№ 10 / 31 մայիս

ԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԾԱԽՈՒ ՉԵՆ

ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրությունների քարոզարշավը հատել է միջնագիծը: Ելույթներ, հայտարարություններ, գովազդներ, հանդիպումներ ժողովրդի հետ, ավանսով խոստումներ՝ ինչպես առատության եղջյուրից և այլն:

Եվ այլն-ից առանձնացնենք ամենատարածվածը, ոմանց կարծիքով՝ ամենաարդյունավետը և, միաժամանակ՝ ամենաանօրինականը, որ կոչվում է ընտրակաշառք: Դատարկ գրպաններով ընտրարշավին չես մասնակցի, և յուրաքանչյուր թեկնածու ստիպված է մեծ գումարներ ծախսել՝ ընտրագրավ (50 հազար դրամ), վճարովի հեռուստաելույթ (60 հազար դրամ), վճարովի գովազդներ նաև ռադիոյով, մամուլում, բուկլետներ, գովազդային պաստառներ… Բացի դրանից՝ տարածքի (կամ տարածքների) վարձակալում՝ նախընտրական շտաբի համար, շտաբի աշխատողի (աշխատողների) վճարում և այլն:

Ու դեռ այսքան ծախսերից հետո որոշ թեկնածուներ կարողանում են ընտրողներին կաշառել տարբեր չափի կլորիկ գումարներով: Այդ որոշ թեկնածուների մեջ հանկարծ մարդկանց օգնելու անզուսպ ցանկություն է առաջացել, և նրանք սկսել են կոնֆետների պես փող բաժանել ընտրողներին: Ընտրատարածքի բնակիչներից մեկի ընտանիքում ուրախություն է կամ տխրություն՝ մեր «բարերարները» կլորիկ գումարներ են տալիս: Հանկարծ հիշել են նաև, որ այդ թաղամասերում չքավոր մարդիկ կան, որ զոհվածների ու հաշմանդամների շատ ընտանիքներ հազիվ են ծայրը-ծայրին հասցնում, և  «բարեգործներից» ոմանք, որ բարձր պաշտոններում են աշխատում, և ընդունելության ժամերին անգամ զլանում էին ընդունել այդ նույն մարդկանց ու լսել նրանց հոգսերի մասին, այժմ այնպիսի թափով են աջ ու ձախ փողեր բաժանում, ասես՝ շաբաշ են տալիս:

Հարց է ծագում. նրանց որտեղի՞ց են այդքան գումարները, իրենց պապերից ժառանգություն են ստացե՞լ, թե՞ բոստանում կարտոֆիլ քանդելիս հանկարծ ոսկու կարաս են գտել: Եվ այդքան փող ունեցող մարդն ինչո՞ւ է անպայման ուզում մտնել խորհրդարան: Ինչո՞ւ երբեմնի ծաղկուն երկիրը, թշնամուն հաղթած և յոթ շրջան ազատագրած երկիրը հանկարծ աղքատացել է, ժողովուրդը հազիվ օրվա հաց է վաստակում, իսկ մի խումբ մարդիկ 20 հազարանոցին մանրադրամ են ասում: Ու այդ մարդիկ հանկարծ մի օրում Ձմեռ պապիկների պես սիրտներն ու տոպրակները բացել, «մանրադրամներ» են բաժանում ընտրողներին…

Օրվա հաց վաստակող մարդուն դժվար է մեղադրել ընտրակաշառք վերցնելու համար, սակայն օրվա հաց վաստակող մարդը պետք է հասկանա, որ այն «մանրադրամները», որ այսօր տալիս են իրեն, դրանք այն փողերն են, որ ժամանակին խլել են իրենից, գողացել են իր երկրից:

Ովքե՞ր են այսօր ընտրակաշառք տալիս: Նրանք, ովքեր վերջին տասնամյակում թալանել են մեր երկիրը, ծախծխել ազգային մեր հարստություններն ու փող շինել, շա¯տ մեծ փող: Այսօր ձեզնից խլվածի մի չնչին, շատ չնչին տոկոսը վերադարձնում են ձեզ: Վերցրեք, բայց մի՛ ծախվեք, ձեր ձայնը, ձեր քվեն մի՛ վաճառեք: Վերցրեք և հանգիստ խղճով ձեր ձայնը տվեք այն թեկնածուին, ում արժանի եք համարում, ով մի քանի իր նմանների հետ կարող է փոխել ձեր կյանքը:

Ձեզ ընտրակաշառք տալով, այդ մարդիկ առաջին հերթին վիրավորում են ձեր արժանապատվությունը, նրանք փորձում են գնել ձեր ձայնը, ձեր քվեն, նրանք փորձում են գնել ձեզ՝ դարձնելով սովորական մի ապրանք:

Իմացած եղեք, ընդամենը մի քանի օրում «շաբաշներ» բաժանող այդ մարդիկ, մտնելով խորհրդարան, հետո ամբողջ 5 տարի ձեզ այլևս չեն հիշելու, ձեր մասին այլևս չեն մտածելու, դեռ ավելին՝ իրենց հակաօրինական գործողություններին փորձելու են «օրինական» տեսք տալ: Ընդամենը մի օրում սխալվելով, ընդամենը մի քանի վայրկյանում անմտածված քայլ կատարելով, դուք՝ հայրենակիցներ, տարիներ շարունակ շատ թանկ եք վճարելու ձեր սխալ ընտրության համար:

Ոչինչ կանխորոշված չէ: Դուք եք ձեր ճակատագրի տերը, այս երկրի տերը: Թույլ մի՛ տվեք, որ ձեր այսօրվա աղքատության ու նվաստացման մեղավորը մտնի խորհրդարան: Ապացուցեք, որ հարգում եք ձեզ և ձեր երկիրը:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

——————————————————————————————

ՀՈՒՆԻՍԻ 1-Ը ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕՐՆ Է

Այս փոքրիկ աղջիկը մեր գլխավերևով նայում է դեպ վեր, իսկ գուցե ապագայի՞ն… Չնայած նրա համար ներկան ու ապագան և, ընդհանրապես, ողջ աշխարհը զարմանալիորեն գեղեցիկ, անհասկանալի ու զարմանահրաշ մի հեքիաթ է:

Այս լուսանկարից իր պայծառ ու գեղեցիկ աչքերով նա նայում է աշխարհին: Երանի թե մի օր կարողանանք մեր երկիրը թեկուզև մեկ տասերորդի չափ դարձնել այնպիսին, ինչպիսին այս փոքրիկն է պատկերացնում, որպեսզի, որքան հնարավոր է, շա¯տ երկար տևի այս և բոլոր մեր փոքրիկների լուսե հեքիաթը…

——————————————————————————————-

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ՔԱՐՈԶՉՈՒԹՅՈՒՆ / «ՀՅ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ-ՇԱՐԺՈՒՄ 88» ԴԱՇԻՆՔ

ԳԵՂԱՄ ՆԻԿՈԼԱՅԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

Ծնվել է 1961 թվականին՝ Ասկերանի շրջանի Սարդարաշեն գյուղում, մտավորականի ընտանիքում:

1982թ. գերազանցությամբ ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը: Խորհրդային բանակում զինծառայությունն ավարտելուց հետո՝ 1984-ից զբաղվել է լրագրությամբ, աշխատել է «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթում: Պատերազմի և պետականաշինության ամենածանր՝ 1992-93 թվականներին եղել է ԼՂՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի լրատվական ծառայության ղեկավարը: Ծառայել է պաշտպանության բանակում, 1994-ի սկզբից մինչև պատերազմի ավարտը եղել է ԼՂՀ ՊԲ ուսումնական գնդի հրամանատարի՝ անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքների գծով տեղակալը, գնդի առաջին կոմիսարը:

«Ազատ Արցախ», «10-րդ նահանգ» թերթերը նրա խմբագիր եղած ժամանակ ամենատարածված թերթերն էին, ներկայումս «Դեմո» թերթի գլխավոր խմբագիրն է, Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահը և «Շարժում-88» կուսակցության փոխնախագահը:

Ամուսնացած է, ունի մեկ զավակ:

ԻԼՅԻՉ  ԱՐԱՄԱՅԻՍԻ ԲԱՂՐՅԱՆ/ ԹԻՎ 13 ԸՆՏՐԱՏԱՐԱԾՔ

Վստահեք նրան, ով բազմիցս ապացուցել է իր նվիրվածությունը հայրենիքին ու հարազատ երկրամասին, ով պաշտպանել ու պաշտպանելու է ձեզ ու ձեր իրավունքները: Վստահեք մարդու անցած ուղուն ու կատարածին, այլ ոչ թե խոսքերին: Վստահեք նրան, ում լավ եք ճանաչում, նրան, ով ձեր կողքին է եղել ձեր դժվար պահերին: Վստահեք նրան, ով ավելի շատ է ձեզ նման, ով ձեր բախտակիցն է:

