№ 1 / 15 հունվար

«ԱՐՏԻԿԼ 19» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ /
ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲ (ՍՄԱ) 

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՄԱՏՉԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՅՈՎ ՀԱՆՐԱՐՇԱՎ 

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբն այսօրվանից սկսում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տեղեկատվության մատչելիության վիճակի ուսումնասիրություն, որի շրջանակներում անցկացնում է մարդկանց՝ տեղեկություններ ստանալու իրավունքի ոտնահարման միամսյա դիտարկում (մոնիտորինգ): Այն քաղաքացիներին, ում տեղեկություններ ստանալու իրավունքը խախտվել է, խնդրում ենք դիմել Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ՝ 4-26-93, 4-38-10 հեռախոսահամարներով: Միամսյա դիտարկման արդյունքները հրապարակվելու են “Դեմո” թերթում:

ՍՄԱ Վարչություն

Մարդու իրավունքներն ու ազատությունները չեն կարող իրագործվել, եթե սահմանափակվում է ինֆորմացիա փնտրելու, ստանալու եւ տարածելու ազատությունը: Կառավարությանը հսկելու եւ երկրի կառավարմանն ակտիվորեն մասնակցելու համար քաղաքացիները անհրաժեշտ ինֆորմացիայի կարիք ունեն: Այն ապահովելու նախապայմանը ինֆորմացիայի համընդհանուր մատչելիությունն է: Յուրաքանչյուր հասարակություն պետք է պայքարի դրա համար: Մարդիկ տեղյակ լինելու իրավունք ունեն, նրանք պետք է ստանան հասարակական հետաքրքրություն ներկայացնող կամ իրենց անձնական շահերը շոշափող տեղեկություններ, իրավունք ունեն իմանալ, թե ինչպիսի որոշումներ են իշխանությունները ընդունել կամ նախատեսում՝ ընդունել: Բավարար տեղեկատվության միջոցով միայն քաղաքացիները կարող են վերահսկել պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պաշտոնյաների, հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը:

Մարդու՝ ինֆորմացիա ստանալու իրավունքը պաշտպանություն է գտել միջազգային հռչակագրերում, երաշխիքներ են ամրագրվել երկրների հիմնական օրենքներում՝ սահմանադրություններում կամ սահմանվել առանձին օրենքներով: Այս իրավունքի իրավական պաշտպանությունը քաղաքացիներին ոչ միայն հնարավորություն է տալիս ազատորեն փնտրել եւ ստանալ ինֆորմացիա, այլեւ լիարժեք իրականացնել իրենց քաղաքական մյուս իրավունքներն ու ազատությունները:

Պաշտոնական փաստաթղթեր ստանալու դիմումներ

Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքը կարգավորում է տեղեկատվության ազատության հետ կապված հարաբերությունները, սահմանում է տեղեկատվության ապահովման բնագավառում տեղեկատվություն տնօրինողների իրավասությունը, ինչպես նաեւ տեղեկություններ ստանալու կարգը, ձեւերը եւ պայմանները: Սույն օրենքի գործողությունը տարածվում է պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական հիմնարկների, բյուջեներից ֆինանսավորվող կազմակերպությունների, ինչպես նաեւ հանրային նշանակության կազմակերպությունների եւ դրանց պաշտոնատար անձանց վրա («Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենք, Հոդված 1):

Տեղեկատվության ազատության շատ օրենքներ սահմանում են, որ այն դեպքերում, երբ տեղեկատվության միայն մի մասը կարող է տրամադրվել, պետական մարմինները պարտավոր են տալ փաստաթղթի պատճենը, որից հանված է հրապարակման ոչ ենթակա տեղեկատվությունը, եւ ոչ թե ընդհանրապես մերժեն դիմումը: Տեղեկատվության տրամադրման դիմաց կարող են գանձվել վճարներ, բայց դրանք պետք է մատչելի լինեն:

Գրավոր հարցմամբ պահանջվող տեղեկության տրամադրումը մերժելու դեպքում տեղեկատվություն տնօրինողն այդ մասին 5-օրյա ժամկետում գրավոր հայտնում է դիմողին՝ նշելով մերժման հիմքը (օրենքի համապատասխան նորմը), ինչպես նաեւ դրա բողոքարկման կարգը: Տեղեկության տրամադրման մերժումը կարող է բողոքարկվել լիազորված պետական կառավարման մարմին կամ դատարան (Հոդված 11):

«ԱՐՏԻԿԼ 19» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ  /
ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲ (ՍՄԱ)

Ամեն ոք ունի համոզմունքների ազատության և դրանք ազատ արտահայտելու իրավունք. այդ իրավունքը ներառում է սեփական համոզմունքներին հավատարիմ մնալու և ցանկացած միջոցներով ու անկախ պետական սահմաններից տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը:

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ հոդված (Ընդունվել և հռչակվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1948 թ. դեկտեմբերի 10-ի217 A(III) բանաձևով)

ՔԱՂՎԱԾՔՆԵՐ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈԻԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԼՂՀ ՕՐԵՆՔԻՑ 

Յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի ծանոթանալու իր փնտրած տեղեկությանը եւ (կամ) դա ստանալու նպատակով օրենքով սահմանված կարգով հարցմամբ դիմելու տեղեկատվություն տնօրինողին եւ ստանալու այդ տեղեկությունը (Հոդված 6):

Գրավոր հարցման մեջ նշվում է դիմողի անունը, ազգանունը, քաղաքացիությունը, բնակության, աշխատանքի կամ ուսումնական հաստատության գտնվելու վայրը: Գրավոր հարցումը պետք է ստորագրված լինի (իրավաբանական անձի դեպքում՝ դրա անվանումը, գտնվելու վայրը) – (Հոդված 9, կետ 1):

Դիմողը պարտավոր չէ հիմնավորել հարցումը (Հոդված 9, կետ 4):

Գրավոր հարցման պատասխանը տրվում է հետեւյալ ժամկետներում.

1) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը հրապարակված չէ, ապա դրա պատճենը դիմողին է տրվում հարցումն ստանալուց հետո՝  5-օրյա ժամկետում.

2) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը հրապարակված է, ապա տվյալ հրապարակման միջոցի, վայրի եւ ժամկետի մասին տեղեկությունը դիմողին է տրվում հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում.

3) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը տրամադրելու համար անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ աշխատանք, ապա այդ տեղեկությունը դիմողին է տրվում դիմումն ստանալուց հետո՝ 30-օրյա ժամկետում, որի մասին հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում, գրավոր տեղեկացվում է դիմողին՝ նշելով հետաձգման պատճառները եւ տեղեկությունը տրամադրելու վերջնական ժամկետը (Հոդված 9, կետ 7):

Եթե տեղեկատվություն տնօրինողը չունի փնտրվող տեղեկությունը, կամ դրա տրամադրումն իր լիազորությունների շրջանակից դուրս է, ապա նա տվյալ գրավոր հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում, պարտավոր է այդ մասին գրավոր տեղեկացնել դիմողին, իսկ հնարավորության դեպքում նրան տրամադրել նաեւ այդ տեղեկատվությունը տնօրինողի (այդ թվում՝ արխիվի) գտնվելու վայրը, որն ունի փնտրվող տեղեկությունը (Հոդված 9, կետ 10):

 

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

Քաղաքացիներն անտեղյակ են երկրում կատարվող իրադարձություններին՝ մի քանի պարզ պատճառով: Նախ՝ շատերը պարզապես չգիտեն, որ օրենսդրորեն իրավունք ունեն ցանկացած պաշտոնյայից ցանկացած տեղեկություն պահանջել (բացի, իհարկե, պետական, բանկային կամ անձնական գաղտնիք պարունակող նյութերից): Երկրորդ՝ օգտվելով քաղաքացիների ոչ իրազեկ լինելուց, պետական պաշտոնյաները չեն տրամադրում կամ մասամբ են տրամադրում պահանջվող տեղեկությունները: Երրորդ՝ չինովնիկներն իրենք չեն իմանում կամ չեն ցանկանում քաղաքացուն տեղյակ պահել որոշ երեւույթների մասին: Չորրորդ՝ վստահությունը դատական մարմինների հանդեպ այնքան ցածր է, որ քաղաքացիները գործնականորեն չեն դիմում դատարան՝ տեղեկատվություն ստանալու իրենց իրավունքը պաշտպանելու համար: Եվ վերջապես, ցանկացած որոշման կատարում պետք է վերահսկվի հասարակական ինստիտուտների՝ ոչ կառավարական կազմակերպությունների եւ ԶԼՄ¬ների կողմից:

Հասարակությունն իրավունք ունի իմանալ՝ ինչ է անում իր կառավարությունը, ինչպես են գործում պաշտոնյաները, եւ ինչպես են ծախսվում հարկերից ստացված գումարները:

 

ԴԻՄՈՒՄԻՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Քաղաքացու գրավոր դիմումը, բողոքը, առաջարկությունը պետք է անպայման ստորագրված լինի: Դրանում պետք է նշվի դիմողի անունը, հայրանունը, ազգանունը, բնակության, աշխատանքի կամ ուսումնական հաստատության հասցեն: Պետք է նկատի ունենալ, որ առանց այս տեղեկությունների քաղաքացու դիմումը կհամարվի անստորագիր, հետեւաբար եւ չի քննարկվի եւ կոչնչացվի: Դիմումը չի քննարկվում նաեւ այն դեպքում, երբ պարզվում է, որ դիմողի ինքնությանը վերաբերող տեղեկությունները կեղծ են:

Նամակները անպատասխան թողնելու պատճառներից մեկն այն է, որ որոշ դեպքերում քաղաքացիները հստակ չեն ձեւակերպում իրենց ասելիքն ու պահանջը, ինչը պաշտոնյային հնարավորություն է տալիս անորոշ պատասխան տալ քաղաքացուն: Ցանկալի է, որ քաղաքացին հուզական ձեւակերպումների փոխարեն պարզ եւ հասկանալի ներկայացնի, թե կոնկերտ որ հարցի պատասխանը կամ լուծումն է ակնկալում տվյալ մարմնից, պաշտոնատար անձից:

Ազատության գինը հավերժական զգոնությունն է“,- գրել է Միացյալ Նահանգների երրորդ նահագահ Թոմաս Ջեֆերսոնը:

ՆԱՄԱԿ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

“Արտիկլ-19” միջազգային կազմակերպության “Խոսքի ազատության միջոցով ժողովրդավարության արմատավորումը Հարավային Կովկասում” ծրագրի շրջանակներում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը մի շարք հասարակական կազմակերպությունների հետ համատեղ հանդես է գալիս հասարակական նախաձեռնությամբ, որի նպատակն է պարզել, թե նորանկախ ԼՂՀ-ում որքանով է մատչելի տեղեկատվությունը: Մատչելիության աստիճանը գործնականում ստուգելու նպատակով որոշվել է դիմել կոնկրետ պետական պաշտոնյաների և հետևել պատասխանի ստացման ամբողջ գործընթացին:

ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Օ. ԵՍԱՅԱՆԻՆ
ԼՂՀ վարչապետ  Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻՆ

Դ  Ի  Մ  Ո Ւ  Մ

Առաջնորդվելով “Տեղեկատվության ազատության մասին” ԼՂՀ օրենքով, որով սահմանվում է տեղեկությունն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով փնտրելու եւ դա տեղեկատվություն տնօրինողից ստանալու իրավունքի իրականացումը, Ձեզ ենք դիմում՝ մեզ մտահոգող մի խնդրի կապակցությամբ: Խոսքը  հանրապետությունում իրավական գրանցում ունեցող հասարակական կազմակերպություններին պետբյուջեից հատկացվող դրամական օգնության մասին է: Խնդրում ենք Ձեզ՝ պատասխանել հետեւյալ հարցերին.

1. Պետական կամ հասարակական ո՞ր լիազորված մարմինն է որոշում ընդհանրապես հասարակական կազմակերպություններին դրամական օգնություն ցույց տալու կարգը:

2. Ի՞նչ չափանիշներ են գործում՝ այս կամ այն հասարակական կազմակերպության դերը կարեւորելու հարցում:

3. Ի՞նչ չափանիշներ են գործում՝ այդ կազմակերպություններին հատկացվելիք գումարների չափը որոշելիս:

4. Խնդրում ենք մեզ տրամադրել տեղեկատվություն այն մասին, թե 2005 թվականին պետբյուջեից ո՞ր հասարակական կազմակերպություններն են ստանալու գումարներ եւ ի՞նչ չափի գումարներ են դրանք լինելու:

Խնդրում ենք դիմումին պատասխանել օրենքով սահմանված կարգով եւ ժամկետներում: Մերժելու դեպքում խնդրում ենք գրավոր տեղյակ պահել մերժման պատճառի մասին եւ տրամադրել այն պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի հասցեն, որին կարող ենք ուղղել դիմումը:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ

ԼՂՀ վարչապետ Ա. Դանիելյանին

ԴԻՄՈՒՄ 

Մեծարգո պրն վարչապետ

Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հանրությունը քիչ է իրազեկված պետական բյուջեից ամեն տարի կառավարության պահուստային ֆոնդին հատկացված գումարի օգտագործման մասին, խնդրում ենք տեղեկացնել, թե 2004 թվականին որքան գումար է հատկացվել կառավարության պահուստային ֆոնդին և ինչպես է այն ծախսվել (դրանք կոնկրետ ում են տրամադրվել և ինչ նպատակների համար են օգտագործվել):

Խնդրում ենք հարցումին պատասխանել օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետում: Մերժելու դեպքում խնդրում ենք գրավոր տեղյալ պահել մերժման պատճառի մասին:

Հարգանքներով՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ
Մարդու իրավունքների պաշտպանության արցախյան ասոցիացիա
“Что делать” թերթ 

Որպես ազատ հասարակության քաղաքացիներ, մենք պարտավոր ենք հարցեր տալ կառավարությանը:

***

Յուրաքանչյուր ոք կարող է փաստաթղթեր պահանջել՝ առանց բացատրելու իր նպատակը:

ՏՈՂԵՐ ՄԵՐ ՓՈՍՏԻՑ 

Ոչ ոք չի պատասխանում մեր նամակներին: Ստիպված դիմում ենք Ձեզ: Այս մասին գիտեն բոլորը, բացի ԼՂՀ նախագահից… (Դ. Հարությունյան, գ. Թբղլու):

Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոնի գրավոր  դիմումին նախագահի աշխատակազմը գրավոր  պատասխան չտվեց, թեև “Տեղեկատվության ազատության մասին” ԼՂՀ  օրենքի համաձայն, գրավոր դիմումին պետք է տալ գրավոր պատասխան, այն էլ՝ օրենքով սահմանված ժամկետում (“Դեմո”, թիվ 17):

Մեծարգո Նախագահ: Առաջին անգամը չէ, որ դիմում եմ Ձեզ… Հույսուհավատով ակնկալում եմ, որ միմիայն Ձեր միջամտությամբ գոնե այս անգամ վերջ կտրվի իրավապահ մարմինների շարունակական ոտնձգություններին… (Ն. Եղյան, Ստեփանակերտ):

ՀՅԴ ԱՐՑԱԽԻ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԿՈՄԻՏԵԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սիրելի հայրենակիցներ

Վերջին շրջանում ԼՂՀ նախագահի կողմից իրականացված կադրային փոփոխությունների շարքում առկա է նաեւ քաղաքական որոշում: Կատարվածը դիտելով որպես մտահոգիչ նախադեպ՝ հանրապետության ներքաղաքական զարգացումների համար, ՀՅԴ  Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն  անհրաժեշտ է համարում բացորոշ կերպով հանրությանը ներկայացնել կատարվածը եւ իր դիրքորոշումը:

Սույն թվականի դեկտեմբերի 16-ին, ԼՂՀ նախագահ Ա.Ղուկասյանը պետական, տնտեսական եւ քաղաքական ակտիվի առջեւ ելույթ ունենալով, դժգոհել է գործադիր միջին օղակի, ինչպես նաեւ կառավարության աշխատանքից, մատնանշելով պետական մարմիններում առկա կաշառակերության երեւույթները եւ կարեւորել է կառուցվածքային ու կադրային փոփոխությունները: Առնվազն անհասկանալի տրամաբանությամբ, Ա.Ղուկասյանը հաջորդող օրերին իր մոտ է հրավիրել ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար՝ ՀՅԴ անդամ Արմեն Սարգսյանին եւ  գոհունակություն  հայտնելով արդյունավետ գործունեության համար, միաժամանակ,  տեղեկացրել է զբաղեցրած պաշտոնից ազատելու  որոշման մասին, առաջարկելով աշխատանքի անցնել  որպես ԼՂՀ նախագահի խորհրդական:

ԼՂՀ նախագահի այս քայլը բացատրվում է 2005¬ին սպասվող խորհրդարանական ընտրություններով՝ աննպատակահարմար նկատելով ինքնուրույն հանդես եկող կուսակցության անդամի ներկայությունը կառավարության կազմում: Նախագահը փորձում է ստեղծել այն տպավորությունը, թե նախարարի ազատումը հետեւանք էր իր նախորդ օրերի ելույթի: Իրականում Ա.Ղուկասյանին հանգիստ չի տվել տեղական ինքնակառավարման մարմինների անցած ընտրություններում Դաշնակցության եւ ժողովրդավարական այլ ուժերի ձեռք բերած համեմատական հաջողությունը: Նա լուրջ մտահոգություն է ապրում առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների նախօրյակին: Արմեն Սարգսյանի խորհրդական աշխատելու առաջարկը մերժվել է ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեի կողմից:

Հայրենակիցներ, վերջին տարիներին ԼՂՀ նախագահի եւ ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեի միջեւ  հաստատվել էր համագործակցություն: Դաշնակցությունը  միշտ չէ, որ համաձայն է եղել Ա. Ղուկասյանի վարած ներքին քաղաքականությանը, սակայն գործակցության  ձեռք է մեկնել՝ ելնելով նախ եւ առաջ Արցախի ժողովրդի, նորանկախ Արցախի շահերից: ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն համոզված էր, որ կարող է օգտակար լինել հանրապետության իշխանությանը, երբեմն էլ  իր խորհուրդներով զերծ պահել նախագահին՝ ոչ երկար մտածված քայլերից: Ցավով պետք է արձանագրել, որ կարեւոր այս հանգրվանում ԼՂՀ ղեկը ստանձնած անձը  չկարողացավ ըմբռնել իր առաքելության իմաստը եւ լինել համապատասխան բարձրության վրա: Նա չկարողացավ դառնալ միասնականության, համերաշխության խորհրդանիշ: Իր այդ քայլով նախագահը Արցախի առաջատար քաղաքական ուժին՝ Դաշնակցությանը, փաստորեն, մղում է ընդդիմության: Չի գիտակցվում նաեւ  Արցախի ազատ, օրինական եւ ժողովրդավար ընտրությունների ներքին եւ միջազգային արժեքը:

Մեկ անգամ եւս հավաստելով Դաշնակցության դիրքորոշումը ԼՂՀ ինքնորոշման միջազգային ճանաչման, Արցախի կայունության, պետականության ամրապնդման եւ տնտեսական բարգավաճման հարցերում, ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն որոշել է.

Ի պատասխան  ՀՅԴ-ի  դեմ ԼՂՀ նախագահի իրականացրած քաղաքական  քայլի, հետ կանչել գործադիր իշխանության մեջ ՀՅԴ ներկայացուցիչներին: Այս պահին նպատակահարմար չնկատելով հարաբերությունների խզումը՝ պահպանել ԼՂՀ նախագահին կից Անվտանգության խորհրդում ունեցած ՀՅԴ ներկայացուցչին: Կենտրոնական Կոմիտեի այս քայլը ինքնանպատակ չէ եւ Անվտանգության խորհրդում մեր ներկայությունը հասկանալի պատճառներով համարում  ենք օրինաչափ:

Հարաբերությունների հետագա հավելյալ անցանկալի  զարգացման դեպքում պատասխանատվությունն ընկնում է ԼՂՀ նախագահ Ա.Ղուկասյանի վրա:

ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտե
ք. Ստեփանակերտ, 29.12.2004թ.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը ստորագրել է «Դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության մասին», «Ջրօգտագործողների ընկերությունների եւ ջրօգտագործողների ընկերությունների միությունների մասինե, ինչպես նաեւ «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության օրենքների, այլ նորմատիվ իրավական ակտերի հրապարակման եւ ուժի մեջ մտնելու կարգի մասինե ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքները:

ԼՂՀ նախագահին առընթեր տեղեկատվության գլխավոր վարչություն

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ  Ա. ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ

Պարոն նախագահ

Մենք՝ Արցախյան պատերազմի վետերաններս, լսելով  ԼՂՀ պաշտպանության փոխնախարար, գեներալ-մայոր Վիտալի Բալասանյանի պաշտոնազրկման լուրը, մեր անհանգստությունն ու վրդովմունքն ենք հայտնում: Ծանոթ լինելով ԼՂՀ ՊԲ բարձր հրամանատարական կազմին, մասնավորապես գեներալներին, առանց որեւէ չափազանցության կարող ենք ասել, որ ամենամարտական տրամադրված գեներալը հենց Վ. Բալասանյանն է:

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ՊԲ շտաբի պետ Մ. Հակոբյանը հրապարակայնորեն արտահայտվեց բանակի կողմից ազատագրված տարածքները հանձնելու մասին, մենք Ձեզանից ակնկալեցինք համարժեք պատասխան, սակայն, ցավոք սրտի, Դուք լռություն պահպանեցիք: Հույս ունենք գոնե այս անգամ բացատրություն լսել Ձեզանից, քանի որ խոսքը գնում է մեր Գոյամարտի հայտնի դեմքերից մեկի՝ Վ. Բալասանյանի պաշտոնանկության մասին:

Մեզ անհանգստացնում է մի այլ հանգամանք եւս. մեր զինծառայող ընկերների ու հարազատների հետ ամենօրյա շփումներից տպավորություն ունենք, որ օր-օրի կորչում է երբեմնի հաղթական բանակի մարտունակությունը, ինչի նկատմամբ չենք կարող անտարբեր մնալ: Իսկ  հարգարժան պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը բանակի մարտունակության բարձրացման ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու փոխարեն նախընտրում է  երկրի ռազմական ներուժի մասին բարձր ամբիոններից ճառեր արտասանելու ոճը:

Մի խումբ վետերաններ


ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ  ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ԵՐԿՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՀԵՏ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆ ՉՈՒՆԻ

Խորհրդարանական հանձնաժողովի նախագահի կարծիքով՝ մեր երկրին անհրաժեշտ է դատաիրավական բարեփոխումների եւս մեկ փուլ 

Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի առկայությունը կամ բացակայությունը բնութա-գրում է տվյալ պետության ժողովրդավարական կամ ոչ ժողովրդավարական լինելը:

Ազգային Ժողովի վերջին նիստերից մեկում առաջին ընթերցմամբ ընդունվեց «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» օրենքի նախագիծը: Այսուհետ մեր երկրում եւս կգործի օմբուդսմենի ինստիտուտը, իսկ դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իր իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության համար, օրենքով սահմանված հիմքերով եւ կարգով, կարող է ստանալ մարդու իրավունքների պաշտպանի աջակցությունը: Խորհրդարանը նախագիծն ընդունել է՝ առաջնորդվելով միջազգային չափանիշներով:

Օրենքի նախագծի հեղինակ՝ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների, միջխորհրդարանական կապերի եւ լրատվության հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը  նշեց, որ նպատակահարմար են գտել այն ընդունել առաջին ընթերցմամբ, քանի որ պատգամավորները հիմնականում իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրել էին Ընտրական օրենսգրքի վրա: Նախագծի հեղինակը  տարօրինակ է համարում այն երեւույթը, որ թե° պատգամավորները եւ թե’ խմբակցությունները, մեղմ ասած, անտարբեր վերաբերվեցին նման կարեւորություն ունեցող  օրինագծին: Առ այսօր ոչ մի առաջարկություն չի ներկայացվել ո’չ գլխադասային հանձնաժողովին, ո’չ էլ նախագծի հեղինակին: Ամենայն հավանականությամբ, հաջորդ՝ տասերորդ նստաշրջանի առաջին լիագումար նիստերից մեկում այն կընդունվի երկրորդ ընթերցմամբ եւ լրիվությամբ:

Գնահատելով օրենքի նշանակությունը երկրի ներքին եւ արտաքին կյանքում, հանձնաժողովի նախագահն ընդգծեց, որ մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի առկայությունը կամ բացակայությունը բնութագրում է տվյալ պետության ժողովրդավարական կամ ոչ ժողովրդավարական լինելը: Օմբուդսմենի ինստիտուտի հիմնադրումը, նրա խոսքերով, մի փոքր կթեթեւացնի նաեւ իշխանությունների բեռը, որովհետեւ  եթե չկա մարդու իրավունքների պաշտպան, ապա քաղաքացիները դիմում են պետական իշխանության մարմիններին, իսկ դրանք սովորաբար չեն կարողանում լիարժեքորեն բավարարել մարդկանց հետաքրքրությունները, ինչպես նաեւ  լիարժեքորեն չեն պաշտպանում նրանց իրավունքները:

Օրենքի նախագծով՝ մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատավարձը պետք է հավասարեցվի գերագույն դատարանի նախագահի աշխատավարձին, նկատի ունենալով, որ ՀՀ-ում այն հավասարեցված է Սահմանադրական դատարանի նախագահի աշխատավարձին: Օմբուդսմենին եւ նրա աշխատակազմին հատկացվելիք գումարների առնչությամբ հանձնաժողովի նախագահը նշեց, որ եղել են դժգոհություններ, որոնց հեղինակները վկայակոչել են երկրի սոցիալական ոչ այնքան բարվոք վիճակը: Սակայն, Վ. Աթանեսյանի համոզմամբ, այդ գումարը կփոխհատուցվի: Նախեւառաջ նրանով, որ մեր քաղաքացիները հնարավորություն կունենան արտահայտելու իրենց մտահոգությունները, երկրորդ՝ նրանք կունենան իրենց իրավունքները պաշտպանող՝ պետությունից անկախ մարմին: Բացի այդ ամենից՝ մարդու իրավունքների պաշտպանը հնարավորություն կունենա կատարելու իրավիճակի վերաբերյալ անկախ վերլուծություններ եւ օրենքով սահմանված կարգով իր տարեկան հաշվետվությունը կներկայացնի ԱԺ-ին, հանրապետության նախագահին, զանգվածային լրատվության միջոցներին: Արդյունքում՝ երկրում տիրող պատկերն ակնառու կլինի իշխանությունների, հասարակության եւ քաղաքական ուժերի համար, իսկ դրանով մեր երկրի հեղինակությունը  միայն կբարձրանա:

Հանձնաժողովի նախագահի գնահատականն արձանագրելով՝ փորձեցինք վկայակոչել մեր երկրի այսօրվա իրողությունները, եւ զրույցը շարունակել այս հարթությունում:  Փաստ է, որ մեզ մոտ դատական իշխանությունը կախված է գործադիրից, իսկ նման պայմաններում կարելի է ակնկալել նույնքան անկախ մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտ: Մինչդեռ քաղաքակիրթ աշխարհում, որի օրենքները ցանկանում ենք կիրառել մեզ մոտ, գոյություն ունի անկախ դատարան, դրա կողքին նաեւ՝ օմբուդսմենի ինստիտուտ: Վ. Աթանեսյանը չհամաձայնեց այն մտքին, որ մենք չունենք գործադիր իշխանությունից անկախ դատարան: «Այլ բան է, որ մենք չունենք լիովին անկախ դատարան,- ասաց նա:- Անկեղծորեն ասեմ՝ ես ինքս հիացած չեմ մեր դատարանների գործունեությամբ, բայց, այնուամենայնիվ, դրանք գործադիր իշխանության կցորդ չեն»: Նա գտնում է, որ վերջին տարիներին հանրապետությունում իրականացված դատական բարեփոխումները թերի են, ուրեմն՝ անհրաժեշտ է դատաիրավական բարեփոխումների եւս մեկ փուլ: Թե ինչպես դրան կվերաբերվեն ներկա եւ ապագա խորհրդարանը, երկրի քաղաքական ուժերը, հավանաբար, ցույց կտա ժամանակը:

Ի տարբերություն հայաստանյան փորձի՝ այստեղ մարդու իրավունքների պաշտպանը, համաձայն օրենքի նախագծի, կնշանակվի ԱԺ-ի կողմից: Մեր զրուցակիցը համոզմունք հայտնեց, որ օրենքն այդ տեսքով էլ ընդունվելու  եւ ուժի մեջ է մտնելու: Միջազգային պրակտիկան ենթադրում է խորհրդարանի կողմից լիազորված մարդու իրավունքների պաշտպան, իսկ խորհրդարանը, լինելով բազմակուսակցական մարմին, չի կարող իրեն թույլ տալ որեւէ վերապահում կամ կողմնակալություն: Վ. Աթանեսյանը մատնանշեց ՀՀ-ում առաջացած բացասական այն մեծ հակազդեցությունը, որը կապված էր օմբուդսմենի նշանակման հետ: Հանրությանն ոչ այնքան ընդունելի էր նախագահի կողմից նշանակումը, ինչից հետեւություններ արվեցին մեզ մոտ: Հանձնաժողովի նախագահը որոշակի մտավախություն հայտնեց կադրային խնդրի առնչությամբ: «Անկախությունից ի վեր,- շեշտեց նա,- մինչ այսօր հանրապետությունում չունենք, գոնե իմ տպավորությամբ, այնպիսի վառ անհատականություն, որը եղել է իրավապաշտպանե: Հասարակական այս ինստիտուտը, նրա կարծիքով, մեզանում կայացած չէ: Բայց, միեւնույն ժամանակ, նախագծի հեղինակն անընդունելի է համարում  ԱԺ-ում շրջանառվող այն տեսակետը, ըստ որի՝ մեզանում ընդհանրապես կադրեր չկան, «անհրաժեշտ է հիմնադրել ինստիտուտը, առկա կադրային ռեսուրսի շրջանակներում գտնել այդ պահանջները եւ հասարակական հետաքրքրությունները որոշակիորեն բավարարող, հասարակության մեջ հեղինակություն վայելող անձնավորություն, հնարավորություն տալ, որպեսզի այդ անձնավորությունը ե’ւ քաղաքացիների իրավունքները պաշտպանի, ե’ւ ինքնակատարելագործման միջոցով հասնի ինստիտուտի կայացմանը»:

Ի պատասխան մեր այն հարցի, թե ինչպես է վերաբերվում  արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը ԼՂՀ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի ձեւավորման առնչությամբ Ադրբեջանի կողմից բարձրացրած աղմուկին,  Վ. Աթանեսյանն ասաց՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության խնդիրը տարածքների, քաղաքական համակարգերի, քաղաքական ռեժիմների հետ ոչ մի կապ չունի: Մարդու իրավունքները պետք է պաշտպանված լինեն աշխարհի ցանկացած կետում: Եթե մեր երկիրը միջազգայնորեն ճանաչված երկիր չէ, ապա դա չի նշանակում, թե մեր քաղաքացիները չպիտի պաշտպանված լինեն: Նրա խոսքերով՝ այլ խնդիր է, որ Ադրբեջանի իշխանություններին թվում է, թե մեր հանրապետությունում ժողովրդավարացման, քաղաքացիական հասարակության կառուցման առումով ցանկացած քայլ ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչումը մոտեցնում է: Եվ զարմանալի է, որ մեր երկրում օմբուդսմենի ինստիտուտի հիմնադրման առնչությամբ հատուկ հայտարարությամբ հանդես է եկել Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը: Նրանք ավելի շատ պետք է մտահոգված լինեն իրենց երկրի ժողովրդավարացման խնդրով:

Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՉ ՄԻ ԴԵՊՔՈՒՄ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԷ ԱՐԴԱՐԱՑՆԵԼ

«Դեմո»-ի նախորդ համարներից մեկում «Բացահայտում» խորագրի տակ պարզ ներկայացրել էի կառավարության կողմից կատարված մի գործարք, որտեղ կոռուպցիայի ակնհայտ դեպք է արձանագրվել, և քանի որ մասնակիցները մեկից ավելին են, ուստի, հաշվի առնելով պաշտոնների բարձրաստիճան լինելու հանգամանքը, նաև մաֆիոզի անվանեցի: Ի՞նչ է կատարվել դրանից հետո:

Փաստորեն տողերիս հեղինակը ստորագրել է վերոհիշյալ նյութը և վերջում նշել, որ պատրաստ է փաստեր ներկայացնել նաև այլ բնագավառներում իշխանության բարձրագույն մարմինների կողմից կատարված հանցագործությունների մասին, խախտումները ներկայացնելով հանրության ուշադրությանը: Հատուկ ընդգծում եմ՝ «ուշադրությանը», քանի որ, որպես մի քաղաքացի, ոչ թե շատ գիտեմ կամ միայն ես գիտեմ այդ ամենի մասին, այլ ողջ ժողովուրդը գիտի, պարզապես կոչ էի արել ուշադրություն դարձնել այդ ամենին, որպեսզի վերջապես գնահատական տրվի մեր երկրի իշխանություններին:

Ամենատարրական իսկ տրամաբանությունը հուշում է. եթե հոդվածագիրը զրպարտում է (ինչպես նախկին գյուղնախարարն է իր պատասխան հոդվածում որպես զրպարտություն որակել գրածս), ապա դա լուրջ պատասխանատվության հարց է: Զրպարտել գյուղնախարարին՝ երկրի գյուղատնտեսական քաղաքականությունն իրականացնողին, կասկածի տակ առնել վարչապետին ու նույնիսկ երկրի նախագահին, իհարկե՝ լուրջ պատասխանատվության հարց է: Ուստի հարց է ծագում՝ որտե՞ղ է օրենքը, որտե՞ղ է դատախազությունը:

Նախկին գյուղնախարարն իր խելացի, փորձառու մասնագետների օգնությամբ արդարանալու պատրվակով փորձում է համոզել ընթերցողներին, որ հոդվածագիրը մասնագետ չէ: Զարմանալի տրամաբանություն է՝ ուրեմն եթե քաղաքացիներս, ժողովուրդը նրա մասնագետների փորձն ու գիտելիքները չունենք, ապա իրավունք չունենք նույնիսկ քննարկել առկա հանցագործությունները: Արդյո՞ք այդպես է մտածում հանրապետության դատախազությունն ու օրենքի երաշխավոր հանդիսացող նախագահը: Թողնում եմ ընթերցողի եզրակացությանը:

Սակայն տրամաբանությունը շարունակում է հուշել, որ կոռումպացված քաղաքաշինության նախարարությունը, իմ հոդվածը կարդալով, հավանաբար հասկացել է, որ հետագա բացահայտումների մեջ ինքն էլ կարող է հայտնվել, ուստի շտապել է տեղեկացնել, որ իմ կողմից վաղուց կառուցված շինօբյեկտներից երկուսն իբր փլվել են: Կամ միգուցե նախկինում շինարարության  և այլ գործերի պատրվակով ինձ բազմիցս հետապնդող և միշտ վերջում սխալ դուրս եկող, պատվիրատու և այդ հարցերով կապալառու դատախազությու՞նն է ներկայացրել այդ տվյալները: Ինձ համար դա չէ կարևորը: Կարևորն այն է, որ բարձրագույն իշխանության և կառավարության առավել կոռումպացված օղակները ստվերային ձևով կարծես թե միավորվում են: Թող պարադոքս չթվա, բայց այս երևույթն ինքնին հետաքրքիր և օգտակար է. չէ՞ որ միասին էլ հանրության առաջ բացահայտվում են:

Ուզում եմ ուշադրություն դարձնել նաև հետևյալ հանգամանքի վրա: Հնարավոր է՝ ես մասնագետ չեմ, հնարավոր է՝ վատ շինարար եմ, հնարավոր է՝ որպես մարդ էլի թերություններ ունեմ: Բայց դա արդարացնո՞ւմ է նշածս անձանց կողմից կատարված հանցագործությունները: Տրամաբանությունը հուշում է, որ եթե զրպարտություն լիներ գրածս, ապա պարոն նախագահը չէր զլանա կրկին նպաստել գործի հարուցման  իմ նկատմամբ: Նշանակում է, պարոնայք, ընդունել եք բոլորդ միասին, որ ձեզ միասին վերցրած ոչ թե զրպարտում, այլ մեղադրում եմ: Կարծում եմ, քաղաքակիրթ երկրներում նման փաստեր հրապարակելու պարագայում եթե դատախազությունը չի արձագանքում, ապա ԱԺ-ն պետք է որ արձագանքի: Պարզ ու շիտակ ասեմ հոդվածիս պատասխանողին՝ իսկապես որ զրպարտելը խիզախություն չէ, ավելին՝ տմարդություն է, իսկ ահա ձեզ բոլորիդ միասին  փաստացի մեղադրելը խիզախություն է:

Իսկ գիտե՞ք, թե որն է իմ խիզախության աղբյուրը: Թերթեք կենսագրությունս և կիմանաք: Հարցրեք ԼՂՀ ՊԲ և ՀՀ ՊՆ գեներալներից, անձամբ նախարարից, իմ մարտական ընկերներից (բայց ոչ ԼՂՀ նախագահից ու վարչապետից) և կիմանաք: Դրա ապացույցը նաև իմ պետական պարգևներն ու շքանշաններն են: Նաև գիտցեք բոլորդ միասին՝ մեր իսկ ու մեր  կորցրած ընկերների արյունով ենք ստեղծել պետականությունն ու անկախությունը, և  իրավունք չունենք այն հարմարեցնելու ձեզ իսկ ու ձեզ հարող շրջանակներին: Դուք բոլորդ այդպիսին եք, որովհետև չեք եղել մեր շարքերում, չեք տեսել մահվան դեմքը, իսկ աթոռներն էլ գրավել եք ոչ թե շարունակելու մեր գործը, այլ իշխելու մեզ վրա:

Բայց այս մասին դեռ շատ առիթներ կունենանք խոսելու, իսկ հիմա շարունակենք խոսել իմ թվարկած ու չթվարկած մյուս հանցագործությունների համար պատասխանատվության մասին:

2004թ. դեկտեմբերի 16-ի իր ելույթում ևս անմեղ ձևանալով՝ պրն նախագահը շոու է սարքում դահլիճում, հրավիրելով ԼՂՀ պետական բոլոր այրերին ու վրդովվում՝ էս ի՞նչ օրի եք հասցրել խեղճ ժողովրդին, էս ի՞նչ օյիններ են խաղում, չեք թողնում ժողովուրդը շունչ քաշի: Իբր ոչ մի ղեկավար և նախարար չի կատարում իր պարտականությունները, դրա համար էլ խեղճ ժողովուրդը ստիպված է լինում դիմել անձամբ իրեն՝ նախագահին, իսկ ինքն էլ ստիպված զբաղվում է ժողովրդին հուզող բոլոր հարցերով:

Այո, իրավացի է նախագահը, այդ ամենը կա, բայց ո՞վ է մեղավորը: Այո, ամենածայրամասային գյուղերից էլ իրենց հուզող ամենափոքր իսկ հարցերով դիմում են նախագահին: Իսկ ինչու՞ անմիջապես իրեն, այլ ոչ թե գյուղապետերին, բաժիններին, վարչակազմի ղեկավարին կամ նախարարներին: Որովհետև բոլոր արցախցիները գիտեն մի մարդու պես, որ այս «կոմպետենտ» պաշտոնյաներին օրենքով նախատեսված լիազորությունների հենց այդ մասերը նրանցից վերցված է նույն նախագահի կողմից: Գիտենք բոլորս, որ նախագահը միայն իրեն է վերապահել հարցեր լուծելու իրավունքը, դրա համար էլ դիմում են իրեն: Իհարկե, իրավացի է պրն նախագահը, երբ քննադատում է, բայց համարձակորեն քննադատում է, որովհետև քաջ գիտի, որ ոչ մի նախարար, վարչակազմի ղեկավար կամ գյուղապետ այդ դահլիճում չէր հարցնի. «Ախր, թողնու՞մ եք, որ աշխատենք մեր լիազորությունների, իրավունքների ու պարտականությունների շրջանակներում, թողնո՞ւմ եք զարգանա համայնքի ղեկավարի ինստիտուտը»:

Ափսոս, որ նախաամանորյա այդ շոուին ականատես եղած արցախցի հեռուստադիտողները հնարավորություն չունեցան դիմելու նախագահին, թե չէ, համոզված եմ, անպայման կհարցնեին՝ «Էդ բոլորը ճիշտ եք ասում, բայց 7 տարի ղեկավարելուց հետո՞ եք այդ ամենը տեսնում: Էդ նախարարները, որ վատ են աշխատում, բա ինչու՞ վարչապետին չեք հանում աշխատանքից: Կամ էլ՝ եթե նախարարները վատ են աշխատում, ապա ինչու՞ հրաժեշտին շնորհակալություն եք հայտնում լավ աշխատանքի համար ու մեկ ուրիշ, հաճախ ավելի բարձր տեղ նշանակում: Ի՞նչ է, կարո՞ղ է «կարմուշկայի» կարգն է: Ի՞նչ իմաստ ունի նման էժանագին հեղինակություն ձեռք բերել»:

Ցավով եմ նշում «էժանագինը» ու հարկադրված, քանի որ նույն գործելակերպը շարունակվում է: Դատեցեք ինքներդ. ԱԺ պատգամավոր, ՀՅԴ խմբակցության անդամ Ալբերտ Համբարձումյանը խորհրդարանական ամբիոնից դատապարտում է ավտոկայանը քաղաքից դուրս բերելու մասին կառավարության որոշումը: Պատգամավորի հայտարարությունից երևում էր, որ ոտնձգություն է կատարվել ժողովրդի հանդեպ: Հին ավտոկայանը շատ էր հարմար բնակչության համար: Երևի կառավարության աչքին շատ է երևացել այդ հարմարությունը, ուստի որոշել է տանել մեկ այլ տեղ, որպեսզի ժողովուրդն իրեն շատ չերևակայի: Բայց պատգամավորի հայտարարությունից 20 րոպե անց, նախագահը՝ տեսնելով, որ հարցը հասարակական հնչեղություն է ստանում, անմիջապես հեռուստատեսության միջոցով «կապի մեջ է մտնումե սեփական ժողովրդի հետ ու արդարանում, իբր ինքը տեղյակ չէր, հենց նոր է իմացել, իմանալուց էլ անմիջապես «հետ է բերումե ավտոկայանը: Իհարկե, հընթացս արգելելով հեռուստատեսությամբ այդ օրերին լուսաբանել պատգամավորի հայտարարությունը:

Դարձյալ բազմաթիվ հարցեր մնացին օդում: Ինչպե՞ս կարող էր նա տեղյակ չլինել ավտոկայանը վաճառելուն, երբ ինքն է անձամբ պայմանավորվել սփյուռքահայ ներդրողի հետ: Այդ դեպքում՝ ո՞վ է վաճառել: Թե՞ զոռով են գնել: Այս պարագայում մեղավորներ չգտնվեցին՝ կառավարությունը կրկին չոր դուրս եկավ ջրից: Ինչպես միշտ:

Սա ընդամենը մի դեպք է, բայց կարելի է տասնյակ օրինակներ բերել ու ապացուցել, որ նախագահի ելույթը մարդկանց աչքերին թոզ փչելու փորձ էր, և՝ ընդամենը: Եւ սա, հուսով եմ, շատերն են հասկանում: Իսկ նախագահն էլ իր հերթին պիտի հասկանա, որ մինչև չհրաժարվի իր շրջապատի մի շարք կոռումպացված տարրերից (բոլորը գիտեն, թե ում մասին է խոսքը), ոչ ոք նրան չի հավատալու:

Այսպես թե այնպես, նախագահի ելույթի գնահատականը թողնենք հանրության ու դահլիճում ներկա գտնվածների դատին: Ի դեպ, դահլիճի մասին: Նախագահի մերձավորագույն շրջապատը ելույթը բնորոշեց որպես երկրի հետագա զարգացման ծրագիր: Խելացի էր դահլիճը, որ չողջունեց նման «ծրագիրը»:

Պարզ ու շիտակ ասեմ հոդվածիս պատասխանողին՝ իսկապես որ զրպարտելը խիզախություն չէ, ավելին՝ տմարդություն է, իսկ ահա ձեզ բոլորիդ միասին  փաստացի մեղադրելը խիզախություն է…

Վահան ԲԱԴԱՍՅԱՆ

ՊԱՐԶԱՊԵՍ ԱՆՀԱՎԱՏԱԼԻ Է  ՈՒ ԱՄՈԹԱԼԻ

Ամանորի նախօրյակին հեռուստաէկրանին տեսա հարգարժան վիրաբույժ Փարավոն Ադամյանին ու լսեցի եթերում հնչած նրա արդարացի խոսքը:

Ինձ համար պարզապես անհավատալի և նվաստացուցիչ է այն, ինչ հնչեց իմ երկրում հայտնի վիրաբույժի շուրթերից. «Բժիշկների աշխատավարձը 26-ի հազարից կդառնա 36, բարձրացրել են … Մենք ամեն ջանք գործադրում ենք, որպեսզի բուժենք մեր հիվանդներին, նրանց վերադարձնենք առողջ կյանք, մեր պետությունն էլ պետք է հասկանա, որ բժիշկն էլ պիտի հնարավորություն ունենա արժանավայել ապրելու, նորմալ սնվելու, ինչպես առևտրականը և մյուսները»:

Ահա թե ինչ: Յոթ տարի «գիտության» գրանիտը կրծած մարդը, վաղուց արդեն հմուտ վիրաբույժ, ամեն օր վիրահատական դանակը ձեռքին՝ չափազանց պատասխանատու և բարդ իր աշխատանքի դիմաց ստանա 26 կամ 36 հազար դրամ, իսկ պետական ապարատի մանր ու մեծ, պարապ-սարապ չինովնիկները՝ 70, 90, 180 հազար դրամ, տեխաշխատողներն էլ՝ 25 հազար, որը հավասար է վիրաբույժի աշխատավարձին: Այս ամենի անունը անբարոյականություն է, սիրելի հայրենակիցներ: Ի՞նչ սոցիալական արդարության մասին կարող է խոսք լինել, երբ ուղեղում ոչ մի կերպ չտեղավորվող, աղաղակող ու անհեթեթ անարդարություն է թույլ տրվում պետության կողմից, ի՞նչ տրամաբանությամբ ու իրավունքով է ետին պլան մղվում ժողովրդի բժիշկը, որը հասարակության ամենակարևոր անդամն է և որին ձեռքերի վրա պետք է պահել:

Աննախադեպ բարձրացվել է իրավապահ մարմիններում աշխատողների  աշխատավարձի չափը՝ այն պատճառաբանությամբ, թե կաշառակերությունը կանխելու հարմար միջոց է դա: Իսկ չէ՞ որ կաշառակերությունը միայն այդ բնագավառի մենաշնորհ չէ:

Մի՞թե կաշառք չեն վերցնում բժիշկը, դասախոսը և մյուսները: Դա, պարզապես, անհեթեթություն է: Եվ ո՞վ ունի մեղադրելու իրավունք ընդամենը 26 կամ թեկուզ 36 000 դրամ աշխատավարձ ստացող բժիշկին, երբ նա հիվանդից՝ իր կատարած ոչ դյուրին աշխատանքի համար վարձ է պահանջում, մանավանդ որ նրա հիվանդը կարող է լինել խոշոր սեփականատեր… Հասարակական  կյանքում տեղ գտած ցանկացած արատ իր միջավայրի ծնունդն է: Անօրինությունը կանխելու համար նախ օրինական միջավայր պետք է ստեղծել: Աղաղակող անօրինություն է ժողովրդին 26 կամ 36 հազար դրամ աշխատավարձ սահմանելը, իսկ պետական չինովնիկին կամ՝ գռփելու գործում վաղուց արհեստավարժ իրավապահ մարմիններին՝ 180, 200, 300 հազար: Մեղմ ասած, սա հանցագործություն է, նման փաստերի առկայության դեպքում պարզապես անհեթեթ է խոսել օրինականության ու արդարության մասին: Սոցիալական նման անթույլատրելի բևեռացում չպետք է թույլ տար մեր նորանկախ պետությունը: Մասնագիտական որակավորում ունեցող մեր բժիշկների ու մանկավարժների աշխատավարձն առնվազն 300 դոլարից ցածր չպիտի լինի, իսկ կենսաթոշակների նվազագույն չափը գոնե 30-40 հազարի պիտի հասցնել, որպեսզի արդարության ու օրինապահության մասին ասվող խոսքերը չհնչեն որպես դատարկ կրակոցներ…

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2004 ԹՎԱԿԱՆԻՆ. ՆԱԽՆԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆ 

2004թ. թվականին, ինչպես եւ նախորդ երկու տարիներին, Հայաստանի տնտեսությունը աճի լավ տեմպ ցուցաբերեց:  Տասնմեկ ամսվա արդյունքներով, համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) աճը կազմել է 10 տոկոս, ու դժվար թե դեկտեմբերը զգալիորեն փոխի այդ բարձր ցուցանիշը1: Այնպես որ, շատ հավանական է, որ երրորդ տարին անընդմեջ, Հայաստանի տնտեսական աճն արտահայտվի երկնիշ թվերով (2002թ. եղել է 13.4%,  2003թ.՝ 13.6%): Ընդհանուր կարծիք կա, որ սա առաջին հերթին արդյունքն է այն տնտեսական բարեփոխումների, որ այս երկրում սկսվել են ավելի քան տասը տարի առաջ, ու ի վերջո, ձեւավորել նախկին Խորհրդային Միության տարածքի առավել լավ բարեփոխված տնտեսություններից մեկը: Նշելով այս դրական հանգամանքը, փորձենք առանձնացնել 2004թ. դիտված առանձնահատկությունները, ու կանխատեսել, թե դրանք ինչ կարող են բերել գալիք տարիներին:

Երկրի կառուցում 

Կառավարությունը ունի երկու լծակ, որոնցով կարող է խթանել տնտեսական աճը, հնարավորություն տալ գործարարներին արդյունավետ աշխատել: Դրանցից մեկը բարենպաստ հարկային եւ մաքսային ռեժիմի ստեղծումն է: Ինչպես կասվի ստորեւ, այդ ռեժիմը, հեղինակավոր արտասահմանյան փորձագետների կարծիքով, նույնիսկ «չափազանց բարենպաստ է»:  Երկրորդ լծակը այն է, ինչ մասնագիտական  լեզվով կոչվում է «ենթակառուցվածքների բարելավումե, իսկ ավելի մատչելի անվանումը հետեւյալն է՝ «երկրի կառուցում»: Իրոք, գործարարը չի ցանկանա գալ այն երկիրը, որտեղ դժվարամատչելի են էլեկտրականությունն ու ջուրը, չկան լավ ճանապարհներ ու հեռախոսային կապ: Այս ուղղությամբ Հայաստանի կառավարությունները մեծ աշխատանք են տարել սկսած 1995 թվականից,  երբ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության գոտում հաստատվեց կայուն հրադադար: Այդ աշխատանքների արդյունքում նախկին խորհրդային հանրապետության՝ հնացած ու պատերազմից լրացուցիչ տուժած ենթակառուցվածքները զգալիորեն բարելավվեցին (գոնե՝ համեմատած մեր հարեւան երկրների հետ): Հատկապես մեծ հաջողություն բերեցին 2002-2003 թվականները, երբ ամերիկահայ մեծահարուստ Քըրք Քրքորյանի «Լինսիե  հիմնադրամի տրամադրած միջոցներով վերանորոգվեց մի քանի հարյուր կիլոմետր ավտոճանապարհ, ու նաեւ՝ Երեւանի կենտրոնը:  2004 թվականին «Լինսիե հիմնադրամից նոր միջոցներ չտրամադրվեցին (թեեւ, կառավարությունը դրա հույսն ուներ),  սակայն «երկրի կառուցումըե շարունակվում էր: Այս տարի գործարկվեցին մի քանի տեղական նշանակության ճանապարհներ, կառուցվեցին բազմաթիվ նոր տներ Սպիտակի երկրաշարժի գոտում, շարունակվում էին ջրամբարների եւ ոռոգման ցանցերի վաղուց սկսված վերականգնումը, Երեւանի մի զգալի մասում ապահովվեց կայուն ջրամատակարարում, ինչը չի եղել նույնիսկ խորհրդային տարիներին: Առավել կարեւոր է այն, որ  տարվա վերջում սկսեց կառուցվել մի շատ կարեւոր հաղորդակցության ուղի՝ Իրան-Հայաստան գազատարը: Այս գազատարը պետք է ավարտվի 2007թ.  հունվարին, նրա շնորհիվ կլուծվեն մի քանի սկզբունքային խնդրիներ. ա) Հայաստանը կունենա երկրորդ գազամուղ, եւ Ռուսաստանն այլեւս չի լինի նրա համար բնական գազի միակ աղբյուրը,  բ) Այդ գազի շնորհիվ Հայաստանը կավելացնի էլեկտրական էներգիայի արտադրությունը եւ կսկսի ավելի շատ էներգիա արտահանել իր հարեւան երկրները, առաջին հերթին՝ Իրան: Արդեն այս տարի ավարտվեց Իրան-Հայաստան նոր բարձրավոլտ հաղորդագծի կառուցումը, եւս մի գիծ կկառուցվի մոտակա տարիներին:

Ներդրումներ 

2004 թվականը դարձավ Հայաստանում օտարերկրյա ներդրումների  հերթական աճի տարի: Եթե նախորդ տարի այդ գումարը կազմում էր 230 մլն ԱՄՆ դոլար,  ապա այս տարի այդ թիվը գերազանցել է 250 մլն դոլարը: Այս գումարը, ինչ խոսք, համեստ է, եթե համեմատվի այնպիսի հարեւանների հետ, ինչպիսին է, օրինակ,  նավթով հարուստ Ադրբեջանը: Սակայն Հայաստանն ունի մի կարեւոր առավելություն՝ ներդրումները կատարվում են տնտեսության տարբեր ոլորտներում հավասարաչափ: Այդ թվում՝ հեռախոսակապի, հանքարդյունաբերության, ֆինանսական (բանկային), տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ եւ այլն:

Ներդրումային ծրագրերի շարքում, անշուշտ, առանձնանում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի մասնավորեցման գործարքը, որը կնքվեց այս տարի դեկտեմբերի 14-ին: Այս գործարքի կարեւորությունը միայն այն չէր, որ սա Հայաստանում երկրորդ խոշորագույն նմանօրինակ գործարքն էր 1997 թվականից ի վեր, երբ  «ԱրմենՏել» հեռախոսային ընկերությունը վաճառվեց հունական OTE-ին: Զանգեզուրի գործարքը, որի հիմանական գնորդը գերմանական Chronimet ընկերությունն է, մի քանի ուշագրավ առանձնահատկություններ ունի.

