միջազգային կազմակերպության «Խոսքի ազատության միջոցով ժողովրդավարության ամրապնդումը Հարավային Կովկասում» ծրագրի շրջանակներում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը  հուլիսի 1-ին, 2-ին և 3-ին անցկացրել է «Ազատ խոսափող. բաց նամակ՝ իշխանություններին» հանրարշավ:

Հանրարշավի հիմնական նպատակը հետևյալն էր. ելնելով երկրում քաղաքացիական համերաշխության կենսական անհրաժեշտությունից՝ նպաստել քաղաքացիական հասարակության կառուցմանը, իշխանությունների ու հանրության միջեւ կառուցողական երկխոսության կայացմանը եւ քաղաքացիական մտածողության արմատավորմանը£

Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հանրության մեծ մասը հնարավորություն չունի հանդիպելու երկրի ղեկավարության հետ, ավելին՝ ամենատարբեր պետական ատյաններին հղած նրանց նամակները հաճախ անպատասխան են մնում, ՍՄԱ-ն նպատակահարմար է գտել շարքային քաղաքացիներին նման հնարավորություն ընձեռել՝ դիմելու երկրի ղեկավարությանը, այսինքն՝ լսելի լինելու ղեկավար այրերի համար:

Նշված օրերին մայրաքաղաքի կենտրոնական պուրակում տեղակայված տաղավարին են մոտեցել տասնյակ մարդիկ և տեսախցիկի միջոցով դիմել երկրի ղեկավար այրերին՝ իրենց հուզող զանազան հարցերով:

Մարդկանց կարծիքները կամփոփվեն հատուկ տեսաժապավեններում և կտրամադրվեն երկրի ղեկավարությանը: ՍՄԱ-ն հուսով է, որ հնչած կարծիքները, առաջարկություններն ու դիտողությունները օգտակար կլինեն ոչ միայն ղեկավար այրերի, այլև բոլորի, այդ թվում՝ լրագրողների համար, իսկ  բարձրացրած ու հանրային հնչողություն ունեցող հարցերի գոնե մի մասը կլուծվի:

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ 

Ըստ պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանի՝ անցած տարվա բյուջեի պահուստային ֆոնդի միջոցներով գնած ավտոմեքենաների մի մասը տրամադրվել է սեփականաշնորհվելիք ձեռնարկություններին:

Պատգամավորի այն հարցին, թե չի՞ կարելի, արդյոք, բազմազավակների համար ոչ թե տիպային թանկ տներ կառուցել, այլ գնել էժան բնակարաններ, վարչապետը պատասխանել է, որ «անհատական» մոտեցումը կծնի կոռուպցիա և դժգոհություն:

Ըստ կառավարության հաշվետվության, 2004թ. առաջին եռամսյակի հարկային եկամուտները 60 տոկոսով գերազանցել են նախատեսած ցուցանիշը:

ԼՂՀ Գնումների պետական գործակալությունը, ըստ իր հաշվարկների, 2004թ. առաջին կիսամյակում տնտեսել է 125 մլն բյուջետային միջոց, ընդ որում՝ կես տարվա կտրվածքով գործակալության ծախսերը կազմել են 125 մլն դրամ:

անելիք
ԱՌՈՂՋԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ. ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐ

Հարցազրույց ԼՂՀ ԱԺ սոցիալական ոլորտի հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Էդուարդ ԱՂԱ-ԲԵԿՅԱՆԻ հետ

Պարոն Աղաբեկյան, խոսենք վճարովի առողջապահական համակարգի մասին՝ ընդհանրապես, և արցախյան համակարգի մասին՝ մասնավորապես:

– Ընդհանրապես, գոյություն ունեն առողջապահության կազմակերպման երեք դասական մոդելներ՝ Սեմաշկոի մոդելը, այսինքն՝ անվճար բուժսպասարկում պետության հաշվին (սովետական մոդելը), Բիսմարկի մոդելը, որի հիմքը կազմում է ապահովագրությունը (բժշկական, սոցիալական ապահովագրություն, որը գործում է Սկանդինավյան երկրներում, Կանադայում, Անգլիայում), և Բևերիչի մոդելը՝ վճարովի բուժսպասարկում: Վերջին 30 տարիների տվյալներով, գրեթե չկա մի երկիր, որն ըստ ամենայնի օգտագործում է վերջին մոդելը, շատ երկրներ գտնվում են անցումային փուլում: Արևմտյան երկրներում ներկայումս, երբ ախտորոշիչ սարքավորումները բավականին թանկացել են, պետությունը ցանկանում է իր ուսերից թոթափել այդ բեռը, սակայն սա արվում է համերաշխության պայմաններում:

Ինչ վերաբերում է մեր երկրին, ապա, ճիշտն ասած, չեմ կարողանում հասկանալ, թե մեզ մոտ որ մոդելն է գործում: Մեզ մոտ առկա են, մի կողմից՝ մի քանի տարի առաջ սկսված նոր տնտեսական-շուկայական զարգացումները, մյուս կողմից՝ առողջապահական հին համակարգը, որոնց համատեղումն ուղղակի անհնար է: Սակայն դա դեռ չի նշանակում, որ առողջապահությունը պետք է անցնի շուկայական հարաբերությունների: Նույնիսկ գերզարգացած տնտեսություն ունեցող երկրներում առողջապահությունը շուկայական չի դառնում, այն միայն հարմարեցվում է շուկայական հարաբերություններին: Մեր պայմաններում ի վիճակի է, արդյո՞ք,պետությունը առողջապահական համակարգը լրիվությամբ վերցնել իր ուսերին: Միանշանակ՝ ոչ: Սակայն մի՞թե սրանից բխում է, որ առողջապահությունը պետք է լինի վճարովի: Կրկին՝ միանշանակ ոչ:

Առողջապահության համակարգը առանց վճարովի ծառայությունների ներմուծման անհնար է: Սակայն դա պետք է լինի յուրահատուկ ռոբինհուդյան սկզբունք՝ վճարովի սպասարկել նրանց, ովքեր ունեն այդ գումարը, և ստացված գումարով անվճար բուժել նրանց, ովքեր անվճարունակ են: Պետք է սա հստակորեն սահմանվի:

Ուշադրություն դարձնենք հետևյալ թվերին: Մահճակալներով ապահովածությունը ԱՊՀ-ում հազար բնակչի հաշվով կազմում է 10-11, ԼՂՀ-ում՝ 7: Հազար բնակչին բաժին հասնող բժիշկների քանակը Արևմտյան Եվրոպայում 2-5 է, Արևելյան Եվրոպայում՝ 3, ԱՊՀ-ում՝ 3-4, ԼՂՀ-ում՝ 3: Բուժքույրերի քանակը 10 հազար բնակչի հաշվով կազմում է 5-10, ԼՂՀ-ում՝ 7: Ստացվում է այնպես, որ մահճակալները կան, բժիշկները կան, բուժքույրերը՝ նույնպես: Ի՞նչ է մնում: Հասարակ կազմակերպումը կամ մենեջմենթը: Վճարովի բուժսպասարկում պետք է լինի, սակայն այդ վճարը պետք է որոշվի ՀՆԱ-ի ցուցանիշները հաշվի առնելով, մանավանդ՝ մեզ մոտ, երբ «հեշտ համարվող» կույրաղիքի վիրահատությունը ընտանիքին կարող է հասցնել սնանկացման եզրին: Դա անհեթեթություն է՝ հիվանդի ծանր պահին պահանջել սպասարկման գումարը: Աշխարհում նման բան գոյություն չունի: Եթե հիվանդը դիմել է կլինիկա, ոչ ոք իրավունք չունի այդ պահին փողի հարց քննարկել: Հարցը քննարկում են բուժումից հետո միայն: Եթե արտասահմանում կլինիկա դիմելուց հիվանդին հարցնեն, թե ո՞վ է վճարելու բուժսպասարկման  վարձը, հիվանդը  կարող է այդ հիվանդանոցին դատի տալ և առնվազն 50000 դոլար շահել: Այնտեղ հարցը բարձրացվում է միայն ծառայությունը մատուցելուց հետո: Սակայն եկեք այլ տեսանկյունից դիտարկենք խնդիրը: Եթե բժիշկը մեզ մոտ ստանում է 12-13, 22-25 հազար դրամ, ի՞նչ կարող ենք պահանջել այդ բժշկից: Նա հո օդով չի՞ սնվի: Այս ամբողջ քաոսի միակ դրական կողմն այն է, որ ժողովրդի մոտ հասունանում է ապահովագրական բժշկության գաղափարը:

– Իսկ ո՞րն է դրա էությունը:

– Դրա էությունը հետևյալն է: Մարդու առողջությունը միայն իրեն չի պատկանում, ասենք՝ կան վարակիչ հիվանդություններ, որոնք շրջապատի համար վտանգ են ներկայացնում: Երկրորդը՝ առողջությունը նաև մշակութային արժեք ունի՝ մարդու առողջությունը ոչ միայն իրենն է, այլև՝ հանրությանը: Այստեղ հիմնաքարը համերաշխության գաղափարն է, ասել է թե՝ վճարում ես, քանի դեռ առողջ ես, ընդ որում, այդ վճարը բավականին քիչ գումար է կազմում, ինչպես նաև վճարում է առողջը հիվանդի համար, ունևորը՝ չունևորի համար: Ասենք, 30 հազար դրամ ստացող քաղաքացին ամսական մուծում է 2000 դրամ: Իսկ երբ ինքը հայտնվի հիվանդանոցում, իր մուծած գումարի եռապատիկը մուծելու է ապահովագրական կազմակերպությունը: Եթե այդ միջոցը գործի դրվի մեզ մոտ, ապա 3 տարվա ընթացքում կարելի է մոտավորապես 150 միլիոն գումար ուղղել դեպի առողջապահական համակարգը: Իսկ դա նշանակում է վերապատրաստված կադրեր, կահավորված սենյակներ, ծառայությունների բարձր մակարդակ:

Բացի այդ՝ մենք պետք է հասկանանք այն պարզ ճշմարտությունը, որ առողջապահության ոլորտում հիմնական դերը «սպիտակ խալաթավորին» չի պատկանում: Հիմնական դերակատարը հիվանդն է՝ իր պահանջներով ու կարիքներով: Փորձը ցույց է տալիս, որ պարտադիր չէ զարգացած երկիր լինել նորմալ առողջապահական համակարգ ունենալու համար: Օրինակ, առողջապահության կուբայական մոդելը, ըստ որի՝ ներքին համախառն արդյունքի փոփոխությունը չպետք է ազդի առողջապահությանը հատկացվելիք գումարների վրա: Կարելի ասել, որ դրական ցուցանիշներով կուբայական մոդելը գերազանցում է նույնիսկ ամերիկյան ցուցանիշներին:

Մեզ մոտ պետական նպատակային ծրագրում նշված է, որ երեխաների բուժսպասարկումը անվճար է: Բայց մտնում ես հանրապետական մանկական հիվանդանոց և տեսնում, թե ինչ է գրված ցուցանակներին. կոնսուլտացիան՝ այսքան դրամ, ընդ որում՝ օրենքում գրանցված է, որ երեխաների և ամբուլատոր, և ստացիոնար բուժսպասարկումն անվճար է: Ստացվում է, որ ցուցանակը հակասում է օրենքին: Ինչո՞ւ: Բանն այն է, որ այստեղ կրկնօրինակել են Հայաստանի օրենքը, իսկ այնտեղ հստակեցված է՝ մինչև 7 տարեկան երեխաների ստացիոնար բուժումն է անվճար, մինչև 14 տարեկան երեխաների՝ պոլիկլինիկ ծառայությունները: Չեն ասում նույնիսկ, որ մեզ մոտ պետական նպատակային ծրագիր կա, ԱԺ-ով հաստատված, նախագահի կողմից ստորագրված: Մոտավորապես նույն վիճակն է նաև թոշակառուների պարագայում: Ասում են՝ թոշակառուների բուժումն անվճար է: Նա, ով ասում է, թող Շահ Աբասի պես մտնի բուժհիմնարկները և ուշադիր նայի:

Իսկ ապահովագրությունը թույլ է տալիս լուծելու այս բոլոր հարցերը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԼՂՀ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՊՐԵԱՄԲՈՒԼԱ. ԻՆՉՊԻՍԻ՞Ն ԿԱՐՈՂ Է ԱՅՆ ԼԻՆԵԼ

Միջազգային ճանաչում ստանալն այն առաջնահերթ հոգսերից մեկն է, որը ծառացած է մեր երիտասարդ հանրապետության առաջ: Արդեն այսօր ԼՂՀ-ն համապատասխանում է նոր պետությունների ճանաչման այն չափանիշներից շատերին, որոնք ամրագրված են Եվրոպական Միության 1991թ. դեկտեմբերի 17-ի հռչակագրում, այն է՝ հարգում է միջազգային իրավունքի նորմերը, երաշխավորում է ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները, հավատարիմ է բոլոր վիճելի հարցերը բանակցությունների միջոցով լուծելու սկզբունքին: Երկիրն օժտված է նաև պետության դասական հատկանիշներով՝ ունի որոշակի տարածք և երկրի կյանքը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ կառավարման համակարգ, ինքնուրույն, ուրիշ պետություններից անկախ իրականացնում է իր ներքին և արտաքին գործառույթները, ապահովում է իրավունքի նորմերի գործողությունը երկրի տարածքում:

Բայց կա մի ատրիբուտ, առանց որի հնարավոր չէ պատկերացնել ժամանակակից կայացած պետություն և որից մեր պետությունը զուրկ է: Դա Սահմանադրությունն է: Ճիշտ է, դեռևս 1996թ. ստեղծվել էր Սահմանադրական հանձնաժողով, որը, սակայն, այդպես էլ չի ծավալել իր աշխատանքը, ինչի կապակցությամբ կարելի է առնվազն տարակուսել: Այդ տեսակետից ավելի հետևողական և նպատակասլաց են գտնվել մեր բախտակից, նույնպես չճանաչված հանրապետությունները, որոնք վաղուց ունեն իրենց Սահմանադրությունը (Հարավային Օսիայի Հանրապետությունը՝ 1990թ., Աբխազիայի Հանրապետությունը՝ 1994թ., Մերձդնեստրյան Մոլդովական Հանրապետությունը՝ 1995թ.):

Սահմանադրություն ունենալու հրատապ անհրաժեշտությունը, բարեբախտաբար, վերջնականապես գիտակցված է նաև մեր երկրում: Ինչպես երևում է պաշտոնական հաղորդագրություններից, վերսկսված են նախապատրաստական աշխատանքները, որոնց նպատակն է մշակել ԼՂՀ Սահմանադրությունը:

Սահմանադրությունը, պատկերավոր ասած, երկրի հայելին է: Ուրեմն, պետք է հոգալ այն մասին, որ այդ հայելու մեջ արտացոլված մեր երկրի պատկերը լինի հրապուրիչ ու համակրելի՝ բոլորի համար:

Ծանոթությունը ցանկացած Սահմանադրության հետ սկսվում է նրա պրեամբուլայից, ինչն էլ կարող է մեծապես կանխորոշել Սահմանադրությունից ստացվող ընդհանուր տպավորությունը: Ինչպիսի՞ն պետք է լինի պրեամբուլան, որպեսզի կարողանա կատարել նման դրական դեր:

Սահմանադրությունը պետք է պարունակի ծրագրային դրույթներ երկրի հետագա զարգացման մասին: Եվ, առաջին հերթին, նրա մեջ պետք է նշմարված լինի այն հասարակության իդեալը, որը կարող է դառնալ ձգտումների վերջնական նպատակ, ոգևորիչ ազգային երազանք: Աչքի առաջ ունենալով իդեալը, կարելի է համեմատել նրա հետ ներկայիս հասարակարգը և ցույց տալ, թե նա ինչով է անընդունելի: Իմանալով այն մասին, թե ինչ հասարակարգ ենք ուզում կառուցել, կարելի է ճշգրիտ և ավելի հեշտ որոշել` իսկ ի՞նչ է հարկավոր անել դրա համար, ինչպիսի՞ն պետք է լինեն գործունեության կոնկրետ ուղղությունները, դեպի ապագա  բաղձալի հասարակարգ տանող ուղիները. այսինքն` միայն իդեալը իմանալու հիման վրա կարող է մշակվել և իրականացվել մարդուն արժանի հասարակարգի կառուցման նպատակասլաց ազգային ծրագիր: Իսկ եթե մենք չգիտենք, թե դեպի ուր ենք գնում, ապա ոչ մի քամի մեզ համար համընթաց չի լինի:

Հետևաբար, հասարակության իդեալը յուրահատուկ կողմնորոշիչ է, հասարակական առաջընթացի փարոս, կյանքի կողմից առաջադրվող բազմաթիվ հարցերի ճշմարիտ իմաստավորման բանալի: Այն ոգևորում է մարդկանց, իմաստավորում է նրանց գործունեությունը, թույլ չի տալիս շեղվել ճանապարհից: Իսկ եթե չկա նման փարոս-իդեալ, կողմնորոշիչ իդեալ, ապա դա անխուսափելիորեն հանգեցնում է այն բանին, որ հասարակությունը դատապարտված լողում է հոսանքի ուղղությամբ, դառնում է կոպիտ պատմական տարերքի աղետալից ուժերի խաղալիքը, չի կարողանում հակադրել նրան բանականություն, կամք և, ի վերջո, բարոյալքվում է:

Իսկ ո՞ր հասարակարգը կարող է դառնալ մեր ձգտումների նվիրական նպատակը, մեր իդեալը:

Դեռևս անտիկ շրջանում սահմանվել է մի հրաշալի հումանիստական սկզբունք՝ «մարդը բոլոր իրերի չափանիշն է». այսինքն` դեռևս այն հեռավոր ժամանակներում մարդը հռչակվել է որպես աշխարհի ամենաբարձր արժեք, մի արժեք, որը որոշում է մյուս բոլոր իրերի (բառի լայն իմաստով) համեմատական արժեվորումը: Ավելի պարզ՝ ցանկացած իր պետք է արժեվորել այն չափով, ինչ չափով այն օգտակար է մարդու համար:

Եթե մարդը բոլոր իրերի չափանիշն է, ապա այն պետք է ճանաչվի նաև որպես հասարակության առաջընթացի չափանիշ: Դա նշանակում է, որ հասարակության հուսալի, կայուն առաջընթացը ապահովելու համար անհրաժեշտ է, որպեսզի հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում մեր գործունեությունն ուղղված լինի մարդու վրա, լինի մարդակենտրոն: Ահա թե ինչու իդեալական պետք է համարվի այն հասարակարգը, որը համապատասխանում է մարդուն, նրա բնությանը, երջանկության նրա անկոտրում ձգտումին: Հենց մարդու երջանկությունը պետք է ծառայի որպես հասարակական առաջընթացի, նրա կատարելության, «մարդավարության» ամենահուսալի, ամենաճշմարիտ չափանիշ, հենց այդ չափանիշով պետք է գնահատել տարբեր երկրների իրական նվաճումները (ինչքան մեծ է երջանիկ մարդկանց տոկոսը տվյալ երկրում, այնքան այն մերձեցել է հասարակության իդեալին): Այսպիսով, նպատակահարմար է ԼՂՀ Սահմանադրության պրեամբուլայի մեջ մտցնել մի դրույթ, որը սահմանում է մեր երկրի զարգացման նպատակը, նրա իդեալը, ազգային երազանքը: Այն կարող է հետևյալ տեսքն ունենալ. «Մենք, արցախահայ ժողովուրդը, անցած լինելով դժվար, դրամատիզմով և ողբերգությամբ լեցուն պատմական ուղի, անսասանորեն հավատալով մեր լավագույն ապագային, հայտարարելով մեր վճռական կամքը կառուցել մի հասարակարգ, որը արժանի է մարդուն, մի հասարակարգ, որը համապատասխանում է մարդու բնությանը, երջանկության նրա անկոտրում ձգտումին՝ մարդու երջանկության հասարակարգ, հանդիսավոր հռչակում ենք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Սահմանադրությունը»:

Երկրի Սահմանադրության մեջ «երջանկություն» բառը մտցնելու առաջարկությունը կարող է ոմանց  տարակուսանք պատճառել և հարց առաջացնել՝ տեղին է, արդյո՞ք, նման փխրուն, բանաստեղծական բառը մտցնել իրավական այնպիսի կարևոր փաստաթղթում, ինչպիսին է Սահմանադրությունը: Մի շտապեք եզրակացություններ անել, հարգելի ընդդիմախոսներ: Կարելի է համոզիչ կերպով հիմնավորել, որ «երջանկությունը» ոչ թե ինչ-որ վերացական հումանիստական գաղափար է, ինչպես կարող է թվալ ոմանց, այլ միանգամայն բովանդակալից, լիարժեք գիտական կատեգորիա, որն արժանի է դառնալ սիստեմատիկ հետազոտությունների առարկա: «Երջանկություն» կատեգորիայի թեմայով լուրջ հետազոտություններ են կատարվում Գերմանիայում, ԱՄՆ-ում, այլուր: Որ դա իսկապես այդպես է, կարող եք հեշտորեն համոզվել, եթե համապատասխան հարցում անեք Google որոնողական սերվերին: Ամեն ինչ իմացող Google-ը կտրամադրի հարյուրավոր, հազարավոր աղբյուրներ «երջանկության հետազոտություններ» թեմայով:

Անկեղծ զարմանք և հիացմունք է առաջացնում հետևյալ փաստը: 1990թ. Գերմանիայի Vallendar քաղաքում հիմնվել է… «Երջանկության հետազոտությունների ինստիտուտ»: Սա, կարելի է ասել, պատիվ է բերում գերմանացիներին: Նրանք մի անգամ ևս դրսևորեցին նոր հեռանկարային գաղափարները ըստ արժանվույն ընկալելու ունակություն, մի ունակություն, որը կանխորոշում է, գուցե՝ վճռականորեն, Գերմանիայի առաջատար դիրքն աշխարհում:

Այսպիսով, երջանկության հետազոտությունը և տեսական, և գործնական  առումներով արտակարգ հեռանկարային ուղղություն է, որը նպատակահարմար է ամենայն կերպ զարգացնել: Եվ ժամանակակից հումանիտար գիտությունների այդ ոչ միայն հրապուրիչ, այլ նաև գործնականորեն հեռանկարային բնագավառում մեր երկիրը կարող է իր խոսքն ասել, եթե երկրի գլխավոր օրենքում ամրագրի նվիրական, հրապուրիչ «երջանկություն» բառը:

Ստեփան ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔԸ ԵՐԱԶՈՒՄ Է ԱՆԿԱԽ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏ ՈՒՆԵՆԱԼ

Կընտրվի՞ մի այնպիսի թեկնածու, ով կկարողանա ինքնուրույն ղեկավարել համայնքը եւ չի առաջնորդվի պետական կառավարման առաջին դեմքերի թելադրանքով 

Օգոստոսի 8-ին մայրաքաղաքը կողջունի նորընտիր քաղաքապետին: Անկախ այն հանգամանքից, թե ով է լինելու այդ անձնավորությունը, անկասկած,  պաշտոնն ստանձնելուց հետո կանգնելու է բազում հիմնահարցերի առջեւ: Կարծում ենք՝ նրա գործունեության առաջնային ուղղություններից մեկը պիտի լինի մայրաքաղաքի կարգավիճակի հստակեցումը, այսինքն՝  համապատասխան օրենսդրական դաշտի ձեւավորման խնդրի արծարծումը:  Դրանից էլ, թերեւս, ածանցված կլինեն  ինքնակառավարվող մարմնի կայացմանն  ու զարգացմանը միտված մյուս բոլոր քայլերը:

Գարիկ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ (ԱԺ պատգամավոր)- Ես չեմ ուզում տեսնել մայթերի, խաղահրապարակների, բակերի, ավտոտնակների սեփականաշնորհման վկայական հանձնող, անշուք-անճաշակ, արեւելյան շուկայի հետ աղերսներ ունեցող ճարտարապետական կոթողների հիթ-շքերթ կազմակերպողի:

Կուզեի, որ մայրաքաղաքն ունենա կարեւորագույն սոցիալ-տնտեսական հարցերում տեսակետ ունեցող եւ այդ տեսակետը պաշտպանող քաղաքապետ: Կուզեի այդ պաշտոնում տեսնել մի այնպիսի մարդու, ով  անուշադրության մատնված թաղամասերի կարգավիճակի վերանայման խնդիրը կդնի: Եվ իրատեսական պատկեր կհաղորդի շուրջօրյա ջրամատակարարման մասին տասնամյակներ շարունակ թեւածող լեգենդին:

Վերջապես, կցանկանայի, որ մայրաքաղաքի բնակիչներն իրենց հուզող սոցիալ-տնտեսական հարցերով ոչ թե մշտապես դիմեն ԱԺ պատգամավորներին, այլ մեկ-մեկ էլ հարցերն ուղղեն համապատասխան ծառայություններին: Դիմելու պատճառն էլ երեւի թե իրավասու կազմակերպությունների անգործությունն է:

Լիլիա ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ (հաշվապահ)- Ապագա քաղաքապետը պետք է լինի ազնիվ մարդ, լավ ճանաչի իր քաղաքը: Պաշտոնավարման ժամանակ առաջնորդվի իր սկզբունքներով եւ ոչ թե կատարի հանրապետության նախագահի, վարչապետի թելադրանքը: Այսօրվա դրությամբ՝ քաղաքապետի պաշտոնին հավակնում են տաս թեկնածուներ: Ես կասեի՝ նրանց  ճնշող մեծամասնությունն արժանի չէ այդ պաշտոնին:

Գագիկ ԿԱՐԱԽԱՆՅԱՆ (տնտեսագետ) – Ճիշտն ասած, հույս չունեմ, որ այս ընտրությունները կարող են լինել արդար ու թափանցիկ: Անթույլատրելի է, որ քաղաքապետը գործիք դառնա գործադիր իշխանության ձեռքին: Շատ անհրաժեշտ է նաեւ, որ մեր մայրաքաղաքը ունենա իր համապատասխան կարգավիճակը, ինչը թույլ կտա քաղաքապետարանին՝ սեփական հայեցողությամբ լուծել բոլոր խնդիրները:  Մյուս կողմից՝ ավագանին պիտի լինի պատշաճ բարձրության վրա եւ ներկայանա  որպես քաղաքապետի գործունեությունը հակակշռող մարմին:  Վերջին հաշվով, սա ինքնակառավարվող մարմին է եւ ոչ թե գործադիր իշխանության կցորդ: Չեմ կարծում, թե քաղաքի բարեկարգում ասելով պետք է հասկանանք միայն  շինարարություն: Եթե ես լինեի քաղաքապետ՝  առաջին հերթին  կպայքարեի  վարչարարության դեմ:  Նկատի ունեմ այն երեւույթը, որ բնակչության նամակներն ու դիմումները շատ դեպքերում մնում են անպատասխան կամ էլ արձագանքները լինում են զուտ ձեւական: Նաեւ մի կարեւոր հանգամանք, որ վերաբերում է ոչ միայն քաղաքապետարանին, այլեւ մեր իշխանական մյուս կառույցների գործունեությանը:  Նրանց աշխատաոճից երբեւիցե արմատախիլ կարվի՞ քաշքշուկն ու դիմորդներին երկար սպասել տալը: Մարդիկ շատ հաճախ ստիպված են լինում մի սովորական փաստաթղթի համար օրեր կորցնել:

Գայանե ԴԱՎԹՅԱՆ (մանկավարժ) – Քաղաքապետն ընդհանրապես հումանիստ մարդ պետք է լինի՝ ժողովրդի հանդեպ ուշադիր եւ հոգատար: Որպես մանկավարժ՝ ես առաջնային նշանակություն եմ տալիս աճող սերնդի դաստիարակությանը: Իմ համոզմամբ՝ այդ գործը պատշաճ հիմքերի վրա չէ դրված: Կրթադաստիարակչական համակարգի բացերն իրենց զգացնել են տալիս ամեն օր եւ ամենուր:  Մայրաքաղաքի դպրոցները,  բացառությամբ մի քանիսի, վերանորոգման կարիք ունեն: Անմխիթար վիճակում է, օրինակ, թիվ 2 դպրոցը, որտեղ ես աշխատում եմ:  Շենքն ուղղակի ենթակա է վերակառուցման: Ավելորդ չեմ համարում հիշեցնել ուսուցիչների խղճուկ աշխատավարձի փաստը: Ինչո՞ւ է  ոլորտն այսաստիճան բարձիթողի վիճակում, վերջապես չմոռանանք, որ այս օղակում է ձեւավորվում մեր երկրի ապագան:  Նորընտիր քաղաքապետը նշված հիմնահարցերից բացի՝ առանձնակի ուշադրություն պետք է դարձնի նաեւ մայրաքաղաքի բնակչության զբաղվածության, մասնավորապես՝ սոցիալապես անապահով խավերին աշխատանքով ապահովելու խնդրին:

Հրայր ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ (ռեժիսոր) -Իմ համոզմամբ՝ այս ընտրություններում հաղթելու ամենամեծ հավանականությունն ունեն «ԺԱՄ» հասարակական-քաղաքական կազմակերպության թեկնածուները: Ուրեմն, եթե առաջնորդվենք այդ տրամաբանությամբ՝ քաղաքապետի պաշտոնը պետք է զբաղեցնի իշխանամետ  թեկնածուն: Իսկ ես՝ անձամբ,  այս ընտրությունների արդյունքում կուզենայի քաղաքապետ տեսնել մի այնպիսի մարդու, ով կվայելեր մայրաքաղաքի բնակչության վստահությունը:

Ինձ համար երկրորդական հարց չէ մայրաքաղաքի գլխավոր հատակագծի առկայությունը, եւ եթե այն արդեն հաստատված է, ապա անհրաժեշտ է խստագույնս առաջնորդվել դրանով: Մասնավորապես, ինձ համար անհանդուրժելի է այն փաստը, որ քաղաքի հանգստյան վայրերին կից  պաշտոնատար անձինք իրենց համար առանձնատուն են կառուցում, կամ էլ սրբավայրում՝ հուշահամալիրի մոտ, տեղակայում են բենզալցակայան:

Մեր երկրում հիմնական եւ խոշոր հարկատուները գրանցված են  մայրաքաղաքում, հետեւաբար Ստեփանակերտը  պետք է  ունենա տնտեսական ինքնուրույնություն, իր հայեցողությամբ տնօրինի մայրաքաղաքի բյուջեն: Քաղաքապետարանը նաեւ պետք է պատշաճ մակարդակով համակարգի կոմունալ ծառայությունների գործողությունները, այսինքն՝ չստացվի այնպես, որ ասֆալտապատումից հետո սկսվի գազատար խողովակի անցկացումը, կամ վերջինս վնասի ջրատար խողովակին եւ այլն: Ես սիրում եմ իմ քաղաքը, ամեն մի բացթողում իմ սրտին ցավ է պատճառում:

Գոհար ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ (թոշակառու)- Ով էլ որ լինի՝ պետք է առաջին հերթին ժողովրդի բարօրության մասին մտածի: Այսօր ինչքան որբ երեխաներ ունենք, ում հայրերի կյանքը խլել է պատերազմը, ովքեր կարոտ են  հոգատարության եւ քնքշանքի: Ունենք նաեւ փողոցում թափառող երեխաներ՝ սոցիալական ծանր վիճակում հայտնված ընտանիքներից: Ես շատ կցանկանայի, որ ապագա քաղաքապետն իր ուշադրությունն սեւեռեր նրանց վրա: Նրանք պետք է կրթություն ստանան, արհեստ սովորեն, որպեսզի դառնան այս երկրին արժանի քաղաքացիներ: Լավ կլինի, որ մի քիչ էլ մտածի թոշակների բարձրացման մասին:

Վալերի ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ (անհատ ձեռնարկատեր)- Ապագա քաղաքապետի գործունեության հիմքում ես կցանկանայի տեսնել առաջին հերթին սոցիալական արդարություն: Ըստ իս՝ առանց այդ սկզբունքի՝ ընդհանրապես պետությունը չի կարող կայանալ: Այնուհետեւ՝  Ստեփանակերտը, որպես ինքնուրույն համայնք եւ մայրաքաղաք, պետք է պահպանի իրեն վերապահված դերն ու ինքնուրույնությունը: Այսօրվա դրությամբ՝ իր բարձրության վրա չի գտնվում  ավագանու ինստիտուտը: Այն տպավորությունն է, որ դա մեռած մարմին է եւ ի վիճակի չէ կատարել իր գործառույթները: Իսկ օրգանիզմում բացահայտված ավելորդ մասնիկները, որպես կանոն, հեռացվում են վիրահատական ճանապարհով: Ուզում եմ ասել, որ ժողովրդավարական այդ ինստիտուտը ձեւականությունից պետք է անցնի բնականոն աշխատանքի: Ինձ համար անընդունելի են նաեւ ավելորդ թղթաբանությունն ու քաշքշուկը: Մի՞թե չի կարելի պարզեցնել քաղաքապետարանի բաժինների գործունեությունը:

Մյուս կողմից՝ կադրային քաղաքականության հարցն է ինձ անհանգստացնում: Քաղաքապետը միայնակ ոչինչ չի կարող անել, եթե շրջապատված չլինի բանիմաց կադրերով:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ԿԸՀ-Ն ՀԱՎԱՍՏԻԱՑՆՈՒՄ Է…

Բայց, սովորաբար,  ընտրությունների նախապատրաստման ու անցկացման մակարդակի մասին կարծիք են  կազմում  ընտրություններից հետո 

ԼՂՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Սերգեյ Դավթյանից ստացած տեղեկությունների համաձայն՝ հունիսի 25-ին սկսվել է տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավարների պաշտոնին հավակնող թեկնածուների գրանցումը, որը տեվելու է մինչեւ հուլիսի 18-ը: Դրան հաջորդելու է նախընտրական քարոզչության փուլը՝ հուլիսի 20-ից մինչեւ օգոստոսի 7-ը: Հանրապետության տարածքում առկա համայնքների ղեկավարների 202 տեղերի համար պայքարելու են 404 թեկնածուներ, իսկ ավագանու անդամի համար՝ 1707 մարդ: Ստեփանակերտի քաղաքապետի պաշտոնի համար առաջադրված են 10 թեկնածուներ:

«Դեմո»-ին տրամադրելով այս տեղեկությունները՝ ԿԸՀ նախագահը կարեւորեց առաջիկա ընտրությունների նկատմամբ հանրապետության բնակչության հետաքրքրությունը:

Մեր զրույցը Ս. Դավթյանի հետ  ընթացավ ներկա դրությամբ հանրությանը հուզող մի շարք  հարցերի շուրջ՝ հիմնականում ընտրությունների կազմակերպման հետ կապված: Մասնավորապես՝ լինելո՞ւ է քվեաթերթիկում նշում կատարելու  հաստատուն ձեւ,  թե՞ ոչ: Հարցին պատասխանելով՝ նա նշեց, որ առայժմ առաջնորդվելու են հին օրենսգրքով, որտեղ հստակ որեւէ նշանի մասին խոսք չկա: Հիշեցնենք՝  այս հարցում ՀՅԴ-ն ունի սկզբունքային եւ տրամագծորեն հակառակ դիրքորոշումը, որը բխում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների նախորդ ընտրությունների փորձից:  Շրջանային ընտրական հանձնաժողովները կազմավորվելու են ըստ բնակության, աշխատանքի, ուսման վայրի,  ինչպես նաեւ  հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններից կատարված առաջադրումների հիման վրա:  ՀՀ օրենսգրքում ամրագրված այն պահանջը, որ վերադաս ընտրական հանձնաժողովի յուրաքանչյուր անդամ ստորադասի համար թեկնածություն է տալիս՝  մեր օրենքում չկա: ԿԸՀ նախագահի խոսքերով՝  այդ տարբերակն իրեն ընդհանրապես չի արդարացնում, դրանով այժմ զբաղվում են միջազգային կազմակերպությունները: «Ժողովրդավարության էությունը հենց նրանում է կայանում, որ ժողովուրդն իմանում է, թե ում է առաջադրում: Ոչ թե այն, որ առանձին անձինք երաշխավորեն հանձնաժողովի անդամներին: Իմիջիայլոց, այս տարի առաջին անգամ արհմիությունները առաջադրել են իրենց ներկայացուցիչներին՝ շրջանային եւ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների համար»,- շեշտեց ԿԸՀ նախագահը: Նշված հարցի կապակցությամբ ավելորդ չենք համարում մեջբերել ԼՂ կոմկուսի տեսակետը, ըստ որի՝ շրջանային եւ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման նման կարգը նույնպես արդարացի չէ, քանի որ հնարավորություն է ընձեռվում կառավարությանը՝ գործի դնելու  իր լծակները:

Մեր ունեցած եւ դեռեւս չստուգված տեղեկություններով՝ գյուղական համայնքներից մեկում ղեկավարի թեկնածուի դուստրը տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի նախագահն է: Այս առնչությամբ փորձեցինք պարզել՝ օրենքում կա՞ որեւէ  սահմանափակում: Ս. Դավթյանը պարզաբանման կարգով նշեց, որ ընդհանրապես օրենքը նման արգելքներ չի դնում: Եթե համայնքի ղեկավարի քույրը, եղբայրը կամ ծնողներից մեկն առաջադրվում են տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի համար, ապա համայնքի ղեկավարը որեւէ պատասխանատվություն չի կրում: Երաշխավորողը կազմակերպությունն է:  Արգելվում է միայն հանձնաժողովի անդամներին՝ առաջադրելու իրենց թեկնածությունը համայնքի ղեկավարի կամ ավագանու անդամի համար:

Մեզ հետաքրքրող մյուս հարցն այն էր, թե այս տարի կոնկրետ ինչ է արվել՝ ընտրական գործընթացի վրա կառավարական լծակների ազդեցությունը թուլացնելու նպատակով:  Ի պատասխան վկայակոչվեց ԿԸՀ-ի եւ կառավարության համատեղ նիստը, որտեղ քննարկվել է սույն հարցը: Խնդիր է դրվել, որ իշխանության ներկայացուցիչներն  իրենց վերապահված գործառույթները  չկիրառեն ընտրությունների ժամանակ: Եթե որևէ պաշտոնյա (նախարար, վարչության պետ կամ նրանց տեղակալները, կառավարության որեւէ բաժնի վարիչ) մտադրվել է մասնակցել ընտրությունների նախապատրաստմանն ու անցկացմանը, ապա պարտավոր է ձեւակերպել իր աշխատանքային արձակուրդը: Ս. Դավթյանը հավաստիացնում է, որ ԿԸՀ-ն վերահսկելու է այդ գործընթացը եւ թույլ չի տալու հակաօրինական երեւույթներ: Նրա խոսքերով՝ ամրացումներ լինելու են միայն շրջաններում, որը հետապնդելու է կազմակերպչական նպատակ:

Այնուհետեւ, գալով ընտրական ցուցակներին, շոշափեցինք այսպիսի հարց՝ եթե ընտրողի անունը դուրս է մնացել ցուցակից՝ նա կարո՞ղ է եւ ի վիճակի՞ է նույն օրը դատական կարգով վերականգնել իր իրավունքները: Ընդգծվեց, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների մասին օրենքը, ի տարբերություն նախագահական եւ պատգամավորական ընտրությունների մասին օրենքների, ավելի առաջադիմական է: Այն առումով, որ տեղերում ընտրական հանձնաժողովներին իրավունք է վերապահված ընտրությունների օրը  փոփոխություններ ու լրացումներ կատարել ընտրողների ցուցակներում: ԿԸՀ նախագահի հավաստմամբ՝ դատարաններն այդ օրը աշխատելու են եւ պարտավոր են լինելու նման կարգի հարցերը վճռել երեք ժամվա ընթացքում:

————————————————————————————

հիմնախնդիրներ

ՈՎՔԵ՞Ր ԵՆ ՇՈՒՇԻԻ  ԺԱՌԱՆԳՈՐԴՆԵՐԸ

Արդեն տաս տարուց ավելի է անցել այն օրից, երբ  Շուշին ազատագրվեց ադրբեջանական գերությունից: Երկար ու ձիգ տարիներ, որոնք սակայն ոչինչ չփոխեցին քաղաքի ճակատագրում:

Քաղաքը կրկին ավերվեց, այրվեց, թալանվեց ու,  որ ամենացավալին է, մոռացվեց ու լքվեց: Քայլում ես նրա փողոցներով ու մի պահ մոռանում, թե որ ժամանակում ես դու ապրում. քսանմեկերորդ դարի սկզբի՞ն, իսկ միգուցե քսաներո՞րդ… Կորել է ժամանակի զգացումը…

Հիշում ենք այն մեծ ուրախությունն ու բերկրանքը, հպարտությունը, արժանապատվության խորը զգացումը,  որը համակել էր մեզ այն երջանիկ օրերին: Վերջապես երանելի հաղթանակը տեղի էր ունեցել: Տեսախցիկի առջև հոնգուր-հոնգուր լալիս էին անգամ մեր քաջարի զինվորներից ոմանք: Ապագան խոստումնալից էր, արդեն մտքում ուրվագծվում էին վերականգնվող Շուշիի գմբեթներն ու փողոցները, տներն ու ուսումնարանները, վայրեր, ուր ամեն մի անկյուն կապված է մեր մշակույթի և պատմության, և նրա երախտավորների  հետ: Մենք երջանիկ էինք, որ մեր երեխաները  կարժանանան Շուշիի ճերմակ փողոցներով քայլելու բախտին, կճանաչեն իրենց Հայրենին, կփորձեն հասկանալ իրենց նախնիներին,  մարդկանց, որոնք  կերտել են այդ քաղաքը և ապրել այնտեղ, սիրել են այն ու պահպանել սերունդների համար: Եվ մենք շնորհակալ էինք Աստծուց, որ մեր սերնդին էր շնորհվել Շուշին վերադարձնելու ու վերապրեցնելու երջանկությունը:

Սակայն տեղի ունեցավ ցավալին: Պատերազմը մարդու ստեղծած ամենադաժան երևույթներից մեկն է, այն արթնացնում է մարդ արարածի  մեջ նիրհող չար ուժերը: Շուշին կրկին ու կրկին ավերվեց, թալանվեց և այրվեց մարդկանց կողմից, որոնք բացարձակապես չունեին դրա իրավունքը, որոնք չտեսան նրա գեղեցկությունը և չհասկացան, որ Շուշին իրենց հասանելիք ժառանգությունն է: Նրանք իրենց երազներում երևի թե երբեք չէին տեսել ոչ այդ քաղաքը իրենց գրկում, ոչ էլ իրենց՝ քաղաքի  գրկում: Բայց Շուշին դա էլ մեզ ներեց, ներեց, ինչպես հայրը կների իր անառակ որդուն:

Հետո եկան խաղաղ օրեր: Կարծես թե ժամանակն է հիշելու, որ Շուշին մեր պապերն են կառուցել, հասկանու՞մ եք՝ մեր պապերը, այլ ոչ թե ուրիշների: Եվ մե°նք պիտի վերականգնենք մեր ավերված հայրենիքը, այլ ոչ թե ուրիշները, մե°նք պիտի լինենք նրա տերը և մեր երեխաները պիտի վազվզեն նրա եկեղեցիների պատերի տակ, մեր պատանիներն ու աղջիկները պիտի ճեմեն Ռեալական ուսումնարանի բակում, և մեր հայրերը պիտի զբոսնեն մարմարով սալահատակված փողոցներում:

Բայց մենք, այնուամենայնիվ,  նորից ոչինչ չենք անում: Քաղաքը շարունակվում է քանդվել, աննկատ ու գողեգող, տուն առ տուն, քար առ քար: Եւ նրա ոգին է մեռնում: Իսկ մեռնում է, որովհետև  Շուշիի նկատմամբ չկա այն միասնական  ազգային  միտքն ու հոգին, որ կոչվում է ազգային ռազմավարություն: Մինչև այժմ պետության կողմից չեն սահմանվել Շուշիի իսկական տեղն ու դերը ազգային վերածննդի գործընթացում, նրա նշանակությունը կրթական համակարգում, զարգացման հեռանկարները: Չկա որոշակի ծրագիր քաղաքի վերականգնման վերաբերյալ, քանի որ ոչ ոք չգիտե, թե ում և ինչի համար պիտի ծառայի  վերականգնված քաղաքը: Բոլորովին չէր խանգարի նշել, որ ցանկացած քաղաքակիրթ երկիր, հատկապես եվրոպական,  ունենալով նման հրաշալի բնական միջավայրում այսպիսի բարձրարժեք  ճարտարապետությամբ պատմական  քաղաք, առիթը բաց  չէր թողնի հիմնել բարձրակարգ ազգային ակադեմիաներ:

Շենքերը մեկ առ մեկ վաճառվում են մասնավոր մարդկանց այն հույսով, թե մի օր կվերականգնվեն: Սակայն հիմնականում  ոչինչ չի արվում, քանի որ  անելիքներն անսահման շատ են և բարդ: Անտեղյակ, անգամ քաջատեղյակ մարդը ոչինչ չի կարող անել,   պրոֆեսիոնալ մոտեցում է պահանջվում: Կատարված նախագծերն անգամ չեն իրականացվում կամ սկսվում են կառուցվել և կիսավարտ թողնվում բաց երկնքի տակ՝ արևի, անձրևի և ձյան քմահաճույքին (զորօրինակ՝ Շուշիի պատկերասրահի շենքը):  Ուրեմն,  ժամանակն է արդեն  հասկանալ և գիտակցել, որ ազգային արժեքների վերականգնումը, պահպանումը և օգտագործումը  ազգային ռամավարության անբաժանելի բաղկացուցիչն է, և պետությունը  այդ ծանր ու պատասխանատու, բայց և պատվավոր բեռը պարտավոր է վերցնել իր վրա: Պետությունն է կոչված պահելու մեր ազգային մտքի և հոգու  գենոֆոնդը , դա նրա  առաջին և հիմնական պարտքն է: Մնացած բոլոր պարտավորությունները, սկսած սահմանների և մարդու իրավունքների պահպանումից, վերջացրած նախադպրոցական և ուսումնական հաստատությունների ստեղծումով, պիտի  ծառայեն  հիմնական խնդրին:  Եվ մենք պիտի ազգովի պայքարենք հանուն մեր  Հայրենիքի պատմության և մշակութային  արժեքների ու ավանդույթների  պահպանման  և հարատևման, քանզի մենք ենք նրա  իսկական ժառանգորդները:

Մանուշակ ՏԻՏԱՆՅԱՆ
ճարտարապետ

Բաց նամակ ՀՀ արդարադատության նախարար պրն.
Դ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻՆ

Մեծարգո նախարար, խնդրում եմ ներողամիտ լինել երրորդ անգամ Ձեզ դիմելու համար: Գուցե այս անգամ բախտ ունենամ ինձ անհանգստացնող հարցի կապակցությամբ շատ թե քիչ նորմալ պատասխան ստանալ:

Բանն այն է, որ Ձեր ղեկավարած գերատեսչության  վերահսկողության վարչության պետ Վ. Ստեփանյանը, առանց խորամուխ լինելու իմ երկու դիմումների բովանդակության մեջ, հարցի բուն էությունից շեղվելով՝ անհեթեթ պատասխաններ է տվել և փորձում է համոզել, որ ինքը ճիշտ է:

Ես իրազեկել եմ Ձեզ, որ Սյունիքի մարզի առաջին ատյանի դատարանի Ստեփանակերտի նստավայրի դատավոր Սերգեյ Աղաբեկյանն իմ նկատմամբ խուլիգանություն է կատարել, վիրավորելով իմ արժանապատվությունը: Ես խնդրել եմ, որպեսզի նրա նկատմամբ համապատասխան միջոցներ կիրառվեն, սակայն պրն. Ստեփանյանն ինձ պատասխանել է, թե «նշված հանգամանքները ներկայացված են միակողմանիորեն և չեն համապատասխանում իրականությանը»:

Բայց այդ ո՞ր ուսումնասիրություններից է նա պարզել դա: Ես գրել եմ, որ դատավորն իր ինտելեկտով, վարքով ու արդարամտությամբ պետք է օրինակ հանդիսանա քաղաքացիների համար, մինչդեռ հիշյալ դատավորն ամենաիսկական խուլիգանություն է արել: Ինձ համար խիստ զարմանալի ու վիրավորական է Վ. Ստեփանյանի դիրքորոշումը, որը բացահայտորեն հովանավորություն է կատարում դատավորի նկատմամբ: Ինչո՞ւ: Պարզ է, ոչ նրա սիրուն աչքերի համար: Թե՞ նա մոռացել է, որ դատավորը, բարձր դիրք գրավելով հասարակության մեջ և օժտված լինելով լայն իրավունքներով, ավելի մեծ պատասխանատվություն է կրում իր արարքների համար, քան մյուսները:

Մինչդեռ, օգտվելով անպատիժ մնալու հանգամանքից, հիշյալ դատավորը շարունակում է վիրավորել մարդկանց արժանապատվությունն ու ոտնահարել նրանց շահերը, դատական պրոցեսներն անց է կացնում դատավարական նորմերի խախտումներով, ոտնահարելով կողմերի իրավունքներն ու շահերը:

Ամբաստանյալների կամ նրանց հարազատների մոտ հայտարարելով, թե «միևնույն է, հարցը ես եմ լուծելու»՝ նա դիմում է տարբեր ապօրինությունների: Մասնավորապես, ամբաստանյալից կամ նրա հարազատներից տեղեկանալով, որ նրանք փաստաբանին վարձատրել են, հորդորում է նրանց, որպեսզի վարձը ետ պահանջեն: Թե ինչ նպատակով, կարծում եմ՝ հասկանալի է և մեկնաբանության կարիք չկա:

Հարց է ծագում. ի՞նչ իրավունքով ու նպատակով է փաստաբանի ծառայությունների համար վճարած անձից դատավորը գրավոր դիմում վերցնում այդ վճարի մասին, իսկ երբ այդ անձը զգում է իր կողմից գրված դիմումի անհեթեթությունը և ետ է պահանջում իր գրած դիմումը, դատավորը հայտնում է, որ իբր թե նրա դիմումն ուղարկել է զինվորական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանին: Թե զինվորական դատախազն ինչ կապ ունի փաստաբանի գործունեության հետ՝ անհասկանալի է: Եւ կամ մի՞թե դատավորը չգիտի, որ փաստաբանի  աշխատանքը վճարովի է, և որ փաստաբանը կոչված է օգնելու իր պաշտպանյալին, պաշտպանելու նրա շահերը: Հիշյալ դատավորի տրամաբանությամբ առաջնորդվելու դեպքում պիտի վերացնել փաստաբանական ինստիտուտն ընդհանրապես:

Թե չէ զավեշտ է ստացվում. դատավորը իրավաբանությունից քիչ բան հասկացող ժամկետային զինծառայողներից դիմում է վերցնում առ այն, որ նրանք, իբր, «կարող են իրենց իրավունքներն ու շահերը պաշտպանել ու այդ պատճառով հրաժարվում են փաստաբանի ծառայությունից», և այդ դիմումների հիման վրա նրանց գործերը քննում է առանց փաստաբանի, ում մասնակցությունը նման կատեգորիայի անձանց համար պարտադիր է:

Նման բազմաթիվ օրինակներ կան այդ շահամոլի գործունեության մեջ:

Ինչ վերաբերում է արդեն իսկ նախապես նշանակված գործերի դատաքննությանը, ապա դրանք սկսում է նշանակված օրից շուտ կամ ուշ: Հիշյալ դատավորի կողմից դատավարական և էթիկայի նորմերի խախտումները բազմաթիվ են:

Պարոն նախարար, Դուք բարեփոխումների ծրագիր եք իրականացնում, որը ողջունելի է, բայց, կարծում եմ, դրա իրականացումը պետք է սկսել կադրերից: Այդ դժվարին գործում հաջողություն եմ ցանկանում Ձեզ: Ակնկալում եմ ձեր արդարացի մոտեցումը:

Հարգանքներով՝ Երվանդ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, փաստաբան

արձագանք
ՈՒՐՎԱԿԱՆԻ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
կամ՝  ովքեր են ժողովրդավարության տեսանելի թշնամիները

Քաղաքի վերևի օղակաձև այգում տաք օրերին սովորաբար հավաքվում են տարեց մարդիկ ու զրուցում աշխարհի «բաներից», դեսից-դենից, գանգատվում իրենց նյութական ծանր վիճակից: Օրերս, երբ անցնում էի նրանց մոտով, վաղածանոթի իրավունքով բարևեցի ու անցնում էի, բայց ինձ հետ պահեցին: Նստածներից մեկն ինձ տեղ տվեց իր կողքին և մտերմիկ ձայնով ասաց.