Ծնվել է 1969 թ. հունիսի 19-ին  Մարտակերտ քաղաքում:

1976 թ. հաճախել է Մարտակերտի թիվ 2 դպրոցը: 1986 թ. ավարտել է այն եւ նույն թվականին ընդունվել Կապանի շինարարական տեխնիկումը: 1987-89 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում:

1989 թ.  անդամագրվել է Կապանի Համլետ Քոչարյանի ջոկատին եւ մինչեւ 1992 թ. հունվար ամիսը մասնակցել շրջանի գյուղերի եւ սահմանների պաշտպանական մարտերին: 1990 թ. ավարտել է վերոհիշյալ ուսումնական հաստատությունը:

1992 թ. տեղափոխվել է Մարտակերտի շրջանի Ջանյաթաղ գյուղը: Նույն թվականի սեպտեմբերի մեկից նշանակվել է Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի 3-րդ առանձնակի գումարտակի հրամանատար:

1993 թ. պարգեւատրվել է «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով: Մասնակցել է շրջանի մի շարք գյուղերի, Օմարի լեռնանցքի, Կուբաթլու քաղաքի եւ նրա հարակից գյուղերի ազատագրական մարտերին: 1994 թ. նշանակվել է պաշտպանական շրջանի հրամանատարի տեղակալ, պարգեւատրվել «Մայրական երախտագիտություն» շքանշանով:

1997 թ. մինչեւ 1998 թ. ապրիլ ամիսը ծառայել է զինվորական հակահետախուզական բաժանմունքում:

1998 թ. սեպտեմբերի 27-ին ընտրվել է Մարտակերտ քաղաքի համայնքի ղեկավար եւ աշխատել մինչեւ 2001 թ. սեպտեմբերի 5-ը:

2002 թ. փետրվարի 1-ից նշանակվել է Մարտակերտի  «Արցախփոստ» ՓԲԸ-ի բաժանմունքի տնօրեն, որտեղ առ այսօր աշխատում է:

ՀՅԴ անդամ է:

Ամուսնացած է: Ունի երկու որդի:

——————————————————————————————-

ՄԵՐ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԲԱՐՁՈՒՆՔԻՑ ՆԱՅԵՆՔ ԱՄԵՆ ԻՆՉԻ

Մարդ Աստծո, ինքդ ընտրիր ղեկավարիդ, մի թող, որ նրան գլխիդ կապեն:

Ղեկավա՞ր ես ընտրել՝ վստահիր նրան: Վստահիր, բայց ստուգիր, վերահսկիր, կապերը ձեռքիդ պահիր: Նա՛ է քո ծառան, այլ ոչ թե դու՝ նրա, նա՛ է քեզ պարտք, այլ ոչ թե դու՝ նրան, նա՛ է քեզ հաշվետու, այլ ոչ թե դու՝ նրան, դո՛ւ ես նրան պահողը, այլ ոչ թե նա՝ քեզ: Նա՛ պիտի վախենա քեզնից, այլ ոչ թե դու՝ նրանից: Տերը դո՛ւ ես, այլ ոչ թե նա:

Տեր կանգնիր քո իրավունքներին, օգնիր քո նմանի իրավունքները պաշտպանելու:

——————————————————————————————

Լրահոս

«ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» Դաշինքի Կենտրոնական ընտրական շտաբի

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայրենակիցներ,

Մոտենում են ԼՂՀ Ազգային Ժողովի պատգամավորների ընտրությունները, եւ դրանց զուգընթաց մեծանում է յուրաքանչյուր քաղաքացու պատասխանատվությունը՝ երկրի ապագայի առջեւ:

Ազգաբնակչության քաղաքական աննախադեպ ակտիվությանը զուգընթաց՝ նկատվում է օրվա իշխանությունների խուճապահար ձգտումը՝ ամեն գնով շարունակել մնալ մեր երկրի տերն ու տիրակալը:

Իշխանության պահպանման  զոհասեղանին են դրվում մեր երկրի արտաքին վարկանիշը, վերջին ընտրությունների ընթացքում ժողովրդի կողմից նվաճված՝ սեփական քվեով սեփական իշխանությունը ձեւավորելու իրավունքը:

Քարոզարշավի այս փուլում արդեն օրվա իշխանությունները եւ դրանց հովանավորությամբ գործող ուժերը, բացահայտորեն խախտելով օրենքը, իրենց տրամադրության տակ եղած վարչական մեքենայի ողջ կարողությունը նպատակաուղղել են բնակչության մեջ սարսափի, անելանելության, կանխորոշված ընտրությունների  մթնոլորտի ստեղծմանը:

Գործի են դրվել ոստիկանությունը, հարկային մարմինները, բանակի հրամանատարական կազմը եւ բոլոր այն ուժերը, որոնք տարիներ շարունակ, բռնազավթելով մեր լավագույն զավակների արյամբ ձեռք բերված ազատությունը, շարունակում են  երկրի ողջ ներուժն օգտագործել՝ հանուն  իրենց սեփական շահի:

Ընտրողներին տալով անիրագործելի խոստումներ, իսկ շատ հաճախ նաեւ՝ բացահայտ կամ քողարկված ընտրակաշառք, օրվա վարչական մեքենան իր վերջին լծակներն է փորձում օգտագործել՝ մեկ անգամ եւս մոլորության մեջ գցելու ժողովրդին:

Սակայն վարչական մեքենան այլեւս անզոր է կառավարելու այս երկիրը, ժողովրդին  փաթաթելու իր կամքը, եւ այդ միջոցով հինգ տարով եւս ազգաբնակչության հաշվին ապահովելու իր անհոգ ու փառավոր կյանքը: Ամեն ինչ սեփականաշնորհելով՝ այդ իշխանությունը փորձում է  սեփականաշնորհել նաեւ մեր ձայնը:

Նրանք չեն կարողանում համակերպվել այն իրականության հետ, որ ժողովուրդը, մեկ անգամ ընտրելով իր ջանքերով ազատագրված հայրենիքում ազատ ապրելու ուղին, այլեւս չի շեղվելու այս ճանապարհից:

Ժողովուրդն է ազատագրել հայրենիքը, ժողովուրդն էլ պետք է դառնա իր երկրի լիիրավ տերը:

Մենք հաղթեցինք, որովհետեւ ցանկանում էինք լինել ազատ մարդ ու ազատ քաղաքացի: Ուրեմն, պետք է շարունակենք մեր հաղթարշավը՝ տեր կանգնենք Ազատ Մարդու, Ազատ Քաղաքացու եւ Ազատ Հայրենիքի կառուցման մեր միասնական նպատակին:

24.05.2005

——————————————————————————————-

ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ ՀՅՈՒՍՆՈՒՆՑ. «ՄԵՆՔ ՉՈՒՆԵՆՔ ԳՐԱՎՅԱԼ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ, ԱՅԼ ՈՒՆԵՆՔ ԴԵՌԵՎՍ ՉԳՐԱՎՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ» 

«Անհրաժեշտ է հասնել նրան, որ օրենքի առջև բոլորն էլ հավասար լինեն՝ ինչպես հասարակ մարդիկ, այնպես էլ պետական պաշտոնյան, չինովնիկն ու երկրի նախագահը:
Թե դիվանագիտության, թե քաղաքականության մեջ թագավորողը նորին մեծություն բիզնեսն է՝ վերից-վար, շարունակվում է բնակչության արտահոսքը»:

Ինչ ցեղեր ու ժողովուրդներ են ապրել այս հին ու նոր աշխարհում:  Եղել է, գուցե չեն էլ ապրել, սրարշավ անցել են ժամանակի միջով, ասպատակող նժույգների վայրի խրխինջներով կործանվել մոռացության վիհերում:  Ու եթե մեկին տրվել է ավարառության կիրքը, երկրորդին բախտ է վիճակվել զբաղվելու խաշնարածությամբ, ապա մեր՝ հայերիս գործն ի սկզբանե արարելն է եղել: Եվ առաջին տաշած քարից մինչև հրաշք համակարգչային և էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենայի արտադրությունն ընկած ժամանակի ու տարածության մեջ մենք զբաղվել ենք ստեղծելով (ջրից՝ լույս, հողից՝ հաց ու գինի, քարից՝ Զվարթնոց ու Գանձասար): Միաժամանակ, Վարդան Մամիկոնյանից՝ Գարեգին Նժդեհ, Բաղրամյան ու Բաբաջանյանից՝ մինչև Ավո և բազմաթիվ այլ արժանավորներ, կարողացել ենք պահպանել այն ամենը, որ կոչվում է Հայոց երկիր…