ա) սա հայ-գերմանական ամենախոշոր գործարքն է,

բ) գործարքը ֆինանսավորվել է գերմանական խոշոր բանկերի սինդիկատի կողմից, սինդիկատը գլխավորում է Deusche Bank-ը.

գ) 132 մլն դոլար արժեքով առուվաճառքի գործարքից հետո գերմանական կողմը մտադիր է Հայաստանում ներդնել եւս ոչ պակաս քան 150 մլն դոլար, ստեղծելով նոր գործարաններ ու նորացնելով եղած հները: Արդյունքում Հայաստանը կսկսի արտադրել եւ արտահանել ոչ թե մոլիբդենի խտանյութ (կոնցենտրատ), ինչպես այժմ, այլ մաքուր մոլիբդեն: Դա նշանակում է, որ արդյունաբերությունը երկրում նոր զարկ կստանա:

Արժե հիշատակել Chronimet ընկերության նախագահ Գյունտեր Պիրավսկու (Guenther Pirawski) հայտարարությունը Երեւանում, ստորագրման արարողության ժամանակ. «Մեր ընկերությունը Հայաստանում աշխատում է արդեն յոթ տարի եւ շատ գոհ է այստեղի ներդրումային միջավայրից: Ես միշտ իմ գործընկերներին Գերմանիայում կոչ եմ անում համագործակցել Հայաստանի հետ»:

Արդյունաբերությունը դանդաղել է  

Անցած տարվա տնտեսական արդյունքների շարքում եթե կա բացասական կամ առնվազն անհանգստացնող գործոն, ապա դա, առաջին հերթին, արդյունաբերության շատ փոքր աճն է: 11 ամսվա տվյալներով արդյունաբերության աճը կազմել է միայն 1.4  տոկոս, ուղիղ տասն անգամ պակաս, քան նախորդ տարում: Սա ունի մի քանի պատճառներ: Նախ՝ վերջին տարիներին Հայաստանի արդյունաբերական արտադրանքի արժեքի մեջ զգալի մաս էին կազմում ադամանդները: Սակայն, սկսած անցյալ տարվա վերջից, Ռուսաստանը, որը անմշակ ալմաստների խոշորագույն մատակարարն էր, կտրուկ փոխեց դրանց արտահանման կարգը՝ ի վնաս Հայաստանի, ինչի հետեւանքով  ադամանդների արտադրությունը խիստ նվազեց: Երկրրորդ՝ նվազեց նաեւ քիմիայի  ու մետաղագործության արտադրանքը, քանի որ տարվա մեծ մասը չէին աշխատում ալյումին արտադրող «Արմենալ» գործարանը (նրա սեփականատեր ռուսական ընկերությունը այնտեղ տեղադրում է նոր սարքավորում) եւ “Նաիրիտ” քիմիական խոշոր գործարանը, որը ոչ մի կերպ չի կարողանում գտնել համապատասխան ներդրող: Այս վերջին երկուսը, ամենայն հավանականությամբ կվերսկսեն արտադրությունը գալիք տարի: Ի լրումն, եկող տարի հավանաբար կվերագործարկվի նաեւ Հայաստանի երկրորդ խոշորագույն քիմիական ձեռնարկությունը՝ Վանաձորի (նախկին Կիրովական) քիմիական համալիրը, որով հետաքրքրվել է սլովակյան «Դիվիդենտ գրուպ» խումբը:

Փոխարենը շարունակում է կայուն տեմպերով աճել սննդի արդյունաբերությունը, որը վաղուց արդեն դարձել է երկրի տնտեսության առաջատար ճյուղը, կարողացել է գրավել ներքին շուկայի մեծ մասը ու աստիճանաբար ավելացնում է արտահանումը, այդ թվում այնպիսի «դժվար» շուկաներ, ինչպիսիք են Եվրամիությունը եւ Ռուսաստանը:

Զբոսաշրջությունը և դոլարի անկումը

Եթե հարցնեն Հայաստանի բնակիչներին՝ ո՞րն է տարվա առավել հիշվող տնտեսական իրադարձությունը, ապա նրանց մեծ մասը, առանց տատանվելու, կպատասխանի՝ դոլարի անկումը: Իրոք, այս տարի երկրում դիտվեց մի երեւույթ, որը նախկինում երբեք չէր դիտվել ու չէր էլ ակնկալվում՝ հայկական դրամի փոխարժեքը սկսեց բարձրանալ այլ երկրների արժույթների նկատմամբ:

Սկսած 1994 թվականից, երբ Հայաստանի արժույթը՝ դրամը, սկսեց լիարժեք գործել (այն գործածության դրվեց 1993թ. նոյեմբերին), մեկ ամերիկյան դոլարի փոխարժեքը 400 դրամից բարձրացել էր մինչեւ 593 դրամ՝ 2003թ. մարտին: Դրանից հետո դոլարը սկսեց դանդաղորեն նահանջել, 2004թ. հունվարին հասնելով 563 դրամի: Սակայն երբ 2004 թվականին անկումն արագացավ (նոյեմբերին՝ 490 դրամ), երկրում մեծ անհանգստություն առաջացավ, հատկապես նրանց շրջանում, ովքեր նպաստներ էին ստանում արտերկրի իրենց հարազատներից: Ոչ պակաս տագնապի մեջ էին նաեւ այն գործարարները, ովքեր իրենց արտադրանքն արտահանում են: Բայց ՀՀ Կենտրոնական բանկը հրաժարվեց  որեւէ կերպ միջամտել արժութային շուկային, պնդելով, որ տեղի ունեցածը երկրի տնտեսության բնականոն զարգացման արդյունքն է: Ելույթ ունենալով Ազգային ժողովի հատուկ նիստում,  ԿԲ նախագահ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարեց, որ դոլարի անկումը հետեւանքն է այն բանի, որ վերջին երկու տարում զգալիորեն ավելացել է դոլարի, եվրոյի ու ռուսական ռուբլու ներհոսքը Հայաստան: Դրա պատճառներն են.

– ապրանքների արտահանման աճը (տարեկան ոչ պակաս, քան 15 տոկոս, իսկ 2003թ.՝ 34 տոկոս),

– արտերկրից Հայաստանում   բնակվող ազգականներին արվող փոխանցումների ավելացումը,

– օտարերկրյա ներդրումների աճը.

– տուրիստների հարաճուն ներհոսքը՝ վերջին տարիներին աճում էր  տարեկան մոտ 20 տոկոսով:

Կառավարությունը նույնպես պաշտպանեց Կենտրոնական բանկի տեսակետը, ըստ որի դրամի ամրացումը բնական երեւույթ է, եւ նրա արհեստական նվազեցումը կհարվածեր երկրի տնտեսությանը:

Այս առիթով հիշատակենք վերջին տարիներին զբոսաշրջության իրոք որ տպավորիչ աճը: Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների մեծամասնությունը սփյուռքահայեր են: Նրանց գրավում են ոչ միայն իրենց պատմական հայրենիքը տեսնելու հնարավորությունը, այլեւ բազմաթիվ «համահայկական» միջոցառումները, որոնք կազմակերպվում են կառավարության մասնակցությամբ կամ հովանավորությամբ: Դրանց թվում են՝ «Համահայկական խաղերըե, «Ոսկե ծիրան» համահայկական կինոփառատոնը, «Մեկ  ազգ, մեկ մշակույթ» մշակութային փառատոնը եւ շատ ուրիշներ:  Երկրում օր-օրի ավելացող մեծածավալ շինարարությունը (առաջին հերթին՝ Երեւանում), ոչ միայն նպաստում է զբոսաշրջիկների ներհոսքին, այլեւ պատճառ է դարձել, որ արտերկրի շատ հայեր սկսեն անշարժ գույք ձեռք բերել Հայաստանում:

Տնտեսական աճը և աղքատությունը 

Վերը ասվածը իրական հիմք է ստեղծել, որ 2005 թվականին Հայաստանը դառնա ԱՊՀ երկրներից առաջինը, որը կգերազանցի ՀՆԱ-ի 1989 թվականի մակարդակը (դա վերջին տարին էր, երբ ԽՍՀՄ-ում տնտեսական աճ գրանցվեց): Սակայն այս տպավորիչ թվերը տպավորիչ են միայն առաջին հայացքից, այն ընթերցողների համար, որոնք չգիտեն, որ Հայաստանում բնակչության մոտ կեսը աղքատության եզրին է: Փորձագետներն արդարացիորեն նշում են, որ տնտեսության շարունակվող աճը (իսկ Հայաստանի տնտեսության աճը խորը անկումից հետո վերսկսվել է արդեն 1995 թվականին), դեռ անբավարար է արտացոլվում նրա բնակիչների կենսամակարդակի վրա:

Անցած 2004 թվականը այս հարցում եւս բերեց հուսադրող նորություն: Հրապարակվեցին նախորդ՝ 2003 թվականին անցկացված բնակչության կենսամակարդակի հետազոտության արդյունքները2: Պարզվեց, որ 2003 թ. աղքատները կազմել են ողջ բնակչության 42.9 տոկոսը, մինչդեռ նախորդ՝ 2002թ. այդ թիվը 49.7 էր: Ավելի տպավորիչ է «ծայրահեղ աղքատ» որակվող մարդկանց ցուցանիշը (դրանք այն մարդիկ են, ում եկամուտները բավական չեն նվազագույն սնունդ ապահովելու համար): Եթե 2002 թվականին Հայաստանում  ծայրահեղ աղքատ էր բնակչության 13.1 տոկոսը, ապա 2003-ին՝ 7.4-ը: Նման կտրուկ անկման հնարավորությունը կասկածի տակ դրեցին նույնիսկ կառավարության որոշ անդամներ, սակայն  Համաշխարհային բանկը, որի հովանու տակ անցկացվել էին հետազոտությունները,  հաստատեց դրանց հավաստիութունը:

Հավաստելով այս դրական երեւույթը, մասնագետները  նշում են նաեւ, որ Հայաստանը դեռ շատ ջանքեր պետք է գործադրի իր բնակիչների կենսամակարդակը բարելավելու համար: Մասնավորապես  հիշատակվում է, որ կենսամակարդակի աճը բնորոշ է հիմնականում Երեւանին, եւ մասամբ՝ գյուղական  վայրերին, մինչդեռ փոքր քաղաքներում աղքատության մակարդակը մնում է դեռ բարձր:

Աղքատության նվազմանը նպաստել է ոչ միայն գործարար ակտիվության ակնհայտ աճը, այլ նաեւ պետության կողմից տրվող նպաստների ու պետական աշխատավարձերի ավելացումը: Իսկ այստեղ ի հայտ է գալիս Հայաստանի համար բնորոշ մեկ այլ հին «հիվանդություն»՝ հարկերի հավաքման անբավարար մակարդակը: Տարվա վերջում հրապարակված մի վերլուծության մեջ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (International Monetary Fund)  ներկայացրեց այսպիսի մի գնահատական. Հայաստանի խոշորագույն հարկատուները տարեկան պետական բյուջե են մուծում մոտ 70 մլն ԱՄՆ-ի դոլարին համարժեք դրամ, մինչդեռ պետք է մուծեն մոտ երեք անգամ ավելի: Հենց սա է, ինչ կարելի է անվանել «չափազանց բարենպաստ» հարկային ռեժիմ – գործարարները չեն վճարում առաց այն էլ ոչ բարձր հարկերը:

Կառավարությունը վաղուց արդեն իր կարեւորագույն նպատակների թվում նշում է հարկերի հավաքման մակարդակի բարձրացումը, այլ կերպ ասած, «ստվերային տնտեսության» դեմ պայքարը:  Վերջին տարիներին այս ոլորտում եւս  դիտվում է առաջընթաց՝ հարկերի հավաքման  մակարդակը միշտ աճում է ավելի արագ, քան բուն տնտեսության աճն է, ինչը մասնավորապես թույլ տվեց 2003-2005թթ. ավելի քան երկու անգամ ավելացնել ուսուցիչների ու զինվորականների աշխատավարձերը: Նման աճ նախատեսված է նաեւ 2005թ. – ՀՆԱ-ի 7 տոկոս աճի պարագայում հարկերի հավաքումը պետք է ավելանա 14 տոկոսով: Տարեվերջին գործարարների հետ հանդիպման ժամանակ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարեց. «Այս հարցում ոչ մեկի նկատմամբ զիջում չի լինելու»: Եթե այդպես լինի, ապա կարելի է ակնկալել հարկերի հավաքման  էլ ավելի բարձր աճ, ինչը կառավարությանը լրացուցիչ հնարավորություններ կընձեռի:

Մնանք հուսով:

Հ.Գ.- 1. Տարվա ամփոփ արդյունքները սպասվում են ոչ վաղ, քան 2005թ. հունվարի 20-ին:

2. Այդ հետազոտությունը անցկացվում է Ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից ողջ տարվա ընթացքում, դրանից հետո անցնում է ավելի քան վեց ամիս, մինչեւ տվյալները մշակվում են ու հրապարակվում: Այդ է պատճառը, որ 2003թ. արդյունքները հրապարակվեցին միայն 2004թ. վերջում:

Հարություն ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

——————————————————————————————

Լարվածություն

ԻՇԽԱՆԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԷԹԻԿԱ

Իշխանափոխություն ասելով՝ քաղաքագիտության մեջ հասկանում ենք իշխանության փոխանցումը նոր վարչակարգին, որ տեղի է ունենում ընտրությունների միջոցով, որոնք արտահայտում են ժողովրդի կամքը:

Հետխորհրդային պետություններում կարծես  երբևէ չեն էլ լսել իշխանափոխության քաղաքակիրթ ձևերի մասին: Միջինասիական երկրները անկախության ձեռքբերումից հետո անմիջապես դարձան ի շրջանն յուր` վերստին ապացուցելով, որ ամեն ազգ իր ճանապարհը պետք է անցնի անպայման, և որ հակառակ բոլշևիկյան հավաստիացումների և ամերիկյան հորդորների, ասիական արևելքը մնացել է ասիական արևելք. դրանք անմիջապես դեն նետեցին եվրոպական քաղաքակրթության շղարշը, դառնալով իրենց հին, փորձված արևելյան բռնապետական ձևերին` նրանց պարագայում խոսել կարելի է ոչ թե  իշխանափոխության, այլ միմիայն իշխանաժառանգության մասին` իշխանափոխություն այնտեղ տեղի չի ունենում ընդհանրապես: Միջինասիական երկրների այդ կեցվածքը կարելի է բացատրել ավանդական և քաղաքակրթական հիմքերով. մինչև հիմա դեռ կիսաքոչվոր այդ ազգերին ավելի շատ հոգեհարազատ են բեկ, աղա տիտղոսներն ու դրանց բովանդակությունն ու կրողները, քան որևէ ընտրովի պաշտոն: Սակայն իշխանափոխության էթիկան չի գործում /բացառությամբ, գուցե, Մերձբալթյան երկրների/ նաև նախկին ԽՍՀՄ եվրոպական հատվածի պետություններում, որոնց ժողովուրդները քրիստոնյա քաղաքակրթության կրողներ են: Այդ երկրներից ոչ մեկում նախագահը, ունենալով իշխանության հզոր լծակներ, չի ցանկանում քաղաքակիրթ մեթոդներով փոխանցել իշխանությունը հաղթած  ընդդիմադիր ուժերին: Պատճառը պարզ է ու հասկանալի. իշխանությունն իրականացվում է, սովորաբար, խոշոր չարաշահումներով, ազգային ունեցվածքի թալանով, դեսպոտիզմով, նոր իշխանությունները կարող են հետաքրքրվել հների գործունեության մանրամասնություններով և, Աստված մի արասցե, նույնիսկ ենթարկել նրանց պատասխանատվության: Տառապանքները փորձ ունեն. մի քանի տարի առաջ  Սեուլում դատապարտյալների աթոռին էին նստած Հարավային Կորեայի երկու նախկին նախագահ միանգամից: Նման իրավիճակից խուսափելու համար հետխորհրդային պետությունների գործող իշխանությունները “թագաժառանգ” են պատրաստում` ընտրում են իրենց հետնորդին, հանձնում նրան իշխանական լծակները, պատրաստում իշխանության լիակատար ստանձնմանը, փոխարենը իրենց անձանց, “ընտանիքի” և գործի անձեռնմխելիության երաշխիքներ պահանջելով և ստանալով: Ինչպես միշտ, ամեն ինչ սկսվեց Ռուսաստանից. հիշենք Պուտինի հայտնվելը իշխանական օղակներում:  Այս դեպքում ընտրությունները վերածվում են պարզունակ  նշանակման:

Ներկայիս իշխանական ճգնաժամը  Ուկրաինայում բացատրվում է նաև նրանով, որ այնտեղ այդ տարբերակը չգործեց: Արդեն դժվար էլ է պարզել, թե թեկնածուներից որն էր հաղթել իրականում. որպես  էթնիկական, կրոնական, մշակութային հակասությունների կուտակման հետևանք առաջացավ քաղաքական ճգնաժամ: Ուկրաինան պատմականորեն բաժանված է երկու տարբեր հատվածի. երկրի արևելքում և հարավում բնակվում են հիմնականում ռուսները, իսկ արևմուտքում` ուկրաինացիները և լեհերը, այստեղից` էթնիկական հակամարտությունը: Արևմուտքում բնակվող ազգերը ճնշող մեծամասնությամբ կաթոլիկ և ունիթորականներ են, արևելքում և հարավում` ուղղափառներ: Կրոնական և էթնիկական տարբերությունների շերտավորումը բերեց մշակութային հակամարտության, մի իրավիճակ, որ առկա է Ուկրաինայի այսօրվա կյանքում: Հատկանշական է, օրինակ, որ Վ. Յանուկովիչը, որը ներկայացնում է արևելյան և հարավային ռուսաբնակ նահանգները և այնտեղից է ձայներ ստանում, իր քարոզարշավը անցկացնում և խոսում է ռուսերեն, իսկ նրա հակառակորդ /բոլոր առումներով/ Վ. Յուշչենկոն` ուկրաիներեն: Վերջին հաշվով, լինի Ուկրաինայի նախագահը արևմուտքի թե արևելքի ներկայացուցիչ, Ուկրաինայի արտաքին քաղաքականության մեջ արմատական փոփոխություններ չեն լինի, քանի դեռ մնում է Ուկրաինայի տնտեսական կախվածությունը  Ռուսաստանից: Վերը թվարկված գործոնների ազդեցության հետևանքով իշխանափոխության իշխանական   տարբերակը չաշխատեց, իսկ Ուկրաինայի ներքին քաղաքական հարցը վերածվեց համաշխարհային գզվռտոցի: Ուկրաինան ներքաշվեց մեծ երկրների աշխարհաքաղաքական խաղերի մեջ և Արևմտյան Եվրոպան /նույն ինքը` ՆԱՏՕ-ն/ որոշեց, որ կարող է ևս մի /թերևս` ամենայուղոտ/ պատառ պոկել Ռուսաստանից, մեկ անգամ ևս նվաստացնելով և տեղը` Եվրոպայի հետնամուտքը դնելով նրան:  Ուկրաինայում ռուսամետ քաղաքական գործչի հաղթանակը Ռուսաստանի համար ավելի շատ հեղինակության, պատվի հարց է, փորձը ցույց է տալիս, որ այդ երկիրը դեռ կա որպես գերտերություն և ունակ է իր սահմաններից դուրս հարցեր լուծելու իր օգտին:

Ուկրաինայի դեպքերին համընկան նաև Աբխազիայի նախագահական ընտրությունները: Այստեղ նույնպես կա իշխանափոխության, ավելի ճիշտ` իշխանության ժառանգման խնդիր: Աբխազիան նույնպես ունի  թե ազգային, թե կրոնական և թե մշակութային անհամաձայնություններ երկրի ներսում: Աբխազները իրենց երկրում փոքրամասնություն են մնում, բայց իշխող փոքրամասնություն: Այստեղ պայքարը ծավալվեց աբխազ երկու թեկնածուի միջև, որոնցից մեկն, ի դեպ, քրիստոնյա է, մյուսը` մահմեդական: Իշխանափոխության մեթոդի ընտրությունը, ինչպես արդեն նշել էինք, մեծ չափով կապված է նաև աբխազների ազգային սովորույթների և հոգեբանության հետ. գաղտնիք չէ, որ աբխազները, չնայած պետականության ձեռքբերմանը, դեռևս ապրում են կլանային` տոհմային համակարգով և իշխանափոխությունն այստեղ առաջին հերթին և ընդհանուր առմամբ կլանների`տոհմերի պայքար է: Ի տարբերություն Ուկրաինայի, աբխազներն ունեն չլուծված արտաքին խնդիրներ, դրանց ավելանում են բողոքի սպասող ներքին խնդիրները: Այս ամենը նախագահական երկու թեկնածուն էլ շատ լավ են գիտակցում: Մենք, իհարկե, կարող ենք միայն գուշակել, թե ինչ են պայմանավորվել թեկնածուները միմյանց կամ միջնորդների հետ, իսկ այժմ ականատես ենք նրան, որ երեկվա թշնամիները ընտրություններին են մասնակցում ձեռք-ձեռքի: Հուսանք, որ այդ միության հիմքում ազգային և պետական շահերն են:

Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ կարելի է առանձնացնել իշխանափոխության երկու տարբերակ:

Առաջինը  ընդունված էթիկական կանոններով ընտրությունների անցկացումն է երկու կամ ավել անկախ թեկնածուների միջև, որտեղ հաղթում է ուժեղագույնը: Այս դեպքում նույնպես թեկնածուներից մեկը գործող իշխանության ներկայացուցիչ է, ունի իշխանական լծակներ կամ էլ պատրաստված է նրա կողմից, և ընտրություններում հաղթած թեկնածուն գալիս է (վերադառնում է) իշխանության առանց ավելորդ դժվարությունների: Իշխանափոխության նման տարբերակը, որոշ վերապահումներով, գործում է եվրոպական գրեթե բոլոր երկրներում: Գործող իշխանությունները պատրաստում են իրենց հետնորդին, տալով նրան իշխանական բոլոր լծակները` փորձ անելով իշխանափոխությունը վերածել իշխանափոխանցման: Երբ առաջարկվող թեկնածուն չի վայելում բնակչության համակրանքը, իշխանությունները անցնում են ոչ էթիկական մեթոդների:

Մյուս տարբերակով իշխանությունները, չգտնելով իրենց ներսում քիչ թե շատ պատշաճ թեկնածու, կառչում են աթոռից` չզիջելով այն և ոչ մեկին, և արդյունքում մնում են հին ջարդված տաշտակին, ինչը տեղի ունեցավ մեր հարևանների մոտ:

Մեր երկրում առկա անհամաձայնությունները, քաղաքական խնդիրների լուծման ոչ քաղաքական մեթոդների առկայությունը ներսի ուժերին տեղիք է տալիս մտածելու, որ իշխանափոխությունը մեզանում կարող է տեղի ունենալ նաև ոչ էթիկական մեթոդներով: Ներկայումս մեր երկրի որոշ ընդդիմադիր ուժեր, ոգևորվելով օտարների օրինակով, նույնպես ուզում են փորձել օժանդակություն ստանալ դրսից` իշխանության հասնելու համար: Թեև դժվար թե արտասահմանյան որևէ լուրջ ուժ կամ կազմակերպություն համաձայնվի միջոցներ ներդնել ոչ էթիկական մեթոդներով իշխանափոխության կազմակերպմանը, մանավանդ այն դեպքում, երբ բացակայում են վերը նշված գործոնները և ժողովրդի շատ թե քիչ նկատելի զանգվածի իշխանափոխության վճռականությունը:

Հաբեթ ՄԱԴՈՅԱՆ
“Միտք Կենտրոն” Երիտասարդական վերլուծական կազմակերպություն                                                                           
Երեւան

ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԻ ԴԻԱԿՆԵՐԸ՝ ՋՐԱՄԲԱՐՈՒՄ
Փաստաբանները բողոքում են դատաքննության ընթացքից

Դեկտեմբերի 13-ին «անհայտ անձինք» Սյունիքի մարզի առաջին ատյանի դատարանում ընթացող դատաքննության ժամանակ հարձակվել են ամբաստանյալների ծնողների եւ պաշտպանների վրա:

Ստեփանակերտում տեղի ունեցող այդ դատաքննության առիթով երեկ «Արմենիա» հյուրանոցում լրագրողների հետ հանդիպման էին եկել փաստաբաններ Զառա Փոստանջյանը, Աշոտ Աթոյանը եւ Ստեփան Ոսկանյանը: 2004-ի հունվարի 9-ին եւ 10-ին ջրամբարներից մեկում հայտնաբերվել են ԼՂՀ Մատաղիսի զորամասի զինծառայողներ Հովսեփ Մկրտումյանի, ապա Ռոման Եղիազարյանի դիակները: Ըստ նախաքննության մարմնի, զինծառայողները դեկտեմբերի 23-ին ինքնակամ են փախել զորամասից: Նախաքննության փուլում ձերբակալվում են բազմաթիվ զինծառայողներ, իսկ 4 ամիս անց մեղադրանք է հարուցվում Ռազմիկ Սարգսյանի, Արայիկ Զարյանի եւ Մուսա Սերոբյանի նկատմամբ: Ռ. Սարգսյանը հանդես գալով իբրեւ վկա, ինքնախոստովանական ցուցմունքներ է տալիս, որից հետագայում փորձում է հրաժարվել: Նրանց նկատմամբ հարուցված քրեական գործը ուղարկվում է Ստեփանակերտ: Դատաքննության մեջ ներգրավվել են երեք մեղադրող՝ զինդատախազներ Անահիտ Եղիազարյան, Արմեն Հարությունյան եւ Աշոտ Ապրեսյան: Փաստաբանները երեկ դժգոհեցին, որ ոչ մի օրենք չի գործում եւ որ իրենց ծեծել են դատաքննության ժամանակ, իսկ իրենց հետ Ստեփանակերտ մեկնած «Բանակ-հասարակությունե հ/կ համակարգող խորհրդի նախագահ Վաչագան Հարությունյանը դատաքննության ժամանակ զանազան խարդավանքներով ձերբակալվել է: Ըստ ասուլիսի կազմակերպիչների, Վաչագանին ձերբակալելը ուներ մի խնդիր, այն է՝ զանգվածային վախի մթնոլորտ ստեղծել այս դատաքննության մասնակիցների նկատմամբ: Երեկ փաստաբանների հետ հանդիպման էր եկել նաեւ սպանված Հովսեփ Մկրտումյանի հայրը, որը հայտնեց, թե ինքը ոչ մի հնարավորություն չունի: Հայրը մինչեւ օրս չունի այն հարցի պատասխանը, թե ինչպե՞ս իր երեխան հայտնվեց զորամասից դուրս: «Առավոտիե տեղեկություններով, ջրամբար գցված երկու զինվորի համար ոչ մի պաշտոնյա չի պատժվել: Ավելին, հրամանատարներից մեկը՝ Իվան Գրիգորյանը, այս ընթացքում «զղջացելե է, որի հետեւանքով նրա նկատմամբ քրեական գործ չի հարուցվել եւ մնացել է նույն զորամասում որպես ֆիզղեկ: Հրամանատար Միշա Արզումանյանը ուղարկվել է ուսանելու ՊՆ ակադեմիա: Թիկունքի գծով տեղակալ Ռուբեն Բաղյանի գտնվելու վայրը դեռեւս անհայտ է: Իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցը հրապարակեց ԼՂՀ եւ ՀՀ պաշտպանության նախարարների գրությունները՝ ուղղված հանրապետության զինվորական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանին: Գրություններից տեղեկացանք, որ «արտակարգ պատահարի կապակցությամբե Ի. Գրիգորյանն ու Ռ. Բաղյանը նշանակվել են ցածր պաշտոնների: Ա. Սաքունցը հայտարարեց. «Արդեն ցնդելու վիճակ է, երբ ՀՀ քաղաքացիների դատավարությունները իրականացնում են Հայաստանից դուրս: Օրը ցերեկով մարդկանց դատում են օրենքի տառը խախտելովե: Պաշտպանները հայտարարեցին, որ իրենք այլեւս չեն մեկնի Ստեփանակերտ, քանի որ իրենց տարբեր միջոցներով ահաբեկում են:

Հ. Գ. “Առավոտը” դիմեց այս գործով մեղադրող, զինվորական դատախազ Անահիտ Եղիազարյանին, թե արդյոք չի՞ վտանգված փաստաբանների անվտանգությունը դատաքննության ժամանակ: «Որեւէ ծեծ, բռնություն չի եղել, առավել եւս՝ մեր ներկայությամբ: Ապակողմնորոշիչ տեղեկատվությունը, որ տալիս են փաստաբանները, սուտ է: Ինչ վերաբերում է, թե դատարանը ընդդատյա չէ քննել սույն գործը, նկատենք, որ քրգործը հարուցվել է դեպքի վայրով»,- ասաց նա:

Ռուզան ՄԻՆԱՍՅԱՆ
“Առավոտ”, 11 հունվարի

ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՔ ԱՂ ՑԱՆՈՒՄ ՄԵՐ ՎԵՐՔԵՐԻՆ

ԼՂՀ ֆինանսների նախարար պարոն Ս. Թևոսյան, մենք՝ զոհվածների հազարավոր ծնողներս, ցանկանում ենք իմանալ. ինչո՞ւ են հաճախակի 5000-ական դրամով կրճատում զոհվածների ընտանիքներին տրվող թոշակները: Միգուցե մեր պետության «հանճարեղ» ղեկավարները մոռացել են, որ այսօրվա մեր ազատության և իրենց բարեկեցության համար առաջին հերթին պարտական են նահատակված այդ երիտասարդներին, որոնցից շատերի ընտանիքներն այսօր հազիվ են ծայրը ծայրին հասցնում:

Ամեն անգամ զինկոմիսարիատից մեր որդիների արյամբ շաղախված չնչին թոշակով փշրված հոգով ու սրտով ենք տուն վերադառնում: Նման արհամարհական վերաբերմունքը մեզ տանջում է. չէ՞ որ մենք մուրացիկություն չենք անում: Եվ վերևների ոչ մի անարժան պաշտոնյա իրավունք չունի մեզ ստորացնելու:

Քիչ առաջ հանդիպեցի կրճատված կենսաթոշակը ստացած երիտասարդ, երկհենակավոր հաշմանդամ Ա. Պետրոսյանին և, արդեն չեմ հիշում որերորդ ծանոթի պես դժգոհ հարցրեց. «Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ թոշակս 5000 դրամով էլի կտրել են…»:

Բայց չէ՞ որ մենք՝ առողջ բոլոր մարդիկ, քայլում ենք նրա կիսատ, մարտադաշտում թողած ոտքի հաշվին: Եվ մենք պարտավոր ենք նրա փայտյա հենակը փոխարինել մեր թևանցուկ հենակով, հնարավոր ամեն ինչով փորձելով լրացնել նրա պակասությունը: Մենք բոլորս, և առաջին հերթին մեր հանրապետության ղեկավարնե°րը պետք է նեցուկ լինեն այդպիսիներին և հազարավոր նրանց ընտանիքներին, ովքեր իրենց կյանքը զոհաբերել են մեզ, մեր երկրի, մեր ազատության համար:

Վասակ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ
Զոհվածի հայր

«ԸՆԴՀԱՏԱԿՈՒՄ»…

Ծանր կացությունը, որի մեջ հայտնվել է մեր ժողովուրդը, ամենաանօգնականներին հաճախ ստիպում է դիմել մուրացկանության:

Վերջերս զրուցեցի մուրացկան մի կնոջ հետ, որի անունն է Ալինա: 45 տարեկան է: 6 տարեկան էր, երբ նրա ծնողները մահացել են, և նրան տարել են մանկատուն: Այնտեղ է մնացել մինչև 18 տարեկանը:

Երբ դուրս է եկել մանկատնից, աշխատել է Ղարմետաքսկոմբինատում: Գործարանը փակվելուց հետո մնացել է անգործ ու առանց որևէ օգնության: Կարիքից ելնելով դիմել է մուրացկանության: Օրական «վաստակում» է 500-1500 դրամ:

Դժգոհ է մարդկանցից, պատմում է, որ իրեն կոպտում են: Ինքս ականատես եղա, թե ինչպես մի քանի դպրոցականներ վիրավորում ու գոռգոռում էին նրա վրա:

Ալինան պատրաստ է ցանկացած աշխատանք կատարելու, անգամ հավաքարարություն կանի, միայն թե սոված չմնա:

Մեր զրույցի ողջ ընթացքում խեղճ կինն անընդհատ լալիս էր:

Իսկ ի՞նչ են մտածում մեր իշխանավորները, նրանք, որ ընտրությունների նախօրյակին շարունակ առատ խոստումներ են բաժանում մարդկանց և, ընտրվելուց հետո մոռանում դրանք: Ե՞րբ ենք մտածելու մուրացկանների՝ երեկվա մեր աշխատավորի, հարևանի, հայրենակցի մասին, որոնք այսօր հայտնվել են հասարակության ընդհատակում: Ե՞րբ ենք արմատախիլ անելու «մուրացկանություն» խայտառակ երևույթը:

Հռիփսիմե ՔՈՉԱՐՅԱՆ

ԻՆՉՈ՞Ւ ՊԱՏՌԵՑԻ ԱՐՑԱԽԻ ԿՈՄԿՈՒՍԻ ԻՄ ՏՈՄՍԸ, ԲԱՅՑ ՊԱՀՈՒՄ ԵՄ ԽՄԿԿ-Ի ՏՈՄՍԸ

Ես մասնակցել եմ Արցախի կոմկուսի 2-րդ համագումարին, եղել եմ նախաձեռնող խմբի անդամ: Համագումարը անցկացրեց Հայաստանի կոմկուսի առաջին քարտուղար, լուսահոգի Սերգեյ Բադալյանը: Լսել ենք կոմկուսի առաջին քարտուղար Հրանտ Մելքումյանի զեկուցումը 3 տարվա կատարած աշխատանքների մասին: Ընդամենը մեկ նախադասությամբ, այն է՝ ղարաբաղյան շարժումը ղեկավարել է կուսակցության էլիտան:

Առաջին քարտուղար ընտրել ենք Վալերի Աթաջանյանին, 2-րդ քարտուղար՝ Հրանտ Մելքումյանին: Մինչև 2001թ., այսինքն՝ 3-րդ համագումարը, համարյա ոչինչ չի արվել: 2001 թ. համագումարում առաջին քարտուղար ընտրել ենք Հայաստանի կոմկուսի առաջին քարտուղար Դարբինյանի առաջարկությամբ՝ Հ. Մելքումյանին: Ես ընտրվել էի կենտկոմի պլենումի անդամ: Դրանից հետո՝ տարուկես, ոչ մի հանձնարարություն չեմ ստացել:

Այդ անուշադրության համար հիշեցրել եմ կենտկոմի 3-րդ քարտուղար Ռուդիկ Աղաբեկյանին:

Նա հանձնարարել է կազմել անձնական գործ կրթության, մասնագիտության և այլ փաստաթղթերով (կենտկոմի պրոպագանդային բաժնի վարիչի պաշտոնի համար): Երկար սպասումից հետո ինձ չեն այդ գործն առաջարկում, այլ Ռ. Ղահրամանյանին:

Այդ հարցով դիմում եմ առաջին քարտուղար Հ. Մելքումյանին: Պարզվում է, որ իբրև ինձ հետ ոչ ոք չի ցանկանում աշխատել: Առանց մեկնաբանության: Ես չեմ հասկանում՝ այդ դեպքում ինչու՞ ժամանակին էլեկտրատեխնիկական գործարանի տնօրեն, քայլող հանրագիտարան հանդիսացած մարդն ինձ թույլ է տվել աշխատել իր հետ: 25 հոգով սկսել ենք գործարանի կառուցումը, ինձ վստահել են և ղեկավարությունը, և հասարակական- կուսակցական աշխատողները: Ստացել եմ Լենինի մեդալ և մի քանի պատվոգրեր, իսկ Հ. Մելքումյանը չի ուզում ինձ հետ աշխատել:

Այդ այն ժամանակ, երբ իր ղեկավարությամբ ԼՂԿԿ-ն տարիներ շարունակ դոփում է տեղում:

Արդյունքում ավերվել ու քանդվել են կոլտնտեսությունները և արդյունաբերական ձեռնարկությունները, ծանր վիճակ է ստեղծվել գյուղի և քաղաքի աշխատավոր բնակչության համար: Իսկ կուսակցությանը կարծես թե դա չի հուզում:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ
Արցախի 3-րդ կուսհամագումարի 

ԿԿ-ի պլենումի անդամ

ՄԻ՞ԹԵ ԿՕԳՏԱԳՈՐԾՎԻ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ

Նորընտիր քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանը նորերս երիտասարդական կազմակերպություններին հյուրընկալել է՝ նրանց առաջարկելով համատեղ ուժերով որոշակի ծրագրեր իրականացնել: Երիտասարդական կազմակերպությունները տարբեր են, սակայն մի հարցում նրանց նպատակները նույնանում են. նրանք բոլորն էլ նպատակ ունեն հետաքրքրություն ու աշխուժություն մտցնել երիտասարդության կյանքում: Այդ է պատճառը, որ բոլոր երիտասարդական կազմակերպությունները սիրով համաձայնության եկան քաղաքապետի առաջարկի շուրջը և որոշվեց անմիջապես գործի անցնել: Համաձայն առաջարկության՝ պետք է կազմակերպվի «Մաքուր Ստեփանակերտ» ակցիա: Բոլոր 8 երիտասարդական կազմակերպություններին կհանձնարարվեն որոշակի տարածքներ, քաղաքապետարանը կտրամադրի տեխնիկական միջոցները, և միահամուռ ուժերով կմաքրվի քաղաքը: Մայրաքաղաքի աղբազերծումը, անշուշտ, դրական երևույթ է, բայց ամբողջ հարցն այն է, թե «Մաքուր Ստեփանակերտից» հետո Ստեփանակերտը քանի օր մաքուր կմնա: Մաքրությունն այնտեղ չէ, որտեղ մաքրում են, այլ այնտեղ, ուր չեն կեղտոտում: Երիտասարդական կազմակերպությունները կարող են մաքրել քաղաքը, սակայն այն պահպանելը կախված է բոլորից: Եկեք բոլորս էլ մտահոգվենք մեր քաղաքի մաքրությամբ: Վերջիվերջո, այն միայն քաղաքապետի քաղաքը չէ, այլ նրա բոլոր բնակիչների:

Յուլիա ՎԱՆՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռն. 3-րդ կուրս

ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՎ Ո՞ՒՄ ԵՆ ՊԵՏՔ «ԱՆԳՈՐԾ» ԴԻՊԼՈՄՆԵՐԸ

Այս ուսումնական տարում գերազանցիկի դիպլոմով ավարտեցի ԱրՊՀ-ի «Հոգեբանություն» բաժինը: Մեծ ցանկություն ունեի ուսումս շարունակելու մագիստրատուրայում, սակայն մեր բաժնին տեղեր չհատկացվեցին, և դառնացած եմ այդ պատճառով: Ինչո՞ւ հոգեբանականն ավարտածը չի կարող ուսումը շարունակել, մեր ԱրՊՀ հոգեբանության ամբիոնին հմուտ մասնագետներ պե՞տք չեն…

Անգործ նստած եմ տանը՝ դիպլոմիս հետ: Կհաջողվի՞, արդյոք, համապատասխան աշխատանք գտնել: Խնդիր է: Դժբախտաբար, այս խնդրի առաջ անզոր կանգնած են հարյուրավոր ուսանողներ՝ ինչպես այս տարվա, այնպես էլ անցած ու նախանցած տարիներին ԱրՊՀ և մասնավոր բուհեր ավարտած տարբեր մասնագիտության տեր մարդիկ: Եթե պահանջարկ չկա, ինչո՞ւ մի շարք բաժիններ չեն փակվում: Էլ չեմ խոսում մասնավոր համալսարանների մասին:

Ո՞ւմ են պետք այդ բուհերի հիմնականում թերուս շրջանավարտները, ինչո՞ւ թույլ տալ որ ուսումը ձևական բնույթ կրի, բարձրագույնի դիպլոմն արժեզրկվի այդ աստիճան: Ես գիտեմ մարդկանց, ովքեր ոչ մի օր դասի չեն ներկայացել, 4 կամ 5 տարիների վարձը միանգամից վճարել ու կոոպերատիվի դիպլոմ են առել փաստորեն: Ցավն այն է, որ սրանց նմաններն էլ նույն աճպարարությամբ աշխատանք են գտնում՝ գրավելով արժանավոր ու գործիմաց շրջանավարտի տեղը: Ախր, ինչո՞ւ թույլ տալ, որ դիպլոմը հայտնվի անգրագետ մարդկանց ձեռքում, կոոպերատիվ արտահայտությունն ի՞նչ կապ ունի ուսուցում հասկացության հետ առհասարակ: Ե՞րբ պիտի վերջ տրվի կրթական ոլորտում ծայր առած առուծախի բիզնեսին: Երկրի ճակատագրով մտահոգ այրերն ի՞նչ են մտածում այս մասին: Մեր արյունաքամ երկրին սին դիպլոմներով զինված այսքան շրջանավարտներն, իհարկե, պետք չեն: Գործազուրկի իմ վիճակը վկա:

Հավանաբար, լրացուցիչ մասնագիտություն էլ պիտի ձեռք բերեմ՝ անգործ չմնալու համար: Եթե վիճակագրություն անցկացվի, երևի պարզվի, որ բուհ ավարտածների միայն 10 տոկոսն է աշխատանք գտնում: Մնացածներն իմ վիճակում են…

Թագուհի ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿՆ Է ՄՏԱԾԵԼ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Մեր հանրապետության բժշկական ուսումնարանն արդեն երկար տարիներ է, ինչ գործում է, ամեն տարի ընդունելով 100-ից ավելի ուսանողներ:

Հարց է ծագում. արդյո՞ք, կարող են նրանք տեղավորվել աշխատանքի: «Ես վաղվանից էլ կարող եմ աշխատանքի ընդունվել, ծանոթ ունեմ, պրոբլեմս միայն դիպլոմն է»,- ասում է ուսանողուհիներից մեկը:

Իրոք, բժշկականն ավարտած յուրաքանչյուր ուսանող-ուսանողուհի ծանոթի միջոցով տեղավորվելով հիվանդանոցում, աշխատանքից զրկում է մի որակյալ մասնագետի, որի պատճառով, ի վերջո, ընկնում է բուժծառայության մակարդակը:

Ես ինքս ավարտել եմ բժշկական ուսումնարանը, մեր կուրսում կային և լավ, և վատ ուսանողուհիներ, ու արդյունքում՝ վատ սովորողներից շատերն այսօր աշխատում են տարբեր բուժհիմնարկներում, իսկ կուրսի լավագույն ու խելացի ուսանողուհիներն անգործ տանը նստած են… Վերջիններից մեկը՝ Անյան, իր «Կարմիր դիպլոմով» հանրապետական պոլիկլինիկայում աշխատում է որպես հավաքարարուհի…

Երևի թե այսպիսի անարդարություններից ու անհոգ վերաբերմունքից է, որ ժողովրդի մեջ այսօր ասացվածք է դարձել «Առողջությունը հիմա փողն է» արտահայտությունը: Այո, փող ունես՝ առողջ կապրես…

Հարգելի իշխանավորներ, ընտրությունների ժամանակ դուք առատ խոստումներ էիք տվել ժողովրդին: Այժմ ձեր հերթն է գործելու: Ինչո՞վ է մեղավոր խեղճ աղքատը, որ այսօր փող չունենալու պատճառով զրկվում է ամենաթանկ բանից՝ առողջությունից, կյանքից:

Ե՞րբ եք մտածելու այդ մասին:

Իրա ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ
Կարմիր գյուղի միջն. դպրոցի ուսուցչուհի

ԼՂՀ ԳՄ նախագահ Վ. ՀԱԿՈԲՅԱՆԻՆ

Դ Ի Մ ՈՒ Մ

Ելնելով այն հանգամանքից, որ վերջին 15 տարում (1988-2004թթ.) ԼՂՀ գրողների միության ղեկավարությունը կազմակերպության անդամներին կանոնավոր, ամբողջական ու ստույգ  հաշվետվություն եւ անհրաժեշտ այլ տեղեկություններ չի տվել իր ֆինանսական գործունեության մասին եւ, առաջնորդվելով կանոնադրական պահանջով ու «Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենքով, խնդրում ենք պատասխանել հետեւյալ հարցերին.

1. 1994-2004 թթ.  ժամանակահատվածում ԼՂՀ ԳՄ-ն պետական բյուջեից որքա՞ն գումար է ստացել եւ ինչպե՞ս է տնօրինել այդ գումարը (յուրաքանչյուր տարվա կտրվածքով՝ առանձին-առանձին):

2. 1988-2004 թթ. ժամանակահատվածում ԼՂՀ  ԳՄ-ն որքա՞ն ֆինանսական եւ  նյութական օգնություն է ստացել Հայաստանի եւ Սփյուռքի մեր բարեկամներից (նվիրատուների անունները եւ յուրաքանչյուրի օգնության չափը), ինչպե՞ս է տնօրինվել այդ օգնությունը, ովքե՞ր են դուրս մնացել օգնության ցուցակներից:

Խնդրում ենք մեր դիմումին պատասխանել օրենքով սահմանված կարգով եւ ժամկետում: Սահմանված ժամանակահատվածում գրավոր պատասխան չստանալու դեպքում մեզ իրավունք ենք վերապահում հետաքննություն անցկացնել (ներգրավելով նաեւ տեղական եւ այլ ազդեցիկ լրատվամիջոցներ) եւ օրենքի սահմաններում այլ քայլեր կատարել:

ԼՂՀ ԳՄ մի խումբ անդամների անունից`

Վարդգես ՕՎՅԱՆ
Հրանտ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ
15.01.05

ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

«Սերունդների հետ». նոր, բարետես կազմով, երկու մասից բաղկացած գիրք էր դա, որ զատվում էր գրադարանի համեմատաբար վերջերս ստացված գրականության բազմազան, տարբեր չափի ու ծավալի գրքերի մեջ: Ի՞նչ ձգողական ուժ կար այդ երկհատոր ստեղծագործության մեջ: Չգիտեմ: Հատորի անվանաթղթի մյուս էջին հեղինակի դիմանկարն էր: Լրջամիտ, սակայն հեշտ նկատվող բարության ու ազնվության լույս էր բուրում քառասունը հազիվ թեւակոխած այդ դիմանկարից: Խիտ, հետ սանրված մազերի սաթե գույնը ավելի էին խտացնում սեւ, ոչ ծանր հոնքերն ու, առանձնապես, աչքերը: Դյուրությամբ պարզեցի ինքս ինձ համար, որ դիմանկարում պատկերված մարդը իսկի էլ լուրջ ու խիստ հայացք չունի եւ, որ նման խստությունը նրան հաղորդում է դեպի վեր սանրած մազերի սեւագույնը եւ դրան նկատելի օժանդակում են ոչ միայն սեւ հոնքերն ու աչքերը, այլեւ՝ սեւագույն կոստյումը: Ոնց որ ցանկացել է նկարում լուրջ երեւալ, մտածեցի ու նման մտքի հավաստիության մեջ համոզվելու համար ձախ ձեռքիս ափով ծածկեցի նկարի մազերը… և դիմանկարի մարդը բարեհոգի ժպտաց:

Իսկի էլ խստորոշ ու սառը չէին նրա դիմագծերը: Ընդհակառակը, լայն ճակատն ու ոչ սեւեռուն աչքին անտես հայացքի խորությունը վկայում էին այդ մարդու խորագիտության, մեծ գիտելիքների առկայության մասին, նաեւ այն տվայտանքների, տառապանքների, որոնք երբեւէ առատությամբ բաժին են հասել այդ անձնավորությանը: Սակայն այս ամենն ինձ անհայտ էին ու անհասանելի՝ իմ դեռեւս ոչ փորձաշատ խելքին:

Ես դեռևս չգիտեի, որ Սարգիս Աբրահամյանը Ղարաբաղ աշխարհի այն եզակի անձնավորություններից է, որոնց անունը շրջագծված է խորը հարգանքի ու ակնածանքի, ժողովրդական սիրո լուսապսակ դափնիով: Կյանքում ու առտնի կենցաղում, աշխատանքային ու նկատելի ուշ սկսված գրող-արձակագրի բուռն գործունեությամբ  նա շրջապատի համար մնաց մի եզակի կենդանի օրինակ: Ընդսմին, մոլի հայրենասեր էր, իր ազգի պատմությամբ ու հոգեւոր արժեքներով անմեկին հպարտացող մտավորական: Եվ ոչ միայն հպարտացող, այլեւ գիտակ՝ այդ պատմության ու մշակույթի շրջափուլային ժամանակաշրջաններին, սերունդներին ժառանգություն թողնված արժեքներին: Պատմում էին, եւ ես դեռ պատանի տարիներիս էի լսել, որ գյուղի աշխատավորության հետ տեղի ունեցած հանդիպումներից մեկի ժամանակ խնդրել էին դահլիճից, որպեսզի ինքն էլ իր խոսքն ասի այն տարիներին (50-ական թվականների սկզբին) գյուղում խմորվող տնտեսական կյանքի ճգնաժամային որոշ կնճռոտ խնդիրների շուրջ: Համաձայնել է, ելույթ ունեցել: Գրավել է ներկաներին իր թովիչ խոսքով, ու երբ նախագահողը հաջորդ ելույթ ունեցողին խոսք տալուց առաջ նայել է ժամացույցին, ապշելու նման մի անհանգիստ շարժում է կատարել տեղում: Պարզվել է, որ Սարգիս Աբրահամյանի ելույթը տեւել է երկուսից ավելի ժամ, ու սակայն այդ բանը ոչ ոք չէր նկատել: Հռետորի խոսքը գերել է ներկաներին իր կարեւորությամբ ու հստակությամբ, տրամաբանությամբ, հավաստիությամբ: Սարգիս Աբրահամյանն ի վերուստ օժտված էր հռետորի, գերող զրուցակցի գայթակղիչ ունակությամբ: Խոսքը հանդարտիկ էր ու մտերմիկ, կուռ կառույցով, բայց շատ շիտակ ու երկաթե տրամաբանությամբ, առանց ավելորդ շեղումների ու պսպղուն, շինծու եզրահանգումների:

Չգիտեի նաեւ, որ իր քառասունհինգը նոր բոլորած այդ մարդը հասցրել էր լինել մանկավարժ ու ժողովրդական կրթության շրջանային բաժնի վարիչ, կոմերիտմիության մարզային կոմիտեի քարտուղար ու ժողովրդական կրթության մարզային բաժնի վարիչ, ԼՂԻՄ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի վարիչ, մարզային խորհրդի կուլտուրայի բաժնի վարիչ ու մարզային գործադիր կոմիտեի փոխնախագահ, կուսակցության ԼՂԻՄ մարզային կոմիտեի քարտուղար եւ այլն, եւ այլն:

Նրա խորագիտության ու հանրագիտարանային գիտելիքների, մարդկանց շրջապատում իր անձի հանդեպ հարգանք ու ակնածանք, վստահություն ձեռք բերելու ապշեցուցիչ շնորհի վերաբերյալ բազմաթիվ լեգենդներ էին պտտվում Ղարաբաղում: Ասում են, որ նա երբեք ձայնը չէր բարձրացնում եւ նույնիսկ իր հատուկենտ հակառակորդներին նվաճում էր իր բարությամբ ու երկաթե տրամաբանությամբ, դիմացինի մեջ ամենից առաջ մարդուն տեսնելու եւ գնահատելու շնորհքով, վարվելաձեւով, անձնական հմայքով:

Ամբողջ կյանքում սիրահարված մնաց երեխաներին, մատաղ սերնդին: Ժամանակակիցներից շատերը կվկայեն, որ ցանկացած հարցով որեւէ գյուղ գնալու դեպքում անգամ նա ամենից առաջ դպրոցն էր մտնում, հետաքրքրվում կրթօջախի առօրյա կյանքով, պատրաստակամություն հայտնում օգնելու ցանկացած հարցով: Եվ հետեւողական էր իր խոստումներում:

Ուշադիր թերթելով «Սերունդների հետ» երկհատոր վեպը, ապշում ես հեղինակի դիտողականությունից, սովորականի մեջ անսովորն ու ուսանելին տեսնելու նրա նախանձելի ձիրքից: Այդպես կարող է գրել միայն նա, ով անմնացորդ նվիրումով մերվել է դպրոցին ու մատաղ սերնդի դաստիարակության եւ կրթության դժվարին գործին, ով անմեկին սիրով իրեն նվիրաբերել է ժողովրդի ազգապահպանման հայրենասիրական գործին:

Իր հերթական լույս ընծայված նոր գրքերի քննարկումներին, որոնցից մի երկուսին ինձ բախտ է վիճակվել հետագայում ներկա լինելու, դահլիճում կարելի էր տեսնել ամենաբազմազան արհեստների ու մասնագիտությունների ընթերցողներ, գիր ու գրականությանը սիրահարված մարդկանց, աշակերտության ու մտավորականության: Նրանց բոլորին դահլիճ էր բերում նաեւ մեկ այլ զորեղ ցանկություն. ունկնդիր լինելու բնաբուխ ու թովիչ այն զրույցին, որ ամեն անգամ գրքի քննարկման վերջում ձեռնարկում էր սիրված ու համընդհանուր ակնածանքի արժանացած գրողը: Նրա ելույթների կախարդական ազդեցությունից անկարելի էր ձերբազատվել, դույզն իսկ շեղվել այն մայրուղուց, որով իր հորդաբուխ մտքերն էին հոսում, ճառագում լուսավոր ու շատ հեռուն տեսնող գաղափարներից:

«Ժողովրդի հանդեպ գրողի ունեցած պարտքը նման է աղաջրով լի բաժակի. ինչքան խմում ես, այնքան ավելի շատ ես պապակվում ծարավից, այնքան ավելի ես ուզում հագուրդ տալ քո անհագուրդ ծարավին,- ընթերցողների հետ վերջին հանդիպման ժամանակ ասաց գրողը:- Ես պարտք եմ իմ ժողովրդին, իմ կուսական Ղարաբաղ աշխարհին: Ինչքա¯ ն  բան ունեմ դեռ տալու ազգիս: Արդյո՞ք կհասցնեմ նրան նվիրել խոստացածս. Այս անիրավ հիվանդությունը ոնց որ պինդ է բռնել օձիքս եւ ես, մեղավորս, վախենամ, թե դրժեմ խոստումս.»:

Դահլիճը սսկվել էր: Անափ մի ցավ էր թեւածում ներկաների հոգում: Հիսունչորսը նոր բոլորած գրողն արդեն ոչ իր կամքով կյանքին հրաժեշտ տալու մասին է խոսում: Այդ բարեվայելուչ մարդը կարոտ էր ժողովրդի սփոփիչ ու լիահույս գորովին: Դա է նրան միշտ մղել ստեղծագործական  խիզախումների, երբ տարիների անդուլ աշխատանքից հետո ընթերցողի սեղանին էր դնում մեկը մյուսից ուշագրավ ու սրտաբուխ զրույցի ձգտող գրքեր. պատմվածքներ, վիպակներ, վեպեր, որոնք իրենց մեջ պարփակում են հեղինակի ընդգրկուն ու մասշտաբային մտածողության ներունակ, լավ որսորդի անվրեպ կրակոցի նման դիպուկ եւ տրամաբանված գաղափարներ, խոհեր արցախական աշխարհի ու նրա հողասեր ու հողոաբույր մարդկանց հետագա ճակատագրի վերաբերյալ: Այդ ազնվածին բնավորության մեջ բորբ էր սակայն իր տառապած ազգի հանդեպ ունեցած խանդաղատագին սերը, նրա ապագայով շահագրգիռ մտավորական զավակի վճռակամ ու անմեռ կորովը, իր ազգից սնվող ու հարատեւող զորությունը:

* * *

Մի քանի անգամ Մոսկվա ու Երեւան գնալը ոչնչով չխաթարեց անբուժելի հիվանդության առաջխաղացմանը: Վիրահատությունն էլ սոսկ հոգեկան ու ֆիզիկական ավելորդ տառապանքներ բերեց: Ինքը, սակայն, կորովի էր: Ծխում էր մոլագարի պես, աշխատում ու ստեղծագործում: Շտապում էր.