– Մենք Ձեզ ճանաչում ենք դեռևս խորհրդային տարիներից: Գիտենք նաև, թե ինչպիսի բռնադատ կազմակերպեցին ձեր նկատմամբ: Այն էլ գիտենք, թե հանրապետության դատախազը ինչպիսի համառությամբ է փակում ձեզ իրավաբանական արդարացում տալու ճանապարհը, և թե ինչպես արհամարհվեց հանրապետության ճանաչված լրագրողների պահանջը՝ ձեր քրեական գործը վերաքննության ներկայացնելու համար: Էլ չենք խոսում համալսարանի կոլեկտիվի բազմաթիվ խնդրանք-պահանջների մասին, ինչպես նաև այն մասին, որ մեր՝ վետերաններիս նամակն՝ ուղղված դատախազին, արժանացավ նույն ճակատագրին: Բայց դրա մասին չէ, որ հիմա ցանկացանք զրուցել Ձեզ հետ: Այդ հարցերը, համոզված ենք, մի օր ջրի երես դուրս կգան, և արդարությունը Ձեր նկատմամբ հաղթանակ կտոնի: Մեզ այժմ հետաքրքրում է, թե ընթերցե՞լ եք «Դեմո» թերթի այս հոդվածը, որտեղ ճանաչված լրագրող Գեղամ Բաղդասարյանը հորդորում է չվախենալ ճշմարտությունն ասելուց:

Ես հոդվածն իսկույն աչքի անցկացրի և հայտնեցի հեղինակի հետ համամիտ լինելս, նաև ասացի, որ իրոք համարձակ խոսք է ասվում և ողջունելի է նման մտածողությունը: Հավաքվածների խմբում աշխույժ ասուլիս ու քննարկում ծավալվեց՝ հոդվածի մտքերի շուրջը:

Խմբից մեկը հայտնեց, որ ռիսկի դիմելը իր մեջ անկասկած վտանգ է պարունակում, բայց լռելն ավելի վտանգավոր է: Զրույցին միացած մեկ ուրիշը, ընդհատելով մյուսներին, էլ չդիմացավ.

– Իմ կարծիքով, քանի դեռ մենք ապրում ենք օլիգարխիկ պետության մեջ, որտեղ օրենքը ծառայում է մի խումբ մարդկանց՝ նստած իշխանության գլխին, ազատ խոսքի ճանապարհը փակ է մնալու մարդկանց համար:

– Հիմա ես ձեզ մի բան ասեմ,- զրույցին խառնվեց մեկ ուրիշը: – Եթե ես ասեմ, թե ինչ միջոցներով են վեր բարձրանում այս կամ այն պաշտոնյայի շքեղ ապարանքները՝ միջնադարյան դղյակներին հատուկ բարձր պարիսպներով, և անուններ տամ, ապա ինձ կկանչեն մի մութ անկյուն, մի քանի «չափալախ» կտան և կասեն՝ «քեզ ո՞վ է թույլ տվել նման բաներ տեսնել և ասել»:

– Որ էդքանով պրծնես՝ լավ է,- ծաղրեց մեկ ուրիշը և ավելացրեց. – Քանի այս երկրում չի ապահովված անձի անվտանգությունը, չես կարող անուններ տալ: Մի քանի տարի առաջ չէ՞ր, որ պաշտոնյաներից մեկին հարցրին, թե ինչ միջոցներով է ապարանքներն ու խանութները կառուցում, նա արհամարհանքով պատասխանեց՝ «շինանյութով»:

– Չէ°, էսպես ապրել չի լինի,- կտրուկ մեջ մտավ մեկ ուրիշը,- կարծում եմ՝ կգա ժամանակը, որ նման պաշտոնյաները պատասխան կտան: Իսկ պատասխան պետք է տան ժողովրդին: Ժողովուրդը տեսնում է այդ ամենը:

– Է¯, որ տեսնում է՝ ի՞նչ,- ախ քաշեց մեկ ուրիշը:

– Այդ քաղաքականության շնորհիվ, փաստորեն, փոս է փորվում պետության և ժողովրդի արանքում, որի մեջ թաղվում է նաև խոսքի ազատությունը՝ ժողովրդավարության մյուս արժեքների հետ, – հարցը հնարավորինս գիտականացրեց երկարամյա մի ուսուցիչ: – Իրականում մի նոր որակի կարգեր են ստեղծվել մեզ մոտ, որ ես կանվանեի «դեմոկրատական միապետություն»:

Շուրջը ծիծաղ պոռթկաց:

– Արժանապատվությունից զրկված մարդն ամոթ է զգում իր ապրելակերպի համար,- շարունակեց թոշակառու ուսուցիչը,- քանի որ անտեսանելի շղթաներով նա փաթաթվել է մեզ: Փշրելով համայնավարության զորացուցիչ սեղմակը՝ անսպասելի կերպով հայտնվեցինք նոր սեղմակի մեջ: Ի չիք դարձան մեր սպասելիքներն ու երազանքները:

Հուսահատությունից և անպատասխան հարցերի հեղեղի ճնշումից ընկճված և դառնացած խումբը մի պահ լռեց ու ընկավ տանջող մտորումների մեջ:

«Ախր ինչո՞ւ, ինչո՞ւ պետք է այսպես լիներ… Չէ՞ որ մենք սրան չէինք սպասում…»

Իսկ քիչ այն կողմ հոգեթով երաժշտություն էր ծորում: Բայց այն, ցավոք, չի ուտվում: Ստամոքսում և աղիքներում քաղցը շան նման ոռնում է… Դեմը՝ աղբակույտում, լղարած կողերով շնիկը դունչը խրել էր աղբի մեջ ու հայտնաբերած ոսկորը ախորժակով խժռում էր՝ չորս կողմը վախեցած նայելով՝ չլինի ոսկորը խլեն: Շան կողքին ցնցոտիներով մեկը՝ ուրվականի նման, ցելոֆանե տոպրակի մեջ մտցնում էր ինչ-որ թափոններ: Շնիկի և «ուրվականի» հայացքները մի պահ հանդիպեցին՝. «Է¯հ, մենք մի օրի ենք, եղբայր, բայց ես ուտելիք չգտա»:

Քաղցը շան նման ոռնալ սկսեց ուրվական-մարդու գանգի գմբեթում: Իսկ շունը շարունակում էր կրթկրթոցով խժռել ոսկորը: «Ուրվականը» մտապատկերեց հարուստ սեղան՝ լիքը իրեն ծանոթ և անծանոթ ուտելիքներով: Բայց ոչինչ չէր ուտում դրանցից, դրանք անհասանելի են իրեն, ինքը միայն հաց կուզեր, թեկուզև՝ սև, չոր հաց:

Իսկ ահա մտապատկերված սեղանից՝ շուրջը նստած փքված փորերով ու կարմրած աչքերով մարդիկ անընդմեջ բերանի խոռոչ էին նետում բազմաթիվ ուտելիքներ: Նրանք անընդհատ պայքարում են չաղացման դեմ: «Ա°խ, այդ անտեր ախորժակը մեզ գերեզման կիջեցնի մի օր»՝ գանգատվում են արհեստավարժ ուտողները:

– Բայց ո՞վ է աղքատների ու հարուստների ուտելու բնական պահանջի միջև այդպիսի հաստ պատ քաշե¯լ,- մտածեց ուրվականը: – Այն էլ այնպիսի պատ, որի վրայով թռչելն անհնար է: Ինչպիսի¯ հաստ, բարձր պատեր: Այդ պատերի «կուբիկներից» կարելի է բազմաթիվ բնակարաններ սարքել, իսկ իմը մի խուց է՝ առանց լույսի ու ջերմության: Իսկ երկհարկ և եռահարկ դղյակներում այնքան շքեղ կահավորված սենյակներ կան, որ անծանոթ մարդը կարող է խճճվել: Տեսնես ոնց են քնում այդ փափուկ բազմոցներին: Իսկ ես հարյուր անգամ շուռ ու մուռ եմ գալիս պատերազմից մնացած իմ միակ շինելի տակ:

Ո՞վ է ստեղծել այս այլանդակ կյանքը, ե՞րբ պետք է իջնի ողբերգության այս վարագույրը: Մտորումները պաշարել էին ուրվականին, իսկ քիչ այն կողմ՝ հրապարակում, թնդում էր երաժշտությունը: Տեսնես երաժշտությունը համ ունի՞, մտածեց ուրվականն ու ինքն էլ ծիծաղեց իր մտքի վրա: Բայց ծիծաղը երկար չտևեց, գանգի գմբեթում նոր թափով սկսեց ոռնալ քաղցի շունը:

Որպես վերջաբան: Աշխարհս ծուռ է կառուցված, իսկ հայելին էլ՝ եթե այդ ծուռը ցույց տա, կարող են փշրել: Ուրեմն՝ ո՞րն է ելքը: Հրեն ուրվականն ու շունը ինչ-որ բան են որոնում: Գուցե նրա՞նք գտնեն:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

ԻՐԱՎ, ԱՍՏԾՈՒՑ ՊԵՏՔ Է ՎԱԽԵՆԱԼ, ՊԱՐՈՆ ԻՇԽԱՆԱՎՈՐՆԵՐ

«Դեմո»-ն ցավոտ հարցեր է շոշափում և վախը հաղթահարելու կոչ անում: «Վախեցեք միայն Աստծուց»,- հիշեցնում է նրա հարգարժան խմբագիր Գեղամ Բաղդասարյանը: «Դեմո»-ն հիրավի բացում է ժողովրդի աչքերը: Տարեկան քանի հարյուր մարդ է հիասթափված հեռանում մեր անկախ հայրենիքից, որի արժանավոր որդիները չոր քար են կրծում այսօր, գործազուրկ են ու մատնված անուշադրության: Մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցեցի ԱրՊՀ-ի դասախոս Ռուզաննա Մանգասարյանի «Անցման արդի փուլի սոցիալական խնդիրներն Արցախում» հոդվածը, ուր վիճակագրական ցավահարույց տվյալներ կան. «ԼՂՀ կառավարության կողմից հիմնական կենսաթոշակի չափը 2004թ. հունվարի 1-ից սահմանվել է 3000 դրամ… ԼՂՀ-ում նվազել է կենսաթոշակառուների թիվը… Դա պայմանավորված է հիմնականում կենսաթոշակառուների շրջանում բարձր մահացությամբ, նախակենսաթոշակային տարիքի անձանց արտագաղթով…»: Ընթերցում ես, և սիրտդ սեղմվում է ցավից: Փաստորեն, կենսաթոշակառուները մատնվել են սովի: Այրող, արդարացի բողոքի ճիչ է հայրենական պատերազմի 2-րդ կարգի հաշմանդամ, կենսաթոշակառու Նիկոլայ Ջավադյանի «Հարցեր, որոնց լուծմանն սպասում է ժողովուրդը» հոդվածը, որտեղ հեղինակը միանգամայն ճիշտ հարցադրումներ է անում:

Իսկապես, ինչպե՞ս ապրի կենսաթոշակառուն 3, 5, թեկուզ՝ 15 հազար դրամ թոշակով: Օր ծերության մարդկանց մատնել սովի, թողնել անօգնական վիճակում՝ բարոյական չէ, մեղմ ասած: Իրավ, պիտի Աստծուց վախենալ, պարոն իշխանավորներ: Մի՞թե բարոյական է ստորագրել 250-300 հազար դրամ աշխատավարձի դիմաց, հանգիստ խղճով վայելել այն, երբ շուրջբոլոր համակ սովյալներ են, մուրացկաններ, թերսնումից տառապող կենսաթոշակառուներ:

Ի՞նչ տրամաբանությամբ է 5, 7, 10 հազար դրամը անվանվում կենսաթոշակ. «կենս»-ը նշանակում է կյանք, այսինքն՝ դրամ, որ տրվում է կյանքի համար անհրաժեշտ կարիքները հոգալու համար: Ավելի շատ հարմար է ողորմաթոշակ կամ ծաղրաթոշակ համարել դա, քանի որ թեկուզ 10-15 հազար դրամով հնարավոր չէ գոյատևել 1 ամիս, և բարձր մահացությունը կենսաթոշակառուների շրջանում այս չնչին գրոշների պատճառով է հիմնականում… Մանավանդ, որ բուժման հնարավորություն ևս չունեն:

Իսկ ուսուցիչներին պարզապես ձեռ առան: Իրականում միայն իշխանավորների աշխատավարձերը բարձրացան: Այն ծանր մտավոր աշխատանքը, որ կատարում ենք մենք՝ ուսուցիչներս, պատկերացնելու համար առնվազն խոհուն և դաստիարակված պետք է լինե¯լ, նաև հասկանալ է պետք, որ նյութապաշտության ախտով վարակված արդի սերնդի հետ չափազանց դժվար է աշխատել: Ամեն ինչ փողով չափող ընտանիքի երեխային հոգևոր լույսին հաղորդակից դարձնելը գերմարդկային ջանքեր է պահանջում: Իսկ ինչպե՞ս է գնահատվում մեր աշխատանքը…

Ստեփանակերտի թիվ 1 դպրոցի մանկավարժական կոլեկտիվի բողոքի ճիչը բոլորինս է, բոլոր ուսուցիչներն են լցված արդար ցասումով, սակայն բոլորը չէ, որ արձագանքեցին, պատճառը պարզ է. շատերի մեջ նստած է նա՝ վախը, և անթույլատրելին՝ ստրկամտությունը, որոնց պիտի ասենք՝ ոչ և վախենանք Աստծուց միայն, վախենանք անհարկի վախենալուց և հանցավոր լռությունից, վախենանք սահման չճանաչող, ժողովրդաուրաց այսքան անիրավությունները տեսնելուց ու լռելուց, այսքան սովյալների, անօթևան մնացած գաղթական-հայրենադարձների դեմ աչք փակելուց և ամոթահար լինենք մեր իրավունքները պաշտպանել չկարողանալու համար…

Չլուծված քաղաքական հիմնախնդիր ունենք դեռ, և դա է մեր ոտն ու ձեռը կապում: Բայց չէ՞ որ այս իրավիճակի տրամաբանությամբ պիտի առաջնորդվեն նաև իշխանավորները՝ ընդամենը ժամանակավոր հրադադարի իրավիճակում գտնվող ժողովրդին ոչ թե անտեսել, այլ գլխից վեր պիտի պահել, քանզի երկիրը նա¯ է պահելու…

Անի ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ուսուցչուհի

ԱՌԱՋԻՆԸ ՄԵՆՔ ՊԻՏԻ ՄԵԶ ՃԱՆԱՉԵՆՔ

«Դեմոյի» 6-րդ համարում կարդալով Գեղամ Բաղդասարյանի «Ճանաչենք և հարգենք մեզ» հոդվածը՝ մեծ գոհունակություն ստացա: Հոդվածի բոլոր տողերը քաղված են ընթերցողների սրտերից: Իրոք, ուրիշները հակամարտության կամ բանակցությունների կողմ են համարում մեզ, թե ոչ, դա չէ կարևորը, կարևորն այն է, որ մենք մեզ ճանաչենք այդպիսին, առաջին հերթին մենք ճանաչենք ու հարգենք մեր պետությունը: Իսկ դրան հասնելու համար, իմ կարծիքով, Հայաս-տանի Հանրապետությունն առաջինը պիտի ճանաչի ԼՂՀ-ն՝ որպես հակամարտության կողմ, որպես կայացած Հայկական լիիրավ պետություն, դրանով իսկ թեթևացնելով իր միջազգային հոգսերը՝ ծնված հիմնախնդրից:

Ինչո՞ւ Ի. Ալիևը Կիպրոսի թուրքական պետությանը ճանաչելու փորձ է անում, իսկ Հայաստանը ԼՂՀ-ի հանդեպ՝ ոչ: Ճշմարիտ է Ձեր դիտողությունը համաշխարհային հայկական կազմակերպության մոսկովյան հիմնադիր համագումարին ոչ սազական կարգավիճակով ԼՂՀ նախագահի մասնակցության առնչությամբ: Չէ՞ որ ասում ենք՝ ԼՂՀ հաղթանակը արդյունք է ամբողջ աշխարհի հայության ջանքի, այդ ամբողջ հայության համագումարին ինչո՞ւ չպիտի մեր նախագահն ունենա իր պատվարժան տեղն ու դերը:

Այն, որ առաջինը մենք պիտի մեզ ճանաչենք որպես պետություն և հարգենք, համամիտ եմ այդ անառարկելի ճշմարտությանը: Բայց որ մեր փայլուն հաղթանակի արդյունքում երիցս մեծացած ԼՂՀ-ում երիցս վատացել է կյանքի մակարդակը՝ սա էլ է փաստ: Հետաքրքիր է, այդ մասին ի՞նչ են մտածում մեր վերևներում, այդ ինչպե՞ս է, որ պաշտոնավորներին չեն կարողանում տեղավորել կառավարական շենքում (չտեսնված ու չլսված բարձր աշխատավարձերով, արտասահմանյան մակնիշի ծառայողական ավտոմեքենաներով և այլն):

Ինչո՞ւ այդպիսի վերաբերմունքով ժողովրդի մոտ հակակրանք են ստեղծում: Արդյոք, դա՞ չէ պատճառը, որ մեր նախագահները միատարր հայ բնակչության շրջապատում՝ հարազատ ժողովրդի մեջ ման են գալիս թիկնապահներով:

Ինձ համար անհասկանալի և վիրավորական է, որ մեր նախագահին չեմ կարող մոտենալ, սրտանց բարևել և որպես զոհվածի ծնող փոխանակել գոնե երկու խոսք՝ ծնված մեր ներկայի և ապագայի մասին: Մի՞թե կարելի է հանրապետության ողջ բնակչության բարոյականությունը չափել մահափորձի մասնակից 3 մարդով:

Ես համոզված եմ ԼՂՀ պայծառ ապագայում, քանի որ մեր ժողովուրդն ունի այն խելոք մարդը, որը լուսավորելու է մեր գալիքի բոլոր ճանապարհները՝ որքան էլ խոչընդոտեն մեր հակառակորդները:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

——————————————————————————————

հայրենական
ՀԱԴՐՈՒԹՆ՝ ԻՆՉՊԵՍ ՏԵՍԱՆՔ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ՌԵՊՈՐՏԱԺ

Ինչպիսի՞ն է Հադրութն այսօր, ինչպե՞ս է ապրում Հադրութի երիտասարդությունը, ինչպե՞ս է ընթանում մշակութային կյանքը: Հադրութ կատարած մեր այցի ժամանակ փորձեցինք պարզել այդ: Հադրութի շրջվարչակազմի տրամադրած տվյալներով՝ այս տարի առարկայական օլիմպիադաների հանրապետական փուլին մասնակցել են նաև շրջանի հանրակրթական դպրոցների բարձր դասարանների 15 աշակերտներ, որոնցից երկուսը պարգևատրվել են առաջին կարգի մեդալներով:

Եռատոնին նվիրված ստեղծագործական շարադրությունների հանրապետական փուլին Հադրութից մասնակցել են 13 հոգի, որոնցից լավագույնները պարգևատրվել են ԿՄՍ պատվոգրերով:

Հադրութի «Դիզակ» թերթը բավականին հարուստ կենսագրություն ունի: Ինչպես նշում է խմբագիր Յուրի Մադունցը՝ շուտով նշվելու է թերթի 70-ամյակը, որը նախկին 5000 օրինակ տպաքանակի փոխարեն այսօր տպագրվում է հազիվ 500 օրինակով: Պատճառն, ըստ խմբագրի, ֆինանսների բացակայությունն է, նաև այն, որ շրջանի գյուղերը թերթը ստանալու հնարավորություն չունեն: Թերթի խմբագրությունում ծանոթացանք նաև խմբագրի տեղակալ Արփինեի հետ: «Երբ 94 թվականից հետո  հին աշխատակիցները լքեցին թերթը, խմբագրություն եկավ Արփին, և 10 տարի է, ինչ աշխատում է այստեղ: Նա իր հետ բերեց նաև այլ երիտասարդ աղջիկների, որոնցից մնաց միայն մեկը, և ահա այս երկուսի շնորհիվ է այսօր լույս տեսնում թերթը»,- ասում է խմբագիրը:

Իսկ մեր էքսկուրսը շարունակվում է, և հաջորդ կանգառը Հադրութի մանկական երաժշտական դպրոցն է, որն արդեն 33 տարի է, ինչ գործում է, իսկ դպրոցի երգչախումբն էլ մասնակցել է հանրապետական տարբեր փառատոների: Դասատուները հիմնականում երիտասարդ են, երիտասարդ է նաև դպրոցի տնօրենը:

Հադրութում գործում է նաև մանկապատանեկան ստեղծագործության կենտրոն, որտեղ կան հմուտ ձեռքերի, ասմունքի և պատանի նկարիչների խմբակներ:

Հադրութի մանկապատանեկան մարզադպրոցն ունի 14 խմբակ՝ 220 սաներով, որոնք պարապում են բռնցքամարտ, ըմբշամարտ, սեղանի թենիս, բասկետբոլ, վոլեյբոլ: Այս դահլիճում մարզվում են երիտասարդ բռնցքամարտիկները, ցուրտ եղանակների դեպքում էլ՝ նաև վոլեյբոլիստները: Տնօրեն Գեղամ Բարեյանը պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ է: Ծննդով Երևանից է, կինը՝ Հադրութից: Պատերազմի տարիներին եկել է Արցախ, որտեղ էլ մնացել է առայսօր: Թոշակի անցնելուց հետո ստանձնել է մարզադպրոցի տնօրենի պաշտոնը: Դպրոցի սաները մասնակցում են հանրապետության մարզական կյանքին. հատկապես աչքի է ընկնում բազմամարտի թիմը, որը հանրապետական առաջնություններից մեկում գրավել է առաջին տեղը:

Մեկ տարի է, ինչ Հադրութում գործում է ՀՅԴ Հադրութի «Դիզակ» կոմիտեին կից երիտպատանեկան միությունը: Այն ունի 14 անդամ: Մեզ ասացին նաև, որ Հադրութում գործում է երիտասարդ կոմունիստների միությունը: Այլ երիտասարդական միություններ Հադրութում պարզապես չկան:

Մեկ տարի առաջ Հադրութը մուտք գործեց համաշխարհային ինտերնետային ցանց: Իսկ ինտերնետ-սրճարանը, աշխատակցուհու խոսքերով, մեծ հանրաճանաչություն է վայելում բնակիչների մոտ. ինտերնետից օգտվում են ինչպես պատանիներ ու երիտասարդներ, այնպես էլ տարիքային բարձր խմբի ներկայացուցիչներ:

Երբ այցելության ժամանակ երիտասարդներից հարցնում էինք նրանց մշակութային և հասարակական կյանքի մասին, բոլորն առաջին հերթին նշում էին Հադրութի հանրահայտ դիսկոտեկը: Պարզվում է՝ հադրութցիների համար այն պարզապես պարասրահ չէ. այստեղ են գալիս ոչ միայն  երիտասարդ զույգեր, այլ նաև ամբողջ ընտանիքով: Դիսկոտեկը կոչվում է «Արմատ»: Ճիշտն ասած, անունը սկզբից տարակուսանքի մեջ գցեց մեզ, սակայն մեզ բացատրեցին, որ դեռևս 70-ական թվականներին մշակույթի շրջանային նախկին տան բակում կոմերիտմիությունը, մշակույթի տան հետ միասին, կազմակերպում էր հանգստի երեկոներ: 80-ական թվականներին մշակույթի շրջանային տան նախկին տնօրեն Էրիկ Աբրահամյանն ու դիսկո-օպերատոր (ինչպես մենք ենք ասում՝ DJ) Շահեն Ստեփանյանը (երկուսն էլ՝ զոհված ազատամարտիկներ) կազմակերպում են դիսկոտեկ, որն անվանում են «Արմատ», որպես ապացույցն այն բանի, որ դիսկոտեկը Հադրութում «հին» արմատներ ունի: Դիսկոտեկն իր գոյության ընթացքում դադարել է գործել միայն 92թ.՝ 93-ից վերսկսելով իր գործունեությունը: Երիտասարդների խոսքերով՝ դիսկոտեկ պարելու են գալիս նույնիսկ Ստեփանակերտից:

Վահան Միրզոյանը մասնագիտությամբ շինարար է, սակայն զբաղվում է նաև նկարչությամբ: Սիրում է հիմնականում բնանկարներ նկարել, նախընտրում է յուղաներկը: Նկարները աչքի են ընկնում  լուսառատությամբ ու գունագեղությամբ՝ ի տարբերություն հեղինակի, որն ավելի համեստ տպավորություն է թողնում:

Այս ցուցանակի, ինչպես և սրճարանի, հեղինակն ու տերը երիտասարդ նկարիչ Սամվելն է, որին մեր այցելությունից առաջ զորակոչել էին բանակ: Թեև նկարչին տեսնել չհաջողվեց, այնուամենայնիվ, չկարողացանք անտարբեր անցնել հին շենքի վրայից «ճչացող» այս ցուցանակի կողքով, որը մեզ մոտ այն տպավորությունը ստեղծեց, որ Հադրութը ծայրահեղությունների քաղաք է:

Արթուր Մկրտչյանի անունը կրող երկրագիտական թանգարանն այդ օրը մարդաշատ էր: Բացի սովորական այցելուներից, թանգարանում նաև հյուրեր կային՝ բոլորն էլ հավաքված էին դահլիճում, ինչը մեզ թույլ տվեց մեկուսի վայելել թանգարանի աուրան: Մեզ թույլ տվեցին ոչ միայն դիտել, այլև «շոշափել» ցուցադրանքը: Այս հարսանեկան զգեստը հարյուր տարուց ավելի պատմություն ունի: Եթե չհաշվենք ժամանակի «շնչից» շագանակագույն դարձած կտորի գույնն ու փոշին, այն բավականին լավ վիճակում է պահպանվել, իսկ նուրբ ձեռագործի հանդեպ ժամանակը պարզապես անզոր էր: Թանգարանի աշխատակցուհին մեզ ցույց տվեց նաև, թե ինչպես էին նախկինում «խնոցի հարում»: Իսկ իմ այն հարցին, թե ինչպե՞ս էին նախկինում այդ փայտերից գլուխ հանում տիկինները, աշխատակցուհին պատասխանեց, որ նախկինում փայտերն այլ կերպ էին դնում, ինչի շնորհիվ էլ խնոցին ազատ շարժվում էր աջ ու ձախ:

Մեր «էլ որտե՞ղ կարելի է գնալ» հարցին ի պատասխան՝ խորհուրդ տվեցին այցելել Հադրութի եկեղեցին: Ճիշտն ասած, մենք եկեղեցու դռները փակ գտանք, սակայն նույնիսկ բակում տիրող յուրահատուկ անդորրն ու խաղաղությունը անդադար հուշում էին՝ մենք գտնվում ենք Աստծո տանը:

Գեղեցիկ է հին Հադրութը, հնակառույց տները իրենց յուրահատուկ հմայքն ու գրավչությունն ունեն, և այդ ամենի հետ էլ, սկզբում անսովոր, իսկ հետո արդեն հաճելի, բոլոր կողմերից լսվող հադրության բարբառը: Մի խոսքով, այդ յուրահատուկ կոլորիտը՝ քաղաքի և գյուղի սինթեզը, նաև մեր դիտարկած ծայրահեղությունները մի արտասովոր հմայք են տալիս հին ու նոր Հադրութին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

РАЙ ПО-АРМЯНСКИ

В араратской долине на фоне легендарной горы реализуется амбициозный проект по привлечению на историческую родину армянской диаспоры. 