Մեր այս պատմությունը նրա անխոնջ ու տաղանդավոր պաշտպաններից մեկի՝ գեներալ Հյուսնունցի մասին է:

Վյաչեսլավ Հյուսնունցը ծնվել է Ստեփանակերտ քաղաքում, 1959 թվականին: 1976-ին ավարտել է թիվ 7 դպրոցը: 4-րդ դասարանում դեռ սովորելու ժամանակ նրա մոտ բուռն սեր է առաջացել դեպի ռազմական գործը, հատկապես փափագում էր դառնալ տանկիստ: Նրա մայրը՝ Սեդան, անգլերեն լեզու էր դասավանդում Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում: Նրա անբաժան ընկերուհին էր գերմաներեն լեզվի ուսուցչուհի, տանկային վաշտի հրամանատար Վիկտոր Լիտվինովի կինը: Երկու ընտանիքները հաճախ էին հյուր լինում իրար մոտ, իսկ փոքրիկ Վյաչեսլավը դարձել էր Լիտվինովի աղջնակի խաղընկերը: Վիկտոր Լիտվինովը հարազատի պես էր ընդունում ամեն ինչի նկատմամբ հետաքրքրություն դրսևորող Վյաչեսլավին: Հաճախակի նրան տանում էր զորամաս, նստեցնում տանկերի վրա, «կարգում» հրամանատար: Տարբեր տեսակի տանկ-խաղալիքներ էր գնում և նվիրում Վյաչեսլավին:

Որքան հասունանում էր Վյաչեսլավը, նրա էության մեջ աճում էր բուռն փափագը, ձգտումը դեպի ռազմական գործը, դեպի զրահատանկային զորամիավորումները: Անհագ հափշտակությամբ էր կարդում զրահատանկային զորքերի մասին հրատարակված գրքերն ու բրոշյուրները, պաշտում էր զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալ Բաբաջանյանին և ձգտում էր նմանվել նրան:

Եվ ահա իր վարդագույն երազանքները կյանքի կոչելու նպատակով Վյաչեսլավ Հյուսնունցը 1976-ին ընդունվում է Կիևի բարձրագույն զրահատանկային ինժեներական ուսումնարանը և 1981-ին ակադեմիական բարձր առաջադիմությամբ ավարտում է այն: Նրան նշանակում են զրահատանկային տեխնիկայի վերանորոգման ուսումնական դասակի հրամանատար:

Աշխատանքային երեք տարիների ընթացքում իրեն դրսևորեց ըստ արժանվույն: Շրջապատում արագ բարձրացավ նրա անունն ու հեղինակությունը, մասնագիտական բարձր պրոֆեսիոնալիզմը: Բարձրագույն հրամկազմում սկսեցին ակնածանքով խոսել վառ ապագա խոստացող, պոտենցիալ զրահատեխնիկայի անզուգական ինժեների մասին: Եվ պատահական չէր, որ երկար տարիների փորձ ու գիտելիքներ ունեցող ռազմական մասնագետներին թողած, 1984-86 թթ. հատուկ գործուղմամբ Կուբա ուղարկեցին Վյաչեսլավ Հյուսնունցին: Սա մեծ վստահություն էր երիտասարդ, երազանքներով օրորուն հայ սպայի նկատմամբ:

Կուբայում գտնվելու երկու տարիներն ավելի խորացրին Հյուսնունց-ինժեների գիտելիքները, ավելի հարստացրին նրա պրպտուն միտքն ու երևակայությունը: Կուբայական գործուղումից հետո 1986-90 թթ. նշանակվեց վերանորոգման վաշտի հրամանատար: Աշխատանքային այս տարիները համարվեցին փորձառու հրամանատարի հասունության, ինժեներական գիտության ու հմուտ փորձի համադրման յուրահատուկ ստուգատես: Նրա անձնավորության և պրոֆեսիոնալիզմի մասին սկսեցին բարձրաձայն խոսել ռազմական բարձր ատյաններում: Եվ արդյունքը եղավ այն, որ նա պարգևատրվեց խորհրդային մեդալներով, պատվոգրերով և շնորհակալագրերով, ստացավ զինվորական մայորի կոչում և նշանակվեց էվակուացիոն հատուկ գումարտակի հրամանատար:

1992 թ. մարտին, երբ արնաքամ էր լինում Արցախը՝ գտնվելով մինչև ատամները զինված ութ միլիոնանոց ազերիների հետ մահու և կենաց պայքարում, Արցախի ինքնապաշտպանական ջոկատներին օգնելու նպատակով Վ. Հյուսնունցը զգալի աշխատանքներ է կատարել՝ ձեռք բերելով զենք ու զինամթերք, ռազմական հանդերձանք: Մայկոպ քաղաքից, ուր ծառայում էր, նրա հայթայթած զինամթերքը Արցախ է հասցրել աներձագը՝ նախկին ազատամարտիկ, Արցախյան շարժման վետերան, այժմ ԱԺ պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանը: Մեծ քանակությամբ ռազմամթերք էր ձեռք բերել նաև իր վերջին ծառայողական հանգրվանում՝ Կրասնոդարի երկրամասի Սլավյանսկ-Նա-Կուբանի քաղաքում, որն անձամբ էր հասցրել Հայաստան: Վ. Հյուսնունցը սերտ կապեր էր հաստատել ինքնապաշտպանական ուժերի ղեկավարների հետ, հատկապես Վազգեն Սարգսյանը մեծ սպասելիքներ էր ակնկալում նրանից: Սակայն հանդիպումները տարբեր մարդկանց հետ, հեռվից կազմակերպվող օգնությունները որքան էլ հաճախակի լինեին,  չէին կարող այն օգուտը բերել Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերին, քանի դեռ ինքը չէր գտնվում մարտական գործողությունների կազմակերպման էպիկենտրոնում:

Իրարամերժ մտքերը տանջում էին հայ սպային: Մի տեսակ դառել էր դյուրագրգիռ, բնավորության մեջ տարբեր գծեր էր նկատել կինը՝ Սաթենիկը: Մի օր էլ նա անհանգստացած հարցրեց.

– Ի՞նչ է պատահել, Սլավ, ինչ որ բան է կատարվում քեզ հետ, շատ ես փոխվել, գիշերներն էլ հանգիստ չես կարողանում քնել, անընդհատ շուռ ու մուռ ես գալիս, ինքդ քեզ հետ խոսում:

– Եթե զինվորի հայրենիքը գտնվում է օրհասական վտանգի մեջ,- ասաց Վյաչեսլավը,- էլ նրա աչքին քուն կգա՞:

– Իսկ չէ՞ որ դա նաև իմ հայրենիքն է և մենք այստեղից այսքան օգնություն ենք կազմակերպում, որ ապահովենք նրա հաղթանակը:

– Օգնությունը բոլորն էլ կարող են կազմակերպել, բայց երբ իմ ընկերները, հայրենակիցները արյունաքամ են լինում, ես՝ զինվորս, ինչպե՞ս կարող եմ մնալ այստեղ: Իմ տեղն այնտեղ է, Ղարաբաղում:

– Եթե որոշել ես վերադառնալ հայրենիք, ես ու դուստրերս կլինենք քեզ հետ: Դու ավելի մեծացար ու աստվածացար իմ աչքում, սիրելիս, Աստված թող մեզ հովանի լինի…

1992 թ. մարտի 13-ին Վյաչեսլավ Հյուսնունցը նշանակվեց Ղարաբաղի ինքնապաշտպանական ուժերի գլխավոր շտաբի հրամանատարի՝ սպառազինության գծով տեղակալ: Այդ պատմական օրն անջնջելի է մնացել Վ. Հյուսնունցի հիշողության մեջ:

Մարդկային մի հայացքով դժվար է ընդգրկել այն նվիրումը, մտավոր ու ֆիզիկական կարողությունների, գիտագործնական վարժվածության համակարգումը, որի արդյունքում զրահատեխնիկան հնարավորություն ունեցավ պատերազմի դաշտում իրեն դրսևորել հաղթական:

Վ. Հյուսնունցի ղեկավարած ծառայությունների անթերի աշխատանքների գերազանց գնահատական կարելի է համարել մի շարք ռուս մասնագետների կարծիքը.