Հասցրեց վերահրատարակության համար խմբագրել «Սերունդների հետ» երկհատոր վեպը: Մեկ այլ նոր վեպ սկսեց: Շարադրեց բավականին: Երբ մահը մոտ էր, հրավիրեց բոլորին.  Սակայն հրաժեշտի խոսքեր երբեք չասվեցին: Իր կյանքով իմաստնացած փորձն էր պատգամում կրտսերներին, ավագներին դեռ երկար ապրելու մտքին հորդորում: Ճգնում էր երիտասարդ, ավելին՝ անցավ երեւալ: Ուզում էր շարունակվել գալիք սերունդների մեջ.

Երեւանում էի գտնվում 1969-ի հունիսի կեսին, երբ «Գրական թերթի» հերթական համարում տպագրված տեսա  մահախոսականը: Նույնիսկ մեռնելիս անձնազոհ գտնվեց: Մարմին ծվատող տառապանքները երկարաձգել է մեկ ամբողջ օրով եւս, չմթագնելու համար նախորդ օրվա իմաստը, որ կրտսեր դստեր համար ծննդյան օր էր կարեւորվում.

«Սքանչելի է հավերժ ապրել սերունդների հետ», – մահվան տարելիցին այսպես կգրի արցախցի նկարիչ Լավրենտ Ղալայանը գրողի շրջանակված դիմանկարի տակ:

Հարկա°վ: Արդեն տասնյակ տարիներ են անցել հայրենասեր մարդու ու արձակագրի երկրային վախճանից: Բայց նա շարունակում է ապրել իր իսկ գրքերով ու հայրենասիրական նկրտումներով օծտված գործունեությամբ դաստիարակվող սերունդների հետ:

Այսպես հավերժություն են ապրում.

Սերգեյ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

Վերջերս մեր ուսանողներից մեկը հարցրեց. «Ինչո՞ւ Աբովյանի փոխարեն դասագրքում զետեղվել է նրա քրոջ լուսանկարը»:

Հաշվի առնելով, որ նման թյուր կարծիքներ կան ոչ միայն ուսանողների ու աշակերտների մոտ, հարմար գտա պատասխանել հրապարակավ:

Ճիշտ է, որ առեղծվածների մշուշով էր պատած Աբովյանի դիմանկարը: Մինչև հիմա էլ կասկածներ են ծնվում ամենքին փոքրուց ծանոթ այդ պատկերի նկատմամբ, անգամ ասում, թե դա կնոջ, ավելի ճիշտ՝ քրոջ նկարն է, որը հետագայում հարմարեցրել ու վերագրել են Աբովյանին: Սակայն վերջնականապես պարզված է, որ բնորդն իրական Խաչատուր Աբովյանն է, որին նկարել է Դորպատում գործող գերմանացի արվեստագետ Լյուդվիգ ֆոն Մայդելը 1831 կամ 1832 թվականներին:

Աբովյանի անհայտ բացակայությունից հետո՝ 1848թ. օգոստոսի 25-ին Երևանի գավառային խնամակալությունը հանձնարարում է նրա ունեցվածքի խնամակալներին՝ կնոջը Էմիլյային և ուսուցիչ Ստ. Վեքիլովին, Աբովյանի հարազատների  և Երևանի հասարակության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ ի հայտ բերել և ցուցակագրել Աբովյանից մնացած շարժական ու անշարժ գույքը և առկա ու ստացվելիք գումարները: Այդ ցուցակում չորս այլ իրերի ու ձեռագրերի հետ հիշատակվում է նաև դիմանկարը: Հիշյալ դիմանկարը նրա այրու՝ տիկին Էմիլյայի մոտ մնաց 1849թ. հուլիսի 4-ից մինչև 1866 թվականը (գուցե և՝ մինչև մահը, 1870թ., մարտ), իսկ հետո յուրացվեց մի անհայտ անձնավորության կողմից:

Վավերագրերով հաստատված է, որ Աբովյանի որդին՝ Վարդանը (1840-1896), որն 1861թ. հունվարից ուսանում էր Դորպատի համալսարանի տնտեսագիտական բաժնում, իսկ 1863թ. հունվարից դասավանդում էստոնական Ֆելլին (Վիլյանդի) քաղաքի մասնավոր գիմնազիաներից մեկում, երբ վերադարձավ Անդրկովկաս, մորն այլևս կենդանի չգտավ: Հայրական ժառանգությունը, այդ թվում՝ Աբովյանի ձեռագրերը, բնականաբար, մնացել էին քրոջ՝ Ադելաիդա-Զարմանդուխտի (1843-1909) մոտ, որի տանը վերջին տարիներին ապրում էր տիկին Էմիլյան: Ադելաիդան 1859-ին ամուսնացել էր Երևանում պաշտոնավարող Բոժևսկու հետ (հարկային տեսուչ էր), ունեցել երեխաներ:

1870թ. Վարդանը քրոջ հարկի տակ հոր ձեռագրերը գտնում է անմխիթար վիճակում, մեծ մասը՝ ցրված ու կորած, իսկ դիմանկարը՝ անհետացած:

Նա անհապաղ տեր է կանգնում ծնողներից մնացած աղքատիկ ժառանգությանը, կարգի բերում հոր ձեռագրերը և ամեն ջանք գործ դնում, որ ցրվածները, որքան հնարավոր է, հավաքվեն: Հետևողական որոնումների շնորհիվ, ի վերջո, Վարդանին հաջողվում է գտնել նաև Աբովյանի նկարի հետքերը:

Ահա թե այդ առթիվ տարիներ հետո ինչ է գրում երախտաշատ գործիչներից մեկը՝ երբեմնի դորպատական, բժիշկ Լևոն Տիգրանյանը (1843-1906). «Երևանում 1881թ. մտա Խ. Աբովյանի որդի Վարդանի մոտ, որ իմ հին ընկերն էր: Նրա մոտ տեսա հոր յուղաներկ պատկերը: Ես շատ ուրախացա, որ գտա մեր հռչակավոր Աբովյանի պատկերը: Վարդանին հարցրի այդ լուսանկարի մասին: Նա ասաց, որ նկարը 15 տարի շարունակ կորած էր համարվում և գտնվում էր մի պարոնի մոտ, որ սեփականացրել էր: Չգիտեմ՝ Վարդանն ի՞նչ միջոցներով կրկին ձեռք բերեց»:

Աբովյանի թոռնուհին՝ Վիկտորյա Աբովյանը, հավաստում էր, որ լուսանկարը Վարդանը ձեռք է բերել անմխիթար վիճակում՝ եզրերը մաշված ու պատառոտված: Հոր դիմանկարը վերականգնելու համար Վարդանը խնդրում է նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի՞, թե՞ ինչ-որ մեկ այլ արվեստագետի աջակցությունը, տիկին Վիկտորյան լավ չէր հիշում: Վերջինս նկարի պատառոտված եզրերը կարում, ուղղում է, անջատ մասերն իրար մոտ բերում, բաց մնացած տեղերը լրացնում սև գույնի ներկով և ապա՝ ամբողջը փակցնում ամուր ստվարաթղթի վրա:

Որ պատկերված անձնավորությունն իսկապես Խաչատուր Աբովյանն է, հաստատվում է որդու վկայություններով նույնպես, իսկ որդին՝ Վարդանը, հորը շատ լավ պիտի հիշեր ու ճանաչեր (երբ Աբովյանն անհայտ կորավ, Վարդանն ութ տարեկան էր):

Ահա մեկ ուրիշ վկայություն ևս: 1896թ. հունվարի 4-ին բանակցություններ վարելով Մ. Բաղդասարյանի հետ՝ հոր երկերի մոսկովյան հրատարակության առթիվ և տպագրվելիք ժողովածուի սկզբում հեղինակի նկարը զետեղելու շուրջ, Վարդանը գրում էր. «Այդ պատկերը մի լուսանկար է նրա իսկական յուղաներկ դիմանկարից՝ ստեղծված դեռ երիտասարդ հասակումը, և հենց այդ է պատճառը, որ նկարի մեջ այդպես ջահել է երևում»:

Այս փաստերը հաստատում են, որ Աբովյանի պատկերը իսկական  է, և որդու ասելով՝ հայրն այն ժամանակ եղել է երիտասարդ, 20-21 տարեկան:

Սիրուն ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ դասախոս

——————————————————————————————-

Ռեալիզմ

ՑԱՎ

Ցավից լայնացան տղայի բիբերը: Փորձեց փակել աչքերը, սակայն չկարողացավ: Մինչդեռ այնպես կուզեր, որ ինքն իրեն փակվեին աչքերը, որպեսզի չտեսներ ոչինչ՝ վիրահատության այդ սառը գործիքները, չտեսներ նաև անտարբեր հայացքով այն սպիտակ խալաթավորներին, որոնք այդ պահին շրջապատել էին իրեն: Տղան ձեռքով շոշափեց ոտքը, փորձեց իր սառած ձեռքերով ամոքել վերքը: Սակայն բժիշկը կոպտորեն հեռացրեց նրա ձեռքը:

Վիրահատությունը շարունակվում էր:

Տեր Աստված, ինչ սոսկալի է: Բուժքույրը զարմանալի սառնությամբ մերթընդմերթ բժշկին էր փոխանցում վիրահատության գործիքները: Բժիշկը կռացել էր տղայի ոտքի վրա: Հանկարծ հիվանդ զինվորը ցավից ճչաց…

– Օգնեցե’ք, ցավում է…

Ոչ ոք չարձագանքեց տղային: Մոտ երկու-երեք ժամ տևեց վիրահատությունը: Տղան ապարդյուն ջանքեր էր անում նորից ու նորից փակելու աչքերը, բայց չէր ստացվում:

Հոսպիտալի մի հիվանդասենյակ տեղափոխեցին նոր վիրահատած զինվորին: Գունատ էր նրա դեմքը, նաև հոգնած: Հիվանդասենյակում բուժվող անծանոթ տղաները շրջապատեցին նրան, փորձեցին օգնել ով ինչով կարող էր: Տղայի գունատ դեմքին մի խամրած ժպիտ երևաց. ցավը կարծես սկսեց նահանջել…

Տեսակցության էի գնացել իմ մի հիվանդ բարեկամի: Վերջինս ծառայում էր ԼՂՀ պաշտպանության բանակում: Մտա հիվանդասենյակ: Առաջինը ոչ թե իմ ուշադրությունը գրավեց բարեկամ զինվորը, այլ՝ նոր վիրահատած տղան: Ակամայից քայլերս ինձ տարան տղայի մոտ: Գրկեցի գլուխը ու ճակատը համբուրեցի:

– Ի՞նչ է պատահել, տղաս:

– Ծանր վիրահատություն եմ տարել, ցավում է, շատ է ցավում,- ասաց ու փորձեց ձեռքը տանել դեպի ոտքը:

– Ոչինչ, կանցնի,- հուսադրեցի նրան,- դե ամեն դեպքում ծանր վիրահատություն ես տարել, տղաս: Իսկ նարկոզից հետո մի որոշ ժամանակ ցավ ես զգում, հետո կամաց-կամաց անցնում է:

Հիվանդ զինվորը տխուր ժպտաց:

– Ափսո՞ս չէր ձեր խոսքը, մորաքույր, ի՞նչ նարկոզ, չեք պատկերացնում, ես բաց աչքերով երկու-երեք ժամ տեսնում էի, թե ինչ են անում ինձ հետ: Դեռ ավելին՝ աղերսում էի, որ ցավազրկեն ինձ, սակայն չլսելու տվին:

Չէի կարողանում հավատալ, որ տղան ծանր վիրահատություն է տարել առանց ցավազրկման: Հրաժեշտի ժամանակ նա ինձնից խնդրեց սպիտակ թուղթ և մատիտ: «Անպայման կբերեմ, տղաս: Ի՞նչ է, բանաստե՞ղծ ես, ուզում ես գրե՞լ,- հարցրի նրան և ավելացրի,-մի քիչ ապաքինվիր, հետո կգրես ամեն ինչի մասին»: Հաջորդ օրը կատարեցի նրա խնդրանքը՝ նրան թուղթ ու մատիտ տարա: Պարզվեց, որ նա նկարիչ է, և թղթին հանձնեց վիրահատության ծանր պահերը: Դա մի զարմանալի նկար էր, որն էլ վերնագրել էր՝ «Ցավ»:

Նկարի բովանդակությունը հետևյալն է: Մահճակալին կուչ էր եկել և ցավից գալարվում էր ինչ-որ մեկը, նրան շրջապատել են կարծես հեքիաթից եկած սատանայանման մարդիկ, և քրքջում են նրա վրա: Իսկ ցավից կուչ եկած տղան փորձում էր անզոր ձեռքերով թաքցնել գլուխը, որպեսզի ոչինչ չտեսնի:

Ոչինչ չասացի, նկարը տուն տարա: Ամեն օր այցելում էի տղային, գնալով վատանում էր նրա վիճակը: Մի օր էլ ինչ-որ հեռախոսահամարներ տվեց, որպեսզի զանգեմ հարազատներին: Չանցավ երկու օր, այցելության եկան հարազատները: Կարծես արդեն բարեկամացել էինք, և տղայի ծնողներին մեր տուն տարա: Մի տեսակ կարծես վախենում էինք խոսել հիվանդի մասին, առաջինը թեման բացեցին տղայի հարազատները:

– Ռուբենն իմ զարմիկն է,- այսպես սկսեց քեռին, որին տղայի հոր տեղն էի դրել: Պարզվեց, որ Ռուբենը ծնողներ ունի, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով չէր մնացել նրանց մոտ: Հայաստանի մի շրջանից տեղափոխվել էր Երևան, քեռու մոտ: Հազիվ թե կարողանար որևէ որդուն սիրող մայր այդքան ջերմորեն խոսել տղայի մասին, ինչպես խոսում էր Ռուբենի քեռակինը:

– Ռուբենը սովորում է Երևանի նկարչական ինստիտուտում, որտեղից էլ զորակոչվեց բանակ: Նա շնորհալի նկարիչ է, մի քանի անգամ ցուցահանդեսներ էր կազմակերպել: Մի տարվա ծառայող էր, երբ իր հետ պատահեց այս դեպքը: Դեպք, որի եղելության մասին ոչինչ չասվեց: Այսքանը միայն կարողացա իմանալ զինվորի մասին: Մի քանի օրից հետո նրան տեղափոխեցին Երևան: Վերադարձավ ապաքինված: Շարունակեց ծառայությունը: Արդեն բարեկամներ էինք: Հաճախակի էր զանգում, այցելում ինձ: Մի այցելության ժամանակ սեղանին դրեցի «Ցավ» նկարը: Ուզում էի ավելին իմանալ: Ռուբենը փակեց թեման:

– Արի խոսենք ուրիշ նկարների մասին, իսկ այդ նկարը, համոզված եմ, որ հետագայում կդառնա իմ գլուխգործոցը: Ցավը թող մնա անցյալում: Նորից չեմ ուզում ցավ ապրել  թե° ֆիզիկապես, թե° բարոյապես…

Ռուբենն արդեն կատարել է պարտքը հայրենիքի հանդեպ: Այժմ ուսումը շարունակում է Լենինգրադում: Պատանի նկարիչն այսօր քայլում է հանրահայտ նկարիչ Այվազովսկու քայլած փողոցներով: Ի՞նչ է մտածում այդ պահին. դա թողնենք ապագային: Վերջերս ինձ մի նամակ է ուղարկել, որտեղ կային այսպիսի տողեր.

«Սիրելի մորաքույր, սիրում եմ, երբ այսպես եմ դիմում քեզ: Վերջերս մի ցուցահանդեսում ցուցադրում էին իմ վերջին նկարները: Ես այնտեղ տեղ էի տվել նաև «Ցավ» նկարին: Ասեմ, որ մի փոքր ձևափոխել եմ այդ նկարը, սակայն թեմատիկան նույնն է: Չգիտեմ ինչու, այցելուները շատ երկար նայեցին այդ նկարին, ով ինչպես ապրեց իմ ցավը՝ չգիտեմ…»:

Իսկ ես գիտեմ, սիրելի Ռուբեն, որ ամեն անգամ, երբ նայում եմ այդ նկարին, ինձ թվում է, թե մահճակալին անզոր պառկած էակը ես եմ և ինձ են ցավ պատճառում, և անհոգ քրքջում ցավիս վրա…

Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

Կյանքից անժամանակ հեռացավ արցախցի ճանաչված բանաստեղծ, լրագրող Գևորգ Միքայելի ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ:

Գ.Աղաջանյանը ծնվել է 1931 թվականի  օգոստոսի 25-ին՝ Ասկերանի շրջանի Դաշուշեն գյուղում: 1956-ին ավարտել է Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան ինստիտուտի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը, ապա աշխատել է Ստեփանակերտի շրջխորհրդի մշակույթի բաժնում որպես տեսուչ: 1958-62-ին եղել է ԼԿԵՄ ԼՂ մարզկոմի բաժնի վարիչ, 1962-67-ին՝ մարզային ռադիոհաղորդումների խմբագիր և ավագ խմբագիր, 1967-74-ին՝ գրողների միության ԼՂ մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար, 1974-76-ին՝ «Սովետական Ղարաբաղ» օրաթերթի սեփական թղթակից, ապա Ադրբեջանի հեռուստատեսության հայերեն հաղորդումների խմբագիր:

Կյանքի վերջին տարիներին ապրել և ստեղծագործել է Հայաստանում (ՀՀ գրողների միության անդամ է), ամենահրատապ թեմաներով հանդես գալով հայաստանյան և արցախյան պարբերական մամուլում: Մի շարք գրքերի («Շավիղներ», «Խոսիր, առվակ», «Հոպոպներ», «Պարծենկոտ ճպուռը», «Անհանգիստ է սիրտս», «Օջախ և ծուխ» և այլն) հեղինակ է:

Գ. Աղաջանյանը կազմել ու խմբագրել է Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված ղարաբաղցի բանաստեղծների ստեղծագործությունների ժողովածուն:

Անզուգական հումորի տեր մարդ էր, որ չէր կարող անտարբեր անցնել առկա թերությունների ու բացթողումների կողքով, միշտ էլ իր ուրույն հումորի թրծարանով էր անցկացնում շուրջբոլոր կատարվողը և իր սկզբունքային խոսքն ասում:

Հայրենասեր գրողի, ազնիվ ու սկզբունքային քաղաքացու, սրամիտ մարդու պայծառ հիշատակը  վառ կմնա բոլոր նրանց սրտերում, ովքեր ճանաչում էին նրան և ովքեր հաղորդակցվել ու հաղորդակցվելու են նրա պոեզիային:

Մի խումբ ընկերներ

ԵՐԳ ՍԻՐԵՑԵՔ, ՔԱՆԶԻ ԱՌԱՆՑ ԵՐԳԻ ՎԻՇՏՆ ԱՇԽԱՐՀԸ ԿԱՎԵՐԻ

Նա, ով գիտե, թե ուր է գնում, կյանքը նրա համար ճանապարհներ է հարթում: Ասում են՝ երգն ու երաժշտությունը սեր են ծնում, և սիրով են ծնվում: Բարեկամս, երբևէ փորձե՞լ ես երաժշտության ներքո սիրահարվել, վերհիշել ապրածդ, խորհել, երազել ու անրջել, ինչու չէ՝ նաև խոսել երաժշտության հետ: Հավանաբար՝ ոչ: Մտքովդ անգամ չի՞ անցել, որ զրուցակիցդ, որն անտեսանելի է քեզ, կարող է խոսել: Եվ ոչ միայն: Նա կարող է քեզ անվերջ պատմել, քեզ հետ մտորել ու անրջել, քեզ հետ տառապել, և դու կհամոզվես, որ կա մի ամբողջ կյանք, որը դեռևս չես հասցրել ապրել, կա ապրած և չապրած ակնթարթ, կա նաև սեր…

Իսկ Լուսինե Գասպարյանը կարողանում է խորը ապրել այդ պահերը, և իր ապրածն էլ փորձում է հաղորդել նաև հանդիսատեսին:

Լուսինե Գասպարյան… Ծնվել է 1983թ. մարտի 23-ին, Վայքում: Դպրոցն ավարտել է Շուշիում: Դպրոցն ավարտելուց հետո նա իր մեջ զգացել է անսահման սերը երաժշտության հանդեպ, և ընդունվել երաժշտական ուսումնարան: Ուսման հետ համատեղ Լուսինեն աշխատում է նաև «Մենք ենք՝ մեր սարերը» ազգային պետական համույթում, միաժամանակ նա  «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի մեներգչուհին է:

Ժառանգական է աղջկա տաղանդը: Տատը մահացել է հարյուր տարեկանում՝ երգը բերնին:

Մեր հանդիպման ժամանակ Լուսինեն նշեց, որ փառքը նրա համար ոչինչ է:  Եվ որ երգի կարևորությունը կայանում է նրանում, որ կարողանաս հանդիսատեսի հոգում սեր արթնացնել դեպի երաժշտությունը: Իմ հերոսուհին փոքր-ինչ համեստություն համարեց և իր մասին համարյա ոչինչ չպատմեց: Սակայն նա այնպիսի անսովոր անձնավորություն է, որ իր մասին պատմողներ  թերևս շատ կլինեն: Դրանցից մեկը նրա ուսուցիչն է՝ մաեստրո Տիգրան Մկրտչյանը… Այո, հենց մեր բոլորի կողմից շատ սիրված երգիչ Տիգրան Մկրտչյանը կպատմի իր աշակերտուհու մասին:

– Արվեստ հասկացությունը չի ընդունում միջակություն: Լուսինեն նեղ մասնագիտական լսողության մեջ բացառիկ տեմբր ունի, որը հիշեցնում է մեր սարերի ակունքային աղբյուրի քչքչոցը, որի մեջ ես որպես կարոտ լսել եմ իմ մանկության դաստիարակչական ականջի՝ Լուսիկ Քոշյանի կարկաչահոս ձայնը: Դա մեծ գրավական է, ձայնային այսպիսի տեմբր ունենալ, որն իր մեջ հիշեցնում է ավանդույթի հիշողությունն ու կարոտը: Եվ ես անչափ հպարտ եմ, որ հենց Լուսինեի նման մարդ ու երգչուհի եմ դաստիարակում: Նա իրոք ադամանդ է,- ասաց Տիգրանը:

Լուսինեն սիրում է ամեն կարգի երաժշտություն, սակայն ազգայինը նա չի կարող փոխարինել մեկ ուրիշ երգով: Երգը հայրենիք չունի, երգի, երաժշտության դյութիչ մեղեդիները կարող են ջերմացնել ամենաքարացած սրտերն անգամ: Ասեմ, որ իմ հերոսուհին իրոք կարողանում է իր երգով, իր կատարումով զարմացնել հանդիսատեսին, գրավել նրանց սրտերը: Նա բազմիցս մասնակցել է մրցույթների և միշտ էլ զբաղեցրել է առաջնային տեղեր: Վերջերս նա Երևանում մասնակցել է «Երիտասարդական ազգային փառատոնին», պիտի մասնակցի նաև գալա-համերգին, որը տեղի կունենա Երևանի օպերայի շենքում: Այս փառատոնին նա մասնակցեց Վիտալի Ղազարյանի դուետով (վերջինս նույնպես հանդիսանում է «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի մեներգիչը):

Առողջ է այն մարդը, ով կարողանում է ճիշտ ընկալել երաժշտության բոլոր գաղտնիքները: Հաճախ թվում է, թե կյանքը պարզության մեջ է, սակայն այդ պարզությունը իրականում շատ խորհրդավոր է: Չէ որ շատ հաճախ է մարդ հուսահատության պահեր ապրում, և կյանքը այդ պահին նրա համար վեր է ածվում դժոխքի: Ի՞նչ անել: Ինչպե՞ս վարվել: Ամուր կամքը դեռևս քիչ է:

Ինձ թվում է, թե երաժշտությունը միայն մարդուն հնարավորություն կտա հաղթահարելու ամեն մի արգելքը կյանքի: Եվ նրա խոցված հոգին անպայման հանգստություն կգտնի Լուսինեի երգի աշխարհում: Իսկ նրա երգը, տա Աստված, որպեսզի միշտ ապրի և գերի առհավետ…