На окраине Еревана, где открывается живописный вид на Арарат, строится поселок, в котором богатые и власть имущие обретут новый рай.

Первое поселение закрытого типа на Южном Кавказе, “Ваакни” представляет собой симбиоз армянского пейзажа с западными стандартами жизни. Здесь – всего в трех километрах от армянской столицы – один за другим возводятся добротные, западного образца дома, имеющие предложить своим будущим хозяевам все мыслимые удобства.

Расположенный в араратской долине, “Ваакни” занимает площадь в 160 гектаров. Красивые дома, ухоженный газон, вид на легендарную гору – за всем этим стоит идея американского миллионера армянского происхождения Ваака Овнаняна, владельца строительной компании “Овнанян Лтд”.

“Когда Армения получила независимость, первое, о чем я подумал, это приехать сюда и построить здесь город для армян из диаспоры, – говорит Овнанян. – Идея в том, чтобы создать им все условия для возвращения на историческую родину”.

На вопрос о том, что этот поселок значит для него самого – бизнес, желание заработать деньги или стремление к осуществлению своей заветной мечты, Овнанян ответил: “Все понемногу. Конечно, во-первых – это бизнес, но я всегда смотрел на него, как на отличную возможность для создания рабочих мест в стране. Моим главным стремлением всегда было помогать людям”.

“Кроме всего прочего, – добавляет он, – привлечение в Армению деловых людей из-за рубежа на постоянное жительство есть прямое капиталовложение в экономику республики”.

Проект поселка, строительство которого началось в прошлом году, рассчитан более чем на 500 домов. Общая сумма проекта компанией “Овнанян Лтд” оценивается в 25 миллионов долларов, из которых пять уже инвестированы на возведение инфраструктуры будущего города. О том, когда будет завершено строительство, пока неизвестно.

“Конечно, существует некая изоляция от остального общества, большая разница в уровне жизни внутри и вне поселка”, – говорит исполнительный директор “Овнанян Лтд” Карекин Одабашьян.- Но “Ваакни” – это воплощение стиля жизни, отличного от других. Я не согласен с мнением, что это – классовое отличие. Наши дома доступны для всех, мы продаем их по обычным для Армении ценам. Во всяком случае, они сопоставимы с ценами на квартиры в элитных районах в центре Еревана. Но я всегда говорю, что компания “Овнанян Лтд” строит не просто дома, а образ жизни”.

“Образ жизни” от “Овнанян Лтд” в действительности недоступен большинству армян, которым, учитывая средний размер их зарплаты, пришлось бы много жизней потратить на то, чтобы заработать сумму, достаточную для покупки какого-нибудь из домов в “Ваакни”.

Те, кто слышали о поселке, чаще всего отзываются о нем, как о месте, где живут “крутые”. “Каждый раз, проезжая мимо “Ваакни”, я смотрю на эти большие дома, и мне становится обидно. Мне кажется, что там живут другие люди”, – говорит Сурен Микоян, работающий водителем такси.

Среди “других людей”, владеющих домами в поселке, есть и граждане Армении. Сегодня уже 20 домов имеют своих владельцев. Это представители армянской диаспоры из Франции, Канады, России, Швейцарии и Англии.

Большая часть жителей поселка – бизнесмены. Подобный, высокий ранг жителей “Ваакни” требует соответствующего уровня безопасности, которую обеспечивает круглосуточная охрана на въезде в поселок.

“Безопасность – это одна из причин, по которой я решил сюда переехать”, – сказал IWPR один из жителей поселка, гражданин Канады, который не пожелал назвать своего имени. – “В Канаде я не мог с легким сердцем выпускать своих маленьких детей на улицу. Здесь таких проблем нет. Армения – идеальное место для воспитания детей. Здесь есть системы безопасности, но их не видно”.

Опасаясь за свою сохранность, некоторые жители предпринимают дополнительные меры безопасности. Так, вокруг некоторых домов по просьбе их жильцов, запрещены фото и видеосъемка.

Помимо жилых домов, на территории города строятся торговый центр, поликлиника, международная школа, и большой спортивный комплекс. Уже действует площадка для мини-гольфа. В ближайшем будущем будет открыт большой гольф, состоящий из 9 полей. Это единственный гольф-клуб на Южном Кавказе.

На вопрос о том, приживется ли на Кавказе новая игра, будут ли армяне играть в гольф, Ваак Овнанян говорит, что “гольф – это болезнь, заразная болезнь. Это спорт, в который ты играешь сам с собой. Здесь только ты, твой мяч и твоя клюшка. Это как творить картину”.

Хотя образы, навеваемые игрой, едва ли прекрасней живой, с изображением Арарата картины, предстающей взору развлекающейся на гольф-площадке элиты…

Алан ЦХУРБАЕВ (Северная Осетия)
Сергиу ПЕРДЖУ (Молдова)
выпускники факультета журналистики Кавказского института СМИ, Ереван

АРМЯНО-ГРУЗИНСКАЯ ЯРМАРКА ТЕРЯЕТ СВОЕ ЗНАЧЕНИЕ

Некогда крупнейший на Южном Кавказе оптовый рынок начал приходить в упадок, что уже сказывается на характере торговли между Арменией и Грузией.

Две приграничные ярмарки – грузинскую в местечке Садахло и армянскую в Баграташени – разделяет лишь мост через небольшую реку. По обеим сторонам моста – пограничники.

Прошлым летом в это же время здесь было не пробиться, многочасовые очереди были местной нормой жизни. Сейчас по мосту в обе стороны движутся одиночные пешеходы с громадными целлофановыми пакетами, в которых овощи и фрукты, тяжелыми сумками, иногда – с тачками, груженными мешками с провизией. Автотранспорт, по договоренности сторон, пересекает грузино-армянскую границу через другой контрольный пункт, на центральной автотрассе Тбилиси-Ереван.

Еще удивительнее выглядит ярмарка Садахло. Когда-то здесь располагался самый оживленный рынок во всем регионе. Как магнит, притягивал он грузин, но больше армян и азербайджанцев, которые торговали здесь самыми разнообразными товарами. Сегодня огромная территория рынка поражает количеством пустых лотков – заполнена лишь треть из них, поближе к мосту.

Как говорят продавцы и таможенники, это – результат усилившейся в Грузии в последние месяцы борьбы с контрабандой. Кампания по установлению строгого контроля за ввозимым и вывозимым товаром на всех приграничных стихийных рынках была декларирована революционным президентом Грузии Михаилом Саакашвили в качестве приоритета новой экономической политики государства еще в январе этого года. Реально таможенный контроль был усилен сотрудниками службы по борьбе с криминалом таможенного департамента и финансовой полиции к апрелю-маю.

“Ярмарку в Садахло нужно либо закрыть, либо окончательно узаконить, – считает заместитель директора департамента международных экономических отношений и внешней торговли министерства экономики Грузии Вилен Алавидзе. – Второе, конечно, лучше – и с точки зрения занятости местного населения, и для развития экономических взаимосвязей Грузии и Армении”.

Как сказал IWPR Алавидзе, грузинский бюджет недополучает солидные суммы в виде налогов, поскольку платит только расположенный на территории рынка торговый центр “Садахло”, а так называемые “челноки” – нет.

Несколько лет назад маршрут Ереван-Садахло, по которому стабильно ходят микроавтобусы, был для Армении в полной мере “дорогой жизни”. Отсюда в республику, чьи границы с Азербайджаном и Турцией закрыты из-за конфликта вокруг Нагорного Карабаха, завозили все – от продуктов и стирально-моющих средств до бензина и одежды. Сейчас продовольствие в прежних количествах не ввозится, даже наоборот – в Грузию везут картофель, лук, капусту, рыбу, сигареты. Но одежда, бытовая техника из Турции в Армению поступают именно отсюда. Армяне в свою очередь поставляют на продажу товар из Ирана.

Июнь выдался очень дождливый, и вся ярмарка сейчас представляет собой раскисшее болото, по которому без резиновых сапог или калош просто не пройти. Хотя и не с тем размахом, как прежде, торговля продолжается. Здесь в ходу любые деньги – в Садахло и Баграташене торгуют на грузинские лари, армянские драмы, азербайджанские манаты, российские рубли и американские доллары. При этом торговцы очень хорошо осведомлены о последнем валютном курсе и производят пересчет из одной валюты в другую молниеносно, без всякого калькулятора.

В советское время Сабит был директором пекарни, говорит, что “жил как миллионер”. Но и потом, когда занялся торговлей, дела шли неплохо. “Мы с армянами дружим, торгуем. У меня друзья в Баграташене, мы про политику не говорим – времени нет, бизнесом заняты”, – говорит Сабит.

Этот своеобразный “честный контрабандный бизнес” к сегодняшнему дню сформировал четкую легальную систему поставщиков-продавцов и оброс настоящей инфраструктурой.

Взяток с торговцев здесь, по их словам, не берут. Но каждый прилавок стоит денег – от 10 до 20 долларов, а то и все 50 в день – в зависимости от места. Основная масса покупателей приезжают из Армении и Азербайджана. Практически все посреднические торговые операции ведут местные жители. Они установили своеобразные нормы поведения, по которым, например, здешние армяне работают с потребителем, приехавшим из Армении, а азербайджанцы – с приезжими со своей исторической родины.

Однако в последнее время поставки грузов в Армению все чаще осуществляются напрямую – посредством железной или автомобильной дороги, в обход оптового рынка.

“Ярмарка в Садахло перестает быть важной в сравнении с железнодорожным маршрутом Поти-Тбилиси-Ереван, – говорит ведущий армянский экономист, бывший глава департамента статистики Армении Эдуард Агаджанов. – На мой взгляд, если экономика продолжит развиваться такими темпами, торговле на границе и вовсе придет конец. А это в свою очередь блокирует приток в Армению теневого капитала, объем которого несколько лет назад в два раза превосходил все годовые поступления в бюджет страны”.

Чиновники по обе стороны границы говорят о необходимости легализовать торговлю, что, по их мнению, пойдет на пользу и Грузии, Армении.

Реально в самом большом проигрыше остаются торговцы из числа местных жителей – садахлинцев.

“Без ярмарки мы здесь с голоду умрем, – сказал IWPR Сабит, пятидесятилетний азербайджанец, уроженец Садахло. – Но вот армяне в последнее время стали меньше приезжать, а основная торговля – с ними. Грузин мало, в основном женщины из Тбилиси стоят – торгуют”.

А торгующий конфетами, привезенными из Тбилиси, житель Садахло Нияз Ахмедов говорит: “Более половины нашего села содержат семьи за счет торговли на этой ярмарке. Сейчас стало гораздо труднее, а ведь это для нас единственный источник дохода”…

Карине ТЕР-СААКЯН
независимый журналист, Ереван

Лела ИРЕМАШВИЛИ
корреспондент информационного агентства Black Sea Press, Тбилиси

КРИЗИС АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ОППОЗИЦИИ

Четыре оппозиционные партии Азербайджана “болеют”, лишенные возможности проводить митинги.

Жестоко подавленная после президентских выборов прошлого года, азербайджанская оппозиция и сегодня – по прошествии восьми месяцев после тех событий – пребывает в состоянии глубокого кризиса, без денег, без новых идей.

В Баку продолжается судебный процесс над семью политиками-оппозиционерами, обвиняемыми в организации массовых беспорядков 16 октября, когда полицией был насильственно разогнан митинг, участники которого требовали признания недействительными результатов президентских выборов, коими Ильхам Алиев был провозглашен президентом страны. В числе этих людей генсек Демократической партии Азербайджана (ДПА) Сардар Джалалоглу, а также члены партии “Мусават”, лидер которой – Иса Гамбар – на выборах в прошлом году был главным из оппонентов, противопоставивших свои кандидатуры Алиеву.

По данным представителя азербайджанского правозащитного центра Эльдара Зейналова, из 700 человек, арестованных в Баку во время октябрьских событий, 34 по-прежнему находятся в заключении.

Однако оппозиционные партии сегодня не в состоянии организовать даже пикет в поддержку своих соратников.

“С октября 2003 года мы более 15 раз обращались в мэрию Баку с просьбой санкционировать акцию протеста и неизменно получали отказ”, – сообщил в интервью IWPR один из лидеров ДПА Айдын Гулиев. Обоснования отказов мэрии стандартны: пикеты могут расцениваться как давление на суд, а результаты президентских выборов неоспоримы.

“Сегодня оппозиция оказалась в “разобранном” состоянии, – сказал в беседе с IWPR известный азербайджанский политолог Расим Мусабеков. – Практически лишенная законного права бороться за власть, она борется сегодня только за то, чтобы остаться оппозицией”.

Потерпевшая неудачу в парламентских выборах 2000 года, результаты которых, по мнению самих оппозиционеров, были фальсифицированы, на сегодняшний день оппозиция имеет крайне ограниченное присутствие в 125-местном законодательном органе.

По словам Мусабекова, финансовые возможности оппозиции “минимальны, медийных ресурсов практически нет – общий тираж трех оппозиционных газет не превышает 20 тысяч экземпляров, нет доступа и к электронным СМИ”.

Сами оппозиционеры заявляют, что власти оказывают на них сильное давление. “Это репрессии! – возмущается зампред оппозиционной партии Народного фронта Фуад Мустафаев. – В стране действует неофициальное чрезвычайное положение. Нам отказывают даже в проведении пикетов. Мы хотим честной политической конкуренции”.

Его коллега из партии “Мусават” Сульхаддин Акпер отмечает, что хотя “пик репрессий прошел, но прессинг на оппозиционеров, особенно в регионах страны, сохраняется”.

Однако власти и их сторонники в свою очередь утверждают, что в действительности оппозиция исчерпала себя.

Другие, напротив, верят, что позиции сил, оппонирующих президенту Ильхаму Алиеву, укрепятся уже к следующим парламентским выборам, назначенным на ноябрь текущего года.

“У оппозиции есть один очень серьезный ресурс – недовольство общества”, – говорит политолог Тогрул Джуварлы.

Между тем, положение, в котором на сегодняшний день оказалась оппозиция, могло бы быть еще более тяжелым, если бы не помощь и поддержка, оказываемые ей зарубежными посольствами и международными организациями – такими как Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе.

По словам руководителя пресс- службы Бакинского офиса ОБСЕ Улви Ахундли, на основе последнего отказа мэрии санкционировать митинг офис готовит обращение в администрацию президента Азербайджана и в мэрию Баку с целью разъяснить ситуацию вокруг вопроса о нарушении прав на свободу собраний.

Ильхам РЗАЕВ, завотделом политики газеты “Эхо”
Шахин АББАСОВ, заместитель главного редакторагазеты “Эхо”

———————————————————————

Поведение в конфликтах – лучший индикатор готовности стран Южного Кавказа стать частью Европы

С 1 по 3 июля в столице Болгарии Софии прошла вторая пленарная сессия Парламентской инициативы Южного Кавказа, организованная британской неправительственной организацией «ЛИНКС».  Работа проходила в двух форматах – в формате парламентариев, где участвовали парламентарии из Армении, Грузии и Азербайджана, а также в формате экспертов.  В последнем участвовали эксперты из Южного Кавказа и Европы.  В качестве эксперта Нагорный Карабах представлял автор этих строк. Проходили также совместные заседания парламентариев и экспертов в рамках круглого стола. Здесь обсуждались такие темы, как «Расширяющийся Европейский Союз и его взаимоотношения с Южным Кавказом», «Взаимоотношения ЕС – Южный Кавказ; за и против регионального подхода», «Конфликты на Южном Кавказе и их влияние на взаимоотношения ЕС – Южный Кавказ».

Проведение подобного рода мероприятий является прямым отражением того, что европейское сообщество постепенно активизирует свою деятельность в процессе урегулирования нагорно-карабахского конфликта. При этом конечной целью европейцев (и это неоднократно появлялось с средствах массовой информации) является интеграция Южного Кавказа в Европу. Но здесь у европейцев пока нет четкой программы и они столкнутся с серьезными трудностями на этом пути.  Это явно проявилось также и в Софии, особенно – в поведении азербайджанской делегации. Так, практически все азербайджанские представители выступали с ярых националистических, неконструктивных и клеветнических позиций. Они требовали прежде всего освобождения всех земель, возвращения беженцев, причем – только азербайджанских, и лишь потом рассмотрения вопроса статуса Нагорного Карабаха.

Но на этом азербайджанцы не успокоились.  Через несколько дней после завершения пленарной сессии Парламентской инициативы Южного Кавказа в азербайджанских средствах массовой информации появились материалы, в которых утверждалось, что принимавшие участие на данном мероприятии азербайджанские представители не знали о том, что в работе круглого стола принимает участие и представитель НКР. Азербайджанцы заявили: «Если бы мы узнали о том, что на заседании присутствует представитель Гукасяна, то сами выдворили бы его оттуда или покинули бы заседание». Член азербайджанской делегации, депутат от ПНФА Алимамед Нуриев даже заверил, что если участие представителя Карабаха подтвердится, то «ЛИНКС» обязана будет ответить за это».

В тот же самый день британская организация «ЛИНКС» выступила с официальным заявлением, в котором сказано следующее: «Что касается круглого стола, то все его участники выступали от своего личного имени и ни один из присутствующих не представлял власти Армении, Азербайджана или де-факто руководство Нагорного Карабаха.  Проведение неформальных круглых столов в контексте встреч международных организаций давно уже является традиционной практикой, которая содействует выработке идей по разного рода вопросам. В данном контексте эксперты могут представить идеи, которые не обязательно должны совпадать с позицией официальных делегаций, участвующих в работе Парламентской инициативы Южного Кавказа».

Вся эта история может показаться смешной и нелепой, но на самом деле подобные явления представляют собой серьезный вызов для европейского сообщества.  Дело в том, что интеграция подразумевает не только политическое или административное вовлечение Южного Кавказа в Европу, но и определенные ценностные рамки. Даже если в административном плане Южный Кавказ станет частью Европы, то должно пройти достаточно много времени, чтобы на духовном уровне этот регион стал органической частью европейской семьи. Здесь важно понимание философии и духа демократии. Без этого вопрос урегулирования конфликтов, и вообще, членства Южного Кавказа в Европе, становится весьма проблематичным. Вовлечение южнокавказских государств в Европу предполагает в первую очередь измение психологии. Другими словами, необходима психология восприятия чужого мнения, что отвечает принципам демократии и уважения прав человека, которые являются фундаментом европейской цивилизации. Только в этом случае возможно полноправное участие Южного Кавказа в европейских процессах.  В данном контексте Баку должен осознавать, что у Нагорного Карабаха есть право выбора, независимо от того, противоречит ли этот выбор интересам Азербайджана или нет. Ведь на сегодняшний день конфликты на Южном Кавказе являются для Европы своего рода лакмусовой бумагой или тестом на демократичность.  Поведение конфликтующих сторон на Южном Кавказе является самым лучшим индикатором готовности этих стран занять место в европейской семье.  Но судя по последним заявлениям азербайджанских парламентариев, Азербайджану до этого еще очень далеко.

Давид БАБАЯН
Преподаватель международного права Российско-армянской современной гуманитарной академии.

—————————————————————————————

Журналисты о журналистах 

Азербайджан 

Отстаивающий свободу средств массовой информации Комитет по защите журналистов приветствовал решение мэра Баку (Азербайджан) отозвать иск по уголовному делу о клевете в отношении журналиста Ирады Гусейновой, критиковавшей его администрацию. При этом  КЗЖ вновь призвал правительство Азербайджана “вообще отменить свой уголовный закон о клевете”.

Грузия/Южная Осетия 

В Южной Осетии  вышла в эфир первая телевизионная передача из серии “Мысль” на грузинском языке. Она вызвала большой резонанс среди грузинской аудитории. Решено, что передача будет выходить еженедельно и удовлетворит потребности грузинского населения Южной Осетии и прилегающих регионов Грузии в информации на родном языке.

 Армения/Турция

Представители армянской общины Турции обратились в Высший совет по телевидению и радиовещанию этой страны с требованием предоставить право транслирования теле- и радиопрограмм на армянском языке. Как известно, турецкие власти разрешили трансляцию теле- и радиопрограмм на курдском, ассирийском и лазском языках.

Армения

В армянской медицинской журналистике работают дилетанты – об этом свидетельствуют результаты социологического исследования.

7 армянских журналистов (23%) сообщили о том, что они никогда не используют компьютер в работе. 6 –  что никогда не пользовались Интернетом для поиска необходимой информации.

Грузия 

Основатель телекомпании “202”Важа Киладзе хочет перекупить “Рустави2”и спасти его от банкротства. Он согласен с мнением Саакашвили, что канал не должен прекращать свое существование. При этом Киладзе обещает, что формат “Рустави2”не изменится и все журналисты останутся там работать.

Армения

”Все электронные СМИ Армении подконтрольны властям, – заявил председатель журналистского клуба “Аспарез” Левон Барсегян, – их работа поставлена на службу президенту, и они фактически недоступны для представителей оппозиции.”

По словам Л.Барсегяна, ввиду царящей в электронных СМИ страны ситуации, люди вынуждены узнавать правду из газет “Аравот”, “Айкакан жаманак”, “Иравунк” и из передач радиостанции “Свобода”, тогда как в Армении действуют 44 электронных СМИ.

Азербайджан разгневан арестом мусульман

Многие азербайджанцы с гневом отреагировали на аресты членов мусульманской общины, проведенные в одной из старейших мечетей Баку – Джуме.

Как заявляют правозащитники в Азербайджане и за его пределами, задержание верующих, число которых достигало, по разным оценкам, до 15 человек, является нарушением свободы вероисповедания.

Мусульмане были арестованы за неисполнение правительственного распоряжения покинуть мечеть Джума. Конфликт вокруг мечети тлел уже давно. В первый раз утренний призыв к молитвам в Джуме был отменен на прошлой неделе после рейда полиции, которая ворвалась в здание и вышвырнула оттуда собравшихся мусульман.

Власти также назначили в Джуму нового имама. Как заявляют правозащитники, скандал вокруг Джумы начался из-за ее прежнего имама Ильгара Ибрагимоглу. Он часто выступает с правозащитными заявлениями и критикует правительство. Не так давно он вышел из тюрьмы, где отбывал четырехмесячное наказание за организацию антиправительственных демонстраций.

После смены имама суд постановил, что мусульмане, посещающие построенную в XII веке мечеть, должны покинуть это место. В понедельник полиция прибегла к суровым мерам и арестовала пять бакинцев, пришедших на вечернюю молитву. Как заявили лидеры общины, были арестованы и десять женщин, молившихся на частной квартире. Все арестованные позже были освобождены.

Новый виток конфликта вокруг мечети привлек внимание западных дипломатов, которые уже довольно давно озабочены тем, что многие называют ухудшением ситуации с правами человека в Азербайджане.

Хлоя АРНОЛЬД, Би-би-си, Баку

Возвращение армянского бренди

Зарубежные инвестиции нужно делать вовремя. И француз Пьер Ларетч, генеральный директор армянской фирмы Yerevan Brandy Company, думал, что он сделал самую большую ошибку в своей карьере.

В середине 1990-х годов только что провозгласившая независимость Армения начала программу приватизации государственных предприятий. Ларетч, работавший тогда менеджером во французской корпорации по производству напитков Pernod Ricard, был послан в Ереван из Парижа, чтобы оценить потенциал самого престижного предприятия в Армении, Ереванского коньячного завода.

“Я рекомендовал, чтобы Pernod Ricard выплатила 30 млн. долларов за предприятие, – говорит Ларетч. – Сразу за этим последовал кризис рубля, и продажа коньяка в России – нашем главном рынке сбыта – уменьшилась на 75%. Неожиданно у нас оказались тысячи бочек непроданного коньяка”.

Возрождение

К счастью для Yerevan Brandy Company, Pernod Ricard и самого Ларетча, ситуация сильно изменилась. Российский потребительский рынок, куда поставляется 85% продукции, оживился. Производство бренди выросло с 1,7 млн. литров в 1998 года до 4 млн. литров в 2004-м.

Для Армении, с ее менее чем тремя миллионами жителей и немногими природными ресурсами, где в год на душу населения приходится меньше 600 долларов, каждый иностранный инвестор на счету.

Успеху Pernod Ricard предшествовали трудные годы.

“Вначале местные жители довольно враждебно относились к тому, что иностранцы получили контроль над предприятием, считавшимся гордостью Армении, – рассказывает Ларетч. – Нам нужно было показать, что мы пришли сюда надолго, а не за скорой и легкой прибылью”.

Судебные тяжбы 

Ереванский коньячный завод был основан в 1887 году. В советское время в предприятие денег не вкладывали. Главная марка Yerevan Brandy Company – “Арарат” – использовалась многими другими производителями бренди, в основном в России.

Pernod Ricard пришлось пройти через серию судебных тяжб, чтобы получить эксклюзивные права на эту марку.

“Природная деловитость”

С улучшением дел на рынке сбыта – речь идет в основном о России, Украине и Белоруссии – Yerevan Brandy Company стала совершенствовать производство. В 1998 году у компании был один компьютер, теперь их 200.

“Армяне очень способные менеджеры, – говорит Ларетч. – Они отличаются природной деловитостью, так что из 500 работников только пятеро из Франции”.

Для обеспечения качества бренди и защиты местных виноделов правительство страны пять лет назад настояло на том, чтобы для производства армянского бренди использовался только виноград, выращенный в Армении. “Таким образом гарантируется уникальность армянского бренди, – говорит Ларетч. – Правда, тут возникает проблема: теперь у нас ощущается нехватка винограда, и цены на местную продукцию растут”.

Мнение винодела

Акоп Карапетян выращивает виноград на небольшом участке в Араратской долине, главном винодельческом районе страны. В начале 90-х, когда Армения переживала серьезные экономические проблемы, Карапетян был вынужден выкорчевать виноградник и засадить участок овощами, чтобы его семья могла выжить. Как и во многих армянских семьях, двое детей Акопа Карапетяна были вынуждены покинуть страну в поисках заработка. Жизнь стала не намного легче, но, по меньшей мере, в семье Карапетянов сегодня появились деньги.

“В старое время мне приходилось сдавать виноград на завод по любой цене. Теперь у нас долговременный договор и согласованная минимальная цена, – говорит он. – Хотелось бы заработать побольше, но, во всяком случае, на еду хватает”.

Пьер Ларетч уверен, что армянский бренди способен конкурировать не только на постсоветском пространстве, но и мировом рынке. “Во время Ялтинской конференции, Черчиллю так понравился армянский бренди, которым его угостил Сталин, что он попросил присылать ему несколько ящиков в год, – добавляет Ларетч. – Это очень хороший напиток, мирового уровня”.

Киеран КУК
Ереван, для Би-би-си

—————————————————————————————–

Карабах мы считаем своей Родиной! 