Ուրեմն, բարեկամս, երգ սիրի°ր, քանզի առանց երգի՝ վիշտն աշխարհը կավերի…

Վարսիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
ԱրՊՀ-ի ուսանողուհի, ժուռնալիստիկա, 3-րդ կուրս

«ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՅԼՆ ԱՐՎԱԾ Է, ԵՎ ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԱՐԺԱՆԻ ՈՒ ՊԱՏՇԱՃ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ  Է»
Գտնում է Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Հայկ Ջավադյանը

Արցախյան պատերազմից առաջ ամեն մի ֆուտբոլային հանդիպման օր յուրահատուկ տոն էր ստեփանակերտցիների եւ ընդհանրապես արցախցիների համար: Այդ օրերին մարդկանց շրջանում տիրող աշխուժությունն արտահայտվում էր նրանով, որ մեծ թե փոքր հավաքվում էին հանրապետական մարզադաշտում` դիտելու սիրած թիմի հանդիպումը` երկրպագելով ու քաջալերելով ղարաբաղցի ֆուտբոլիստներին: Ֆուտբոլային այդ օրերին մարզադաշտում կազմակերպվում էին տարբեր միջոցառումներ, այդ թվում՝ նաեւ վիճակախաղեր:

Կայացավ ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը

Ինչ խոսք, պատերազմից հետո, ինչպես ամեն մի մարզաձեւի, այնպես էլ ֆուտբոլի զարգացման ուղղությամբ ձեռնարկվում էին համապատասխան քայլեր: Այս առումով 2002 թվականն աչքի ընկավ նոր թափով: Թերեւս հարկ է նկատել, որ 2001 թվականի վերջին ամերիկահայ բարերար Հրաչ Կափրիելյանը ստանձնեց Ղարաբաղում ֆուտբոլի զարգացման ծրագրերի հովանավորությունը: Բարերարը ցուցաբերում  էր ֆինանսական ու կազմակերպչական աջակցություն: Դրա արդյունքը եղավ այն, որ 2002-ին ստեղծվեց «Հայկ» ֆուտբոլային ակումբը, որը նույնպես ֆինանսավորվում է Հրաչ Կափրիելյանի կողմից: Երկու տարվա կենսագրություն ունեցող ֆուտբոլային ակումբը ներկայումս ունի մեկ տասնյակից ավելի թիմեր, որտեղ ընդգրկված են տարբեր տարիքային խմբերի ֆուտբոլիստներ, որոնց հնարավորություն է ընձեռված զբաղվել աշխարհում ամենատարածված ու ամենասիրելի մարզաձեւով:

Մարզաձեւի զարգացմանն ուղղված ծրագրի քայլերից մեկն էլ Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի ստեղծումն էր, որի նախագահ ընտրվեց ինքը` Հրաչ Կափրիելյանը: Նորաստեղծ ֆուտբոլի ֆեդերացիան այս տարի կազմակերպեց ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը, որին մասնակցում էր 9 թիմ` Ստեփանակերտից, հանրապետության բոլոր շրջաններից եւ մեկ թիմ Գորիսից: Մրցախաղերն անց էին կացվում ինչպես մայրաքաղաքի, այնպես էլ շրջանների մարզադաշտերում:

Անդրանիկ առաջնության ընթացքում ծավալված անզիջում պայքարում հաղթողի կոչմանն արժանացավ Ստեփանակերտի «Լեռնային Արցախ-2» թիմը (45 միավոր), երկրորդ տեղը գրավեց Մարտունու «Ավո» թիմը (39 միավոր), իսկ երրորդը` Գորիսի «Զանգեզուր» թիմը (37 միավոր):

Առաջնության ձեռքբերումների եւ թերացումների մասին զրուցեցինք Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Հայկ Ջավադյանի հետ: Նա ուրախությամբ է նշում այն մասին, որ առաջնության ընթացքում զգացվում էր մասնակիցների մասնագիտական մակարդակի բարձրացումը, եւ ամեն մի հանդիպման ժամանակ նկատելի էր դառնում ֆուտբոլիստների համառությունը, վստահությունը եւ նպատակասլացությունը: Ընդհանուր առմամբ մեծ աշխուժություն էր տիրում ոչ միայն մայրաքաղաքում, այլեւ հանրապետության այն շրջաններում, որտեղ անց էին կացվում մրցախաղերը: Ֆեդերացիայի փոխնախագահի խոսքերով, մրցության ժամանակ ի հայտ եկան իրենց վարպետությամբ աչքի ընկնող ֆուտբոլիստներ, հատկապես շրջաններից: Փաստն, ինչ խոսք, ուրախալի է ու խոստումնալից:

Անդրադառնալով առաջնության թերացումներին` Հայկ Ջավադյանը նկատեց, որ մրցախաղերի ընթացքում նկատվում էր մրցավարների պրոֆեսիոնալիզմի որոշակի պակաս: «Քանի որ բոլոր մրցավարներն էլ Արցախից էին, բնական է, նման թերություններ պետք է լինեն, որովհետեւ մեր մրցավարներն ունեն փորձի պակաս: Բայց եւ այնպես, բարձր եմ գնահատում նրանց նվիրական ու ջերմեռանդ աշխատանքը»,- մեր զրույցի ժամանակ ասաց Հ. Ջավադյանը: Նա միաժամանակ տեղեկացրեց, որ մրցավարների մասնագիտական մակարդակի բարձրացման ուղղությամբ ֆեդերացիան կձեռնարկի համապատասխան քայլեր` անցկացնելով տարբեր սեմինարներ, հանդիպումներ եւ այլն: Նա հույս հայտնեց, որ կազմակերպիչների ջանքերի եւ առաջնության շարունակականության շնորհիվ 3-5 տարում Ղարաբաղում կունենանք ֆուտբոլային ուժեղ թիմեր:

Արցախում կշարունակվեն ֆուտբոլի զարգացման ծրագրերը՝ անկախ ամեն մի բողոքից

Արդեն զարմանալի չէ, որ Արցախում անցկացվող միջազգային տարբեր միջոցառումները լուրջ բողոքի առարկա են դառնում հարեւան ադրբեջանական պետության համար: Եվ մեկ անգամ չեն նրանք իրենց բողոքներն արտահայտել տարբեր լրատվամիջոցներում: Սրա թերեւս ամենացայտուն ապացույցներից մեկն էլ մարտ ամսում Ղարաբաղում շախմատի միջազգային մրցաշարի կազմակերպման շուրջ ադրբեջանցիների քննադատումներն ու բամբասանքներն էին: Զարմանալ կարելի է նրանց` մեր հանդեպ ունեցած «բարեհամբույր» ուշադրությունից ու հատկապես այն փաստից, որ ժողովրդավարության մասին աշխարհով մեկ թմբկահարող հարեւան հանրապետությունը փորձում է քննադատել ոչ միայն միջազգային, այլեւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետական առաջնությունների անցկացումը:

ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը նույնպես բացառություն չեղավ: Ադրբեջանական տարբեր լրատվամիջոցներում այս առնչությամբ բողոք-դիմումով հանդես են եկել Ադրբեջանի երիտասարդության, սպորտի եւ տուրիզմի նախարարն ու մարզասեր հասարակայնության ներկայացուցիչներ, որտեղ մասնավորապես ասվում է, որ Ռուսաստանում հրատարակվող «Ֆուտբոլ» շաբաթաթերթի 2004-ի նոյեմբերի 19-26-ի համարում տպագրվել է ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնության մրցաշարային աղյուսակը, ինչը մեծ դժգոհությամբ է ընդունվել մեր հարեւանների կողմից: «Նման փաստերը հակասում են միջազգային բոլոր նորմերին: Հասկանալով Ադրբեջանի ֆուտբոլի ֆեդերացիաների ասոցիացիայի հիմնավորված անհանգստությունը, Ադրբեջանի երիտասարդության, սպորտի եւ տուրիզմի նախարարությունը միանշանակ պաշտպանում է ԱՖՖԱ-ին»,-ասվում է վերոնշյալ բողոք-դիմումում: Մեր հարեւանները իրենց բողոքն էին հայտնում նաեւ «Լեռնային Արցախ-1» թիմի Հայաստանի Հանրապետության առաջնությունում հանդես գալու վերաբերյալ եւ հույս հայտնում, որ ինչպես բոլոր մնացած հարցերում, ՈՒԵՖԱ-ն  եւ ՖԻՖԱ-ն կկայացնեն արդարացի լուծում եւ այս հարցի վերաբերյալ:

Այս առնչությամբ Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահը նկատեց, որ Ղարաբաղում ֆուտբոլի զարգացմանն ուղղված քայլերն ու ծրագրերը շարունակական բնույթ կկրեն` անկախ այն բանից, թե հարեւան ադրբեջանական պետությունը ինչպիսի բողոքներ կներկայացնի: «Մեր փոքրիկ երկրամասում մարդիկ ցանկություն ունեն զբաղվել ֆուտբոլով եւ դա արվում է: Բնականաբար, պետք է անցկացվեն նաեւ տարբեր առաջնություններ` քաղաքային, հանրապետական եւ այլն: Եվ այսօր այդ ուղղությամբ աշխատում են ե°ւ մարզիկները, ե°ւ մրցավարները, ե°ւ բոլոր շահագրգիռ անձինք: Կարծում եմ, մեր առջեւ դրված նպատակի իրագործումը, որը միտված է մարզաձեւի զարգացմանը, մեր մարզիկների ու մարզասեր հասարակության առաջնահերթ խնդիրներից մեկն է, եւ նրանց չի կարող խոչընդոտել եւ չի էլ հետաքրքրում դրսի որեւէ գնահատական, առավել եւս` Ադրբեջանի:

Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիա. ծրագրեր և զարգացման նոր ուղիներ

Անդրադառնալով ֆեդերացիայի ծրագրերին Հայկ Ջավադյանը փաստեց, որ արվում է հնարավորը` ոլորտի աշխատողների սոցիալական խնդիրների լուծման ուղղությամբ: Ներկայումս մարզիչները, մրցավարներն ու 16 տարեկանից բարձր ֆուտբոլիստները ստանում են բավականին նորմալ աշխատավարձ (նրանց թիվը հասնում է 90-ի, այնինչ 2002-ին նրանք 20-ն էին):

Հարկ է նկատել, որ այսօր հանրապետական մարզադաշտը գտնվում է ոչ բարվոք վիճակում, ինչը կարելի է ասել նաեւ շրջանների մարզադաշտերի մասին: Հ. Ջավադյանի հավաստմամբ, Ստեփանակերտի Ստեփան Շահումյանի անվան մարզադաշտը վարձակալության հիմունքներով տրվել է «Հայկ» ֆուտբոլային ակումբին, որը պարտավորվում է մոտակա մի քանի տարիների ընթացքում վերանորոգել այն: Նախատեսվում է կառուցել եվրոպական չափանիշներին համապատասխան մարզադաշտ: «Անհրաժեշտ է նորմալ պայմաններ ստեղծել նաեւ հանդիսատեսների համար, որպեսզի նրանք հաճույքով ներկայանան սիրած թիմի հանդիպմանը: Կարծում եմ,  ԼՂՀ-ում ֆուտբոլի զարգացման կարեւագույն խնդիրներից մեկն էլ հենց համապատասխան մարզադաշտ ունենալն է: Այսպես մենք կվերականգնենք երբեմնի բարի ավանդույթը եւ հուսանք, որ հետագայում հանրապետական առաջնությանը կմասնակցեն ավելի մեծ թվով թիմեր: 2005-ին ֆեդերացիայի հովանու ներքո կանցկացվեն ֆուտբոլի տարբեր միջոցառումներ: Գալիք տարում ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարարության հետ համատեղ մրցումներ կկազմակերպվեն նաեւ դպրոցների միջեւ: Ֆեդերացիան աջակցություն կցուցաբերի նաեւ հանրապետությունից դուրս կազմակերպվող առաջնություններին մեր մարզիկների մասնակցության համար: Մի խոսքով, առաջին քայլն արված է, եւ կարեւորը արժանի ու պատշաճ շարունակությունն է»,- եզրափակեց ֆեդերացիայի փոխնախագահը:

Արմինե ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

ՆՈՐ ՏԱՐՎԱ ԿԱՐԳԻՆ ԱՔԼՈՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Սահակ պապը, որին բոլորը Սահակ դայի էին ասում, հենց իմացավ, որ գալիք տարին աքլորի տարի է լինելու, որոշեց իր մեկ ամսվա խնայած թոշակի գումարով եվրոպական չափանիշներին համապատասխան, էկոլոգիապես մաքուր մի կարգին աքլոր գնել: Շուկա հասնելուն պես բանակցությունների մեջ մտավ հավավաճառ Աշոտի հետ: Երկար սակարկելուց, «հարկայինով» նրան վախեցնելուց հետո (քանի որ Աշոտը հավեր ու աքլորներ էր վաճառում՝ մորթած-փետրած և կենդանի վիճակում, ընդ որում՝ առանց լիցենզիայի), հաջողացրեց գնել, ինչպես ասացինք, էկոլոգիապես մաքուր, հարմար գնով մի կարգին աքլոր:

Սահակ դային հենց տուն մտավ, թոռնիկները ուրախության աղմուկով շրջապատեցին պապին և աքլորին: Շոյել սկսեցին աքլորի զառվառ փետուրներն ու պապի միրուքը: Մեծ թոռը՝ երաժշտականի Մարինեն, որոշեց պապի հերոսական արարքը մոնտաժել Բեթհովենի 3-րդ սիմֆոնիայի “Հերոսական” դրվագին՝ դրան միացնելով աքլորի “ծուղրուղուն” և այն նվիրել Սահակ պապին, նկատի ունենալով նրա հերոսական սխրանքը: Իր պապն ինչո՞վ է պակաս Նապոլեոն Բոնապարտից, որի հերոսությանն էր նվիրել իր հանճարեղ սիմֆոնիան մեծ Բեթհովենը:

Մարինեն գտավ, որ թոշակի խնայողությամբ մեր սուղ պայմաններում աքլոր գտնելը, այն էլ եվրոպական չափանիշներին համապատասխան, նույնպես  հերոսություն է:

Սակայն, ցավոք, ընտանիքի ուրախությունը երկար չտևեց: Աքլորը՝ կանխազգալով գլխին գալիքը, երեկոյան կողմ հաջողացրեց ճեղքել թոռնիկների հսկողության օղակը և փախուստի դիմել: Իրավապահ մարմինների որոնողական աշխատանքները արդյունք չտվին: Ավելին՝ լուրեր տարածեցին, թե նրանց մատը խառն է այդ սև գործի մեջ: Թոռնիկները լաց եղան, տատը 2-օրյա սուգ հայտարարեց ընտանիքում, իսկ պապը մի նոր հերոսական քայլ կատարեց: Հարևանից՝ իրավաբան Ղուկասից «հինգ մանեթ» պարտք վերցրեց  ու գնաց շուկա:

Այս անգամ Սահակ դային շրջանցեց հավավաճառ Աշոտին, լեզու գտավ մեկ այլ  աքլորավաճառի հետ և նախորդի կես գնով մի նոր կարգին աքլոր գնեց, որի քաշը գերազանցում էր միջազգային չափանիշները:

Տուն գալուց թոռնիկներն այնպիսի մի հրավառություն սարքեցին, որ հարևան մեծահարուստ իրավաբան Ղուկասը մեծահոգաբար հայտարարեց, թե ինքը պապին տված պարտքը «ներում» է՝ այդ գումարը նվիրելով թոռնիկներին:

Զարվարդ անունով տատը առանց հապաղելու օրհնեց մեծահարուստ հարևանին՝ մաղթելով նրան երկար կյանք, աշխատավարձի անշեղ բարձրացում (չհաշված «լեվի» եկամուտները):

Եվ այսպես, երաժշտականի թոռ Մարինեն մինչ ավարտին էր հասցնում մոնտաժման աշխատանքները, իսկ աքլորը փետրազերծված ու եփված վիճակում պատվավոր տեղ էր գրավել սեղանի կենտրոնում, հեռուստացույցի էկրանին հայտնվեցին ազգի աշխարհիկ և հոգևոր առաջնորդները՝ նոր տարվա ուղերձով: Դրան հետևեց «Սեղանն է առատ» երգը, որը ոմանց համար համապատասխանում էր եվրոպական չափանիշներին, իսկ շատերի համար դեռ շա¯տ-շատ հեռու էր: Այնուամենայնիվ, մարդիկ այդ օրը կարծես միաձուլվում են:

Այսպես թե այնպես՝ նոր տարի է, և ամեն ընտանիք հայացքը հառած լուսավոր, կառուցողական ապագային, կրկին համառորեն սպասում է: Առաջներում, իհարկե, սպասում էին կոմունիստական դրախտին, որը սուտ դուրս եկավ, իսկ հիմա անհայտ է, թե ինչ դրախտի են սպասում: Բայց կարևորը ձգտումն է, հույսը, սպասումը:

Իսկ նոր տարին միշտ էլ լիքն է լինում նոր ակնկալիքներով ու երազներով:

Տատը կրկին օրհնեց ազգի մեծահարուստ բարերարներին, ովքեր իրենց ունեցածից բաժին են հանում չունեցողներին, չմոռացավ անիծել կողոպտիչներին ու թալանչիներին, նրանց ուղարկելով գրողի ծոցը: Պապը, շարունակելով թեման, մաղթեց, որ Ազգային ժողովն այնպիսի օրենքներ ընդունի, որ հարուստների ու աղքատների միջև գոյացած ահռելի անդունդը գոնե մի քիչ փոքրանա: Ցանկացավ նաև, որ նոր տարում մարդկանց սպառողական զամբյուղը գոնե մի քիչ ծանրանա, իսկ հոգսերը թեթևանան: Պապն անընդունելի համարեց, որ որոշ պետական այրեր աղքատության դեմ պայքարի միակ միջոցը տեսնում են աղքատներին ոչնչացնելու, այլ ոչ թե նրանց օգնելու մեջ:

Պապը ցանկացավ նաև, որ իրենց հարևանությամբ ապրող զիբիլ թափող Արմենակը, որին անվանում են «կինո սիրող Արմո», մի կարգին հեռուստացույց ունենա, որպեսզի կարգին կինոներ նայի՝ օրվա ծանր աշխատանքներից հետո: Ի դեպ, բոլորը գիտեն, որ Արմենակը շատ բարոյական մարդ է, սեքս ֆիլմեր չի նայում: 10 տարի է, որ այդ խեղճ մարդը ամեն ամիս ձգտում է աշխատավարձից մի քիչ ետ գցի, որ ապառիկով մի կարգին հեռուստացույց գնի, բայց ամիսը վերջանում է հացի բութկայի պարտքերը մարելով ու նոր պարտքերի ցուցակ սկսելով:

Այնուհետև տատը ցանկացավ, որ քաղաքի ծննդատան աշխատողները նոր մարդու աշխարհ գալը դիտեն որպես ազգահաճո գործ, այլ ոչ թե մաղարիչաշանս: Տատը գոհունակություն հայտնեց նաև հանրապետության նախագահին՝ մեր ազգին խորթ երևույթները քննադատելու համար: Պապը ցանկացավ, որ հայոց բանակը այնպիսի հզորության հասնի, որ թշնամին չհամարձակվի ուժի դիմել: Ցանկացավ նաև, որ ազերիները խելքի գան ու ճանաչեն Ղարաբաղի անկախությունը, մի կարգին բացեն սահմանները ու մի կարգին առևտուր սկսվի:

Տատի ու պապի նոր տարվա ցանկությունների թիվը գնալով հա¯ շատացան ու շատացան՝ կապված մեր կյանքի ստվերոտ կողմերի շտկումների հետ: Նրանք նշեցին զավեշտական, բայց մեր երկրամասին յուրահատուկ տիպական գծերը, բայց վերջում ձեռք-ձեռքի խփելով ավելացրին՝ «Դե, այնուամենայնիվ, լավն ենք, էլի»: Այդ պահին աշխարհով մեկ հնչեց «Եկենք պարենք հայկականը»:

Պապն ու տատը վեր թռան պարելու, նրանց միացան նաև թոռները:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
Նոր տարվա կարգին հումորի հեղինակ, կարգին լրագրող

——————————————————————————————

Проблемы

«Степанакертская автошкола» стоит перед реальной угрозой развала

В июле прошлого года Военный комиссариат НКР направил  на имя министра образования, культуры и спорта республики письмо, в котором, в частности, отмечались добросовестное отношение коллектива ГЗАО «Степанакертская автошкола» к своим функциональным обязанностям, достижение больших результатов в деле подготовки водителей для армии, хорошие знания курсантами устройства автомобиля, правил дорожного движения, приобретенные ими прочные  навыки практического вождения. Однако не все у автошколы сегодня так гладко, как это может показаться на первый взгляд. Впрочем, обо всем по порядку.

Созданное на базе существовавшей в советский период школы ДОСААФ государственное закрытое акционерное общество «Степанакертская автошкола» действует уже более 10 лет. Учреждение, входящее в систему Министерства образования, культуры и спорта НКР,  готовит в основном профессиональных водителей для армии и молодых специалистов для гражданского сектора. Если поначалу оно ежегодно выпускало 50-60 водителей для армии, то в последние 2-3 года в связи с возросшими потребностями это число увеличилось до  80 – ти. Для гражданского сектора в 2003 году было подготовлено 150 водителей категорий «В, С» с правом работы по найму, а в 2004-м -120 водителей.

Тем временем у школы накопилось множество проблем финансово-технического плана, которые серьезно мешают полноценной работе. По словам ее директора Вячеслава Газаряна, в первую очередь это старый автомобильный парк, который практически не обновлялся с момента создания учреждения. Ввиду изношенности техники из ежегодно выделяемых государством для подготовки курсантов 7,6 миллионов драмов на ремонт и восстановление учебных автомашин уходит 180-200 тысяч драмов. Администрация школы уверена, что обучение было бы гораздо более эффективным, если бы курсанты изучали и осваивали  современные автомобили, находящиеся на вооружении Армии обороны НКР. В. Газарян считает, что выделив школе соответствующую технику (хотя бы на первый период обучения курсантов-призывников), министерство обороны республики внесло бы свою лепту в дело подготовки квалифицированных водительских кадров для армии. А пока приходится довольствоваться морально и физически изношенной техникой и мириться с неоправданными расходами на ее содержание и ремонт.

Есть и другой фактор, серьезно мешающий работе автошколы.

«В течение 2003 года в Степанакерте были открыты три частные школы, развернувшие активную деятельность по подготовке водителей категории «В, С». Они практически получили равные с нами права, в связи с чем у нас резко сократился  набор. Оно и понятно – основной поток желающих обучаться на профессионального водителя категории «В, С», не находя никакой разницы в выдаваемых  курсантам свидетельствах в частных и государственной автошколах, устремился в частные, где, практически ограничившись платой за обучение, зачастую без посещения учебных занятий и изучения предусмотренных программ, можно заполучить свидетельство об окончании полного курса. То есть, не получая достаточных знаний и навыков, обрести реальное удостоверение водителя-профессионала единого государственного образца. Подобная альтернатива выбора не имеет ничего общего со здоровой конкуренцией, так как отсутствует моральная ответственность, чувство долга по отношению к своей профессиональной деятельности и обществу», – негодует Вячеслав Газарян.

Если в 2000, 2001, 2002 годах ГЗАО «Степанакертская автошкола» выпускало ежегодно 14 – 16 групп по 30 человек в каждой, т. е. до 480  водителей категории «В, С», то на протяжении всего 2003 года сумела набрать и подготовить лишь 5 групп (150 человек), а в 2004 году – лишь 4 группы (120 человек), тем самым понеся потери в доходной части в 6-8 миллионов драмов. Более того, ввиду очень низких зарплат и устойчивой тенденции недобора слушателей сохранение и содержание коллектива, рентабельно функционировавшего на протяжении последних лет, в нынешнем году, по всей видимости, не представится возможным.

«Мы стоим перед реальной угрозой развала коллектива, который, кстати, укомплектован профессиональными кадрами с большим стажем работы – преподавателями, мастерами обучения вождению, ведения лабораторно-практических занятий, вынужденно остающихся без занятий на протяжении 7 – 8 месяцев в году. Пока все держится на энтузиазме, и если не будут приняты действенные меры, все достигнутое за последние годы пойдет насмарку», – с сожалением констатирует Вячеслав Газарян.

Директор автошколы напрямую связывает участившиеся в последнее время в республике дорожно-транспортные происшествия с недостаточным уровнем подготовки водителей в частных учреждениях.

«Деморализующая молодежь и необоснованная альтернатива, как я уже отмечал, крайне отрицательно сказалась на уровне подготовки водительских кадров. Становясь непосредственными участниками дорожного движения, они зачастую создают аварийные ситуации, являются виновниками дорожно-транспортных происшествий. А причины тому – незнание правил и основ безопасности дорожного движения, неразличение регулирующих дорожное движение знаков, отсутствие навыков практического вождения и т. д. Только за 2002-2004 годы было зарегистрировано более 90 дорожно-транспортных происшествий, в результате которых погибли 37 участников дорожного движения, 124 человека получили ранения различной степени, повреждено более 160 единиц автотранспортных средств», – говорит Вячеслав Газарян.

На днях коллектив автошколы направил на имя министра образования, культуры и спорта НКР письмо с соответствующими доводами и предложениями, в частности, предлагая приостановить функционирование «действующих в ущерб национальных интересов частных школ».

«С учетом происходящих демократических преобразований и стараний руководства республики установить диктатуру закона, возлагаю надежду на новое руководство министерства образования, культуры и спорта НКР, которому, без сомнения хватит сил, энергии и решимости разобраться в происходящем и принять решение на основании написанного нами коллективного открытого письма. Справедливость рано или поздно должна восторжествовать», – надеется Вячеслав Газарян.

Есть ли другой выход из ситуации? Где та золотая середина, которая позволит, не ущемляя прав частного предпринимательства, обеспечить безопасность граждан и поддержать морально-нравственные устои в обществе?

«За частными школами можно оставить право на подготовку водителей-любителей только категории «В», предусматривающее управление индивидуальными транспортными средствами без права работы по найму, естественно, при обеспечении и выполнении с их стороны всех требований, предъявляемых водителям категории «В». А пока ни в одном из открытых в течение 2003 года частных ООО, тем более с правом подготовки водителей-профессионалов категории «В, С» не созданы условия и не выполнены предъявляемые действующим законодательством требования, предоставляющие им право на получение лицензии. Однако они по настоящее время продолжают успешно функционировать на правах государственной учебной организации. Кто бы ни фигурировал в роли покровителей и посредников необоснованного открытия  частных школ, они не могут быть освобождены от моральной ответственности. Нельзя строить свою предпринимательскую деятельность на слезах родных и близких погибших и калек. Ущерб государственным интересам  и угроза национальной безопасности ничем не могут быть оправданы», – считает Вячеслав Газарян.

Как ни крути, данная проблема требует решения и не должна оставлять равнодушной никого. В наш век, когда автомобиль, перестав быть роскошью, стал доступен практически всем, вдвойне необходим строгий подход в деле подготовки водительских кадров, обеспечения безопасности дорожного движения, участниками которого непосредственно являемся все мы. Действующее законодательство строго регламентирует подлежащий лицензированию род занятий, утверждая обязательные для выполнения частными предпринимателями условия и требования. Так будем же следовать им во благо самим себе и обществу в целом.

Ашот БЕГЛАРЯН

Крик души

По статистике ООН, каждый десятый в мире – инвалид. А как у нас? Полных статистических данных нет, во всяком случае, мне их не удалось обнаружить. Но я знаю, что инвалидов у нас много. И нет надежды на то, что число инвалидов будет уменьшаться. Ведь как ни горько это признавать, но даже в нашей маленькой стране редко, но рождаются больные дети и не минуют нас всяческие аварии или же производственные травмы…

Есть еще одна категория реально существующих людей – это пенсионеры по возрасту. Как только человек переходит за определенную возрастную черту, он уже обычно не считается инвалидом, если и был таковым. Но если и не был, то с годами может стать человеком, неспособным жить без посторонней помощи. Я не отрицаю, что у нас имеется “Дом престарелых”, но он предназначен для одиноких людей пожилого возраста.

А ведь я еще не сказал о ребятах, получивших ранения в Карабахской войне. Беспредельно мое уважение к ним, велика боль за их судьбы! И я рад, что для них хоть что-то, но делается. Правда, еще мало и плохо. Справедливость потому и есть справедливость, что она для всех! Сейчас же впечатление создается такое, будто сердца иных наших ведомственных деятелей просто неспособны вместить сочувствие и к инвалидам Карабахской войны, и к обычным инвалидам. Последним выдается пособие в размере 8-12 тыс. драмов, которое еле-еле хватает лишь на полмесяца еды. Выдача бесплатных лекарств – эта льгота не всем доступна.

Если ты инвалид с детства, получил травму в быту или же инвалид по болезни, с тобой зачастую вообще говорить не будут. А чем, скажите, виноват человек, если с самого рождения стал инвалидом на всю жизнь? Или же чем виноват человек, если больше 30-40 лет он является инвалидом по болезни?

Разве не нужно особое внимание инвалидам-детям? Семьям, где они растут? Хорошо еще, что выдается пособие на ребенка-инвалида. Но… Больному ребенку необходимы богатое витаминами питание, особый уход, широкий спектр разнообразных лекарств, на которых нет финансов. Сколько раз нам доводилось видеть на улице мальчика на инвалидной коляске, собирающего милостыню?

А ведь мать, имея на руках такое дитя, работать не может. Работала бы, будь у нас (как в былые времена) государственные ясли и детские сады. Но их нет. Значит, все сама. Нет и устройств, помогающих перенести ребенка с кровати на коляску, в ванную, в туалет. Пока мал – ничего. А шестнадцатилетнего? Трудно ухаживать, еще труднее  учить, приспосабливать к жизни…

Так сколько же их – замкнутых в четырех стенах, передвигающихся в колясках, бредущих с палочкой? Готово ли наше общество и материально, и морально поддержать наших инвалидов?

Ведь они – люди, познавшие глубину страдания. Сами нуждающиеся в помощи, они способны нести свет тепла и доброты другим, часто вполне здоровым людям.

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Урегулирование

Нагорный Карабах должен участвовать в переговорах   

В карабахском урегулировании немало дополнительных, а главное – искусственных затруднений – создано со стороны Баку тем, что Нагорный Карабах (НК) не признается им более стороной конфликта, всячески отдаляется, отстраняется от переговоров.

НК – ядро, сердцевина этого конфликта, не может быть лишь его объектом. Население НК жизненно заинтересовано в разрешении конфликта – несравненно больше, чем остальные жители Азербайджана или Армении. Если большинство этих последних травмированы тем, что конфликт в той или иной мере затронул их бытие, национальную гордость, престиж, чувство справедливости, то для всех жителей НК (для нынешних жителей-армян и для недавних его обитателей-азербайджанцев) это вопрос выживания в самом прямом смысле этого слова. Статус НК является главной причиной и основной спорной проблемой этого конфликта.

Из-за чересполосицы этносов НК – узел давних противоречий. Еще Лига Наций считала его спорной территорией. Спорным считали его РСФСР и Армения (см. договор между ними, подписанный в 1920 г.). В 20-е годы власти Азербайджана административной манипуляцией (создав, но вскоре упразднив «Красный Курдистан») перекроили районы в зоне Лачина, чтобы на 6 км отделить НКАО от Армении.

Возникшая на 70 лет оторванность преобладающего этноса НК от родственного «материка» и постоянные сдвиги демографических пропорций – не только естественным путем, но и вследствие определенной демографической политики – могли превратить НК в подобие Нахичевани или современного Косово.

Карабахские армяне, составлявшие в 1989 г. 3/4 населения НК, были непосредственно и массово охвачены конфликтом, включая военные действия, пропорционально намного шире, чем жители Азербайджана или армяне из Армении. Они имели свои вооруженные формирования, реально и довольно эффективно управляли ими. А это – главное в данном вопросе:

***

А что говорят на этот счет история конфликта и ход его урегулирования? Каков был прежде подход Баку к прямым контактам со Степанакертом и к участию НК в переговорах? Какое отражение данный вопрос находил в резолюциях СБ ООН, решениях и действиях ОБСЕ, в самом переговорном процессе, в практике посредников? Вот факты:

– На встрече сторон конфликта в Железноводске 23 сентября 1991 года были представлены не только Азербайджан и Армения, но и руководство карабахских армян;

– В июле 1992 года минская группа СБСЕ по инициативе России шлет призыв к трем конфликтующим сторонам – в Баку, Ереван и Степанакерт – приостановить военные действий на 30 дней, а в августе – на 60 дней. Ответы ожидались от всех трех сторон;

– 12 сентября 1992 г. (еще при А. Эльчибее и с его ведома) в Москве состоялся первый конфиденциальный контакт между полномочным представителем Азербайджанской Республики и представителем руководства армян НК. Обе стороны пожелали периодически продолжать конфиденциальные контакты. Состоялось несколько негласных встреч при содействии России (например, 9-16 апреля 1993 г.);

– Появились прямые контакты по телефону и факсу, продолжались и личные встречи после прихода к власти Г. Алиева летом 1993 г., причем по инициативе азербайджанской стороны – обычно при неблагоприятных для нее делах на фронте. Сохранилась переписка Баку с карабахскими армянами (прямо или через российского посредника), как правило, на официальных бланках с конкретными адресами («Министерство обороны Нагорного Карабаха», «Руководству Нагорного Карабаха»). Баку использовал термин «сторона» применительно к карабахским армянам, не всегда настаивал на подключении Армении к подписанию документов. Разумеется, это не было признанием «НКР», но однозначно подтверждало, что Баку считает НК противоборствующей стороной;

– Все первые договоренности об ограничениях военных действий и прекращении огня заключали именно Баку и Степанакерт, т.е. без участия Еревана. Всего – как правило, при посредничестве России – было достигнуто 10 таких договоренностей. [Было лишь 3 исключения, когда НК не был представлен при подписании документов: 1) политическое заявление Тер-Петросян – Мамедов в Тегеране 8 мая 1992 г. (сорвано занятием Шуши как раз карабахскими армянами); 2) договоренность в Алма-Ате трех министров иностранных дел о прекращении огня с 1 сентября 1992 г.; 3) организованное П. Грачевым соглашение о приостановлении военных действий (Сочи,19 сентября 1992 г)];

– СБ ООН, не признавая государственности НКР, все же видел в ней сторону конфликта. Прочтение 4 резолюций СБ ООН 1993 г. не оставляет в этом сомнений. В них СБ отмечал боевые действия «местных армянских сил», призывал Армению воздействовать на них,  фиксируя тем самым довольно автономную роль НК в конфликте;

– Иногда НК занимал отличную от Армении позицию (неслучайна поездка Л. Тер-Петросяна в Горис и Степанакерт в июне 1993 г.). Были случаи, когда Баку и Ереван принимали предложения минской группы, но ей еще нужно было согласие Степанакерта, и она продолжала нажим на него. Этого и не требовалось бы, если бы НК не был стороной в конфликте. Ведь согласие Еревана и так имелось…

– В 1993 г. состоялся ряд прямых двусторонних встреч представителей Баку и Степанакерта – как открытых, так и негласных. В Москве 12-13 сентября впервые официально встретились А. Джалилов – А. Гукасян именно в качестве представителей руководства АР и НК (и даже приняли совместное коммюнике), а 25 сентября – высшие руководители сторон, в том числе Г. Алиев – Р. Кочарян (негласно). Позднее российский посредник 8 раз (!) договорился лично с Г. Алиевым о продолжении закрытых прямых контактов Баку-Степанакерт, но тот каждый раз изыскивал предлоги и отговорки, чтобы оттянуть и «замотать» выполнение своего обещания. Причем два последних раза Г. Алиев вернулся к данному вопросу по своей инициативе;

– Соблюдаемое более 10 лет соглашение о прекращении огня с 12 мая 1994 г. было достигнуто при посредничестве России между тремя сторонами в конфликте – теми, кто реально имел и задействовал в этом конфликте свои вооруженные силы. В документе, подписанном в Баку министром обороны АР 9 мая с одобрения Г. Алиева, на том же самом уровне прямо значились должности обоих его партнеров по подписанию соглашения: министр обороны Армении и командующий армией Нагорного Карабаха;

– Переговоры по проекту соглашения о прекращении вооруженного конфликта начались при посредничестве России (Москва, 5-13 августа 1994 г.) сразу же в формате трех конфликтующих сторон;

– 8 – 9 сентября 1994 г. в Москве при содействии МИД России состоялись переговоры высших руководителей сторон в конфликте: двусторонние (Г. Алиев – Л. Тер-Петросян; Г. Алиев – Р. Кочарян), а затем трехсторонние – с участием руководителей НК. С кем же руководитель Азербайджана имел дело и на этот раз в лице лидеров НК, если не с конфликтующей стороной?

– Будапештский саммит ОБСЕ (5-6 декабря 1994 г.) утвердил переговорный механизм для заключения соглашения о прекращении вооруженного конфликта, поручив Сопредседателям МГ переговоры между конфликтующими сторонами. Этот формат  отличался от намеченного Советом министров СБСЕ в 1992 г. для Минской конференции (11 государств и 2 заинтересованные стороны). Нельзя не видеть разницы между решением от 24 марта 1992 г., которое было принято до разгара военных действий в Карабахе (в нем даже нет понятия «конфликтующая сторона»), и решением Будапештского саммита, принятым по завершении военных действий.  Будапешт как бы заимствовал формат переговоров в Москве, перевел их под эгиду ОБСЕ. Неслучайна в Будапештском решении формулировка «все стороны» (а не «обе»). Решение саммита ОБСЕ в Будапеште принималось при личном участии Г. Алиева и Л. Тер-Петросяна;

– В связи с возникшими затем попытками Азербайджана оспорить конфигурацию конфликта Действующий председатель ОБСЕ на заседании Руководящего совета (Прага, 31 марта 1995 г.), характеризуя формат переговоров по Карабаху, прямо заявил, что конфликтующие стороны суть два государства (АР и РА) и еще одна конфликтующая сторона – Нагорный Карабах;

– В соответствии с решением Будапештского саммита ОБСЕ переговоры проводились Сопредседателями между тремя сторонами в конфликте. Это подчеркивалось даже рассадкой в зале в виде «каре». (В ответ на участие делегации НК азербайджанская делегация стала позднее сажать Н. Бахманова как бы отдельно, изображая из него еще одну делегацию. Сопредседатели, разумеется, никогда не признавали этого, числя его не иначе как в составе делегации АР. При всем уважении к Н. Бахманову нельзя было считать его представителем отдельной конфликтующей стороны);

– На встрече глав парламентов Азербайджана, Армении, а также выборной структуры НК в Бишкеке 4-5 мая 1994 г. просто карикатурной была попытка изобразить Н. Бахманова не просто парламентарием, но еще одной «стороной» – чуть ли не парламентской структурой. На деле он не был даже  муниципальным избранником, ибо недолго работал в Шуше, но по линии исполнительной власти;

– В 1997-98 гг. Сопредседатели  направили три известных предложения  в три адреса и нуждались в ответах каждой из трех сторон, включая Степанакерт. Каждый читавший текст этих предложений видел, что Сопредседатели много раз прямым текстом пишут о трех сторонах конфликта и среди них прямо упоминают НК;

– Сопредседатели поныне имеют дело с тремя сторонами в конфликте. При поездках в регион они посещают, как правило, не только Баку и Ереван, но и Степанакерт. Причем эти действия проводятся посредниками, в т. ч. Сопредседателями, вопреки настойчивым требованиям Баку не посещать Степанакерт, не иметь дел с лидерами НК иначе, как на одном уровне с Н. Бахмановым и т. п. Иногда, считаясь с чувствительностью Баку, посредники считали возможным частично идти ему навстречу. Например, воздерживались от собственной поездки в Степанакерт, но все равно проводили встречи с руководителями НК в Ереване. Уже одно это показывает, что, заняв нереалистическую позицию, Баку обрекает себя в данном вопросе на непонимание, изоляцию и заведомо проигрышную ситуацию.

***

Баку резко свернул прямые контакты со Степанакертом с конца 1993 г. и, путаясь в непоследовательности, в ущерб рассмотрению реальных проблем урегулирования затеял многолетнюю процедурную возню, отказывая Нагорному Карабаху в статусе стороны в конфликте и мешая его участию в переговорах. Это противоречит международной практике урегулирования конфликтов (абхазы, приднестровцы, юго-осетины признаются сторонами в конфликте; известны встречи Шеварднадзе-Ардзинба, Лучинский, Воронин-Смирнов, Рахмонов-Нури, Арафат – лидеры Израиля).

Г. Алиев испытывал в этом колебания. В беседах с посредниками он одно время  говорил, что «НК – сторона конфликта, но не более того», и посредники были с ним согласны. Признание НК конфликтующей стороной имело в руководстве Азербайджана как сторонников (спикер Р. Гулиев), так и противников (министр иностранных дел Г. Гасанов). Возможно, нынешняя жесткость Баку частично объясняется как раз внутриполитическими  раздорами 1996 г. между Г. Алиевым и Р. Гулиевым, который в публичных заявлениях признавал НК стороной конфликта.

Упорствование Баку не имеет вразумительного обоснования, оно больше похоже на деспотический каприз в отношении тех, кого там считают своими согражданами. Это явно дискредитирует посулы предоставить населению НК «самую широкую автономию». Несостоятельны опасения – как бы статус стороны в конфликте не повысил шансы НК на признание государством или субъектом международного права: ни одно государство, даже Армения, не признало «НКР». Доводы, выдвигаемые Баку в оправдание своей нынешней позиции – сначала переговоры с Арменией, а после ее «ухода» с НК – произвольны, не имеют под собой никаких оснований в системе ОБСЕ.

Позиция Баку в какой-то мере имеет и «психологическое» происхождение. Отстранение НК от переговоров считается там успехом политико-дипломатических усилий, частично служит моральной компенсацией за военные неудачи. Но по сути это «пиррова победа», ибо любое соглашение потребует согласия НК.

***

Диалог президентов Азербайджана и Армении в 1999-2001 и в 2003-2004 гг. был исключительным переговорным форматом, так как президент РА Р. Кочарян по своей прежней роли как бы представлял и НК. Вместе с тем это было ошибкой с его стороны, переоценкой своих возможностей. Когда более 20 встреч двух президентов не дали результата, Сопредседателям потребовалось оживить переговорный процесс, и они, естественно, предложили возобновить переговоры в трехстороннем формате.

По сути дела компромисс насчет  встреч замминистров иностранных дел АР и РА в Праге был уступкой Сопредседателей капризам Баку. Встречи на этом уровне не были способны привести к договоренностям по существу конфликта. Фактически, этой имитацией переговоров оба президента, да и Сопредседатели, избегали неприятного признания того, что в переговорном процессе налицо тупик или вакуум. Явной ошибкой со стороны Сопредседателей было называть этот формат «переговорным» механизмом. Скорее это мог быть лишь «контактный механизм», поскольку Азербайджан и Армения все еще не имеют нормальных дипломатических отношений. Провал этого формата с точки зрения переговорного процесса был вполне предсказуем.

Переговорный механизм определен высшей инстанцией ОБСЕ – Будапештским саммитом, главами 52 государств-участников ОБСЕ. Вряд ли сами Сопредседатели правомочны перекраивать его, а тем более стороны. С тех пор иных решений на таком уровне о механизме переговоров по Карабаху не принималось. Прежние переговоры были в марте 1997 г. лишь временно приостановлены. Поэтому при их возобновлении следовало бы исходить из трехстороннего формата.

***

Парадокс в том, что тактика Баку (из чего бы там ни исходили), гипертрофируя значение процедурных вопросов явно в ущерб существу проблем урегулирования, на деле помогает армянским сторонам «тянуть время». В конечном счете, все равно придется с участием представителей Нагорного Карабаха проработать большинство вопросов урегулирования, ибо без учета интересов его населения оно просто недостижимо.

Проявляя непоследовательность и в данном вопросе, Баку в одиночку цепляется за свою позицию, упорствует в своем, не в силах опровергнуть того, что все прежние контакты поддерживал с НК именно как со стороной конфликта. Даже Турция не оспаривает позицию Сопредседателей насчет трех сторон в этом конфликте.

Следует, однако, сказать, что Сопредседатели сами недостаточно последовательны. Постоянно озадаченные «спасением» переговорного процесса, они полагают тактически нецелесообразным заострять процедурные разногласия с Баку, что на деле уже серьезно затруднило переход к эффективным переговорам, процесс урегулирования в целом.

Не сильнее и другие «аргументы»: конфликт, мол, с Арменией, а не с НК («агрессия Армении»); Армения и НК, мол, заодно – это нечто единое целое; азербайджанская община НК имеет те же права, что и армянская. Это последнее явно не точно. Именно армянской «общине» придавался автономный статус НКАО, а не азербайджанской. Непригоден и термин «община» к основному населению автономного региона.

P. S. Господин Казимиров любезно согласился ответить на вопросы читателей “Демо”. Так что – пишите нам!

Владимир КАЗИМИРОВ
Бывший сопредседатель Минской группы ОБСЕ

——————————————————————————————-

Внешняя политика

Новый глава МИД Нагорного Карабаха против переговоров с предварительными условиями

27 декабря в Степанакерте состоялся брифинг новоназначенного министра иностранных дел Нагорного Карабаха Армана Меликяна. Напомним, что он заменил на днях на этом посту Ашота Гуляна.

Как сообщает корреспондент ИА REGNUM в Степанакерте, министр отметил, что основной линией деятельности МИД во внешнеполитической сфере является “достижение международного признания Нагорно-Карабахской Республики”. “Это станет краегоульным камнем нашей работы, и этим будут обусловлены все наши контакты, как двусторонние, так и в рамках международных организаций”, – подчеркнул Арман Меликян. Среди важнейших направлений деятельности внешнеполитического ведомства министр назвал защиту прав граждан НКР за рубежом, отметив, что данный процесс он возьмет под свой личный контроль.

Отвечая на вопрос “о готовности Баку сесть за стол переговоров с Нагорным Карабахом при условии, если Армения выйдет из переговорного процесса”, Арман Меликян сказал: “Я против ведения переговоров с выдвижением каких-либо предварительных условий. Переговоры вообще вытекают из жизненной необходимости, и если Баку действительно нуждается в них, то обратится с соответствующим предложением”. Министр опроверг сообщения азербайджанских СМИ “о перенесении МИД НКР в Ереван”. “Речь идет вовсе не о переносе МИД НКР в Ереван. Вопрос в том, что наши усилия по решению основных политических задач требуют присутствия министра в Ереване в большем объеме. Это обусловлено тем, что мы должны активизировать контакты и с международными организациями, и с аккредитованными в Армении дипмиссиями, и с МИД РА. Это – чисто функциональный вопрос, и со временем, когда предоставится возможность организовывать основную массу контактов на территории НКР, данный вопрос отпадет сам собой”, – сказал Арман Меликян.

Кадры в Карабахе ничего не решают и не хотят решать

Известное выражение И. Сталина о том, что кадры решают все, в Карабахе выглядит как насмешка. В этом романтическом крае всегда решали не кадры, а личности. Были личности – вопросы решались, и вполне успешно. В Степанакерте давно подмечено: чтобы уничтожить человека как личность, достаточно назначить его на какую-либо должность. Должность – это бич карабахского общества. Вместе с тем, карабахцы традиционно  трепетно относятся к должности и пытаются передать ее по наследству – как личное достояние. Большой знаток карабахской психологии, блаженной памяти Борис Саркисович Кеворков говорил, что «из-за денег карабахцы не дерутся, они в глубине души презирают деньги, но из-за должности готовы перегрызться». Но есть конспирологическая  версия о том, что это было присуще советскому периоду карабахской истории, а вот сейчас – в свободное время – все выглядит иначе, и кадры в Карабахе верно служат своему народу. Общая экономическая и социальная ситуация в Армении, господство меркантильных идей, стяжательство, коррупция и социальная дезориентация, в которых оказалось армянское общество, доползли до Карабаха и в значительной мере деформировали общественное сознание. Но если в Армении сложился ощутимый общественный кризис, то Карабах буквально выжил; карабахское общество сумело иронично отнестись к переменам и пытается осмыслить создавшуюся ситуацию, определить политические, социальные и нравственные приоритеты. Перед лицом будущего, будучи ответственными перед своими детьми, карабахцы пытаются пока остаться островом патриотизма и высокой морали в армянском «море заблуждений». Но только пока, потому что эти приоритеты непременно распространятся на всю Армению и диаспору.

Карабах остро нуждается в кадрах, что всегда ощущалось в крае, так как многие специалисты вынуждены были искать пути своей жизни далеко от родного края.

В этом виновно не только политическое руководство, но и само карабахское общество, с энтузиазмом выбрасывающее молодые кадры, готовые служить Карабаху. С большими надеждами были восприняты заявления президента А. Гукасяна о намерениях провести серьезные кадровые изменения. Невозможно и тщетно повышать эффективность работы администрации, и главное – бороться с коррупцией, не осуществив кардинальную замену кадров. Даже многоопытные и достаточно опытные администраторы исчерпали себя и должны способствовать решению задачи, а не принимать решения. Для нынешней ситуации в Карабахе более приемлемы менее опытные, но «чистые» кадры, нежели многопытные, но вороватые. И все же совершаются вселяющие надежду весьма интересные и обнадеживающие мероприятия в кадровой, налоговой и социальной сферах.

Особое значение для судеб государства имеют военные и дипломатические кадры, военная и внешняя политика. Можно понять, что в настоящее время в Карабахе внешнеполитическая тема остается неактуальной, и подавляющая часть населения заинтересована, прежде всего, в решении насущных экономических и социальных проблем, а также в изменениях по всей вертикали администрации. Эти настроения и приоритеты подтвердились, когда ни одна политическая партия, ни одна общественная организация и ни один депутат Национального Собрания не выразили, по крайней мере, удивления недавним назначением Армана Меликяна на пост министра иностранных дел. Не секрет, что в последние годы министерство иностранных дел Нагорно-Карабахской Республики практически прекратило существование. В карабахских СМИ печатались публикации, содержащие претензии к руководству Армении, сильно ограничившему внешнеполитические возможности НКР. Это, безусловно, имеет место, но не в такой степени, как это представляется в публикациях ряда авторов. По свидетельству министра иностранных дел Армении Вардана Осканяна, «насколько велика вина Еревана, но вина Степанакерта неизмеримо больше». Министр считает, что за последнее время от МИД НКР не поступило ни одного предложения и ни одной инициативы. В идеях нуждается не только МИД Армении, но и правительства и политики ведущих государств. Они с удовлетворением приняли бы предложения от НКР, в том числе – по конкретным проблемам гуманитарной, социальной помощи, различных направлений сотрудничества, а также инвестиций. МИД НКР в лучшем случае занимается реагированием на внешние инициативы и «сигналы». Обращения МИД НКР в МИД Армении связаны, в основном, с необходимостью совершения заграничных командировок дам, популярных в сфере международного общения.

Нельзя не согласиться с мнением главы МИД Армении. Можно было бы привести целую систему аргументации по вопросу о бездеятельности МИД НКР. Тому много причин. Прежде всего, карабахское руководство не заинтересовано предоставлять средства, необходимые для внешней политики – ни достаточных бюджетных средств, ни частных пожертвований, хотя внешняя политика – самое эффективное направление вложения капитала. Возможно, внешняя политика – заметная арена для молодых, перспективных политиков, которые могли сделать политическую карьеру и занять свое место в политическом процессе, что выглядит опасным для актуальных политиков и дипломатов. Активная внешнеполитическая деятельность НКР, в принципе, может привести к дополнительным трениям с руководством Армении, что также нежелательно для нынешнего политического ритма в Степанакерте.

Является ли Арман Меликян политиком и функционером, подходящим для выполнения тех задач, которые стоят перед МИД НКР? В истории мировой дипломатии немного случаев, когда министры иностранных дел командируются на длительную работу в иное, пусть дружественное государство. Можно привести примеры из истории мелких германских княжеств времен Габсбургов или княжества Сан-Марино. Какой политический багаж имеется у Армана Меликяна, за исключением суперуспешных переговоров с представителями одного-двух государств, с которыми была проведена подготовительная разъяснительная работа частными лицами и в частном порядке – даже без ведома руководителей НКР. Несомненно, политическая судьба предыдущего главы МИД НКР Ашота Гуляна была предрешена, но есть вполне подготовленные кадры для решения внешнеполитических задач. Особое место в деятельности МИД НКР занимают представительства НКР в различных государствах. Лучшие из представителей НКР за рубежом являются успешными коммерсантами, худшие – бездеятельными, абсолютно неинформированными функционерами, которых и функционерами не назовешь. Представительство НКР в Москве выполняет миссию для блокирования информации про НКР, представительство НКР в Вашингтоне, напротив, пункт утечки информации. Представителю НКР в Бейруте просто по определению непозволительно заниматься внешней политикой. Чем занимается представительство НКР в Париже, выяснить не удалось.

Вместе с тем, НКР имеет огромные внешнеполитические возможности – такие, каких нет у других непризнанных государств. НКР, опираясь на диаспору, могла бы иметь не меньшие внешнеполитические возможности, чем Армения. В современном мире официальные дипломатические отношения все более приобретают формальное значение. Переговоры между коммерческими компаниями, политическими группами и партиями, представителями различных влиятельных клубов имеют нередко большее значение, чем между официальными политиками. Главной задачей внешнеполитических ведомств непризнанных государств являются контакты с политиками и политическими разработчиками, которые, собственно, и вершат мировую политику. Если пока проблематично общаться с официальными структурами, то что мешает общаться с людьми из политических сфер? Например, ничто не мешало иметь постоянные контакты с руководителями и разработчиками политических планов и задач по безопасности крупных нефтяных компаний. Эти задачи очень важны, прежде всего, с точки зрения безопасности. Разработки проблем угроз и рисков имеют основополагающее значение для политических отношений данных компаний со своими правительствами и с Азербайджаном, Грузией, Ираном, Россией и Турцией. Нефтяные компании – это те партнеры, которые могли предоставить экономическую помощь НКР. Стоило немало усилий, чтобы сформировать новое видение руководителей нефтяных компаний на условия безопасности на Южном Кавказе. Эти задачи до сих пор выполняются частными лицами, и иногда практически за их личный счет. Но до каких пор?