Греческая община

В прошлом номере “Демо” мы рассказали о самом многочисленном национальном меньшинстве в НКР – русских. Второе по численности этническое меньшинство – греки – ведут начало проживания в Карабахе с 19 века. Исторические связи греков и армян имеют очень глубокие корни. Эти два народа в Западной Азии претерпели наибольшие притеснения со стороны тюркских властей, в том числе – резню 19-20 веков. Общность судьбы сделала их как бы естественными союзниками, и выбор греков территории Армении в качестве родины имеет много историко-культурных причин. Впервые на территории Нагорного Карабаха  греки появились в 50-х годах ХIX века. По словам председателя Центра  греко-армянской дружбы Иванидиса Константина Николаевича, много лет назад мартакертские рудники разрабатывались англичанами. Однажды к одному из них в гости приехал свояк, грек по национальности. Он был так очарован природой  Карабаха, что решил здесь обосноваться. Потом к нему стали приезжать его родственники, и так в селе Мехмана Мартакертского района обосновалось 40 греков. В основном это были мастера горнодобывающей промышленности и работали они в полиметаллических рудниках, находившихся неподалеку от Мехманы. Естественно, с годами возрастала и численность греков.  До 1947 года в селе была греческая школа. Между собой жители села общались на греческом языке, свято соблюдая свои национальные традиции и обычаи. Так, в 1970 году в Мехмане проживали 104 человека, домов – 30. По данным на 1987год – 22 дома и 51 житель. Сегодня в Мехмане  живет 16 армяно-греческих семей, а в целом по республике их 24.

Из-за войны в Карабахе и социально-экономического кризиса в республике  за последние несколько лет часть греков, а точнее 84 человека, уехали в Грецию. Некоторые из них скорее всего покинули Карабах навсегда, другие периодически приезжают сюда, а также материально поддерживают оставшихся в Карабахе родственников. По словам Константина Иванидиса, недавно из Греции в Карабах вновь возратились 3 семьи и есть достоверные сведения, что еще несколько семей хотят вернуться сюда. “Своей Родиной мы считаем Карабах, – говорит господин Иванидис, – и как бы ни было хорошо в Греции, нас тянет сюда. У всех живущих здесь греков одна мечта – чтобы снова возродить былую славу Мехманы. И я уверен, что в скором времени это произойдет, потому что и власти НКР постоянно оказывают нам содействие в этом. Так, недавно в Мехмане были восстановлены несколько домов, пострадавших во время Арцахской войны, еще несколько новых домов предстоит построить”.

На вопрос, говорят ли дети греко-армянских семей на греческом языке, удается ли сегодняшним карабахским грекам сохранить свой язык, Константин Иванидис ответил: “К сожалению, молодежь, и, в частности, городские жители не знают греческого языка, а в Мехмане  преобладает двуязычие, многие общаются между собой на армяно-греческом языке”.

Сегодня Центр греко-армянской дружбы  пытается найти формы этнического существования греков в Карабахе. Ими намечается создание группы по обучению греческого языка, организовываются праздники – такие например, как День  освобождения Греции и т.д.

Азербаджанская община 

Как видим, глубокие демографические изменения затронули не только основной этнос республики – армян, но и национальные меньшинства. Показатели изменились не только по количеству русских и греков, но  и по азербайджанцам, которые в довоенный период считались наиболее многочисленным национальным меньшинством НК. Сегодня в Карабахе продолжают жить азербайджанцы, но, конечно, в неизмеримо меньшем количестве. К сожалению, Национальная статистическая служба республики на сегодняшний день точными данными о численности национальных меньшинств в НК не располагает.

Историческая справка 

Первые мусульманские поселения появились в Карабахе после 1752года, когда Варандинский мелик Шахназар II подарил  город Шуши Панах хану Дживанширскому. После этого в Шуши и некоторых других районах Карабаха появились разрозненные мусульманские племена.

Из приведенных ниже данных анализа демографического развития НКАО можно слелать вывод, что численность азербайджанского населения из года в год возрастала: 1921г. -7,0 тыс.чел, 1959г. – 18,0 тыс.чел, 1970г. – 27,2 тыс.чел, 1979г. – 37,3 тыс.чел, 1989г. – 40,7 тысяч человек.

С Раей Ибрагимовной Бабаевой, азербайджанкой по национальности, мы встретились на ее рабочем месте. С 1997 года Рая Ибрагимовна – редактор независимой радиостанции “Голос Справедливости”. Более 7 лет она передает отсюда новости на азербайджанском языке, рассказывает своим радиослушателям о Карабахе. Свободно может высказать свое мнение, протест, комментарии. “Я, конечно же, очень люблю свой народ, но когда я чувствую, что политика властей Азербайджана неконструктивна, то критикую. Особенно когда звучат призывы к войне, то я выступаю с протестами. Цель моя – по мере возможностей наладить мост дружбы между армянским и азербайджанским народами. В своих передачах мы призываем к миру, к взаимопониманию, а также с просьбой понять карабахский народ в его стремлении к самоопределению”, – говорит г-жа Бабаева.

Уже 35 лет Рая Ибрагимовна живет в Степанакерте. Она кандидат филологических наук. На вопрос, оказывалось или оказывается ли на нее давление со стороны властей или населения, она ответила, что никогда на нее никакого давления не оказывалось – “… наверно потому, что я сама не ставлю различия между нациями”.

Побеседовав с представителями трех различных наций, проживающих в НКР, мы пришли к выводу, что, конечно же, у всех есть множество проблем, но все эти проблемы носят социально-экономический характер, а не националистический. Они такие же, как и у армянского населения Карабаха. И в своих пожеланиях предствители трех наций были едины: скорейшего решения карабахского вопроса, признания НКР и мирного неба над головой.

Эвика БАБАЯН

—————————————————————————————–

Правовое образование

Что это за понятие – «удаление в совещательную комнату»?
Что это за комната? Для чего она необходима? На эти и другие вопросы отвечает председатель Арцахской ассоциации защиты прав человека Георгий САФАРЯН.

Прежде всего необходимо пояснить, что же собой представляет совещательная комната, в которую, предварительно об этом объявив, удаляется суд для принятия решения по делу. По Закону и на практике эта комната должна находиться непосредственно за залом судебных заседаний и иметь одну входную дверь непосредственно из зала. В этой комнате должен находиться соответствующий инвентарь для обеспечения нормальной работы суда. Какие-либо технические средства, предоставляющие возможность общения вне этой комнаты, недопустимы. То есть в совещательной комнате не должно быть телефонов, факсов, компьютеров, соединенных с внешним миром, а также иных дверей, дающих возможность какого-либо проникновения в совещательную комнату лиц, целью которых является общение с судом до принятия решения или приговора. Почему это необходимо? Закон исходит из необходимости сохранения у судей непосредственного впечатления о событиях, происходивших во время судебного заседания. Закон не предусматривает  возможность общения посторонних лиц с судом до вынесения приговора или решения. Какими же нормами Закона регулируются эти положения?

Ответ на этот вопрос исходит из требований ст. 359 уголовно-процессуального кодекса НКР. Нарушение требований вышеизложенных положений УПК НКР влечет за собой отмену решения или приговора суда. То есть если вышеизложенные требования Закона не выполняются, ни одно решение и ни один приговор не действительны и подлежат отмене. Об этом гласит п. 8 ст.398 УПК НКР (нарушение тайны совещания судей при вынесении решения или приговора).  В соответствии с Законом суд абсолютно независим от кого-либо и при этом любое воздействие на суд недопустимо и уголовно наказуемо. Иными словами, никакое «телефонное» право, никакое иное воздействие при личном общении (н-р, при выходе судьи или суда из зала судебного заседания) недопустимо и влечет за собой нарушение вышеуказанной нормы Закона. Что же происходит у нас в Карабахе?

В соответствии с действующим законодательством, в НКР имеются три судебные инстанции:

1. суд первой инстанции
2. апелляционный суд (Верховного суда НКР)
3. кассационный суд (Верховного суда НКР).

В каждом районе НКР суды первой инстанции имеют соответствующие административные здания, оставшиеся со старых времен, когда  судебные реформы в НКР еще не были приняты.  Однако проведенное изучение установило, что эти здания нуждаются в ремонте (соответствующем требованиям сегодняшнего дня), поскольку как залы судебного заседания, так и совещательные комнаты находятся в плачевном состоянии. За все время мониторинга автору этой статьи не пришлось стать свидетелем случая, чтобы заседание суда, происходившего в зале судебного заседания, повлекло бы за собой уход суда в совещательную комнату, которая  соответствовала бы требованиям Закона. При этом в одних случаях эта комната превращена в комнату отдыха, в других – в служебный кабинет, в третьих – в какое-то «складское помещение». Как правило, в качестве залов судебного заседания выступают служебные кабинеты судей. Эти же самые кабинеты являются еще и совещательной комнатой. Там наличествует как телефонная связь, так и другие возможности для воздействия на решение судей.

Что же касается помещений в г. Степанакерте, где в одном здании размещаются все три суда НКР, а также суд по военным делам и прокуратура города, то уму непостижимо, о каком исполнении требований этой нормы Закона может идти речь. Два прекрасно отремонтированных зала судебных заседаний не имеют ни одной совещательной комнаты и происходят буквально парадоксальные вещи, когда судья, выбегая из зала заседаний, проталкиваясь сквозь толпу (свидетели, потерпевшие, обвиняемые и т.д.), проходит в чей-либо служебный кабинет, в котором находятся непосредственно работающие там люди, и начинает принимать решение или приговор по делу (все зависит  уже от судьи, его личных отношений с хозяином кабинета – останется он один на один для принятия решения или приговора или же тайна совещательной комнаты будет нарушена). Мы не говорим уже о том, что все эти кабинеты оборудованы и телефоном, и другими техническими средствами, а также доступ в них любого постороннего представляется возможным. Что же выходит, что по букве Закона все эти приговоры и решения, принятые с нарушением ст. 359 УПК НКР, недействительны? По букве Закона – да. Но вместе с тем непонятно почему до настоящего времени эти вопросы не решаются. Возможно, многие скажут: «А что тут такого? Подумаешь, нет комнаты для совещания, нет флага, нет герба, нет соответствующей формы судей! Ну и что, что суд проводится в кабинете судьи? Что тут такого?..» Извините, но все правосудие начинается с точного исполнения Закона в первую очередь самими блюстителями Закона, а потом уж теми, к кому эти нормы применяются. На наш взгляд, лишь только тогда мы можем построить правовое государство, когда элементарные требования к процедуре судебных заседаний будут выполнены. Только тогда можно будет говорить о воспитательной роли судов, о положительном отношении к применяемым решениям и приговорам, об отсутствии комплекса правовой незащищенности. Возможно, тогда наступит момент восприятия нашими согражданами Правосудия в его исконной форме – не такого, какое, на наш взгляд, есть у нас сейчас – с наличием  определенного давления на принятие судами тех или иных решений и приговоров. Быть может, мы ошибаемся… Если да, то это прекрасно. Но это вряд ли. Просто добавим, что выполнение норм ст.359 УПК НКР является не только одной из форм защиты прав человека, но и методом для приближения нашей судебной системы к международным стандартам.

———————————————————————————

ՆՈՐ ԼԱՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ԻՐԱՆ-ԱՄԷ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

Վերջին շրջանում կրկին «օրակարգային» է դարձել Պարսից ծոցում գտնվող Մեծ և Փոքր Թոնբյան և Աբու Մուսա կղզիների պատկանելության հարցը: Այն ավելի սուր բնույթ կրեց, երբ հունիսի 5-ին Արաբական Միացյալ Էմիրությունների (ԱՄԷ) ռազմանավը Աբու Մուսա կղզու մոտակայքում կալանեց իրանական ձկնորսական մի նավակ: Թեև ներկա դրությամբ թուրք նավաստիների ազատ արձակման շուրջ Թեհրանը բանակցություններ է վարում Աբու Դաբիի հետ, միջադեպը զգալի լարվածություն էր առաջացրել երկու երկրների փոխհարաբերություններում և սրել նշյալ կղզիների պատկանելության հարցը: Իրավիճակն ավելի բարդացավ, երբ հունիսի 15-ին Իրանը, դիմելով պատասխան քայլի, կալանեց ԱՄԷ-ի մեկ տասնյակից ավելի ձկնորսանավեր:

Հիշեցնենք, որ երբ գաղութատերերը հեռացան Պարսից ծոցի ավազանից, «անփութության» պատճառով տարածքային 12 վիճահարույց խնդիրներ ժառանգություն թողեցին տարածաշրջանի 8 երկրներին (Իրան, Իրաք, Քուվեյթ, Սաուդյան Արաբիա, ԱՄԷ, Օման, Կատար և Բահրեյն): Տարաձայնություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը «անհրաժեշտության դեպքում» կարող է բորբոքվել և լուրջ սպառնալիք դառնալ տարածաշրջանի անվտանգության ու խաղաղության համար: Դա են վկայում 1980-88թթ. իրան-իրաքյան և 1990-90թթ. քուվեյթ-իրաքյան պատերազմները:

Իրան-ԱՄԷ տարաձայնությունները Մեծ և Փոքր Թոնբյան և Աբու Մուսա կղզիների պատկանելության վերաբերյալ սրվեցին նախորդ դարի 80-ականների սկզբին՝ իրանա-իրաքյան պատերազմի ժամանակ, երբ ողջ արաբական աշխարհը, բացառությամբ Սիրիայի, Արևմուտքն ու Արևելքը՝ հանձինս նախկին ԽՍՀՄ-ի, պաշտպանում էին Իրաքին: Ժամանակահատված, երբ Իրանի պարտությունը չէր բացառվում: Սակայն առավել սուր հնչեղությամբ և մեծ աղմուկով հարցը նորից ասպարեզ ելավ 1992-ին, երբ Աբու Դաբին Թեհրանին մեղադրեց Աբու Մուսա կղզին Իրանին բռնակցելու մեջ: Իսկ այդ ժամանակ Միացյալ Նահանգներն Իրանի և Իրաքի նկատմամբ կյանքի էին կոչել «երկակի սանձահարման» քաղաքականությունը, որի ճարտարապետն էր Պետքարտուղարության Միջին Արևելքի դեպարտամենտի տնօրեն Մարտին Ինդիքը: Ի պաշտպանություն ԱՄէ-ի՝ անմիջապես հանդես եկան արաբական երկրներն ու Արևմուտքը: Հանգամանք, որը լարվածություն առաջացրեց իրանա-արաբական փոխհարաբերություններում:

Ստեղծված լարվածությունն ի վերջո հանգեցրեց Պարսից ծոցի արաբական երկրների և Արևմուտքի, անգամ Ռուսաստանի միջև սպառազինությունների առևտրի աշխուժացմանն ու պայմաններ ստեղծվեցին պաշտպանության նոր պայմանագրեր կնքելու համար: Թեհրան-Աբու Դաբի մի քանի ապարդյուն բանակցություններից և վերջինիս կողմից հարցի միջազգայնացման փորձերից հետո այն ժամանակավորապես օրակարգից աննկատ հանվեց: Այնուհետև, տարբեր պատճառներով՝ 1994-ին, ապա՝ 1999-ին, Իրան-ԱՄԷ տարաձայնությունները կրկին բորբոքվեցին, որից հետո Պարսից ծոցի համագործակցություն կազմակերպության (ՊԾՀԿ) անդամ (Սաուդյան Արաբիա, Կատար, Բահրեյն, Օման և ԱՄԷ) և Արաբական լիգայի երկրների գրեթե բոլոր մակարդակի համաժողովների հաստատած փաստաթղթերում ԱՄԷ-ի պահանջով շեշտվում է, որ խնդրո առարկա կղզիները պատկանում են վերջինիս, որին հաջորդում է պաշտոնական Թեհրանի հերքումը: Ահա թե ինչու հարցը հայտնվեց ՊԾՀԿ-Եվրամիություն համատեղ համաժողովի օրակարգում, որի հայտարարության մեջ նշվել էր, որ Իրանը պետք է հարցի շուրջ բանակցություններ վարի ԱՄԷ-ի հետ, կամ էլ համաձայնի, որ հարցը տեղափոխվի Հաագայի միջազգային դատարան (RFI ռադիոկայան, 18-ը մայիսի, 2004թ.):

Ըստ արևմտյան փորձագետների, թեև նշյալ հայտարարության մեջ խնդրին անդրադարձը դեկլարատիվ, խորհրդատվության բնույթ է կրում, սակայն փաստն ինքնին, որ Եվրամիության հայտարարություն է արել այդ կապակցությամբ՝ խիստ կարևոր է: Ինչպես նշում են փորձագետները, ներկա դրությամբ այդ կղզիների խնդիրն համարվում է երկու երկրների՝ Իրանի և ԱՄԷ-ի միջև ծագած տարաձայնություն, սակայն, եթե այն առավել սուր բնույթ կրելով՝ սպառնալիքի տակ դնի տարածաշրջանի խաղաղությունը, ապա, անշուշտ, դրան կմիջամտեն մեծ տերությունները, և հարցը կմիջազգայնացվի: Ի դեպ, Թեհրանը միշտ էլ պատրաստակամություն է հայտնել խնդիրը լուծել երկկողմ բանակցությունների միջոցով, առաջադրելով մեկ նախապայման, այն է՝ քննարկումները պետք է տեղի ունենան միայն Աբու Մուսա կղզու շուրջ: Իսկ այն հարցին, թե ինչու է Իրանը խուսափում գործը միջազգային դատարան հանձնելուց, փորձագետները ընդգծում են, որ ցանկացած երկիր դեմ է ազգային ինքնիշխանության, տարածքային աբողջականության հարցերի լուծումը վստահել դատավորներին: Ուստի Իրանը ձգտում է հարցը ձգձգել, քանի դեռ միջազգային ասպարեզում այդ երկրի համար չեն ստեղծվել նպաստավոր պայմաններ, մինչդեռ ԱՄԷ-ն ցանկանում է ստեղծված բարենպաստ իրավիճակից օգտվել: Իրանի և արաբական երկրների ուսումնասիրությունների լոնդոնյան կենտրոնի խորհրդական Մեհրդադ Խոնսարիի կարծիքով՝ այսօր եթե կրկին խնդրին հնչեղություն է տրվել, ապա պատճառը Աֆղանստանում և մասնավորապես Իրաքում Միացյալ Նահանգների առաջ ծագած լուրջ բարդություններն են:

Ռազմավարական հսկայական նշանակությամբ հիշյալ կղզիները գտնվում են Հուրմիզի նեղուցի մոտ և Իրանին հնարավորություն են տալիս ծավալվել դեպի հարավ: Ըստ իրանական աղբյուրների, մ.թ.ա. 550-ից մինչև 1887թ., երբ Մեծ Բրիտանիան, օգտվելով ղաջարների հարստության թույլ դիրքերից, կղզիների ճակատագիրը տնօրինեց ըստ իր շահերի, դրանք Իրանի բաղկացուցիչ մասն են կազմել:

1968թ. Մեծ Բրիտանիան հայտարարեց, որ մինչև 1971թ. աստիճանաբար հեռանալու է Պարսից ծոցից և որոշել է իր պրոտեկտորատի տակ գտնվող Պարսից ծոցի էմիրություններից ստեղծել դաշնային պետություն, որին անհրաժեշտաբար պետք է հովանավորեր տարածաշրջանի որևէ պետություն: Տվյալ ժամանակահատվածում բրիտանացիների համար առավել նպատակահարմար թեկնածու էր Իրանը: Ուստի այդ հարցի շուրջ Լոնդոնը բանակցություններ սկսեց Թեհրանի հետ և առանց նախապայմանի վերջինիս հանձնեց Թոնբյան կղզիները: Իսկ 1971-ի վերջին շահական Իրանի կառավարության և Շարջայի շեյխ Խալեդի (Շարջան ԱՄԷ-ի 7 էմիրություններից մեկն է, որը հավակնություն ունի եռյակ կղզիների նկատմամբ) միջև Բրիտանիայի երաշխավորությամբ ստորագրվեց 7 կետից բաղկացած համաձայնագիր, որի համաձայն Աբու Մուսան համատեղ կառավարելու էին Իրանն ու Շարջայի էմիրությունը: Ընդ որում, Իրանի զորքերը պետք է տեղակայվեին կղզու որոշակի մասում, իսկ Շարջայի կողմից հաստատվելու էր ոստիկանական մեկ պահակակետ: Թեև կատարվածը սկզբնական շրջանում խիստ քննադատության ենթարկվեց արաբական աշխարհում, հետագայում վերջինս ոչ միայն ընդունեց փաստը, այլև արաբական երկրները, անգամ ԱՄԷ-ն, Սաուդյան Արաբիան ու Եգիպտոսը, սկսեցին համագործակցել Իրանի հետ:

ԹՈՒՐՔ Է ԸՆՏՐՎԵԼ OIC-Ի ԳԼԽԱՎՈՐ  ՔԱՐՏՈՒՂԱՐԻ ՊԱՇՏՈՆՈՒՄ

Քարոզչական նպատակներով այդ ամբիոնը  կօգտագործվի ընդդեմ հայերի

Հունիսի 14-17-ը Ստամբուլում տեղի ունեցավ Իսլամական համաժողով կազմակերպության (OIC) 57 անդամ երկրների ԱԳ նախարարների 31-րդ համաժողովը: Ստամբուլյան համաժողովի օրակարգի գլխավոր հարցերն էին պաղեստինյան հիմնախնդիրը, Իրանի միջուկային «գործը», Սիրիայի դեմ Միացյալ Նահանգների կիրառած տնտեսական սահմանափակումները, վերջինիս «Մեծ Միջին Արևելք» նախագծի իրականացումը, Կիպրոսի և Սուդանի խնդիրները:

Նշենք, որ OIC-ն 1969թ. կազմավորվել է Երուսաղեմը փրկելու գաղափարի շուրջ, իսկ 1972-ին, երբ ձևավորվեց նաև կազմակերպության քարտուղարությունը, անդամ երկրների միջև ստորագրվեց առաջին համաձայնագիրը, որի նպատակը իսլամական երկրների միասնականությունն և նրանց միջև տարբեր՝ տնտեսական, մշակութային, հասարակական և այլ ոլորտներում համագործակցությունն էր: Սակայն OIC-ի 35-ամյա գործունեության ընթացքում այն ոչ իր գլխավոր նպատակի ուղղությամբ և ոչ էլ համագործակցությունների բնագավառում որևէ լուրջ ձեռքբերում չի արձանագրել: Դեռևս չի ստեղծվել իսլամական ընդհանուր շուկա, անդամ երկրների համալսարանները միմյանց հետ որևէ լուրջ առնչություն չունեն, իսլամական երկրների սահմաններում խիստ զգալի են մաքսային, մշակութային և այլ տեսակի խոչընդոտները, ավելին՝ իսլամական երկրներն առավել սերտ կապեր ունեն արևմտյան երկրների հետ:

Բացի այդ, OIC-ն ստեղծման օրից հայտարարել է, որ անդամ երկրների վեճերն ու հակամարտությունները պետք է կարգավորվեն խաղաղասիրական ճանապարհով և բանակցությունների ու միջնորդությունների միջոցով, սակայն դա մնացել է սոսկ որպես հայտարարություն և ոչ ավելին: OIC-ին ևս, տարածաշրջանային այլ կազմակերպությունների պես, իրավունք է վերապահվում մասնակցել հակամարտությունների կարգավորմանը՝ նախքան դրանց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի քննարկման առարկա դառնալը: Սակայն ձեռքբերումները այս ոլորտում ևս շոշափելի չեն: OIC-ի անհաջողությունները մեկնաբանվում են տարբեր տեսանկյուններից, բայց և այնպես ակնհայտ է, որ նախորդ երկբևեռ աշխարհակարգում սառը պատերազմը զգալիորեն սահմանափակում էր OIC-ի գործունեության արդյունավետությունը, քանզի երկբևեռությունը զգալի էր նաև իսլամական աշխարհում: Սակայն նման իրավիճակ է նաև հիմա՝ հետսառըպատերազմյան շրջանում, որտեղ արդեն առավել զգալի է միակ գերտերության ազդեցությունը: Այլ կերպ՝ OIC-ի անհաջողությունները պետք է պատճառաբանել անդամ երկրների ազգային շահերի և ռազմավարությունների բազմազանությամբ, որոնք երբեմն նույնիսկ հակասական են: Սա այն դեպքում, երբ OIC-ի որոշումները կայացվում են բոլոր անդամների համաձայնությամբ, ուստի հիմնականում խիստ ընդհանրական բնույթ կրելով՝ դրանք  առավելապես կարևորվում են իբրև քաղաքական հայտարարություններ: Այդ է վկայում 2001թ. Դոհայում OIC-ի անդամ երկրների ԱԳ նախարարների 9-րդ, արտահերթ համաժողովը, որը գումարվել էր Իրանի նախագահ Մոհամեդ Խաթամիի պահանջով: Թեհրանը նպատակ ուներ ահաբեկչության դեմ պայքարի վերաբերյալ իսլամական աշխարհի միասնական տեսակետ ձևավորել, ինչը չհաջողվեց:

Իսկ 2003-ի հոկտեմբերի 16-17-ը Մալայզիայի մայրաքաղաք Փութրաջայայում տեղի ունեցած OIC-ի 10-րդ գագաթնաժողովի ընդունած փաստաթուղթը (օրակարգի գլխավոր հարցն Իրաքում իրավիճակի կարգավորումն էր) մշակվել էր ԱՄՆ ազդեցության ներքո և չարդարացրեց սպասումները:

OIC-ի ստամբուլյան համաժողովի օրակարգի կարևորագույն հարցը նոր գլխավոր քարտուղարի ընտրությունն էր. այդ պաշտոնում առաջին անգամ ընտրվեց թուրք՝ 59-ամյա դասախոս Աքմալըթին Իհսանօղլուն: Նշենք, որ Թուրքիան 1992-ին միաժամանակ անդամակցել է OIC-ին և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Իսրայելի հետ: Իհսանօղլուի թեկնածությանը խիստ դեմ էին մի շարք երկրներ, այդ թվում՝ Եգիպտոսն ու Սաուդյան Արաբիան, որոնք պաշտպանում էին Բանգլադեշի ներկայացրած թեկնածուին: Կահիրեի և Էր Ռիյադի դեմ լինելը գլխավորապես բացատրվում է այդ երկրների մտավախությամբ առ այն, որ թուրք նախագահը կազմակերպության գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը կօգտագործի ի շահ «Մեծ Միջին Արևելք» նախագիծը կյանքի կոչելուն, ինչին կտրականապես դեմ են այդ երկրները: Այս առնչությամբ կարևորվում են Անկարայի տեսակետներն իսլամի վերաբերյալ, ըստ որի իսլամն ու ժողովրդավարությունը կարող են համատեղվել (Թուրքիան, իբր, հենց դրա օրինակն է):

Կարծում ենք, Անկարային հազիվ թե հաջողվի լուրջ քայլեր կատարել այդ ուղղությամբ, թեև, ինչպես շեշտում է Մերձավոր Արևելքի հարցերով փորձագետ, Թեհրանի համալսարանի դասախոս Հասան Հաշեմյանը, Թուրքիան կարող է OIC-ի ամբիոնն օգտագործել«Մեծ Միջին Արևելք» նախագծի համընդհանուր օրինականացմանը, իսլամական աշխարհի վրա ներազդել այն ընդհանուր քարոզչության առարկա դարձնելով, ինչն, անշուշտ, չի կարելի որակել իբրև նախագծի իրականացման նախադրյալների ստեղծում: Մանավանդ, որ, փորձագետների կարծիքով, OIC-ին իր գոյության ողջ ընթացում չի հաջողվել իրականացնել իր առջև դրած նպատակների նույնիսկ 10-ը տոկոսը:

Անկարան, կարծում ենք, այդ ամբիոնը բավականին արդյունավետ կծառայեցնի պանթուրքիզմի քարոզչության ու ղարաբաղյան հիմնախնդրի թրքանպաստ կարգավորման նպատակով: Այս ոլորտում Թուրքիան կարող է լուրջ հաջողություններ ունենալ, ընդհուպ մինչև ԼՂՀ-ի և ՀՀ-ի նկատմամբ իսլամական աշխարհում միասնական տեսակետ ձևավորելը: Հետևաբար, հայերը թուրքերի առաջիկա քարոզչական հուժկու ալիքը դիմակայելու նպատակով պետք է անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկեն:

ՋԱՎԱԽՔ

Ախալքալաքում կաշառակերության դեմ հասարակական նախաձեռնություն

Ախալքալաքի բարեփոխումների նպաստման եւ ժողովրդավարական զարգացման կենտրոնը, Ախալքալաք քաղաքի նախաձեռնող խումբը, Ախալքալաքի վրացական դպրոցի նախաձեռնող խումբը շրջանում յուրօրինակ աշխատանք են սկսել առողջապահության ոլորտում կաշառակերության բացառման, մարդու իրավունքների պաշտպանության առումով: Mercy Corps հիմնադրամի աջակցությամբ հիշյալ նախաձեռնության մասնակիցները առանձին գրքույկներով հրատարակել եւ անվճար շրջանի բնակչությանն են բաժանում Վրաստանի Պացիենտի իրավունքների մասին, Բժշկական ապահովագրման մասին, Բժշկական գործունեության մասին, Առողջապահության մասին օրենքները: Բացի այդ, բնակչության շրջանում անցկացվում են սեմինարներ, որոնք տեղեկություն են տալիս առողջապահության ոլորտում զեղչերի, այդ զեղչերը ստանալու ուղիների եւ, ընդհանրապես, կաշառակերությունից խույս տալու մասին:

Կրթական համակարգում առաջարկվող փոփոխությունները կարող են ծանր անդրադառնալ ոչ վրացական դպրոցների վրա 

Վրաստանի կրթական համակարգում սպասվում են լուրջ փոփոխություններ, որոնք կարող են ծանր անդրադառնալ երկրի ոչ վրացական դպրոցների ճակատագրի վրա: Կրթական բարեփոխումների նախագծում նախատեսվում է երկրի բոլոր պետական դպրոցներում հիմնական առարկաների դասավանդումն անցկացնել վրացերենով: Ոչ վրացական դպրոցներում, մասնավորապես՝ ազգային փոքրամասնությունների դպրոցներում, իրենց լեզվով պահպանվելու է միայն մայրենիի դասավանդումը:

Կրթական բարեփոխումների վերաբերյալ քննարկումներ են եղել մասնավորապես Ախալքալաքի եւ Նինոծմինդայի շրջանի կրթության բաժիններում, որտեղ Վրաստանի կրթության նախարարության աշխատակիցները շեշտել են, որ կրթական բարեփոխումների այս նախագիծը նպատակ ունի արագացնել հայաբնակ եւ ադրբեջանաբնակ շրջանների ինտեգրումը պետությանը:

Հայկական շրջանների կրթության բաժիններում դժգոհություն է արտահայտվել այն կապակցությամբ, որ հայկական դպրոցները գործնականում 99 տոկոսով զրկվում են մասնագետներից, եթե նույնիսկ դպրոցների վրացականացումը աստիճանական բնույթ կրի: Վրացերենին տիրապետող մասնագետներ պատրաստելու համար անհրաժեշտ են հսկայական միջոցներ, որոնք այսօր պետությունը չի կարող տրամադրել:

Կրթական բարեփոխումների նախագիծը դեռեւս լայն քննարկման առարկա չի դարձել, որի դեպքում ոչ վրացաբնակ շրջաններում այն ջախջախիչ քննադատության կարժանանա:

Նորից հայկական եկեղեցու «ինքնության» մասին

Ախալքալաքի շրջանի Կարծախ գյուղի եկեղեցին վերջերս հաճախակի է դառնում վրաց տարբեր շրջանակների այցելուների ուշադրության առարկան: Երբեմն այցելությունները հեռավոր սահմանային Կարծախ գյուղ լինում են հենց այդ եկեղեցու պատճառով:

Բոլորովին վերջերս իրենց չներկայացնող այցելուները, երկար ժամանակ պտտվելով եկեղեցում եւ նրա շուրջը, բոլորովին հաշվի չառնելով եկեղեցու պատերի հայատառ փորագրությունները նրա կառուցման տվյալների մասին, հայտնել են, որ եկեղեցին հայկական չէ:

Կարծախցիներն սկսել են մտահոգություն հայտնել իրենց իսկ բառերով «անգրագետ մարդկանց այցելություն- ներից», որոնց հետեւում նենգ տրամադրություններ են թաքնված:

Ա-ինֆո

——————————————————————————–

«Շարժում – 88»  հասարակական-քաղաքական կազմակերպություն

«Շարժում-88» հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը բաց է բոլոր այն անհատների ու կազմակերպությունների համար, ում համար թանկ են մայր հայրենիքի, հիրավի, ազատ, անկախ, արդար ու բարեկեցիկ ապագան ու ճակատագիրը, աշխարհով մեկ սփռված հայի կերպը, ընդունում է շարժման նպատակները եւ դրանց հասնելու սկզբունքներն ու գործողությունները:

Հրապարակելով սույն  ծրագիրը, ակնկալում ենք  ստանալ նշված նպատակներով մտահոգ մարդկանց առաջարկություններն ու դիտողությունները ծրագրի հետագա լրամշակման համար:

Նախաձեռնող խումբ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՍՀՄ-ի փլուզվելուց հետո աշխարհն առավել անվտանգ չի դարձել, այլ ճիշտ հակառակը. դարձել է միաբեւեռ, նվազ կանխատեսելի, առավել վտանգավոր եւ մասնատված: Պատահական չէ, որ կտրուկ աճել է հակամարտությունների թիվը: Եթե, օրինակ,  սառը պատերազմի տարիներին ռազմական հակամարտությունների մեջ տարեկան ընդգրկված էին միջինը 35, ապա 2000-ին՝ 59 եւ 2001-ին՝ 65 պետություն: Շարունակվում են էթնիկ զտումները եւ ցեղասպանական  կոտորածները, բնակչության տեղահանումները եւ, որպես կանոն, դրանց հանդեպ մեծ տերությունների կողմից ցուցաբերվող անտարբերությունը, որոնք մի անգամ  եւս գալիս են փաստելու, որ աշխարհն առաջնորդվում է (ու կառաջնորդվի) «Իմ շահը ամենից վեր է» սկզբունքով:

88թ. սկսված հզոր համահայկական շարժումից հետո հայությունը հայտնվել է մի համակարգային նախաժգնաժամային իրավիճակում, որն ընդգրկում է քաղաքական, տնտեսական, սոցիալ-հոգեբանական, բարոյական ոլորտները: Փաստ է նաեւ, որ այդ իրավիճակը հաղթահարելու համար պատմականորեն մեզ երկար ժամանակ չի ընձեռված: Այս տեսանկյունից մեր գերակա նպատակները պետք է լինեն պետության անվտանգության ապահովման հիմնական երաշխիքները` հայկական զինուժ, զարգացած տնտեսություն, սոցիալական արդարության ողջամիտ պահանջներն ընդունող, բարեկեցիկ եւ ժողովրդավարական պետություն: Ներկա ժողովրդագրական  ցուցանիշներով ու միտումներով առավելագույնը եւս մեկ տասնամյակ՝ եւ  ճգնաժամային իրավիճակն արդեն շտկել հնարավոր չի լինի: Դրությունն առավել տխուր երանգներով  է ուրվագծվում  աշխարհաքաղաքական հարափոփոխ  իրադրության ֆոնի վրա:

Այսպիսով, ներկա իրավիճակի արտաքին պատճառներն են միաբեւեռ աշխարհն ու դրանում ընթացող գլոբալիզացիոն գործընթացները, որտեղ գերիշխողը միայն ուժն է, տարածաշրջանում մեծ տերությունների շահերի բախումը, շրջափակումը, պետության անվտանգությանն սպառնացող  վտանգները, չհայտարարված պատերազմը:

Իսկ ներքին պատճառները հետեւյալն են՝ ավելի քան երեքհազարամյա պետականության շարունակական ավանդությունների բացակայությունը, հայոց ցեղասպանության ռազմավարական հետեւանքները, կենսատարածքի ու հայրենիքի կորուստը եւ, որպես հետեւանք, պաշտպանունակության հնարավորությունների նվազումը: (Այսօր արդեն նահանջելու, ուժերը վերախմբավորելու հնարավորություն չունենք, հետեւաբար եւ ռազմական ոչ մի պարտության իրավունք չունենք): Մշակութային ու նյութական կորուստները,  հայկական բնական ու  ձեռակերտ  ազգային խորհրդանիշներից օտարված լինելով՝ ազգի բնականոն հոգեւոր զարգացման հնարավորությունների նվազումը, եւ որպես ազգային միավոր  թերարժեքության բարդույթը, ընդհուպ մինչեւ օտարապաշտություն ու ազգային շահերի, արժեքների մերժումը: Պետական շինարարության ռազմավարության հիմնական բաղադրիչի՝ ազգային անվտանգության հայեցակարգի բացակայությունը, ազգային անվտանգության հարցերում ինքնուրույն մտածելու թույլ կարողությունը, տնտեսական կյանքում պետական կառավարման իսպառ բացակայությունը, պետական գույքի տարերայնորեն ու ընդգծված սուբյեկտիվ սեփականաշնորհումը՝ անհրաժեշտ շուկայական միջավայրի բացակայության պայմաններում, կլանային տնտեսության ձեւավորմամբ պայմանավորված խոշոր սեփականատերերի անչափ հարստացումը բնակչության զգալի մասի սրընթաց աղքատացման ֆոնի վրա:

Արդյունքում բարոյապես մաքուր, մտավոր ունակ եւ կարող ուժերը դուրս են մնում ընդհանուր ներպետական տան  ու կյանքի շինարարությունից, տեղը զիջելով գաղափարազուրկ միջակություններին, միայն անձնական շահերով առաջնորդվող չինովնիկներին, երբեմն էլ կիսագրագետ ու կասկածելի անցյալով տարրերին: Պակաս կարեւոր չէ նաեւ պետական չինովնիկի վարքը արցախյան գոյամարտի տարիներին:

Ստեղծված  իրավիճակը բնորոշում ենք  որպես հայոց պետականության, հայ ազգի  լինել-չլինելու  ժամանակաշրջան եւ բոլոր ներքին  ու արտաքին  խնդիրները դիտարկում ենք հենց այս տեսանկյունից, ինչը  նշանակում է, որ հայոց կուռ պետականության  ապագայով մտահոգ յուրաքանչյուր քաղաքացի իր անձնական, քաղաքական, տնտեսական, հասարակական գործունեության մեջ որպես անկյունաքար  պետք է ունենա  պետականությանը սպառնացող վտանգները, ինչի համար անհրաժեշտ է  իրավիճակի խորը  վերլուծությամբ  հայտնաբերել  դրա խորքային պատճառները եւ մշակել  ու ձեռնամուխ լինել  դրանց հաղթահարմանն ու իրականացմանը:

Միաժամանակ, հայ ազգը ակամա ներքաշված է  իր գոյությանը սպառնացող երկարատեւ հակամարտության  մեջ:  Որոշ հարեւանների կողմից այդ քաղաքականությունը  տարվում է վերջին մի քանի  հարյուրամյակների ընթացքում եւ տեսանելի ապագայում  էլ չի փոխվելու, հետեւաբար՝ մենք դատապարտված ենք  նման պայմաններում ոչ թե սոսկ գոյատեւելու, այլեւ զարգանալու: Սա է  իրողությունը:

Դրա համար նախ եւ առաջ պետք է ունենալ  ազգային անվտանգության հայեցակարգ,  որը պետք է  հիմնված  լինի  պատմության, ներկա իրողությունների իրատեսական, հիմնավորված ու խորը   վերլուծությունների վրա, ինչը պետք է ընկած  լինի պետության ներքին ու արտաքին  քաղաքականության հիմքում :

Ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական  լուծման գլխավոր սկզբունքը, մեր կարծիքով, պետք է լինի հետեւյալ ձեւակերպումը՝ վերջնական կարգավորումը չպետք է բերի ԼՂՀ ռազմավարական անվտանգության մակարդակի իջեցմանը:

Մենք շատ հաճախ  կրկնում ենք, որ ԼՂՀ-ն կայացած պետություն է: Արտաքին աշխարհի համար գուցե՝ այո: Բայց ԼՂՀ-ն դեռեւս դժվար է բնութագրել որպես պետություն, առավել եւս՝ որպես հայկական պետություն, որովհետեւ բացարձակապես անտարբեր ենք ազգաբնակչության (առավել եւս՝ հայ ազգի շահերի հանդեպ): Միայն մի փաստ` ոչ միայն արհամարհում ենք հայկական մշակույթը, այլ նույնիսկ նպատակ էլ չենք հռչակում հայ յուրօրինակ քաղաքակրթության զարգացումը` սեփական հոգեւոր արժեքների հենքի վրա եւ, իհարկե, համաշխարհային  փորձի ուսումնասիրությամբ եւ օգտագործմամբ:

Ներկա աշխարհաքաղաքական, ռազմավարական իրողությունները այնպիսիք են, որ ԼՂՀ հետագա երեւութական գոյությունը այլեւս հակասության մեջ է ՊԲ-ի կողմից վերահսկվող, ԼՂՀ-ում ապրող հայության գոյատեւման պահանջներին, որի վտանգավորությունը կայանում է հետեւյալում.

1. հասարակությունը ապատեղեկացվում է, թյուրիմացաբար կարծելով, որ պետությունն անպայման զբաղվում է ազգային պետականության հարցերով.

2. պետական կառավարման անկատարությունը (անգործունությունը)՝ օտարում է անկախության բուն գաղափարից, ավելին՝ գլուխ է բարձրացնում թերարժեքության բարդույթը: Հետեւաբար, մեր նպատակը պետք է լինի  հանրապետական կարգի բարելավումը՝ լիարժեք կիսանախագահական համակարգի անցումը:

Այն հաշվով, որ մի կողմից ապահովվի իշխանության յուրաքանչյուր թեւի հարաբերականորեն անկախ ու լիարժեք գործունեությունը (չխաթարելով «գործառույթ-համակարգ-իրավասություն» հավասարակշռությունը), մյուս կողմից՝ ողջամիտ ու բավարար հակակշիռների շնորհիվ պահպանվի այդ ներդաշնակությունը դինամիկայում: Այս տեսակետից անհրաժեշտ է հստակեցնել նախագահական ինստիտուտի տեղը պետական իշխանության համակարգում՝ որպես իշխանության թեւերի բնականոն ու հավասարակշռված աշխատանքների երաշխավորի:

Այլ կերպ՝ այժմ, առավել քան երբեւէ, դրված է պետական կառույցների եւ բուն պետության կայացման ու դրա հայեցիացման խնդիրը, ինչի համար օր առաջ պետք է վերլուծել անվտանգության ներկա եւ ապագա ծրագրերը, ուսումնասիրել, հասկանալ համաշխարհային, տարածաշրջանային եւ ներքին զարգացման միտումները, դրանցից  ուրվագծվող վտանգները  եւ, իհարկե, վերջիններիս դիմագրավելու ուղիները: Ու այս բոլորը դնել  պետության կայացման հիմքում:

Մեր քաղաքականությունը  հիմնված է լինելու  ազգային գաղափարախոսության վրա: Դա արժեքների գնահատման մեզ համար ընդունելի միակ չափանիշն է: Այն հայ էթնոսի պահպանման կենսականությունն է եւ վեր է  բոլոր դասերից ու կուսակցություններից, իսկ ազգային գաղափարախոսությունը հիմնվում է սոցիալական արդարության, բարոյականության, պատմական փորձի վերագնահատման եւ  ազգ-պետություն գաղափարի շուրջ միավորման հիման վրա,  հետեւապես՝ ազգային գաղափարախոսությունը պետք է դարձնել յուրատիպ հայկական ազգ-պետականության հիմքը:

Այս առումով մենք պահպանողական ենք (երբ խոսքը վերաբերվում է ազգային ավանդույթներին ու սովորություններին, մեր պատմությանը, մշակութային արժեքներին), բայց դա չի նշանակում,  որ չենք  ընդունում արդի համաշխարհային  (համամարդկային) արժեքները, այլ ճիշտ հակառակը՝ հիմնվելով  սեփականի, ազգայինի վրա եւ նորով առաջնորդվելով միայն կարելի է առաջընթացի ճանապարհով ընթանալ:

Այո, մենք ընդունում ենք ազատական շուկայի գաղափարը, ինչը, սակայն, չի նշանակում տնտեսական, սոցիալական, մշակութային հնարավորությունների սեփականաշնորհում սահմանափակ շերտի կողմից, այլ ճիշտ հակառակը՝ հասարակության յուրաքանչյուր անդամի արժանապատիվ կյանքի ապահովման նպատակով անխտիր  բոլորի համար գործունեության  եւ ինքնակայացման համար բավարար պայմանների ապահովում:

Այս  եւ նման այլ սկզբունքներից ելնելով էլ գտնում ենք, որ պետության առջեւ ծառացած խնդիրները իրագործելու նպատակ հետապնդող ու կայացող կազմակերպությունը պետք է ունենա հասարակական-քաղաքական շարժման (կազմակերպության) կարգավիճակ, քանի որ կուսակցական «կապանքները» սահմանափակ են նման խնդիրների իրագործման նպատակով ընդգրկուն ծրագրով հանդես  գալու համար:

«Շարժում – 88» հասարակական-քաղաքական կազմակերպության նպատակները 

ԼՂՀ անկախ  հանրապետության կառուցմամբ նպաստել հայկական յուրատիպ պետության կայացմանը.

– բոլոր ուղղություններով (տնտեսական, կրթական, մշակութային, ռազմական, սոցիալական եւ այլն) ԼՂՀ անվտանգության երաշխիքների շարունակական ապահովում.

– սահմանադրորեն իշխանության թեւերի հստակ տարանջատում՝  փոխադարձ զսպումների եւ հակակշիռների ներդրմամբ՝ ղեկավարման լիարժեք կիսանախագահական հանրապետության կառուցում.

– մարդու հիմնարար ազատությունների գերակայության ապահովում, քաղաքացու իրավունքների պաշտպանություն, քաղաքացիական հասարակության կայացում.
– սոցիալական ուղղվածության մրցունակ շուկայական տնտեսություն՝ պետության կարգավորիչ դերի  վերաիմաստավորմամբ.
– տեղական ինքնակառավարման համակարգի լիիրավ կայացում, կառավարման գործառույթների  խելամիտ ապակենտրոնացում.
– պայքար համակարգային կոռուպցիայի եւ ստվերային տնտեսության դեմ.
– ազատագրված տարածքների վերաբնակեցում՝ «Դարձ դեպի ԼՂՀ».
-ռազմահայրենասիրական դաստիարակություն.
– Արցախ – Հայաստան -Սփյուռք եռամիասնության նպաստում:

«Շարժում – 88» նպատակների իրականացման  սկզբունքները

«Շարժում-88» նպատակներին հասնելու գրավականը պետական մտածելակերպով օժտված, հայրենասեր, արհեստավարժ, առաքինի, կիրթ, կարգապահ և պատասխանատու կադրերն են:

Պատասխանատվություն – Մենք հատկապես պատասխանատու ենք պետության, ժողովրդի եւ հանրության ապագայի առաջ: Եվ մեր նպատակը վարվող քաղաքականությունում այնպիսի էական փոփոխությունների մտցնումն է, որոնք կարտահայտեն բնակչության մեծամասնության շահերը:

Բարոյականություն – «Մաքուր ձեռքեր», քաղաքականությունը այնքան է կեղտոտվել, որ ժամանակն է դրանով զբաղվեն միայն առաքինի, պարկեշտ, ազնիվ մարդիկ, ովքեր գործով ապացուցել են, որ ունակ են ողջախոհ որոշում կայացնելու, գործելու և պատասխանատվություն կրելու:

Արհեստավարժություն – Արհեստավարժը ոչ միայն իր գործի լավագույն գիտակն է, այլ նաև բարոյապես կայուն և կարգապահ անձ:

Հավասարապաշտական սկզբունք – Իրավունքի, ժողովրդավարության սկզբունքների նույնիսկ սահմանադրական ամրագրված գերակայությունը անհնարին է պաշտպանել հասարակության խոր շերտավորման պայմաններում: Հետևապես և հավասարապաշտական սկզբունքին սրբորեն պետք է հետևել առնվազն հետևյալ ոլորտներում.

ա) Կրթության իրավունք (այդ թվում՝ բարձրագույն) – ունակ երեխան պետք է հնարավորություն ունենա պետության հաշվին սովորելու:
բ) Բանակ – անկախ սոցիալական վիճակից և հասարակությունում ունեցած դիրքից բոլորն անխտիր պետք է պետության հանդեպ իրենց սահմանադրական պարտքը կատարեն:
գ) Օրենքի առաջ պետք է բացառել «օրենքից դուրս» որոշ մարդկանց, կլանների գոյությունը:
դ) Համախառն ներքին արդյունքի արդար վերաբաշխում:

Այս սկզբունքներին հետամուտ՝ մենք նպատակ ունենք վարվող սխալ քաղաքականությունում էական փոփոխություններ մտցնել, որպեսզի այն իրոք արտահայտի բնակչության մեծամասնության շահերը:

«Շարժում – 88» եւ պետական-քաղաքական շինարարություն ու ազգային նվտանգության համակարգ

Պետական շինարարության նպատակը զարգացած ժողովրդավարական ազգային պետության կառուցումն է: Համաշխարհային առաջադեմ փորձի հաշվառմամբ սեփական հոգևոր և մշակութային ժառանգության ու արժեքների հիման վրա յուրատիպ հայկական պետության կառուցում:

Պետական ղեկավարման կիսանախագահական համակարգի ստեղծում եւ անընդհատ կատարելագործում:

Սահմանադրորեն իշխանության թևերի տարանջատում փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների ողջամիտ մեխանիզմների ներդրմամբ գործառնական հավասարակշռության ապահովում:

Ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետության կառուցում: Քաղաքացիական հասարակության ձևավորում: Անկախ դատական համակարգի ստեղծում:

Պրոֆեսիոնալ Ազգային ժողով:

Խոսքի ազատություն:

Ընտրական համակարգի համապատասխանեցում միջազգային չափանիշներին:

Մարդու իրավունքների գերակայություն: Մարդու իրավունքների պաշտպանի համակարգի ստեղծում:

Իրական անկախ  ՏԻՄ համակարգի ստեղծում  եւ ամրապնդում:

Օրենքի ու սոցիալական արդարության վրա հիմնված հասարակության կառուցում:

Բոլոր ուղղություններով, ուժերով և միջոցներով ԼՂՀ անվտանգության ամրապնդում:

Աշխատանքի և բարեկեցության ապահովում բոլոր քաղաքացիների համար:

Ցեղասպանության ռազմավարական հետևանքների աստիճանական վերացում

Քաղաքացիական-հայրենասիրական դաստիարակության բավարար գիտելիքների քարոզում:
Պարենային անվտանգության ապահովում:

«Շարժում – 88»  եւ զինված  ուժեր

Երկրի անվտանգության գլխավոր երաշխավորը հայկական զինուժն է: ԼՂՀ աշխարհաքաղաքական դրությունը (թուրք-ադրբեջանական հարձակման վտանգ) անհրաժեշտորեն պարտադրում են բանակի բարոյահոգեբանական վիճակի կտրուկ եւ (հիմնավորապես) շտկում ու բարելավում, այլապես անդառնալի հետևանքները (ռազմա-հայրենասիրական տրամադրությունների անկում, հասարակական համերաշխության խախտում) անխուսափելի են:

ԼՂՀ բանակի կառուցման ռուսական (կայսերապաշտական) մոդելը վերանայման կարիք ունի: Հանրապետության հասարակության և բանակի փոխհարաբերությունները պետք է կառուցվեն «ազգ-բանակ» մոդելի հայկական տարբերակով:

Ժամանակի մարտահրավերները, տնտեսության ներկա վիճակը հաշվի առնելով, ԼՂՀ բանակը աստիճանաբար կանոնավորից պետք է անցնի պահեստուժի բանակի, և հայ բանակի համեմատաբար փոքրաթիվությունը պետք է փոխհատուցվի կազմակերպվածությամբ ու առաջնակարգ ներքին կարգապահությամբ: Հայոց բանակը ունի ժողովրդի համախմբման, պատանի սերնդի հայրենասիրական ու քաղաքացիական դաստիարակության վիթխարի ներուժ: Այդ մոդելը ենթադրում է բոլոր տղամարդկանց գործուն ներգրավվածություն պահեստուժում, այսինքն և մեծահարուստը, և չունևորը, եւ պետական պաշտոնյան յուրաքանչյուր տարի առնվազն մի քանի շաբաթ պարտավոր կլինեն անցկացնել բանակում, հավասարապաշտական  պայմաններում, հավասար հիմքերի վրա:

Միաժամանակ «ազգ-բանակ» մոդելը հաջողությամբ կարող է գործել, սակայն միայն ու միայն  հասարակական համերաշխության մթնոլորտում: Ահա թե ինչու մենք խիստ կարևորում ենք սոցիալական արդարության գերակայության գաղափարը:

Այսպիսով, պահեստուժը կդառնա ՊԲ միացյալ ընդհանուր ուժի լիարժեք բաղկացուցիչ մասը:

«Շարժում – 88» եւ տնտեսական ոլորտ

Տնտեսական ոլորտում իրականացվող քաղաքականությունը  պետք է վստահելի լինի բնակչության համար: Դրա համար անհրաժեշտ է իրական բյուջեի կազմում հարկերի պարզեցում, տնտեսական վիճակի ճշմարիտ գնահատում, պետության ռեսուրսների  թափանցիկ օգտագործում, ագրարային հատվածի խրախուսում, բնակչության գնողունակության բարձրացում եւ  ներքին շուկայի զարգացում, հասարակական շինարարական աշխատանքների խրախուսում, բնական պաշարների օգտագործման հասարակական  վերահսկողություն, կառավարության գործողությունների կանխատեսելիություն եւ թափանցիկ աշխատաոճ,  «ստվերային տնտեսության» հետեւողական կրճատում, գործարար եւ ներդրումային բարենպաստ միջավայրի ապահովում, ֆինանսական շուկաների եւ ապահովագրական շուկայի կայացում, հայրենական արտադրողի շահերի պաշտպանություն, հարկային գոտիականության սկզբունքի կիրառում, հայկական տնտեսական համալիրի հետ սերտ ինտեգրացում:

Ազատական շուկայի պայմաններում պետության ավանդական դերի վերանայում, կառավարման գործառույթից աստիճանական անցում հստակ ձեւակերպված եւ գործուն կարգավորման համակարգ, տնտեսության ոլորտում սեփականության իրավունքի պաշտպանություն եւ ազատ մրցակցության ապահովում:

Տնտեսության զարգացման նպատակը մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մակարդակը բարեկեցիկ երկրների մակարդակին հասցնելն է, բնակչության բարեկեցության կայուն աճի ապահովումը, միջին խավի ձեւավորումը եւ ընդլայնումը, երկրի տնտեսական անվտանգության ապահովումը:  Տնտեսական բարեփոխումների մեխանիզմը  (ոչ միայն քանակական, այլեւ որակական բնութագրիչներով) առաջանցիկ զարգացման ռազմավարությունն է, որի հիմնական մասերն են՝ կառավարվող բաց շուկայական տնտեսությունը, տնտեսաիրավական մեխանիզմների գործարկում, բարձր տեխնոլոգիաների եւ ինովացիոն ոլորտների ներդրումները, բարենպաստ ձեռնարկատիրական մթնոլորտը, մարդկային կապիտալի զարգացումը, ֆինանսական,  հողի, անշարժ գույքի շուկաների զարգացումը, տնտեսության ենթակառուցվածքների  համապատասխանեցումը արդի պահանջներին:

Ագրարային ոլորտ

Ագրարային քաղաքականության գերնպատակը  հանրապետության պարենային անվտանգության ապահովումն է, ինչն անհնարին է առանց դիմնամիկ զարգացած ագրոարդյունաբերական  համալիրի ստեղծման: Վերջինս նաեւ զարգացած պետության նախապայմանն է: Արցախյան գյուղը մթերք արտադրելուց զատ, նաեւ հայ յուրատիպ մտածողության  կրողն է ու կենսատարածք:

Բնական կոոպերացիայի խթանմամբ (կոոպերատիվներ, ԲԸ, գյուղատնտեսական տնտեսություններ) ոլորտում բացառել մենատերերի թելադրանքը: Իրացման խնդրի պետականորեն կազմակերպմամբ նվազեցնել միջնորդների  դերակատարությունը:

Անհրաժեշտություն է գյուղի  զարգացման ռազմավարական երկարաժամկետ  ծրագրի ընդունմամբ կարգավորել ոռոգման, որակյալ սերմացուի, պարարտացման, վարկավորման, թունաքիմիկատների, կոոպերացիայի, արտադրանքի իրացման, մասնագիտացման հետ կապված հարաբերությունները:

«Շարժում – 88»  եւ բնապահպանություն

Իրականացվող քաղաքականության նպատակն է անտառների, օդի, ջրի, հողերի պաշտպանության առաջնահերթ  միջոցառումների իրականացմամբ ապահովել էկոլոգիապես  մաքուր, անվտանգ միջավայրում քաղաքացու ապրելու իրավունքը: Այդ տեսակետից շրջակա բնությանը  մենք նայում ենք որպես ապագա սերունդների կենսամիջավայր, հետեւաբար եւ մեր տնտեսական, սոցիալական քաղաքականությունը պետք է նպատակաուղղված լինի այդ միջավայրի պահպանմանն ու հարստացմանը, էրոզիայի կանխմանը, ջրային պաշարների օգտագործման կառավարմանը, վերականգնվող բնական պաշարների վերարտադրությանը:

«Շարժում – 88»  եւ սոցիալական ոլորտ

Տնտեսության զարգացման եւ սոցիալ-տնտեսական ռիսկերից բնակչության պաշտպանության նպատակով ակտիվ, հասցեագրված սոցիալական քաղաքականության իրականացում, որի նպատակն է սոցիալական անհավասարության նվազեցումը, սոցիալական բարիքների մատչելիությունը բոլորի համար եւ քաղաքացիների կողմից իրենց իսկ կենսամակարդակի բարձրացման հնարավորությունների բարձրացումը:

Բնակչության առավել կարիքավոր խմբերի սոցիալական հարցերի լուծմանը պետությունից բացի հասարակական եւ ձեռնարկատիրական ոլորտի մասնակցությունը:

Պետական հատկացումների  առաջանցիկություն  առողջապահության, կրթության եւ մշակույթի ոլորտներում՝ ներդրումներ մարդկային կապիտալում:   Պետականորեն կարգավորվող մասնավոր սեկտորի ներդրում, բուժօգնության  մատչելիության նպատակով ապահովագրական համակարգի ներդրում, բուժհաստատությունների տնտեսական ինքնուրույնության ապահովում:

Զբաղվածության բնագավառում պետության կարգավորիչ դերի ապահովում: Աշխատանքային օրենսդրության կատարելագործում՝ հավասարակշռելով գործարարի եւ աշխատողի շահերը:  Պրոֆիլավորել եւ հասցեականորեն աջակցել սոցիալապես կարիքավորներին աշխատանքի ընդունման հարցերում: Աշխատավարձերի գնողունակության բարձրացում:

Կրթական համակարգը մեր լինելկության խորհրդանիշն է, առաջընթացի գրավականը ու ազգային անվտանգության կարեւորագույն բաղադրիչը: Ունակ երեխան անվճար սովորելու  իրավունք պետք է ունենա:

Պետությունը չպիտի տնտեսի կրթության եւ մշակույթի ոլորտներում, միաժամանակ, սակայն պետք է բարձրացնել տրամադրվող միջոցների օգտագործման արդյունավետության աստիճանը:  Անհրաժեշտ է  խստացնել կրթական գործընթացի կազմակերպման չափորոշիչները, կրթական հաստատությունների համար ապահովել  մրցակցային հավասար պայմաններ, կրթության կառավարման բնագավառում հասարակության մասնակցություն, ներդնել ոլորտի աշխատողների վարձատրության նոր համակարգ:

Կրթական համակարգի համապատասխանեցում միջազգային չափանիշներին:

Ավագ սերունդը, որը կրում է ծնողի, կրթողի, կառավարողի, իշխողի գործառույթները, հիմնական պատասխանատուն է, որ հայ երեխաներն ու երիտասարդությունը ճանաչեն ու կրեն ազգային, պետական համամարդկային արժեքները եւ իրենք իրենց գիտակցեն իբրեւ  ազգի ու պետության մաս եւ մարդավայել ապագա կերտեն հայրենիքում: Հայ երիտասարդը պետք է կարողանա որպես ազատ մարդ լիարժեք ապրել ու ստեղծագործել իր  բնությունում,  իր պետությունում:

Թոշակների գնողունակության բարձրացում եւ դրանց  նշանակման ու վճարման մեխանիզմների կատարելագործում, ինչպես նաեւ աստիճանական բարձրացում: Կենսաթոշակային համակարգի բաշխման սկզբունքներից կատարման սկզբունքին աստիճանական անցում:

Հ Ա Յ Տ Ա Ր Ա Ր ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն

Սույն թվականի հուլիսի 20-ին ժամը 11.00-ին Ստեփանակերտի մշակույթի եւ երիտասարդության պալատի մեծ դահլիճում տեղի կունենա «Շարժում-88» հասարակական-քաղաքական կազմակերպության հիմնադիր ժողովը:

Մուտքն ազատ է:

Նախաձեռնող խումբ

—————————————————————————————

նամականի

ԿՐԿԻՆ ՏԽՈՒՐ ՄԻ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

«Դեմո»-ի թիվ 7-ում տպագրված Աշոտ Սարգսյանի «Թաղման հայեցի ծեսը» հոդվածում բարձրացված են շատ հրատապ հարցեր, որոնք բխում են ժողովրդի շահերից և որոնց ճիշտ լուծումը որոշ չափով կթեթևացնի ժողովրդի հոգսերը:

Անկասկած, պատմականորեն ձևավորված ժողովրդական ավանդույթները վերացնել հնարավոր չէ և ճիշտ էլ չէր լինի: Բայց այդ ավանդույթները կիրառելիս ժամանակաշրջանը և սոցիալական պայմանները հաշվի չառնելը ևս ճիշտ չէ:

Հիշում եմ խորհրդային տարիներին մարզային կուսակցական կոնֆերանսում սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Քնարիկ Առաքելյանի մի ելույթը. «Իմ հարևանները նյութապես ապահով մարդիկ են, և նրանց ընտանիքների անդամներից մահացության դեպքում կազմակերպված հոգեհացի սեղաններն այնքան առատ են լինում, որ սննդամթերքների կեսը մնում էր սեղաններին: Իմ ընտանիքում ևս պատահեց դժբախտություն: Որոշեցի ետ չմնալ նրանցից: Պարտքով, նույն ձևի առատ կերակրատեսակներ և խմիչքներ մատակարարեցի սգո սեղանակիցներին: Առաջացավ այնպիսի պարտք, որը չեմ կարողանում մարել 4-5 տարի շարունակ»:

Դա սրանից երկու տասնամյակ առաջ էր: Իսկ հիմա՞: Կարելի՞ է, արդյո՞ք, այսօրվա գները (դագաղի, սննդամթերքի, գերեզմանաքարի, տրանսպորտի և այլն) համեմատել այն ժամանակվա գների հետ, գումարած դրան, որ ժողովրդի կեսից ավելին անվճարունակ է, խանութների տետրերում անունները գրելով են վերցնում օրվա հացն անգամ:

Հոգեհացի մասնակիցների քանակի մասին: Երևանում ապրող իմ բարեկամներից մեկը հանկարծամահ էր եղել: Նա այնքան կարողություն էր թողել, որ թողածի մի չնչին մասով կարելի էր հարյուրավոր մարդկանց սգո տասնյակ սեղաններ սարքել: Հուղարկավորությանը եկել էին հազարավոր մարդիկ: Գերեզմանոցում հանգուցյալի դիակից ոչ հեռու դրված էր սեղան, որի վրա կոնյակի մի քանի շիշ, բաժակներ և հրուշակեղեն էր դրված: Թաղման արարողությունը վերջացնելուց հետո ժողովուրդը այդ սեղանի մոտով անցավ՝ 100-ից մեկն էր միայն օգտվում այդ սեղանից: Երեկոյան հանգուցյալի տանը հավաքվեցին ամենամոտիկ հարազատներն ու բարեկամները՝ թվով 20-25 հոգի:

Իսկ մե՞զ մոտ: Համարյա առանց բացակայության, բոլորը՝ 200, 300, 400 հոգի, մասնակցում են սեղանին, երբեմն չարաշահում ոգելից խմիչքները, բարձրաձայն միմյանց հետ խոսում սգո արարողության հետ ոչ մի առնչություն չունեցող թեմաներով՝ հոգեկան ցավ պատճառելով հանգուցյալի հարազատներին:

Գերեզմանոցներում զբաղեցվող տարածքների և գերեզմանաքարերի մասին:

Սմուլյակովի «Գործարար Ամերիկա» գրքում խոսվում է նաև թաղման արարողությունների մասին: Գրքի այդ բաժնում նկարներ կան, որոնցում գերեզմանոցներն են: Գերեզմանաքարերը փոքր են, շարված՝ ուղիղ գծով և համարակալված:

Իսկ մեզ մոտ ինչպե՞ս է: Այս աշխարհի մարդկանց ագահությունը տեղափոխվում է նաև հանդերձյալ աշխարհ: Եթե ընտանիքը բաղկացած է 4-5 շնչից, ապա 10-12 քառ. մետր հողակտորը հերիք է բոլորի համար: Բայց ոմանք զբաղեցնում են 100 և ավելի քառակուսի մետր հողատարածք: Ինչիդ է պետք, մարդ Աստծո:

Նույնը՝ գերեզմանաքարերի մասին: Կարծես մրցավազք է: Գերեզմանաքարի տեսքից անվրեպ կարող ես որոշել հանգուցյալի ընտանիքի հարստության չափը: Կյանքում չի հաջողվում, բայց գոնե այդտեղ մարդիկ հավասար լինեն:

Զավակներ կան, որ իրենց ծեր, անաշխատունակ ծնողներին ոչնչով չեն օգնում, կամ ծերանոց են ուղարկում, չնայած ապահով ապրում են: Ծնողը մահանալուց ճոխ հոգեհաց են կազմակերպում: Ըստ երևույթին, դա անում են իրենց ցույց տալու համար: Եթե այդ ծախսերի մի մասը ժամանակին հատկացնեին իրենց ծնողներին, գուցե մի քիչ երկարացնեին նրանց կյանքը:

Փողահավաքի մասին:

Ես գտնում եմ, որ դա ինչ-որ առումով ճիշտ է, հատկապես՝ անապահով ընտանիքների պարագայում: Որովհետև կատարված ծախսերի մի մասը գոնե փակվում է այդ ձևով: Բայց Ճիշտ է նշում Աշոտ Սարգսյանը, սա պետք է արվի քաղաքակիրթ ձևով:

Այս և նման հարցերի լուծումն օրախնդիր է, և այս գործում պիտի ներգրավվի ոչ միայն պետությունը, այլ լրատվամիջոցները:

Սերգեյ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ, կենսաթոշակառու

ՊԱՇՏՊԱՆԵՆՔ ԵՎ ՉՄՈՌԱՆԱՆՔ ՄԵՐ ՄԱՅՐԵՆԻՆ

Եթե լինենք, ապա մի ազգ: Եթե խոսենք, ապա մեկ՝ ազգային լեզվով: Սակավ սրբություններ չունի մարդ արարածը, բայց, անկասկած, նրա սրբություն-սրբոցը մայրն է, այդ պատճառով էլ ամենանվիրական բաներն առնչվում են մայր հասկացությանը: Հայրենիքը որակում ենք «մայր», լեզուն՝ «մայրենի», և որպես մայր են ընդունել ու որպես մայր պահպանել իրենց մայրենի լեզուն հայ ժողովրդի մայրասեր ու մայրախնամ զավակները՝ սկսած Մաշտոցից մինչև մեր տաղանդաշատ գրողներն ու բանաստեղծները:

Սակայն, գնալով, մեր մայրենին հեռանում է հայերեն լինելուց: Եթե մի կողմ թողնենք բարբառները, որոնք համարվում են մայրենի լեզվի տարածքային տարբերակներ, և խոսենք այն լեզվի մասին, որով այսօր խոսում է հայը, ապա պատկերը հուսահատեցնող է: Մերօրյա երիտասարդության հայերենը շատ քիչ նմանություններ ունի գրական հայերենին: Ահա պատառիկներ երևանյան զրույցներից. «Վռազ կգաս, տեղ կա էթալու», կամ՝ «Քել հելնենք», կամ էլ՝ «Քուրո°, հըլա ժամը նկարի»: Մի քանի օրինակ էլ, ինչպես իրենք են ասում, «գողական աշխարհից». «Բազառ ունենք քո հետ անելու», որը նշանակում է՝ ասելու բան կա, կամ՝ «Հելնենք քուչեն ուռենք», նշանակում է՝ դուրս գանք փողոց, և այլն… Ընդ որում՝ բոլոր այդ բառերն ու արտահայտություններն արտասանվում են դեմքի տարօրինակ ծամածռություններով: Առավել սարսափելին ու անթույլատրելին այն է, որ այդ խոսակցական լեզուն, կամ, ինչպես իրենք են ասում, «ժառգոնը», աստիճանաբար ներթափանցում է նաև արդի ԶԼՄ-ները, ինչը շատ վտնագավոր է:

Իսկ ինչպիսի՞ն է վիճակն Արցախում: Մեզ մոտ գերիշխում է օտար բառերի անհարկի օգտագործումը: Սակայն, եթե մենք խոսում ենք ղարաբաղյան բարբառով, ապա դա բոլորովին չի նշանակում, թե մենք պետք է այն «քաղցրացնենք» օտարամուծություններով: Օրինակ՝ «պարկ» (պուրակ), «չանգյալ» (պատառաքաղ), «տելեվիզոր» (հեռուստացույց)… Իսկ լսելով զուտ ղարաբաղյան «Շուշվա ուգլումը կալբասի օչերեդ ա»-ն, նույնիսկ չի հասկացվում դրա լեզվի պատկանելությունը:

Ահա ևս մի ցավալի պատկեր, որը դիտվում է Արցախում, հատկապես Ստեփանակերտում: Որոշ ընտանիքներ կարծում են, թե քաղաքակիրթ երևալու ամենակարևոր պայմանը ոչ թե հայերեն, այլ ռուսերեն խոսելն է: Եվ այդ ոգով էլ դաստիարակում են իրենց զավակներին: Իսկ լինել հայ ու անտեսել սեփական լեզուդ՝ նշանակում է չհարգել ինքդ քեզ: Մի՞թե քաղաքակիրթ կարող է կոչվել այն մարդը, որը չի հարգում ինքն իրեն:

ԱՄՆ-ում բնակվող երիտասարդ թենիսիստուհի Մարինա Շարապովայի «ազգային պատկանելության» մասին խոսելիս, ռուս հայտնի մի քաղաքագետ այսպես է ասել. «Եթե նա չի կարողանում ռուսերեն կարդալ Պուշկին և Տոլստոյ, ուրեմն իրոք ամերիկյան թենիսիստուհի է»… Մեր շրջապատում ապրող որքա¯ն հայրենակիցներ ունենք, որ երբեք Թումանյան, Չարենց կամ Սևակ չեն կարդացել… մայրենիով:

Մեր նախնիները մեզ և աշխարհին փոքր ժառանգություն չեն կտակել, բայց մենք պետք է հասկանանք և հասկանալով չմոռանանք, որ մեր ժառանգության մեծագույն գանձը մեր լեզուն է:

Անահիտ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ԱրՊՀ ժուռն. 3-րդ կուրս

…ԻՍԿ ՀԱՐՈՒՍՏՆԵՐԸ ԶՎԱՐՃԱՆՈՒՄ ԵՆ

Վերևից նայում, տեսնում է Աստված…

Հովհաննես Շիրազ

Հին ճշմարտություն է, ժողովրդական իմաստության ուժ ստացած՝ ճշմարտությունն ասողի գդակը ծուռ է, իսկ քծնողի ճանապարհը՝ կանաչ: Դժբախտաբար, թեև բարեբախտաբար նշված արժանիքներն ու արատը ձեռք բերովի չեն. թերևս գեներով են փոխանցվում մարդուն, որի բնույթը դյուրին չէ փոխել – ասվածի ճշմարտությունն հաստատենք մեկ այլ ժողովրդական իմաստությամբ՝ կուզին միայն գերեզմանը կուղղի: Մորթապաշտ ու անտարբեր մարդուն սպանես էլ ուրիշի համար գլուխը չի ցավեցնի, միայն թե իր գործերը հարթ ընթանան…

Անտարբերությունը մեղմ է ասել՝ չարիք է, աններելի հանցագործությունն է և պարարտ հող՝ բազում չարիքների համար: Թեկուզ կուշտ ու կուռ, ինչպես կարող ես հանգիստ լինել, երբ հարևանդ, ընկերդ, մերձավորդ կիսաքաղց է և կարիքի մեջ: Եթե մարդ ես, վատ պետք է զգաս ու մտահոգվես: Կենսաթոշակների չնչին չափը խայտառակության խարան է մեր նորանկախ երկրի դեմքին: Իմ աշխատավարձը հարյուր դոլար է: Կենսական անհրաժեշտության ամենահամեստ ծախսերի դեպքում անգամ՝ այն հերիքում է կես ամիս: Մնացած 15 օրը ապրում ենք առանց փող, ճգնավորի պես կամ, ծայրահեղ դեպքում՝ պարտքերով: Նույն վիճակն է իմ գործընկերների մեծ մասի մոտ: Բոլորովին չեմ նեղվում, քանզի թույլ չեմ տալիս նյութի ստրուկը դառնալու, սակայն ափշում ու դառնանում եմ՝ ապա ինչպե՞ս են ապրում թոշակառուները՝ 5-10 հազար դրամով: Չեն ապրում, դանդաղ մեռնում են. փաստը՝ վիճակագրական տվյալները, ըստ որոնց՝ թոշակառուների շրջանում մահացածությունը շատ բարձր է: Անկախացանք, որ աղքատանա՞նք: Օրինականության կուրս հռչակած մեր փոքրիկ երկրամասում մեկը քառահարկ խանութներ ունի, մյուսները՝ հացի դրամ չունեն: Մեկի որդին զվարճանում է բարերում, մյուսների երեխան կիսաքաղց է մնում: Մեկն ինչքան ուզում է վարկ է ստանում, մյուսների առաջ խոչընդոըներ են սարքում:

Դառնանք նորից մեր թոշակառուներին՝  բազմավաստակ ֆաշիզմի ու թուրքի դեմ պատերազմած ու հաղթանակած մեր պապիկներին, այրիության լեղին խմած, թիկունքի ծանր կյանքով ապրած տատիկներին, որոնք գտնում են, որ խորհրդային ժամանակներում կարգին ապրում էին: Իսկ հիմա…

Շարքային թոշակառուներից բացի մենք ունենք տաղանդավոր մեծավաստակ պատվական թոշակառուներ, որոնք պարզապես անուշադրության են մատնված. 5-6 հազար դրամով պետության հարկերը և հոսանքի ու հեռախոսի պարտքերը չեն կարող մարել, էլ ինչպե՞ս գոյություն պահել: Բարոյականության շրջանակներում չի տեղավորվում այն փաստը, որ աշխատանքային ոսկե աստղի շքանշանակիր, Տիմիրյազևի ակադեմիայի շրջանավարտ, 4 գրքի և խաղողի բազմաթիվ տեսակների հեղինակ, ժողովրդական բժշկության գիտակ, նշանավոր գյուղատնտես Ջահան Լալայանը իր կյանքի 70-ամյակի  շեմին գտնվում է նյութապես անապահով վիճակում (ստանում է 5600 դրամ թոշակ) հիվանդ կնոջ և աղջկա հետ: Որպես քաղաքացի՝ պարտքս եմ համարել այս մասին իրազեկել ԼՂՀ ԱԺ-ին, ուր ԱԺ նախագահ Օ. Եսայանի միջնորդությամբ քննարկվել է իմ ստորագրությամբ նամակը և միաձայն որոշվել՝ Ջահան Լալայանին նշանակել անվանաթոշակ: Կազմվել է գործը, տրվել են համապատասխան փաստաթղթերը՝ գյուղապետարանից, շրջվարչակազմից և ԼՂՀ գյուղնախարարությունից: Երկու տարի է անցել դրանից հետո. ոչ մի տեղաշարժ: Այդ ընթացքում կրկին դիմեցի ԱԺ նախագահ Օ. Եսայանին, փոխնախագահ Մ. Օհանջանյանին և ԼՂՀ նախագահի խորհրդական Ժ. Գալստյանին: Առաջին երկուսն ասացին, որ գործը նախագահի մոտ է, պիտի ստորագրի, իսկ Ժ. Գալստյանը ասաց, որ կհետաքրքրվի:

Պարզապես զարմանալի է, թե կարգ ու կանոն և օրինականության կուրս որդեգրած նախագահ պարոն Ա. Ղուկասյանն ինչ պատճառով չի ստորագրում ԱԺ-ի որոշումը: Այս հարցով մտահոգվել և մամուլում ելույթ է ունեցել Հայրենական պատերազմի վետերան Խաչատուր Պետրոսյանը, վրդովված են գյուղի և շրջանի մտավորականներից շատերը, որոնց անունով էլ պետք է հասցեագրվեր Ջ. Լալայանի վիճակի մասին ԼՂՀ ԱԺ մտած նամակը: Գուցե թե հենց սա է պատճառը, որ մինչ այսօր հարցը դրական լուծում չի ստանում…

Հարգարժան այր, բացառիկ անհատակություն Ջ. Լալայանը անօգնական է և աստվածային հավատով սպասում է արդարության ու մարդասիրության, իսկ հարուստները… զվարճանում են:

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ԱրՊՀ դասախոս

ԱՊԱԳԱ ԼՐԱԳՐՈՂԻ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

Աստծո տասը պատվիրաններից մեկն ասում է՝ մի’ սպանիր, իսկ երբ սպանել են հայտնի լրագրող Վլադ Լիստևին, Տիգրան Նաղդալյանն ասել է՝ մի’ սպանեք լրագրողին:

Ճշմարտությունն այն է, որ այսօր ճշմարտություն ասողին ու ազատ խոսողին, առանց մի րոպե վարանելու, կարող են զրկել ամենաթանկից՝ կյանքից:

Ես նույնպես ընտրել եմ լրագրողի մասնագիտությունն ու հաճախ եմ մտածում՝ ի՞նչ եմ վերցնում այս կյանքից և ի՞նչ ունեմ տալու իմ ժողովրդին: Պատկերացրեք, դժվարանում եմ ինքս ինձ պատասխանել, որովհետև այն, ինչ տեսնում եմ իմ շրջապատում, մի առեղծվածային ու տարօրինակ աշխարհ է թվում՝ լցված բազում քաղաքական խաղերով ու մութ-մութ անկյուններով:

Մեր օրերում սահմանափակ են շատերի ապրելու պայմանները, մեծ մասը զրկված է պետության հովանավորությունից և սեփական ջանքերով ու միջոցներով պետք է հարթի հանդիպած խոչընդոտները: Այսօրը՝ այսօր, իսկ վաղվա մասին պատկերացում չունեմ. կաշխատե՞մ, թե՞ ոչ: Ելնելով երկրում տիրող սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից, բուհ ավարտած գործազուրկների թվաքանակից, դժվար է որևէ լավ բան կանխագուշակել: Գործազրկության պատճառով արցախյան գոյամարտի թոհուբոհով անցած ազատամարտիկներից ոմանք այսօր հանցագործներ են դարձել…

Գործազրկությունը դարձել է գերխնդիր, նույնիսկ մասնագետ մտավորականները չունեն աշխատանք, իսկ աշխատողներն էլ ստանում են չնչին աշխատավարձ:

Իրականությունն այն է, որ բնակչության մեծ մասն այսօր չի աշխատում, մի մասը «քննադատներ» ու «վերլուծաբաններ» են դարձել, իսկ մյուս մասը զբաղվում է առևտուր-չարչիությամբ:

Ինքս կասկածում եմ, որ վաղը հնարավորություն կունենամ աշխատելու ընտրած մասնագիտությամբ:

Կարծում եմ՝ լրագրությունը շատ կարևոր օղակ է, և լրագրողը հասարակական շահերի պաշտպանի դեր պետք է կատարի: Նա իրավունք չունի սուտ խոսելու, նրա խոսքը պետք է վստահություն ներշնչի մարդկանց: Սակայն այսօր լրագրողը չգիտե ինչ կեցվածքով հանդես գա: Ազնվորեն իր պարտքը կատարող լրագրողին կամ դատի են տալիս, կամ էլ թիկունքից են հարվածում: Դե արի ու մտածիր՝ ինչպե՞ս վարվել, ի՞նչ անել, երբ վերևներում հիվանդագին են ընդունում ամեն մի ճշմարտություն, որը հակասում է իրենց շահերին:

Այսօր ամենուր «թագավորում են» շուկայական հարաբերությունները, իսկ ինչպե՞ս վարվի լրագրողը, նա ևս ծախի՞ իր խիղճը. եթե ոչ, ապա ինչպե՞ս ապրի այս իրականության մեջ: Հնարավո՞ր է, որ անբարոյականացող հասարակության մեջ լրագրողը հավատարիմ մնա իր որդեգրած հումանիստական սկզբունքներին և ապրի ու ստեղծագործի բարոյականության վեհ սկզբունքներով:

Երբ նայում եմ շուրջս, մեկ-մեկ թվում է արժանապատվություն ասածն արդեն կորցրել է իր իմաստն ու բովանդակությունը (իհարկե՝ ոչ բոլորի համար):

Ճշմարտախոս ավագ գրչընկերներս չպետք է թույլ տան, որպեսզի մարեն մեր հոգուց առկայծող կայծերը, սպանվի մեր հավատը: Ես համոզված եմ, որ այս մեծ աշխարհում ամեն ինչ կորած չէ, քանի դեռ կան ազնիվ մարդիկ, լինեն նրանք լրագրողներ թե այլ մասնագիտության տեր մարդիկ:

Սակայն, միևնույն ժամանակ, նողկանքով եմ կարդում այն հոդված կոչվածները, որոնց հեղինակներն ընդամենը ավազ են նետում մարդկանց աչքերին և ավելի շատ քծնում են ու զբաղվում են պնակալիզությամբ: Շահասիրությունը միանգամայն կուրացրել է նմաններին, և ամեն մի նոր իշխանության հետ լեզու են գտնում, գովերգում «արքայի թագը»: Նրանց «գործունեությունն» ազդում է բոլոր լրագրողների հեղինակության վրա: Եվ այս ամենից հետո ինչպես ապրել, որ վաղը, մյուս օրը չափսոսանք մեր ապրած օրերի համար: Այս հարցի պատասխանը ես չունեմ:

Ամեն օր իմ մեջ ծնվում են բազմաթիվ անպատասխան հարցեր, որոնք ծնվում են մեր իրականության համայնապատկերից, և հոսում են գետի նման, այդպես էլ չունենալով պատասխաններ:

Մերսեդես ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
«Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի
ժուռնալիստիկայի բաժնի ուսանողուհի

 ԱԽՐ ՄԵՆՔ ԻՆՉՊԵ՞Ս ԱՊՐԵՆՔ ԱՌԱՆՑ ՁԵԶ…

Անց կացավ օրս, արևավորս,
Դու ե՞րբ ես գալու, իմ թևավորս,
Իմ թուխ արտույտս, իմ սիրուն լորս,
Իմ հեռավորս, դու ե՞րբ ես գալու…

«Շատերը Համո Սահյանին անվանում են բնության երգիչ, բնապաշտական երգիչ, իսկ նրա սիրային լիրիկայի մասին հաճախ չեն խոսում, մինչդեռ Սահյանը 140 սիրային երգ ունի,- ասում է «Համո Սահյան գիտամշակութային կենտրոն» հասարակական կազմակերպության նախագահ Շչորս Դավթյանը,- և եթե մյուս բանաստեղծները սիրո թեմային անդրադարձել են երիտասարդ տարիքում, ապա Սահյանն ընդհակառակը. նա հասուն սիրո երգիչ է»: Այսպես բնութագրեց Սահյանի սիրային քնարերգությունը Շ. Դավթյանը՝ Ստեփանակերտում հունիսի 24-ին, մեծ բանաստեղծի 90-ամյակին նվիրված  երեկոյից հետո: Իսկ երեկոն Սահյանի պոեզիայի յուրատեսակ երկրպագությունն էր՝ Ստեփանակերտի և Երևանի արվեստագետների մասնակցությամբ:

Երեկոյի տանտերերի կարգավիճակում էին արցախցի գրողները, Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնի դերասանները: Երևանից ժամանել էին Շ. Դավթյանը, միկրոքանդակագործ Է. Տեր-Ղազարյանը, «Համո Սահյան գիտամշակութային կենտրոնի» անդամներ Կիմ Եգանյանը, Խորվատ Գևորգյանը, Կարինե Մելոյանը, Գառնիկ Սիմոնյանը, Արսեն Ղազարյանը: Վերջինիս  արտասանած սահյանական տողերն ապշեցրել էին հանդիսատեսին. իսկ ի՞նչ էր զգում ինքը՝ ասմունքողը, երբ Սահյան էր արտասանում: Մեր այս հարցին Ա. Ղազարյանը պատասխանեց, որ ինքը պարզապես Համոյի հետ էր խոսում, թեև Համոն տարիքով մեծ մարդ է:  Արցախ կատարած իր առաջին այցելության մասին էլ Ա. Ղազարյանը պատմեց, որ սկզբից չէր համարձակվում մեքենայից իջնել և ոտքը դնել գետնին. «Մտածում էի՝ իրավունք ունե՞մ: Հետո զգացի, որ ունեմ՝ որպես հայ քրիստոնյա, թեև վախենում էի՝ տեսնես ո՞ր ընկած տղու արյանը կկպնի ոտքս: Այսօր ես իմ տունն եմ եկել, իմ պապերի տունը: Այնպիսի տպավորություն է, որ քո տնից դուրս գաս և գնաս հորեղբորդ տուն: Այս անգամ մեզ Ղարաբաղ բերեց Համոն: Ես Համո եմ ասում, որովհետև այդպես եմ լսել իմ ուսուցիչներից, որոնք եղել են Համոյի ընկերները: Ի՞նչ եմ զգում. ամբողջ հոգով հանձնվում եմ և զգում եմ Համոյի, նրա ամեն մի բառի ուժն ու հոտը: Ախր Համոն չի կարող հայի կյանքում տեղ չգրավել. նա հայ գրականության մեջ իր բույրն, իր համն ունի: Երբ Համո ես կարդում, ասես հայելուն նայես, բայց ոչ թե քո դեմքը տեսնես, այլ տեսնես պապերիդ արձագանքած ժպիտը»:

Հանդիսատեսին իր  անակնկալը մատուցեց նաև Էդուարդ Տեր-Ղազարյանը, որը նվագեց խմորից պատրաստված ջութակի վրա: Ով էլ  խոսեր կամ արտասաներ,  բոլորը միաբերան նշում էին այն, որ այդ մենք չէ, որ բացակա պետք է դնենք մեծ վարպետին: Իսկ վարպետը նայում էր մեզ իր լուսանկարից, և մենք հասկանում էինք, որ նա մեզ հետ է և միշտ էլ մեզ հետ է լինելու: Նայում էինք նրան, և հենց նրա ոճով էլ ուզում էինք հարցնել. «Ախր մենք ինչպե՞ս ապրենք առանց Ձեզ»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՀՈՒՅՍԻ, ՀԱՎԱՏԻ ԵՎ ՍՊԱՍՈՒՄԻ ԿԱՅԱՆ

Հունիսի 29-ին՝ «Հայրենիքի համար նահատակված և անհայտ կորած ազատամարտիկների հիշատակի օրը», Ստեփանակերտի հուշահամալիրում կայացավ անհայտ կորած ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողի բացման արարողությունը: Ներկա էին ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկասյանը, վարչապետ Ա. Դանիելյանը, նախարարներ, պատգամավորներ և անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատներ: Կոթողի բացման պատիվը տրվեց նախագահ Ա. Ղուկասյանին: Բացման խոսքում ԿՄՍ նախարար Ա. Սարգսյանն ասաց. «Այսօր մենք հավատում ենք, որ վաղ թե ուշ այս տղաները կվերադառնան և կտեսնեն, թե ինչպես պետությունն ու ժողովուրդը չեն մոռացել իրենց»: Իր խոսքում ԱԿԱՀՄ նախագահ Վերա Գրիգորյանը մասնավորապես նշեց. «Հունիսի 29-ը մեր հիշարժան օրերից մեկն է, որը, սակայն, առավելս կորստի, ցավի զգացում է ծնում յուրաքանչյուրի սրտում: Միևնույն ժամանակ, այս օրը նաև հպարտության զգացումով է պարուրում մեր հոգին, որովհետև մենք կարող ենք հպարտանալ, որ մեր որդիները, հայրերն ու եղբայրները պատերազմի երդվյալ նվիրյալներն էին, և այսօր էլ այդպիսին են»: Վ. Գրիգորյանը նաև շնորհակալական խոսքեր հայտնեց Ալեքսանդր Մամունցին, Դավիթ Մեսրոպյանին և Նվեր Միքայելյանին, որոնց ջանքերով «արարված» հուշակոթող-խաչքարը անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների համար «հույսի, հավատի և սպասումի կայան կդառնա»:

Լույս է տեսել
ԳՐԱԽՈՍԻ ԵՎ ԽՄԲԱԳՐԻ ԽՈՍՔԸ

Հեղինե Գրիգորյանի՝ Լեռնային Ղարաբաղի գրողներին և գրական կյանքին նվիրված «Արցախի գրական ընտանիքը» գիրքը շատ օգտակար կարող է լինել Արցախի մշակութային հոգևոր կյանքի ուսումնասիրության համար: Արցախյան գրական շարժումը եղել է հայկական գրական շարժման մի մասը, և այս աշխատանքը իր նպաստը կբերի նաև հայ նորագույն գրականության պատմության ուսումնասիրությանը:

Ա. ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն 

Հեղինե Գրիգորյանի «Արցախի գրական ընտանիքը» պրակը ուշագրավ է ժանրային իր բնույթով: Դա և պատմություն է, և տեղեկագրություն՝ գրական դիմանկարի ձևույթով: Եվ եթե սովորաբար դիմանկարի ժանրը նախասիրում է խոսքի պատկերավոր-էպիստոլյար ոճը, ապա Հեղինեն ընտրել է նրա գիտական տարբերակը՝ բնութագրումների հանրագիտարանային պարագծերով: Այստեղ հատկապես գրավիչ է հեղինակային հայացքը՝ սեղմագիր էջերում բացահայտելու գրողի ստեղծագործության գաղափարն ու ճանաչողական արժեքը: Ենթադրում եմ, որ առաջին այս փորձին կհաջորդեն պրակային այլ համակարգեր:

Ս. ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՀԳԱԱ ակադեմիկոս, Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի հայ նոր գրականության բաժնի վարիչ

ՔԱՆԻ ՇՆՉՈՒՄ ԵՄ՝ ՊԻՏԻ ՀՈՒՍԱՄ

Հունիսի 26-ին Անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների միության շենքում կայացավ միության նախագահ Վերա Գրիգորյանի հերթական՝ յոթերորդ գրքի («Հույսի առագաստներ») շնորհանդեսը: Սոցապ նախարարի տեղակալ Է. Գաբրիելյանը համառոտ ներկայացրեց հեղինակին ու նրա գիրքը: Սրտի խոսք ասացին նաև անհայտ կորած ազատամարտիկների մայրերը. «Թեկուզ նրանցից մեկն էլ վերադառնա, միևնույն է, ուրախանալու ենք. ասես՝ մեր որդին է եկել: Եվ մենք հավատում ենք Աստծուն, որ նա մեր առջև մի դուռ կբացի»: Նրանց սպասում ենք բոլորս, սպասում ենք հույսուհավատով: Այդպես է՝ քանի շնչում ենք՝ պիտի հուսանք:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՄՈՒՐԱՑԱՆՅԱՆ ՕՐԵՐԸ՝ ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆ ՏՈՆԱԿԱՏԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Համահայկական գրական երկրորդ համաժողովի շրջանակներում հունիսի 2- 3-ը Հայաստանի և Սփյուռքի գրողները՝ գլխավորությամբ Հայաստանի գրողների միության նախագահ Լևոն Անանյանի, հագեցած ծրագրով եղան նաև Արցախում: Այցելության համար առիթ հանդիսացավ հայ մեծ գրող Մուրացանի 150-ամյակը:

Հունիսի 2-ին Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնում կայացավ մեծ գրողին նվիրված երեկո: Իսկ հունիսի 3-ի առավոտյան հայ գրողների բազմամարդ պատվիրակությունը այցելեց Ստեփանակերտի հուշահամալիր, որից հետո ճանապարհվեցին Մուրացանի ծննդավայրը՝ Շուշի: Շուշիի Մուրացանի անվան դպրոցում կայացավ ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի՝ Մուրացանին նվիրված մենագրության շնորհանդեսը, այնուհետև սկսվեցին գրողների չծրագրավորված հանդիպումներն ու շփումները մարդկանց հետ:

Այդ երկու օրերին Արցախը հանգրվան էր դարձել ինչպես հայրենիքում, այնպես էլ հայրենիքից դուրս ապրող և ստեղծագործող մարդկանց համար, որոնցից շատերը հայրենիքը միայն հեռվից են տեսել կամ լսել են «մամիկի» երգերում: 15-ից ավելի երկրներից ժամանել էին ավելի քան 50 հայազգի գրողներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր ցավը, իր հույսն ու ուրախությունն ուներ պահած իր սրտում: Հատկանշականն այն էր, որ Արցախում հավաքվել էին ինչպես մեզ քաջածանոթ, այնպես էլ դեռ նոր գրական աշխարհ մուտք գործած, ինչպես տարիքով և փորձառու, այնպես էլ երիտասարդ գրողներ:

Ռուբեն Մելիքը Ֆրանսիայի ճանաչված գրողներից է: Նրա գրքերը լույս են տեսնում 250 հազար օրինակով, մինչդեռ նա մանուկի պես ուրախացավ, երբ մի արցախցի նրան վարունգ հյուրասիրեց: Ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանը մասնակցել է բոլոր «մուրացանյան օրերին» և գտնում է, որ այդ օրերը շատ կարևոր նշանակություն ունեն մեզ համար: «Պարզապես պետք է խուսափենք կրկնություններից և այնպես անենք, որ հաջորդ՝ 4-րդ «մուրացանյան օրերը» անակնկալներով լեցուն լինեն, ինչի համար կարող են հիմք հանդիսանալ Մուրացանի չբացահայտված էջերը, չտպագրված կամ համեմատաբար ավելի քիչ տարածված գործերը»,- ասում է նա:

Ժորժ Տեր Բարթողը Արցախ է ժամանել Կիպրոսից: Նա այնտեղ հայտնի դեմք է. 1979թ. իր երկու համախոհների հետ մեկտեղ տպագրում է 100 էջանոց «Cyprus weekly» թերթը: «Երբ նախաձեռնեցինք թերթի տպագրությունը, մտածում էինք՝ եթե գոնե 6 ամիս «ձգի», ապա տարիներ անց մեր թոռների մոտ հպարտանալու առիթ կունենանք՝ որ, գիտե՞ք, ձեր պապիկը ժամանակին սեփական թերթ ուներ: Բայց ստացվեց այնպես, որ այս տարի՝ սեպտեմբերի 29-ին, նշելու ենք թերթի 25-ամյակը: Իմ «Կիպրոսյան շաբաթաթերթի» հիմնական աղբյուրը գովազդն է, որը գրավում է թերթի մեկ երրորդ մասը»: Ժորժ Բարթողը, սակայն, վշտացած է եկել Արցախ: Նա անհիմն ու սխալ է համարում Հայ բարեգործական ընկերության կողմից Մելքոնյան վարժարանի փակման որոշումը: Ինքն այդ վարժարանի հոգաբարձուներից մեկն է և, նրա խոսքերով, Կիպրոսում  հայ մշակույթ կար, երբ կար Մելքոնյան վարժարանը, որի փակումով «հայ մշակույթը շատ մեծ վնասներ է կրել»: Ժ. Բարթողը ցավով նշեց, որ այսօր կիպրահայ մշակույթն իր նախկին բարձրության վրա չի գտնվում: Ուրախալին, ըստ նրա, այն է, որ Կիպրոսի հայերը լավ հարաբերություններ ունեն տեղի հույների հետ և իրենց օտարված չեն զգում: Կիպրոսի հայ համայնքի  առավելություններից մեկն էլ նա համարում է երեք նախակրթարանների գոյությունը, որոնք կոչվում են «Նարեկ ազգային վարժարաններ» և գտնվում են Կիպրոսի կառավարության հովանու ներքո:

Բեյրութահայ  Սաքո Արյանը ռուսերեն չգիտի, սակայն դա չի խանգարում նրան,  ամեն անգամ   ռուսերեն գոնե մի բառ  լսելով, ասել՝ «ՊՈ, ՊՈ», որը նշանակում է, որ Սաքոն ուզում է հայերեն խոսք լսել: «Ձեզ ոչ ոք չի ստիպում ռուսերեն խոսել, մինչդեռ դուք ինքներդ խոսում եք այդ լեզվով»,- զարմանում է նա:

Պրոֆեսոր Արտեմ Հարությունյանն այս տարվա մարտին դասախոսություն էր կարդացել ԱրՊՀ ուսանողների համար և այժմ էլ հաճույքով խոստովանում է, որ եթե հրավեր ստանա, նորից կգա դասախոսելու: Այժմ նա աշխատում է իր բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուի վրա և խոստանում է, որ երկրորդ գիրքն առաջինի պես հետաքրքիր է լինելու: Աշխարհի տարբեր համալսարաններում դասախոսած պրոֆեսորը նշում է, որ ի տարբերություն մեր համալսարանների՝ արտասահմանյան բուհերի ղեկավարությունը ջանում է ապահովել իր ուսանողներին այն բոլոր գրքերով, որոնց վերաբերյալ նա դասախոսություններ է կարդում: «Դա հեշտացնում է իմ գործը, միաժամանակ տալիս է ծավալվելու լայն հնարավորություն, հակառակ դեպքում ստիպված եմ լինում ավելի շատ էներգիա ծախսել: Բացի այդ, այնքան էլ հաճելի չէ, երբ քեզ լսող ուսանողը տեղյակ չէ այն գրողների ստեղծագործություններին, որոնց մասին խոսք է գնում»:

Բանաստեղծ Արևշատ Ավագյանն այն կարծիքին է, որ բոլոր հայ գրողները ենթագիտակցաբար նույն մտածելակերպն ունեն: Անկախ նրանից՝ հայրենիքու՞մ են ապրում, թե հայրենիքից դուրս՝ նրանք մնում են հայ գրող:

Ռուբինա Փիրումյանին արցախցի դպրոցականները ճանաչում են որպես «Հայկական հարցի պատմություն» փորձնական դասագրքի հեղինակի, մինչդեռ նա նաև գրականագետ է և երկար տարիներ հայ գրականություն է դասավանդել Կալիֆորնիայի համալսարանում: Նրա առաջին գիրքը, փաստորեն, նրա ատենախոսությունն էր, որտեղ նա անդրադարձել էր «Հայ գրականության վրա ցեղասպանության ազդեցությանը»: Այսօր հեղինակն աշխատում է իր առաջին գրքի շարունակության վրա: Սակայն եթե առաջին գրքում հիմնականում խոսվել է սփյուռքահայերի առաջին սերնդի գրողների մասին, ապա երկրորդ գրքում կխոսվի սփյուռքահայերի երկրորդ և երրորդ սերունդների գրողների ստեղծագործությունների մասին: Այն, որ սփյուռքահայերը, հատկապես ամերիկահայերը, սկսել են հեռանալ հայկական արմատներից, Ռուբինա Փիրումյանը համարում է բնական երևույթ, որը կարելի էր կանխատեսել: Ուրախալին, ըստ նրա, այն է, որ եթե երրորդ սերունդը տարվել էր օտարամոլությամբ, ապա չորրորդ սերունդը՝ ընդհակառակը, փորձում է վերադառնալ մեր արմատներին: «Ցավալին այն է,- ասում է նա,-  որ Հայաստանից արտագաղթածները այսօր ավելի շուտ են ձուլվում, քան նրանք, ովքեր ծնվել և ապրել են օտարության մեջ»:

Համբիկ Մարտիրոսյանը Արցախ է եկել Բեյրութից: Յուրաքանչյուր բան այստեղ նրա համար անսովոր է և հաճելի, սակայն նրա մոտ առավել շատ հետաքրքրություն է առաջացրել ղարաբաղյան բարբառը: Լիբանանահայ գրողին առավելապես հետաքրքրում է, թե ինչպես կհնչեն ղարաբաղյան բարբառով «ես քեզ կըսիրեմ» և «վաղը կերթամ հայրենիքես» արտահայտությունները:

Դվին Գալստյանը ասում է, որ Պարսկաստանում երկու հայ երբեք իրար հետ պարսկերեն չեն խոսի. «Հայը հայի հետ հայերեն է խոսում»,-ասում է նա: Ինքը՝ Դվինը, սովորում է  Թեհրանի համալսարաններից մեկում, ապագա ֆիզիկոս է, միաժամանակ զբաղվում է նաև գրականությամբ ու երաժշտությամբ: Իսկ Ղարաբաղ այցելելուց հետո այստեղ ապրելու ցանկություն առաջացավ: Ասում է, որ հոգնել է 13 միլիոն բնակչություն ունեցող Թեհրանից, որտեղ օդն անգամ կեղտոտ է, ի տարբերություն Ղարաբաղի, որտեղ ամեն ինչ բնական է և մոտիկ բնությանը:

Բանաստեղծ Յուրի Սահակյանը հյուրերից ամենահամեստն է և ամենուր ջանում է հնարավորինս քիչ «երևակվել»: Բանաստեղծին առաջին հերթին հետաքրքրում էր ղարաբաղյան թութը, ուստի շատ տխրեց, տեղեկանալով, որ երաշտի պատճառով այս տարի թութ չի լինի:

Հարություն Վարդանյանը Սիրիայից է: Նա, ինչպես և խմբի մնացած երիտասարդ անդամները, ավելի շատ ցանկանում է շփվել մարդկանց հետ, ինչին չխանգարեց նույնիսկ իր անսպասելի հարբուխը, և որպես նվեր Հարությունն Արցախից իր հետ, ինչպես ինքն է ասում՝ «Սուրիա» տարավ հոնի մուրաբա:

Այսպիսինն էին նրանք՝ իրենց տխրությամբ և ուրախությամբ, համեստությամբ և խենթության  հասնող հայրենասիրությամբ:

Հ. Գ. Ասում են՝ հանճարեղ մարդիկ մանուկի են նման: Երևի թե այդպես էլ կա…

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

«ՆՐԱՆՔ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՐԱՐՎԵՍՏԻ ԱՊԱԳԱՆ ԵՆ»

Հուլիսի 7-ին Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում կայացավ «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի և «Արցախի բալիկներ» մանկապատանեկան համույթի համատեղ համերգը:

Քառյակի կատարմամբ հնչեցին Կոմիտաս, հայկական ժողովրդական, ազգագրական  երգեր («Հոյ Նազան», «Կաքավիկ», «Սոնա յար», «Նուբար, Նուբար», «Հինգալա», «Վասպուրական», «Անոր», «Սև գյուլի» և այլն): Իսկ «Արցախի բալիկներ»-ը հանդիսատեսի դատին ներկայացրեցին հայկական ժողովրդական հին պարեր: Յուրաքանչյուր ելույթ հանդիսատեսի կողմից ընդունվում էր  բուռն ծափողջույններով:

«Արցախի բալիկներ» պետական համույթի տնօրեն և գեղարվեստական ղեկավար Սերգեյ Հարությունյանի խոսքերով՝ նրանք այս ծրագրով օգոստոսի 14-ից 23-ը հանդես կգան Հայաստանում կայանալիք «Մեկ ազգ՝ մեկ մշակույթ» փառատոնին: Նա նաև նշեց, որ առաջին անգամ երեխաները կկատարեն հին հայկական պարեր: Համերգն ավարտվեց «Ձոն Արցախին» երգով՝ «Վերնատուն» քառյակի գեղարվեստական ղեկավար Տիգրան Մկրտչյանի կատարմամբ:

Համերգից հետո զրուցեցինք նաև Տ. Մկրտչյանի հետ: Նրա խոսքերում ավելի շատ սրտացավություն ու մտահոգություն կար «Արցախի բալիկների» հանդեպ:

– Ինչ մնում է մեր համագործակցությանը, ոմանց դա դուր է գալիս թե ոչ, ես միշտ էլ նրանց կողքին եմ եղել և առաջիններից մեկն եմ ողջունել այդ համույթի ծնունդը, որովհետև «Արցախի բալիկները» մեր հայկական պարարվեստի ապագան են,- ասաց Տ. Մկրտչյանը:- Հանձինս այդ համույթի, որի պարուսույցը՝ Գենադի Բադալյանը, մեր ազգագրական արվեստի, հայ պարարվեստի էթնոգրաֆիայի, ես կասեի, վերջին մոհիկաններից է (արդեն 4 տարուց ավելի նա ապրում է Արցախում և սեփական նախաձեռնությամբ ստանձնել է «Արցախի բալիկների» պարուսույցի պարտականությունը), մեզ մոտ այսօր ազգային պարարվեստի դպրոց է ստեղծում: Արդեն դրվել են այդ դպրոցի հիմքերը, պարզապես պետական մակարդակով (անշուշտ, նաև մեկենասների հովանավորության անհրաժեշտություն կա) պետք է աջակցել նրանց: Խոսքն առաջին հերթին մասնագիտական անհրաժեշտ պայմաններով ու կահավորանքով փորձադահլիճի մասին է, նաև մեզանում այն երևույթի մասին, երբ արվեստից անտեղյակ «գիտակներն» իրենց պարտքն են համարում խոչընդոտել ու խանգարել ամենայն բան, ինչ լավ է ու գեղեցիկ:

Պատասխանատվությամբ այսօր կարող եմ փաստել, որ պետական լուրջ ուշադրության ու հոգատարության արդյունքում՝ այսօրվա «Արցախի բալիկները» 3-4 տարի հետո դառնալու են հայ պրոֆեսիոնալ պարարվեստի հպարտությունը:

Հուսանք, որ այդպես էլ կլինի:

Կարինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s