На пропаганду Карабаха затрачено немало средств. Издается огромное количество совершенно непотребной литературы либо фольклорно-познавательного, либо мемуарного характера. До сих пор в НКР не разработаны материалы политического характера, направленные на формирование мировым политическим сообществом не впечатлений, а идей и позиций. В настоящее время, когда проблема международного признания НКР стала актуальной в русле мировых тенденций, соответствующие предложения разрабатываются кем угодно и где угодно, только не в Степанакерте и Ереване. В мире (за пределами Республики Армения, НКР и диаспоры) насчитывается максимум 500 человек из политических и аналитических кругов, которые так или иначе включены в «карабахский процесс» как международный. Всего – навсего 500 человек! Практически, со стороны НКР ни с кем из них не поддерживаются деловые контакты.

Выясняется поразительное обстоятельство. Оказывается, можно успешно заниматься лоббингом интересов Армении и НКР в США, при этом абсолютно не ориентируясь во внешнеполитическом процессе, не располагая должной политической информацией, не располагая достаточными связями, даже не понимая, какие инициативы, когда и что первая в мире держава ожидает от непризнанного государства НКР. Самая элементарная информация вызывает у функционеров лоббинговых организаций искреннее удивление, хотя нетрудно понять, что предоставляемая НКР помощь правительством США – всего лишь сигнал на приглашение к сотрудничеству. Вместо того, чтобы договориться с организациями диаспоры о создании полноценного представительства НКР в Вашингтоне, власти НКР становятся в позу и демонстрируют партии “Дашнакцутюн” свое высокое презрение, тем самым доверив свое представительство враждебной нашим национальным интересам Армянской Ассамблее Америки. Как говорится в одной из публикаций в газете «ДЕМО» – «все это пошло и тривиально».

2005 год мог бы стать переломным в истории Карабаха, в его международном положении. Но шанс – это странная вещь: то он есть, то его нет. В багаже армянской политики есть 1920 год, когда армянский политический класс не сумел воспользоваться историческим шансом. Но 2005 год станет еще одним потерянным для политической истории НКР. А пока командированный в Ереван новый министр иностранных дел готовится провести «реформы» в МИД – в соответствии с потребностями своего агентурного окружения. Просто-напросто, “болото” представительства НКР в Ереване распространится на МИД НКР: «болото расширяется и горе тому, кто несет болото в себе». По свидетельству, которому нет оснований не доверять, в МИД НКР как-то прозвучало такое выражение: «Ну ничего не делаем, ну и что случилось, ничего же не случилось?». Что называется – приехали. Вот и тезис есть. И если быть честными до конца, разве не отражает эта мораль некоторые рецидивы карабахской жизни, карабахской кадровой политики?

Георгий МАРКОСОВ, дипломат
Эдуард ИВАНЯН, историк
Сергей КАЛАДЖЯН, этнопсихолог
Сергей ЕНИКОЛОПОВ, химик

——————————————————————————————

Внутриполитическая

Что происходит в Арцахе?

Президент Аркадий Гукасян предпринимает усилия по снижению влияния и реальных политических возможностей партии «Дашнакцутюн» в Арцахе. Декларированные ранее намерения президента НКР относительно кадровых изменений ограничены освобождением от занимаемых должностей администраторов в вооруженных силах и в гражданской администрации, которые могли бы претендовать на президентский пост при очередных президентских выборах. Не секрет, что генерал «Вито» имеет президентские, или, во всяком случае, политические амбиции. Бывший теперь уже министр культуры и образования Армен Саркисян обладает всеми качествами и биографическим багажом для претензий на президентский пост. Армен Саркисян – участник обороны Арцаха, один из немногих администраторов в НКР, не имеющих отношения к коррупции или коррумпированным группировкам – представлял собой сильно политизированного и идеологизированного администратора, преданного идеалам дашнакской партии, в которой он состоит. Он мог стать адекватным противником на президентских выборах, что не давало бы повода для сомнений в легитимности и справедливости выборов.

Нелепость данной ситуации состоит не только в том, что президент А. Гукасян теряет драгоценное для судеб Арцаха время и идет на поводу у абсолютно беспринципных советников, затеявших абсолютно бесперспективную борьбу с оппонентами. Арцахское общество лишилось еще недавно реальной возможности по созданию широкой политической коалиции, способной обеспечить решение главной проблемы Нагорно-Карабахской республики – достижение фактической независимости и проведение независимой социальной и внешней политики. Можно изыскивать различные существенные причины и псевдопричины, объясняя создавшуюся ситуацию, но при этом, следуя распространенной в Степанакерте традиции, копаться в малозначительном, удовлетворять свои обывательские потребности. Но на этот раз было бы правильнее попытаться выяснить главную причину возникновения столь абсурдной ситуации.

Нельзя не заметить в А. Гукасяне качеств благородных, присущих карабахскому этносу. Находясь много лет в административной команде Р. Кочаряна (что, несомненно, подавляло его волю и инициативу), тем не менее он, практически, с самого начала карабахского движения находился в гуще событий, выполнял важные функции в неформальном контексте, а затем в администрации. В Арцахе очень быстро забыли, в каком состоянии находилось общество до марта 2000 года, когда в республике сложилась не какая-то диктатура, а просто-напросто «зона», но не с воровскими законами, а с законами “шпаны”. Забыто, как вся степанакертская интеллигенция находилась на коленях, и даже герои войны не были уверены в завтрашнем дне. Так или иначе, президенту А. Гукасяну выпала задача устранения данной “шпаны”. В Арцахе стало легче «дышать» и мало-помалу стало возрождаться общество как таковое. Конечно же, А. Гукасян не мог решить данную задачу один или же с теми, кто затем стал наиболее преданными его советниками. В этом значительную роль сыграла поддержка вооруженных сил, дашнакской партии и некоторых общественных групп. Весь последующий период стал временем упущенных возможностей по созданию подлинной демократической коалиции, хотя для этого имелись многие факторы и главное – определенное единство национальных интересов.

Невозможно отрицать значение таких факторов, как общая социальная и экономическая неустроенность, отсутствие необходимых кадров (вечная проблема Арцаха), неумение президента, правительства, парламента и политических групп заниматься «общественными отношениями». В среде политических и административных лидеров преобладали смешные, мелкие амбиции, отсутствовал серьезный подход к проблемам внешней и социальной политики, к проблемам безопасности. В результате НКР не удалось преодолеть коррупцию, косность, панибратство и мелкие интриги. Это опасно для любого общества, а в условиях неустраненной внешней военной угрозы вообще представляется квазистатической катастрофой. Тем не менее, в течение последних 2 – 3 лет удавалось обеспечить стабильность в обществе, которая все больше напоминала глубокий политический и гражданский застой. Лидеры не замечали, что они перестали быть авторитетом для молодого поколения, которое оказалось свободным от паутины уже ложной харизмы и постепенно стало строить свое общество, в котором будет всякое – благородство, патриотизм, интеллект, убожество и уголовщина. Но в том и заключалась задача – управлять общественными и политическими процессами.

Однако все это – факторы второго порядка. В Арцахе возник глубокий общественно-политический кризис, и главным фактором данного явления является неучастие НКР в большой политике. Маленькая республика, находящаяся в центре мирового внимания, к которой приковано внимание правительств, международных организаций, ведущих политиков и аналитиков, военный потенциал которой учитывается в расчетах стратегов великих держав, республика, ставшая «пионером» в формировании новых государств в окончательном распаде колониальной системы, буквально вышвырнута под забор ереванской бюрократии. Президент НКР оказался буквально в «черном теле», в тисках, рычаги которых крутят в Ереване, причем политиками, которые сами не обладают достаточной информацией для проведения эффективной внешней политики. И именно в этом фокусе обстоятельств накопилась критическая масса, давшая понять, что политика А. Гукасяна неадекватна. А. Гукасян не сумел выбраться из этих тисков и не предпринял для этого необходимых усилий, хотя полностью отрицать то, что он пытался это осуществить, нельзя. Государство, находясь в состоянии сильной коррупции, глубокого и хронического экономического кризиса, может существовать сотни лет. Но государство и его руководители не могут существовать, если утрачивают минимальную независимость, то есть – не располагают независимыми структурами и не проводят независимую политику. Если бы НКР имела возможность проводить, хотя бы отчасти, внешнюю политику, не говоря об оборонной, А. Гукасян был бы крайне заинтересован в сотрудничестве с партией «Дашнакцутюн», располагающей некоторыми внешнеполитическими возможностями, а также с другими политическими и общественными организациями. А. Гукасян был бы обязан дашнакам в части исполнения внешнеполитических услуг, и дашнаки были бы более заинтересованы в А. Гукасяне. Но – нет потребности во внешней политике, нет потребности в сотрудничестве во внутренней политике, нет потребности в проведении реальной политики. Есть лишь потребность в интригах, в манипуляциях и «страховочных» упражнениях. Кто виновен в этой ситуации? Ереван.

Вызывает удивление то, что дашнакские организации за рубежом активно занимаются внешней политикой. Собственно, внешняя политика – основная задача дашнакских организаций за рубежом. Внешней политикой не заняты, и похоже, не интересуются дашнаки в Ереване и в Степанакерте. Внешнеполитическая деятельность АРФ «Дашнакцутюн» Армении ограничена присутствием их представителей в Евросовете в костюмах от «Армани». Дашнакские лидеры заняли довольно примитивную позицию “плавания по течению”. Основным политическим ресурсом «Дашнакцутюн» в Армении является не их идеология, представленность в парламенте или их партийные кадры, а персонально Р. Кочарян. Нельзя отметить, что и карабахских дашнаков практически не интересует внешняя и социальная политика. В их представлении, участие в выборах, партийное строительство, всевозможные демонстрационные акции и есть политика. Все остальное остается в сфере деятельности лекторов из общества «Знание».

Это не может не беспокоить зарубежных однопартийцев и рядовых членов партии. Дашнакские лидеры в Ереване за последние годы оказали крайне негативное воздействие на партийную организацию в Арцахе, пытались лишить ее политической инициативы, занимались расколом и тем самым затормозили общественные процессы, утратив авторитет и влияние. Тем не менее, аргументы и позиция карабахских дашнаков оказались настолько сильны, что ереванские дашнакские лидеры вынуждены были согласиться с принятием известного заявления Центрального Комитета Армянской революционной Федерации «Дашнакцутюн» (АРФД) Арцаха по поводу политики А. Гукасяна. Это означает, что вся дашнакская партия по обе стороны океана будет бороться за устранение А. Гукасяна от власти. Хотелось бы сказать – «лед тронулся», но это говорят, когда лед на реке, а в болоте лет не трогается, а просто тает.

Теперь, когда ситуация в Арцахе накалилась, проблема в том, как будет вести себя официальный Ереван. Но проблема еще и в том, что смещение А. Гукасяна с президентского поста сейчас – за два с половиной года до очередных выборов, да еще в условиях явного и всем понятного глубокого общественно-политического кризиса – станет важнейшим признаком ослабления НКР как государства и военной группировки. Многое выяснится на предстоящих парламентских выборах. Понятно, что целью дашнакской партии является пока не сам А. Гукасян, а премьер-министр и члены правительства. Но, утратив контроль над правительством, А. Гукасян станет номинальным президентом, тем более, что в НКР многое решается неформальным образом (имеется большой печальный опыт). Поэтому предстоит ожесточенная борьба, и пока что единственным позитивом является то, что в Арцахе оживилась общественно-политическая жизнь, она стала разнообразнее, радостнее, будущее вселяет надежды. Но как бы ни складывались события, все без исключения субъекты политической игры должны хорошо осознать, что все небесконечно, и их роли в любом случае имеют переходное значение. Наступит время, и они сыграют свою последнюю партию и уступят арену молодым и более умным. Таковые на подходе, будущее наступает гораздо быстрее, чем некоторым представляется. Нужно выполнить свою роль достойно и подготовить арену для будущей политической элиты независимого Арцаха.

Левон МИРЗОЯН
Ереван

АРФ “Дашнакцутюн” отозвал своих представителей из органов исполнительной власти Нагорного Карабаха

“Цепочка кадровых перестановок, осуществленных в последнее время президентом Нагорного Карабаха Аркадием Гукасяном, стала результатом в том числе и политического решения” – об этом говорится в поступившем в ИА REGNUM заявлении Центрального Комитета Армянской революционной Федерации “Дашнакцутюн” (АРФД) Арцаха.

В заявлении далее отмечается:

“Расценивая случившееся как прецедент, вызывающий беспокойство в плане внутриполитических процессов, ЦК АРФД Арцаха считает необходимым открыто представить общественности случившееся и свою позицию.

16 декабря президент Нагорного Карабаха Аркадий Гукасян, выступая перед государственным, экономическим и политическим активом, подверг критике среднее звено исполнительной власти, а также работу правительства, указав на наличие коррупции в государственных органах. При этом он подчеркнул важность структурных и кадровых изменений. По меньшей мере, непонятна логика Аркадия Гукасяна, пригласившего к себе на следующий день министра образования, культуры и спорта НКР, члена АРФД Армена Саркисяна и выразившего удовлетворение его работой, а заодно проинформировавшего о решении освободить его с работы, предложив стать советником президента НКР.

Этот шаг президента НКР объясняется тем, что он считает нецелесообразным присутствие члена самостоятельно действующей партии в составе правительства Нагорного Карабаха в свете предстоящих в 2005 г. парламентских выборов. Президент пытается создать впечатление, что снятие с должности министра – результат его выступления. В действительности же Аркадию Гукасяну не дает покоя сравнительная победа АРФД и других демократических сил на выборах в органы местного самоуправления. Предложение Армену Саркисяну стать советником отвергнуто ЦК АРФД Арцаха.

Соотечественники!

В последние годы между президентом НКР и ЦК АРФД Арцаха установилось сотрудничество. Дашнакцутюн не всегда была согласна с проводимой А. Гукасяном внутренней политикой, однако мы протягивали руку сотрудничества – в первую очередь, исходя из интересов народа независимого Арцаха. ЦК АРФД Арцаха был уверен, что может быть полезным властям республики, а иногда своими советами  может удержать президента от недальновидных шагов. С сожалением необходимо зафиксировать, что человек, оказавшийся у руля НКР в этот важный период, не смог воспринять суть своей миссии и быть на соответствующей высоте. Он не смог стать символом солидарности и сплоченности. Последними своими шагами глава Арцаха фактически вытолкнул в оппозицию передовую политическую силу – Дашнакцутюн. Не осознается также внутренняя и международная ценность свободных, законных и демократических выборов.

Еще раз подтверждая свою позицию по вопросам международного признания самоопределения НКР, стабильности Арцаха, укрепления государственности и экономического развития, Центральный Комитет АРФД Арцаха принял решение: в ответ на политический шаг президента НКР против АРФД отозвать всех представителей АРФД из органов исполнительной власти. На данный момент, считая нецелесообразным разрыв отношений, представитель АРФД в Совете безопасности при президенте будет продолжать свою работу. Этот шаг Центрального Комитета не самоцель, и наше присутствие в СБ считаем закономерным.

При дальнейшем нежелательном развитии взаимоотношений ответственность ложится на президента НКР Аркадия Гукасяна”.

——————————————————————————————-

Соседи

Саакашвили станцевал армянский танец

28 декабря президент Грузии Михаил Саакашвили посетил преимущественно армянонаселенный регион страны Самцхе-Джавахети и встретился в Ахалкалаки с местным населением. Как сообщает корреспондент ИА REGNUM, президент принял участие в торжественном открытии городской новогодней елки и вместе с местными танцорами исполнил армянский народный танец.  Выступая перед собравшимися на центральной площади города на открытии новогодней елки, Саакашвили поздравил их с наступающими праздниками. Глава государства отметил, что «давно хотел посетить Самцхе-Джавахети, но смог сделать это только сейчас», и подчеркнул, что «государство вас не забыло – для нас очень важно, чтобы каждая семья чувствовала себя частью государства, одновременно сохраняя язык, культуру и традиции своей исторической родины».

 ИА REGNUM

Комментарий политического исследователя Игоря Мурадяна

Грузия – странная страна. Иногда ее очень любишь, иногда ненавидишь. Грузия всегда отличалась изрядным национализмом, который принимал две ипостаси – защитный национализм, спасавший грузинский народ от уничтожения и ассимиляции, и местечковый национализм политиканов-комедиантов, которым, в конце концов, нечего было предложить «своему» народу на крутых поворотах истории. Общепризнанная толерантность, веротерпимость и политико-социальная открытость грузинского народа неизменно сочетаются с бессмысленными идеовариациями нелегитимной в библейском и в практическом значении избранности. Оказавшись в менее предпочтительной фазе пассионарности к началу 18 века, грузины неплохо воевали в 19 веке, участвуя в русско-турецких войнах и в ликвидации повстанцев на Северном Кавказе. В обеих мировых войнах грузины командовали армиями и дивизиями, имелось массовое проявление героизма. С распадом советской империи Грузия не смогла решить элементарные проблемы в отношении этнических регионов – прежде всего, в отношении народов, веками интегрированных в грузинскую государственность. Всего лишь профессиональная добросовестность политических исследователей убеждает в том, что в самом начале дезинтеграции советской системы осетины и абхазы стремились, во всяком случае, имели определенные задачи по отделению от Грузии. Роль России и других держав в процессах на Южном Кавказе была важной, но подсобной. Если бы Россия владела ситуацией в регионе, Нагорный Карабах или Абхазия оставались бы мультипликативными инструментариями ее политики. Лучшее, что удавалось России – создавать иллюзию своего доминирования в регионе, особенно в части непубличной политики.

Негативный опыт острой конфронтации, вызванной ненавистью либеральных и коммунистических кругов к первому демократически избранному президенту З. Гамсахурдиа, а также абхазская катастрофа, к которой привели шаги опытного политика мирового класса Э. Шеварднадзе, буквально спасли ситуацию в других этнических регионах: Аджарии, Самцхе-Джавахетии и Квемо-Картли. Хотя два последних в последующие 10 лет были обречены на прозябание, в этих регионах сохранялась стабильность. Во-первых, Э. Шеварднадзе и его бюрократическое окружение, исходя из богатого опыта советского периода  очень хорошо понимало, где находятся пределы возможной этнической дискриминации. Подавляющая часть политического класса Грузии, организованного в группировки либо право-либерального, либо умеренно-левого типа, также не пыталась обострить ситуацию в армянских и азербайджанских районах. Нужно отдать должное многим из наиболее популярных партий и политиков, которые пытались обнаружить возможности использовать эти этнические меньшинства в общеполитических целях. Это было далеко от задачи интегрировать их в политические процессы в Грузии, но, во всяком случае, и не приводило к усилению проблем.

Можно с основанием утверждать, что этнические меньшинства, которым, как и грузинам, изрядно надоел режим Э. Шеварднадзе, с надеждой (небольшой, но все же) восприняли «розовую революцию» и им совершенно безразлично было, кто финансировал эту революцию и как сложится ситуация в парламенте. Сейчас в Грузии нет более-менее образованных армян, которые не проводили бы аналогии между младотурками начала 20 века и младогрузинами начала 21 века. До того с грузинскими политиками можно было вести весьма интересный диалог, ощущалось их стремление придерживаться рамок демократичности, политической терпимости. В Грузии сложилась интересная схема политических партий, скопированная с европейских традиций, но вместе с тем очень своеобразная. Все грузинские партии были в той или иной мере националистичными, но вполне предсказуемыми. Сложилось ненарочитое разделение ролей между политическими партиями, важную роль играли группы интеллектуалов, играющие самостоятельную политическую роль. Это были честные националисты, которые пытались придерживаться норматив цивильности и гуманности. С «розовой революцией» в Грузии пришли к власти не националисты, а нацисты с явным душком расизма. Имеется ряд интересных рапортов по Грузии работающих на Европейские структуры экспертов, в которых употребляются такие формулировки, как «элементы концентрированного национализма в государственной политике», «ряд администраторов характеризуется националистическими взглядами». При этом следует принять во внимание, что понятие «национализм» в европейском восприятии означает несколько иное, чем, например, на Южном Кавказе, где национализм – не самое страшное, и националист всегда лучше поймет националиста, чем либерала, особенно – левого либерала. Новый правящий режим Грузии, ощутив наличие политических кредитов, решил попытаться осуществить «щадящие» этнические чистки, применяя демократические лозунги. Данные рапорта положены под сукно, но надолго ли? Во всяком случае, избалованные вниманием эксперты и политики, недовольные положением дел в Грузии, понемногу допускают утечку различных текстов.

Армяне и тем более азербайджанцы – не те этносы, для которых государственная социально-экономическая поддержка является единственной и последней надеждой на спасение. Это удел малых этносов. Но помимо многочисленных попыток дистанциировать армянское население от Армении, предпринята попытка, по существу, закрыть армянские школы, то есть уничтожить их как культурно-образовательный институт. Школа для армян больше чем школа. Грузия и весь Кавказ в конце 19 века были свидетелями восстаний армян в ответ на попытки царского правительства закрыть армянские школы. После 1915 года армяне, живя в палатках и землянках в арабских пустынях, создали школы. В наш век информатики армянские школы существуют в 62 государствах, в том числе не в самых демократических странах. Получается, что при большевизме армяне в Грузии имели гораздо больше прав, чем сейчас.

Грузия – действительно странная страна. Даже при совершенно жутком экономическом положении люди разных национальностей не стремятся покинуть ее, а если покидают, то еще очень долго вспоминают эту страну и ее эпикурейский, талантливый народ. Как сказал руководитель одной из организаций добровольцев Грузии, многоэтничность – составная часть грузинской ментальности.

За последние 6 месяцев в политике М. Саакашвили и его команды многое изменилось. Возможно, происходит переосмысление актуальной ситуации и перспективы. Во всяком случае, в Вашингтоне и в европейских столицах не только усилилась критика грузинского руководства, но возросла обеспокоенность. Обеспокоенность, конечно, не за Грузию, а за возможную необходимость вмешательства – в случае наступления неприятностей. Франции и Германии не удалось обозначить свое серьезное присутствие в Грузии. Запад для Грузии пока означает США и Великобританию. Эти две державы совершенно не интересует проблема территориальной целостности Грузии; эта проблема опасна, в определенном смысле – маргинальна и не входит в задачи американской и британской стратегии. США и Великобританию интересует «Панамский канал» на Южном Кавказе и транзитно-сервисная функция, которая придана Грузии. Это и ничто другое. Задача расширения НАТО завершена, а события на площади незалежности окончательно подвели итог процессу создания «восточно-европейского клуба» в НАТО.

Так где же Кура, а где дом? Процесс формирования геополитической ситуации вокруг Грузии не завершен. Могут возникнуть самые неожиданные сюжеты в регионе. Грузии незачем совершенно бессмысленно игнорировать и, тем более, полностью исключать реальные политические ресурсы, которыми она обладает. Армянское население Грузии, особенно  в Самцхе-Джавахетии, могло бы быть более лояльным к грузинскому государству, чем некоторые этнические группы картвельского населения. При этом было бы ошибочным полагать, что этому есть альтернатива. Или армянское население будет активно участвовать в грузинской политической жизни, прежде всего – служить в вооруженных силах, или оно станет «пятой колонной» и предстанет перед угрозой этнической чистки. Вместо того, чтобы договариваться с Россией о выводе военнослужащих-армян из военной базы в Ахалкалаки, грузинскому руководству было более полезным осуществить практику привлечения армян в вооруженные силы страны. Армяне будут лояльны к Грузии и  будут защищать ее как свою родину – только как армяне. Чем меньше они армяне, тем менее они надежнее.

Народы, населяющие Грузию или окружающие ее, не питают какой-либо неприязни или фатальной злобы по отношению к грузинскому народу. Грузии не требуется больших усилий для установления доверительных отношений с народами и государствами. Грузия для этого располагает важными факторами – мощной поддержкой Запада и своим геостратегическим положением. Пока не достает не менее важной компоненты – грузинской политической традиции отношений с народами, живущими в стране. Предки грузин накопили немалый опыт в этой сфере. В этом заключается путь к объединению страны, восстановлению ее территориальной целостности.

Госдепартамент США опубликовал ежегодный доклад о свободе вероисповедания в странах мира за 2004 год

Согласно докладу, в Грузии до передачи власти в ноябре, представители местной полиции и органов безопасности временами были неспособны обеспечить защиту нетрадиционных сообществ религиозных меньшинств. “Некоторые представители нетрадиционных конфессий сталкивались с ограничениями в отправлении ими религиозных культов вследствие угроз, запугивания и использования силы со стороны ультраконсервативных православных экстремистов, контролировать которых временами было неспособно и предыдущее правительство. В ряде случаев при предыдущем правительстве представители местной полиции и органов безопасности преследовали неправославные религиозные группы, особенно местных и иностранных миссионеров, включая членов “Свидетелей Иеговы”, баптистов, евангелистов, пятидесятников и кришнаитов. В связи с продолжающимся насилием, чинимым против них, “Свидетели Иеговы” воздерживались от публичных собраний и предпочитали собираться в частных домах. В течение шести недель протестующие осуществляли блокаду одного из домов в Тбилиси, чтобы помешать русскоязычным пятидесятникам участвовать в богослужении на дому. Правительство США обращалось с просьбами к должностным лицам предыдущего правительства арестовать лидера насильственного движения, направленного против миноритарных религиозных групп, православного священника, лишенного духовного сана, Василия Мкалавишвили, который несет ответственность за сотни насильственных нападений на религиозные меньшинства. В марте он был арестован новым правительством, что заметно улучшило положение миноритарных религиозных групп”, – отмечается в докладе.

После ноября 2003 года положение дел со свободой вероисповедания улучшилось. Атак на религиозные меньшинства, включая насилие, конфискацию религиозной литературы и срыв служб и собраний, стало меньше.

“Граждане в целом не вмешиваются в деятельность традиционных религиозных групп – таких, как православные, мусульмане или иудеи; однако широко распространено подозрительное отношение к нетрадиционным религиозным группам. Имели место инциденты, во время которых православные экстремисты преследовали и атаковали такие группы, особенно “Свидетелей Иеговы”, однако в период, охваченный настоящим докладом, число подобных инцидентов сократилось. Авторитетные и неоднократные опросы общественного мнения показали, что большинство граждан считает, что миноритарные религиозные группы (нетрадиционные группы) наносят вред государству и что для ограничения роста таких групп допускается прибегать к запретам и прямому насилию”.

“Президент, Секретарь Совета национальной безопасности и правительственный омбудсмен были и остаются действенными защитниками свободы вероисповедания. Они не раз публично выступали и присутствовали на мероприятиях в поддержку миноритарных религиозных групп. Подразделение по защите прав человека в Правовом отделе Прокуратуры отвечает за защиту прав человека, включая свободу вероисповедания. Министерство внутренних дел (включая полицию) и Прокуратура в некоторых случаях проявляют большую активность в области защиты свободы вероисповедания”, – говорится в документе.

ИА Регнум

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s