– Ռուսաստանում տանկերի փողը վերանորոգում են հատուկ գործարաններում,- կատակով ասել են նրանք,- իսկ ղարաբաղցիները՝ հենց ռազմի դաշտում:

Դեմս նստած է գեներալ Հյուսնունցը: Կլոր ու սիրունիկ դեմքով, ատլետիկ կառուցվածքով, միջահասակ, վառվռուն, կապույտ, հայկական աչքերով, բարի ու թափանցիկ հայացքով մի առնական տղամարդ է նա: Ավելի շուտ՝ մտավորականի, քան թե զինվորականի տպավորություն է թողնում: Անչափ ժլատ է իր մասին խոսելիս: Երբ նրան հարցրի, թե արդյո՞ք դժվար էր հաղթանակի ուղին, սկզբում ոչինչ չպատասխանեց, ինձ թվաց, թե նա իր մտքերի հետևից մի 13 տարի հետ գնաց՝ հիշողության մեջ վերականգնելու անցած օրերի հերոտիկան, վերաարժեւորելու այն ամենը, որ արդեն պատմություն են համարվում:

– Մարդու հիշողությունը տիրական ուժ է, նրան չես կարող հրամայել և ոչ էլ մերժել,-  պատասխանում է գեներալը: – Երբեմն մտովի հայացքիդ առաջ կենդանանում են տեսածի և վերապրածի այնպիսի պատկերներ, որ սիրտդ կծկվում է: Երբեմն պատրաստ ես հանդիմանել քեզ՝ տեղի ունեցածի մասին հիշողության նման ռեակցիայի համար: Չէ՞ որ այսօր ռեալ իրականությունը հեռու է այն փորձություններից: Այո, հեռու է, բայց հիշողությունը քեզ վերադարձնում է դրանք, և հեռավորը դառնում է մոտիկ:

Իմ հրամանատարության տակ գտնվում էին հետևյալ ծառայությունները՝ զրահատանկային, որի պետերն են եղել Գագիկ Ավշարյանը, Զորիկ Գաբրիելյանը, հրթիռահրետանային՝ պետ Գենո Օսիպյանը, ավտոմոբիլայինի պետն էր Իգոր Ավետիսյանը, իսկ վերանորոգման-վերականգնողական գումարտակի հրամանատարը Վլադիկ Պողոսյանն էր:

Հաղթանակը ոչ թե գլխավոր հրամանատարից մինչև վերջին զինվորն են կռել, այլ՝ ողջ հայ ժողովուրդը, և այսօր ոչ ոք իրավունք չունի մեզ համար այդքան թանկ հաղթանակը սեփականաշնորհել:

– Պարոն գեներալ, դուք ինչպե՞ս եք տեսնում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավորման ուղիները:

– Լեռնային Ղարաբաղի կարգավորման հարցը մեր շրջանակներից վաղուց է դուրս եկել և միջազգայնացվել՝ դառնալով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի, Եվրախորհրդի, ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի և այլազան կազմակերպությունների սեփականությունը: Առաջին նախապայմանն այն է, որ Ղարաբաղը ճանաչվի որպես բանակցային կողմ: Պիտի հստակեցվի, պարզեցվի Արցախի խնդրի էությունը, թե ինչու է այն ծագել, որ պատճառներից դրդված, զարգացման ընթացքը. ի՞նչ հետևանքներ է ունեցել, և ներկա փուլում ինչո՞ւ են ձախողվում բանակցությունները, քաղաքական, իրավական, պատմական, ազգերի ինքնորոշման իրավունքի գործոններն ինչո՞ւ են անտեսվում:

– Վերջերս հաճախակի են խոսում զիջումների մասին. տարածք՝ կարգավիճակի դիմաց: Դուք համաձա՞յն եք դրան:

– Այդպես կարող են միայն մտածել նրանք, ովքեր իրենց քթից դենը չեն տեսնում և հաստատ չգիտեն, թե իրենից ինչ է ներկայացնում Արցախ-Ղարաբաղը: Պատմական Հայաստանը բաղկացած էր աշխարհագրական երկու մասերից՝ Մեծ և Փոքր Հայքերից: Միայն Մեծ Հայքն ուներ 300 հազար քառակուսի կմ տարածություն և բաժանված էր 15 նահանգների, որոնցից մեկն էլ Արցախն էր: Նրա սահմաններն արևմուտքից՝ Հագարի գետակով, հարավից՝ Երասխ գետի հովտով հասնում էին մինչև Մուղանի դաշտավայր՝ ընդգրկելով դաշտավայրի արևմտյան կեսը, իսկ հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Ուտիքին, որտեղից էլ 18-րդ դարի վերջերին գաղթել են մեր տոհմածառի նահապետները…

Չձանձրանաք, որ այսքան մանրամասնում եմ, ցանկանում եմ, որ բոլորն էլ համոզվեն, իմանան, որ մենք չունենք գրավյալ տարածքներ, այլ ունենք դեռևս չգրավված տարածքներ: Իսկ թե այդ մասին ինչ կարծիք ունեն քաղաքական բուրգի բարձրադաս այրերը, դա իրենց գործն է:

– Կուզենայի իմանալ, թե այսօր ինչով է զբաղված 45-ամյա գեներալը, երբ այդ տարիքում մարդու վրա իշխում է խելքն ու իմաստությունը:

– Այսօր ես չեմ աշխատում, սակայն զբաղվում եմ զրահատեխնիկայի մասին տարիներ առաջ սկսած գիտական թեզով:

– 2005-ի դեկտեմբերից Ձեզ ուղարկել են թոշակի: Ըստ ժողովրդի մեջ պտտվող լուրերի, քաղաքական ամբիցիաները, Ձեր գեներալական կեցվածքը, անընդհատ աճող հեղինակությունը դուր չեն եկել ոմանց քիմքին:

– Շնորհակալ եմ, որ ժողովուրդը հետաքրքրություն է ցուցաբերում իր զավակների նկատմամբ, չէ՞ որ դա մեզ ավելի է պարտավորեցնում, իսկ մնացած բաները անհեթեթություններ են:

– Նման նախադեպեր շատ են եղել և էլի կլինեն, հենց հիշենք Ավ. Իսահակյանի զորավարին («Հայրենի հողը»): Ի՞նչ նմանություն կա նրա ու Ձեր միջև:

– Իհարկե, ես դեռ այն աստիճանին չեմ հասել, որ համեմատվեմ նման զորավարի հետ, բայց նշեմ, որ մեզ մոտ կան էական տարբերություններ: Իսահակյանի զորավարը գտնվում էր հայրենի հողից ու ժողովրդից հեռու, իսկ իմ պարագայում՝ ես գտնվում եմ իմ ժողովրդի հետ, հայրենի տանը: Աստված մի արասցե, եթե թշնամին նորից մոտենա մեր հայրենի սահմաններին, ես նորից մարտի կտանեմ տանկային գնդերը՝ ուղղելու պատմական սխալներն ու վերականգելու Արցախի սահմանները:

– Դուք ուզում եք մտնել ակտիվ քաղաքականություն: Ի՞նչն է Ձեզ ստիպել դիմելու այդ քայլին:

– Այսօր շատ տխուր է մեր հերոսական ժողովրդի սոցիալական վիճակը, կոխկրտված են նրա իրավունքները, երկրում բացակայում է օրենքի գերակայությունը, այն խեղճերի և անօգնականների համար է միայն: Ազգային ժողովը դատարկ տեղապտույտների մեջ է, պատգամավորները չեն զբաղվում օրինաստեղծ գործունեությամբ, քաղաքական դաշտում իշխում է անորոշությունը, չի ձևավորվում պետական բուրգի հակակշռի, իշխանական թևերի տարանջատման բալանսավորումը, մեր պառլամենտը դարձել է գործադիր իշխանության հավելվածը: Անհրաժեշտ է հասնել նրան, որ օրենքի առջև բոլորն էլ հավասար լինեն, ինչպես հասարակ մարդիկ, այնպես էլ պետական պաշտոնյան, չինովնիկն ու երկրի նախագահը: Թե դիվանագիտության, թե քաղաքականության մեջ թագավորողը նորին մեծություն բիզնեսն է՝ վերից-վար, շարունակվում է բնակչության արտահոսքը:

– Պարոն գեներալ, վերջերս ազերիների կողմից հրադադարի խախտման հաճախակի դեպքեր են տեղի ունենում, և Իլհամ Ալիևը միշտ պատերազմի շեփոր է հնչեցնում, կարո՞ղ է նորից պատերազմ վերսկսվել:

– Եթե հակամարտության մեջ գտնվող կողմերի միջև չկա կայուն խաղաղության պայմանագիր, ապա ամեն ինչ էլ հնարավոր է: Այդ խախտումները ես սովորական սադրանքներ եմ համարում՝ կապված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք առաքելության հետ, որը հունվարի 30-ից փետրվարի 7-ը շրջել է ԼՂՀ հարակից յոթ շրջաններում, և իր զեկույցը պաշտոնապես ներկայացրել ԵԱՀԿ մշտական խորհրդին: Այդ զեկույցում ասված է, որ վերաբնակեցման փաստը շատ սահմանափակ է, «կանոնավոր, կազմակերպված վերաբնակեցում գոյություն չունի, չկա նաև ոչ կամավոր վերաբնակեցում կամ հավաքագրում»: Հասկանալի է, այս դրույթները ազերիների քիմքին երբեք չեն կարող դուր գալ, դրա համար էլ դիմում են սադրիչ քայլերի, որոնք կարող են ճակատագրական լինել: Փաստորեն նրանք խաղում են վառոդի տակառի հետ, առանց մտածելու հետևանքների մասին:

Գեներալ Վյաչեսլավ Հյուսնունցը 13 տարի Արցախյան բանակում ծառայելուց հետո որոշել է Ազգային ժողովի պատգամավորության թեկնածու առաջադրվել Մարտակերտի շրջանի թիվ 13 ընտրատարածքում: Ոչ միայն Մարտակերտ քաղաքում, այլ շրջանում և նրա սահմաններից դուրս շատերը գիտեն Հյուսնունց աշխատասեր, հյուրընկալ, բարեպաշտ, արարչագործ մեծ տոհմի մասին, որոնց ներկայացուցիչները տարբեր մասնագիտություններով աշխատում և մեծ հարգանք են վայելում տարբեր բնագավառներում: Վ. Հյուսնունցը, որպես նրանցից մեկը, Արցախի բանակի կայացման գործում ունեցած անձնական նվիրումի համար պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանով, «Մարտական ծառայության համար», «Մարշալ Բաղրամյան», «Շուշիի ազատագրության համար», «Մայրական երախտագիտության» և ուրիշ այլ մեդալներով:

Մարտերում կոփված գեներալը նաև բարերար է. նա Մարտակերտում կառուցված Արցախյան գոյամարտում զոհված ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնող հուշարձան-կոթողի կառուցման նախաձեռնողներից մեկն է, և շինարարությանը նվիրաբերել է 5 միլիոն դրամ: Վ. Հյուսնունցը նյութական օժանդակություն է ցուցաբերում նաև զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, վերջույթներից զրկված, ողնաշարային հիվանդություններով հաշմանդամների «Վիտա» հասարակական կազմակերպությանը, նրա նյութական օժանդակությամբ հրապարակվել է Մարտակերտի շրջանի պաշտպանական, վերագրավման մարտական գործողություններին վերաբերող ողջ պատմությունը: Երախտագետ մարտակերտցիները 2002-ին առաջինը նրան ընտրեցին որպես իրենց քաղաքի պատվավոր անդամ:

Գեներալ Հյուսնունցը ունի գեղեցիկ ընտանիք, երկու դուստր՝ Լուսինեն և Նարինեն, իսկ որդին՝ Սամվելը, ծնվել է Արցախում: Օրերս էլ նա պապիկ դառավ, որն անչափ ուրախություն պատճառեց նրան:

Երջանիկ զուգադիպություն կարելի է համարել Մարտակերտի ընտրատարածքում գեներալ Հյուսնունցի պատգամավորության թեկնածու առաջադրվելը: Կասկած չկա, որ մարտակերտցիները ցուցաբերելով միահամուռ կամք, կընտրեն արժանավորներից մեկին՝ Վյաչեսլավ Սամվելի Հյուսնունցին: Ընտրվելով Ազգային ժողովի պատգամավոր, նա ամեն ինչում սատար կլինի իր ընտրողներին՝ պահպանելով նրանց մարդկային իրավունքները, ըստ հնարավորության կօգնի, կաջակցի բոլորին իր օրինաստեղծ և մարդկային վսեմ առաքելությամբ:

Ջամալ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հետվարշավյան իրողություններ

Ո՞ր հայկական ուժերը պետք է դուրս բերվեն Ղարաբաղից

Մայիսի 15-ին Վարշավայում կայացավ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը, որից հետո Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը հայտարարեց, թե Հայաստանը պատրաստակամություն է հայտնել վերադարձնելու ազատագրված յոթ շրջանները: Այդ առնչությամբ ՀՀ ԱԳ նախարար Վարդան Օսկանյանն ասաց. «Մեր սկզբունքային հարցերից մեկը Ղարաբաղի ոչ անկլավային վիճակն է, եւ այս հարցը բանակցության ենթակա չէ, ինչպես նաեւ՝ Ղարաբաղի կարգավիճակը: Ինքնորոշված ԼՂ-ն պետք է կապ ունենա Հայաստանի հետ»: Նա նշեց, որ նախագահների հանդիպման ժամանակ առաջընթաց է արձանագրվել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցում:

Ըստ վերլուծաբանների, Վարշավայում քննարկվել է երկու հիմնական հարց. Ղարաբաղի կարգավիճակը (հանրաքվե անցկացնելու միջոցով) եւ ազատագրված շրջաններից հայկական ուժերի դուրս բերումը: Եթե կարգավիճակի առնչությամբ իրար հակասող հայտարարություններ են հնչել, ապա ուժերի դուրս բերման մասին լուրը ոչ ոք չի հերքել: Թե ինչպես դա պետք է արվի, որտեղից եւ որ զորքերը պիտի հանեն՝ հասկանալի չէ: Ակնհայտ է, որ այդ զորքերի տեղը պետք է միջազգային խաղաղարարները «գրավեն»: Ուկրաինայի պաշտոնյաներն արդեն շտապել են հայտարարել, որ պատրաստ են խաղաղարարներ ուղարկել մեր տարածաշրջանը:

Եւ թեկուզ համարյա բոլոր լուրերը հերքվում են, ակնհայտ է, որ առանց կրակի ծուխ չի լինում, հատկապես՝ Բաքու-Ջեյհան նավթամուղի պաշտոնական բացումից եւ ռուս-վրացական ռազմական պայմանավորվածություններից հետո: Համենայնդեպս, արդեն հնչել են հայտարարություններ այն մասին, որ պետք է բացվի Նախիջեւան-Մեղրի երկաթուղին, գուցեեւ՝ Հայաստան-Թուրքիա սահմանը:

Վարշավյան գագաթնաժողովն առանձնացավ եւս մի հայտարարությամբ. իր ելույթում ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն առաջ է քաշել Ղարաբաղը եվրոպական տարածքին ինտեգրելու գաղափարը: Քաղաքագետների կարծիքով, դա նշանակում է նոր փուլ ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում, որը ենթադրում է Ղարաբաղի համար անհասկանալի կարգավիճակ. որպես Ադրբեջանի՞ մաս‘ Եվրոպայի հովանու ներքո:

Դժվար է կանխատեսել, թե ինչպես կզարգանան իրողությունները, սակայն հանկարծ այդ ամենը երկրորդ պլան չմղվի ներքաղաքական պայքարի պատճառով:

——————————————————————————————

Նախընտրական քարոզչությունն ընթանում է հանգիստ 

Բոլորն ուշադիր հեռուստացույց են դիտում 

Մայիսի 16-ից կուսակցություններն ու առանձին թեկնածուներ նախընտրական քարոզչություն են իրականացնում: Ընդհանուր առմամբ, այս փուլը բավականին հանգիստ է ընթանում: Ե՛ւ ԼՂՀ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը, ե՛ւ ՀՅԴ խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար Վահրամ Բալայանը, ե՛ւ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ Արայիկ Հարությունյանը նկատում են, որ ոչ ոքի չի արգելվում քարոզել: Պարզապես, ինչպես շատերն են նկատում, որոշ ուժեր քարոզելու առավել մեծ հնարավորություններ ունեն: Ինչպես Ազգային ժողովում հայտարարել է պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանը, հատկապես, Մարտակերտի շրջանում որոշ թեկնածուների քարոզչությամբ են լծված պետական եւ ոստիկանության բարձրաստիճան պաշտոնյաներ:

Առհասարակ, մեր տեղեկություններով, նախընտրական իրավիճակը Ստեփանակերտում եւ շրջաններում զգալիորեն տարբերվում է: Մայրաքաղաքում բացահայտ «վերբովկա» դժվար է իրականացնել: Սակայն գյուղերում քարոզչությամբ են զբաղվում ե՛ւ համայնքապետերը, ե՛ւ այլոք, ընդ որում՝ օգտագործելով անպարկեշտ լծակներ: Ինչպես նկատել է հայաստանյան քաղաքական գործիչներից մեկը, դա նորմալ է, երբ ընտրություններն անցնում են պայքարի ձեւով, աննորմալ է, երբ պայքար չի լինում եւ ամեն ինչ կանխատեսված է լինում:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն հարյուրավոր հրավերներ է ուղարկել դիտորդներին եւ արդեն դրական պատասխաններ ստացել: Ինչպես «Շարժում 88» կուսակցության ղեկավար Էդուարդ Աղաբեկյանն է ասում, 2004-ի ՏԻՄ ընտրությունները մեր երկրի վարկանիշի համար ավելին արեցին, քան ԱԳՆ-ն՝ մի քանի տարում: Այնպես որ, ուշադրության կենտրոնում կլինենք:

Տեղեկանքի կարգով ասենք, որ ընտրությունները չկայացած կճանաչվեն, եթե քվեարկությանը չմասնակցեն ընտրողների 25 տոկոսը: ԱԺ մեծամասնական ընտրակարգով պատգամավորն ընտրված է համարվում, եթե ստացել է առավելագույն «կողմ» ձայներ:

Համամասնական ընտրակարգով ընտրությունների համար ամեն մի կուսակցություն մուծում է 250 հազար դրամ ընտրագրավ, իսկ մեծամասնական ընտրակարգով՝ 50-հազարական դրամ: Մեծամասնական ընտրակարգով իրենց թեկնածությունն առաջադրած 127 քաղաքացիներից 16 հոգի ժամանակին չեն կատարել մուծումները եւ չեն գրանցվել: Ձեւավորված են 274 ընտրական տեղամասեր:

Իսկ առայժմ բոլորը հեռուստացույց են նայում ու գնահատում թեկնածուների մտավոր հնարավորությունները, համառությունն ու հմայքը:

Ջրային հարցերը կլուծվեն

Վերջապե՜ս…

Ինչպես կառավարության նիստում հայտարարել է վարչապետ Ա. Դանիելյանը, արդեն ավարտվելու վրա են Ասկերանի ջրամբարի, Իշխանագետի եւ Վարանդա գետի վրա կառուցվելիք ջրամբարների նախագծա-նախահաշվային աշխատանքները, որոնց վրա կծախսվի մոտ 400 մլն դրամ: Նախատեսվում է գալիք տարում սկսել այդ երեք խոշոր ջրամբարների շինարարությունը, որոնք հնարավորություն կընձեռեն ջրարբի դարձնել հազարավոր հեկտար ցանքատարածություններ, այգիներ: Ծրագրի երկրորդ փուլն իր մեջ ներառում է Խոնաշենի, Առաքյուլ եւ Թրղե գետերի վրա նախատեսվող ջրամբարների, ինչպես նաեւ մի շարք ջրատարների կառուցումը: Վարչապետի հավաստմամբ, նախատեսվող 3.5 մլն խոր. մետր տարողությամբ հսկա ջրամբարի կառուցումը թույլ կտա լուծել նաեւ Ստեփանակերտի ջրամատակարարման պրոբլեմը:

——————————————————————————————-

Ընտրություններ

ՎԻՏԱԼԻ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ. «ԵՍ ՍՏԻՊՎԱԾ ԵՄ ԵՂԵԼ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԴԱՌՆԱԼ, ՀԻՄԱ ՍՏԻՊՎԱԾ ԳԱԼԻՍ ԵՄ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»

«ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում 88» ընդդիմադիր դաշինքի նախընտրական շտաբը ղեկավարում է պաշտպանության նախարարի նախկին տեղակալ, գեներալ-մայոր Վիտալի ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆԸ: Ստորև ներկայացնում ենք մեր հարցազրույցը նրա հետ:

Պարոն Բալասանյան, Ձեր քայլը դեպի քաղաքականություն, արդյոք, չի՞ նշանակում «նախկին զինվորականների» վերածնունդ իշխանության մեջ:

– Մինչեւ 1988 թ. ես աշխատում էի հասարակական սննդի համակարգում: Ոչ շարժման ակտիվիստ եմ եղել, ոչ լիդեր: Նախնիներիս մեջ շատ զինվորականներ կային, սակայն ես երբեք չեմ մտածել այդ մասնագիտության մասին: 1988 թ. փետրվարի 22-ին Աղդամից հարձակում է ձեռնարկվել Ասկերանի ուղղությամբ: Մենք ստեղծեցինք ինքնապաշտպանական ջոկատ եւ հակահարվածով հետ մղեցինք զինված ամբոխին: Հասկացա, որ եթե սպառնում են անվտանգությանդ, պետք է զինված ինքնապաշտպանություն կազմակերպես: Այնպես որ, շատերի պես ստիպված եմ եղել զինվորական ուղի ընտրել: Հիմա կարծում եմ, որ անհրաժեշտություն կա պատերազմում ձեռք բերածը պաշտպանել քաղաքական ասպարեզում: Եվ ստիպված եմ քաղաքականություն մտնել:

Առհասարակ, զինվորականների մասնակցությունը քաղաքականությանը ոչ միայն նպատակահարմար է, այլեւ անհրաժեշտ: Դրա մասին վկայում է համաշխարհային փորձը: Կարծում եմ, մեր արտգործնախարարն էլ պետք է նախկին զինվոր լինի, որ գնահատի պատերազմում ձեռք բերածի արժեքը: Եթե մենք, զինվորական չլինելով, կարողացել ենք հաղթանակել պատերազմում, կկարողանանք պայքարել քաղաքական խրամատներում եւս: Բացի այդ, զինվորականները հասարակության ամենակարգապահ եւ օրինապաշտ մասն են կազմում:

Ինչպե՞ս եք գնահատում իրավիճակը ղարաբաղյան կարգավորման ոլորտում:

– Կարծում եմ, որ կրակի դադարեցման մասին 1994 թ. մայիսյան համաձայնագրի ստորագրումը ճիշտ քայլ չէր մեր կողմից: Իհարկե, պատերազմական գործողությունները դադարեցվեցին, բայց չէ՞ որ այն պահին մենք պատրաստ էինք վճռական քայլի, որը կհանգեցներ Ադրբեջանի կապիտուլյացիային: Դա խաբուսիկ պայմանագիր էր, որն այդպես էլ չստացավ իրավական ուժ: Ո՞վ կարող է երաշխավորել, որ կողմերը չեն վերսկսի ռազմական գործողությունները: Եվ այդ պատճառով էլ շփման գծի վրա շարունակվում են փոխհրաձգությունները:

Այն ժամանակ Ադրբեջանը մեզ խնդրեց դադարեցնել ռազմական գործողությունները: Բայց դա արեւելյան դիվանագիտության հերթական հնարքն էր: Հիմա տեսեք, ինչ դիրքերից է մեզ հետ խոսում նույն Ադրբեջանը: Միջազգային հանրությունը պետք է պարզի, ով եւ ինչի համար է սկսել ռազմական գործողությունները: Եվ չպիտի խոսի տարածքային զիջումների մասին: Մենք չունենք ազատագրված կամ գրավյալ տարածքներ: Կա ԼՂՀ տարածքային ամբողջականություն, որը պետք է ամրագրենք օրենքով: Չէ՞ որ այդ տարածքները հենց այնպես չեն մեզ բաժին հասել: Պատերազմ սկսողը ինքն է թողել այդ հողերը: Ցավալի է, որ Ազգային ժողովն առայսօր Ադրբեջանին օրենսդրորեն չի ճանաչել ագրեսոր՝ դրանից բխող հետեւանքներով: Կարծում եմ, որ նման օրենքի նախագիծը պետք է ընտրվելիք խորհրդարանի համար առաջնահերթը լինի:

Ըստ Ձեզ, ինչո՞ւ ԼՂՀ խորհրդարանը չի քննարկել ղարաբաղյան հարցը եւ չի ընդունել նման օրենք:

– Գործող իշխանությունների արտաքին քաղաքականության մեջ ես տեղաշարժ չեմ նկատում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ պատերազմում հաղթած երկիրը չի մասնակցում բանակցություններին, եւ նրա փոխարեն ուրիշ երկիր է հանդես գալիս: Հայաստանը առաջինը պետք է ճանաչի ԼՂՀ անկախությունը:

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների վարշավյան հանդիպումից հետո ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Յու. Մերզլյակովը հայտարարել է, որ Ղարաբաղի տարածքից պետք է դուրս հանվեն հայկական ուժերը:

– Իմ համոզմամբ, ԼՂՀ անկախությունը ճանաչելուց հետո Հայաստանը անպայման ռազմական ներկայություն պետք է ունենա Ղարաբաղում՝ հայ ժողովրդի անվտանգությունն ապահովելու համար: Սակայն դա պետք է արվի միջազգային նորմերին համապատասխան` օրինական եղանակով: Իսկ Լեռնային Ղարաբաղը պետք է լինի անկախ: Դա չի նշանակում, որ մենք ուզում ենք փակ` մոնոէթնիկ հասարակություն կառուցել: Ոչ, մենք բաց ենք բոլոր ազգերի համար, միայն թե նրանք հարգեն մեր իրավունքները, անվտանգությունը եւ օրենքները:

Հունիսի 19-ին կայանալիք ընտրություններն առանձնանում են, այսպես կոչված, օլիգարխների մասնակցությամբ: Դա դրակա՞ն, թե՞ բացասական միտում է:

– Ճիշտն ասած, իմ գլխում չի տեղավորվում, թե ինչպես կարելի է ղարաբաղյան իրականության մեջ օրինական ձեւով մեծ հարստություն ձեռք բերել: Կարծում եմ, ետպատերազմյան ժամանակաշրջանում հարստացած մարդիկ պետք է հաշվետվություն տան ժողովրդին: Իմ համոզմամբ, մեր երկրում հարստանալ կարելի է կամ հարկերից խուսափելով, կամ օգտվելով պետական հովանավորչությունից, կամ ձրի ձեռք բերելով պետական գույք:

Այն գործարարը, որը գյուղատնտեսական աշխատանքների թեժ ժամանակաշրջանում կտրուկ բարձրացնում է դիզվառելիքի գինը՝ փակուղային վիճակում թողնելով գյուղացուն, իրավունք չունի խոսել հայրենասիրության մասին: Եթե իշխանությունները իրոք մտածում են ժողովրդի մասին, նրանք պետք է պայքարեն Ազգային ժողով օլիգարխների մուտք գործելու դեմ, այլ ոչ թե հովանավորեն նրանց:  Իսկ եթե կան լուրջ եւ ազնիվ բիզնեսմեններ, ավելի օգտակար կլինի, եթե նրանք շարունակեն իրենց տնտեսական գործունեությունն՝ առանց պետական հովանավորչության:

– Չե՞ք կարծում, որ իշխանություն-ժողովուրդ հարաբերությունները խափանվում են սովորական հարգանքի բացակայության պատճառով:

– 1988 թվականին խավերի տարբերություն չի եղել: Նկուղներում, խրամատներում էլ մի կտոր հացը իրար հետ կիսել ենք: Պատերազմից հետո ի հայտ է եկել իշխանության «թիմային» տարբերակ: Դա անընդունելի է: Նախագահը պետք է բոլորի նախագահը լինի, նույնիսկ իրեն չընտրած քաղաքացիների: Նախագահը պետք է ազատ լինի պետական համակարգի ազդեցությունից: Իսկ հարգանքը վերականգնելու համար նախ պետք է շփվել ժողովրդի հետ, մեկ-մեկ օգտվել հասարակական տրանսպորտից:

Հարցազրույցը վարեց Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆԸ

ՌՈՒԴԻԿ ՀՅՈՒՍՆՈՒՆՑ. «ԵՐԿՐՈՒՄ ՈՐԵՎԷ ԲԱՆ ՓՈԽԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՊԵՏՔ Է ՄՏՆԵԼ ԸՆՏՐՈՎԻ ՄԱՐՄԻՆ»

«Դեմո»-ի հարցազրույցը «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ Ռուդիկ ՀՅՈՒՍՆՈՒՆՑԻ հետ

Պարոն Հյուսնունց, Ձեր կարծիքով, բոլո՞ր քաղաքական ուժերն ու թեկնածուներն ունեն նախընտրական քարոզչության հավասար պայմաններ:

– Իմ կարծիքով, այսօր չէ, որ այդ հարցը  լուծվել է: Ասածիս պերճախոս վկայությունը կարող է լինել  նույն՝ 2004-ի ՏԻՄ ընտրությունները: Իսկ եթե հարցը տեղափոխենք խորհրդարանական ընտրությունների դաշտ, այս առումով ժամանակը ցույց կտա:

– Ինչո՞ւ եք որոշել պատգամավոր դառնալ:

– Ես մեկ անգամ էլ եմ  ասել, որ վաղուց արդեն օդում կախված էր հասունացած որոշակի դրական ներուժի դերակատարության հարցը. ես ընդամենը մասն եմ կազմում այն թիմին, որի մեջ ընդգրկված են մեր հասարակության մեջ վաստակ, կշիռ եւ հարգանք վայելող մարդիկ: Այս երկրում որեւէ բան փոխելու համար այլընտրանք չունես, եթե ոչ՝ քաղաքականությամբ զբաղվելը: Իսկ ամենաընդունելի ձեւը՝ դա հավասար պայմաններում ընտրովի մարմնին մաս կազմելու համար անցկացվող ընտրություններն են: Կար նաեւ մի ուրիշ պատճառ՝ իմ բազմաթիվ համակիրների ու համախոհների հորդորները: Իհարկե, սա չէր վճռորոշը: Բայց դա եւս մեկ անգամ եկավ  փաստելու, որ որոշումս ճիշտ էր եւ  ժամանակին: Ես առաջին գումարման ԼՂՀ խորհրդարանի պատգամավոր էի եւ լիազորություններս ավարտելուց հետո ամբողջովին տրվել եմ  հոգեւոր-քարոզչական գործունեությանը՝ սերմանելով մայր եկեղեցու ուղղադավան հավատքը: Այդ ուղղությամբ  բավականաչափ աշխատանք է տարվել, եւ եկել է այն ժամանակը, երբ, ինչպես ասում են, եթե դու չես զբաղվում քաղաքականությամբ, քաղաքականությունը կզբաղվի քեզնով: Իհարկե, դա հումորի կարգով, իսկ եթե ավելի լուրջ՝ օրեցօր ստվարացող «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության կուսակից ընկերների առաջարկությամբ« նաեւ ԱՀ  խորհրդի պնդմամբ, ես առաջադրվեցի որպես ԼՂՀ ԱԺ պատգամավորության թեկնածու:

Եթե խորհրդարանում մի քանի այլ ուժերի հետ հավասար ձայներ հավաքեք, կոալիցիոն կառավարության հարց կդնե՞ք: Առհասարակ, ի՞նչ հավակնություններ ունի «Ազատ Հայրենիքը» գործադիր իշխանության մեջ:

– Այս պահին կարելի է արձանագրել, որ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցող կուսակցություններից եւ ոչ մեկը չի կազմելու մեծամասնություն: Զուտ  խորհրդարանի ղեկավար մարմինների ընտրության հարցում հնարավոր են դաշինքներ, որպեսզի  խորհրդարանը  հնարավորինս շուտ սկսի լիարժեք աշխատել: Ներուժի  առումով, ԱՀ-ն բավարար չափով համալրված է եւ կարող է իր կադրերն առաջարկել՝ գործադիր իշխանության ամենատարբեր ոլորտներում մեր ավանդը բերելու համար:

– Ձեր կանխատեսումներով, ինչպիսի՞ն կլինի ընտրվելիք խորհրդարանի կառուցվածքը:

– Կանխատեսումներ անելն այնքան էլ շնորհակալ գործ չէ: Դա որոշ՝ համապատասխան կազմակերպությունների գործն է:

– Ո՞ր ոլորտների օրենսդրական կարգավորումն եք համարում առաջնահերթ:

– Առաջնահերթ ենք համարում  ԼՂՀ Սահմանադրության ընդունումը` որպես երկրի հիմնական օրենք, ԱԺ լիազորությունների ընդլայնումն ու հարկային դաշտին վերաբերող օրենքների բարելավումը:

– Դուք տեղյա՞կ եք, որ օրենքների մեծ մասը ԼՂՀ խորհրդարանը ընդունում է Հայաստանում այն ընդունելուց հետո միայն:

– Կան օրենքներ, որոնք այն տեսքով, ինչ տեսքով, որ ընդունվել եւ գործում են ՀՀ-ում, պետք է գործեն նաեւ Արցախում. օրինակ՝ գիտակրթական համակարգի մասով: Բայց կան նաեւ այնպիսի օրենքներ, որոնք պետք է համապատասխանեցնել Արցախի առանձնահատկություններին:

– Ինչպե՞ս եք տեսնում Արցախ-Հայաստան հարաբերությունները:

– Արցախ-Հայաստան կապի համակողմանի կապերի ընդլայնումը, բնականաբար, պետք է շարունակական լինի:

– Չե՞ք կարծում, որ ղարաբաղյան խնդրի շուրջ ԼՂՀ խորհրդարանը պետք է քննարկումներ կազմակերպի:

– Իմ կարծիքով, ԼՂՀ խորհրդարանը ավելի շուտ պիտի կազմակերպեր խորհրդարանական քննարկումներ ղարաբաղյան խնդրի շուրջ եւ հստակեցված դիրքորոշմամբ շարունակեր համատեղ քննարկումները ՀՀ խորհրդարանի հետ, որը եւ գուցե հանգեցներ համատեղ որոշում ընդունելուն:

Մենք ապագա խորհրդարանը տեսնում ենք ոչ որպես միայն օրենքների մշակման եւ հաստատման վայր, այլ նաեւ՝ քաղաքական մարմին:

– Դուք քաղաքականություն եք գալիս հոգեւոր ոլորտից: Ձեր կարծիքով, մեր հանրապետությունում հոգեւոր խնդիրնե՞ր կան:

– Եթե սեռական փոքրամասնությունները զբաղվում են քաղաքականությամբ, ապա հոգեւոր գործիչների գործունեությունը նույնիսկ անհրաժեշտ է դառնում: Ինչ վերաբերում է հանրապետությունում հոգեւոր խնդիրների առկայությանը, մեր բազմադարյա պատմությունը փաստում է, որ մենք տարբեր ժամանակներում հոգեւոր դաշտում  խնդիրներ ենք ունեցել. որպես ապացույց, հիշենք Պավլիկյաններին եւ Թոնդրակյաններին:  Եզնիկ Կողբացու «Եղծ  աղանդոցն» էլ անդրադարձ է այդ խնդիրներին: Ազգի հոգեւոր խնդիրները ոչ միայն թեմի առաջնորդի եւ հոգեւոր ոլորտի սպասավորների  խնդիրն է, այլ ողջ հասարակության: Հայ եկեղեցին միշտ եղել է ազգապահպան պատվար մեր ողջ պատմության ընթացքում:

– Դուք զբաղվո՞ւմ եք բիզնեսով: Եթե այո, ապա, արդյո՞ք, Արցախում ստեղծված են նորմալ բիզնեսի համար նորմալ պայմաններ: Ինչպե՞ս եք գնահատում այսօրվա հարկա-վարկային քաղաքականությունը:

– Ես բիզնեսով չեմ զբաղվում, ընդամենը հիմնադիր եմ եւ փայատեր, իսկ գործերը վարում են իմ ընկերները:

Թող տարօրինակ չթվա՝ այո, քիչ թե շատ վերջին տարիներին ստեղծվել են նորմալ պայմաններ: Ինչ վերաբերում է հարկա-վարկային քաղաքականությանը, ապա,  իհարկե, առկա են խնդիրներ, որոնք, սակայն, հատուկ են հետխորհրդային բոլոր պետություններին:

– Հնարավո՞ր է Արցախում բիզնեսով զբաղվել առանց պետական, անձնական կամ արտասահմանյան հովանավորչության:

– Միանշանակ՝  այո:

Հարցազրույցը վարեց Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

«ՀՅ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ – ՇԱՐԺՈՒՄ-88» ԴԱՇԻՆՔԻ ԿՈՉԸ ԼՂՀ  ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԻՆ

«ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» Դաշինքը հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունները գնահատում է որպես իրական ժողովրդավարության համար գործուն լծակներ ստեղծելու և երկրի զարգացումը խթանելու բացառիկ հնարավորություն, մեկ անգամ ևս ընդգծելով, որ ժողովրդավարական և իրավական պետության կայացումը ոչ միայն այլընտրանք չունի, այլև բախտորոշ նշանակություն ունի նորանկախ երկրի համար: Ուստի, հիրավի պատմական անհրաժեշտություն է այդ հնարավորության ըստ ամենայնի օգտագործումը:

Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ առաջիկա ընտրությունները լինելու են միջազգային հանրության ուշադրության առանցքում, և քաղաքակիրթ ընտրություններ կազմակերպելու մեր կամքից է կախված լինելու նույն այդ հանրության վերաբերմունքը մեր նկատմամբ, «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» Դաշինքը երկրի իշխանություններին ու քաղաքական ուժերին կոչ է անում համատեղ ուժերով ըստ ամենայնի նպաստել ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների կազմակերպմանը և այն դիտարկել որպես գերագույն խնդիր: Դաշինքը համոզված է, որ միայն քաղաքակիրթ ընտրությունների կազմակերպմամբ կարող ենք երկիրը հեռու պահել ցնցումներից և ապահովել մեր տեղը ժողովրդավարական պետությունների ընտանիքում:

18 մայիսի 2005թ.

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԼԱ՞ՎՆ Է, ԹԵ՞ ՎԱՏԸ

ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով, 2005թ. հունվար-մարտին ԼՂՀ համախառն ներքին արդյունքը կազմել է 8019.8 մլն. դրամ: Տնտեսական աճը կազմել է 15.6 տոկոս: Նման աճի ապահովվումը կառավարությունը պայմանավորում է հարկերի աննախադեպ իջեցման քաղաքականությամբ եւ ներդրումների համար առավել բարենպաստ պայմանների ստեղծմամբ:

Արցախում հայտնի գործարար, «Ղարաբաղ Գոլդ» գինու գործարանի փայատեր եւ տնօրեն  Արայիկ Հարությունյանը, որը համարվում է ամենահաջողակ բիզնեսմեններից մեկը, այլ կարծիք ունի եւ գտնում է, որ հարկային դաշտի թվացյալ արտոնյալ պայմանները «կոմպենսացվում են» որոշ բարդույթներով: «Ճիշտ է, իջեցվել են հարկերը, սակայն հարկային վարչարարության բարդ մեխանիզմների պատճառով կազմվում են ոչ հստակ հաշվետվություններ: Արդյունքում՝ «թույլ տված սխալների» համար տուգանվում ես, իսկ տույժերի չափը շատ բարձր է: Կոշտ վարչարարության եւ բարդ մեխանիզմների առկայության դեպքում, իմ կարծիքով, ճիշտ չէ խոսել արտոնյալ ու բարենպաստ պայմանների մասին»:

«168» ԺԱՄ

——————————————————————————————-

Ընտրություններ

ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉՆ  ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ ՊԱՏԵՀԱՊԱՇՏ ԼԻՆԵԼ»

Նրա յուրաքանչյուր քայլը պետք է ուղղված լինի երկրի անվտանգության ու ներքին միասնության ամրապնդմանը

Պարոն Սարգսյան, իշխանություն¬Դաշնակցություն հարաբերություններն ընդգծված սրություն ստացան Ձեր պաշտոնանկությունից հետո, երբ ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական կոմիտեն հանդես եկավ հայտարարությամբ եւ առավել հստակ դիրքորոշումով: Դուք օրինաչա՞փ եք համարում իրադարձությունների նման զարգացումը:

– Հանրապետության նախագահի հանրահայտ ելույթում նշվել են երկրում առկա բացասական երեւույթների որոշ պատճառներ, որից հետո տեղի է ունեցել իմ ազատումը: Այդ առնչությամբ ես կցանկանայի առավել հստակ արտահայտվել: Նախ՝ Արմեն Սարգսյանը նախարարի պաշտոնում մնալու խնդիր չունի: Յոթ տարի անընդհատ եղել եմ նախարար եւ այդ ընթացքում իմ ուժերի ներածին չափով փորձել եմ հնարավորինս բարելավել ոլորտը՝ առաջնահերթ համարելով մարզական-մշակութային եւ կրթական օջախների ստեղծումը, ինչպես նաեւ  սփյուռքի հետ կապերի սերտացումը: Ի դեպ՝ պետք է ասեմ, որ իմ պաշտոնանկության օրը հանրապետության նախագահի եւ վարչապետի կողմից պաշտոնապես գնահատվել ու նշվել է իմ կողմից կատարված աշխատանքը: Իհարկե, հակված չեմ ոլորտի ձեռքբերումները լրիվությամբ վերագրել ինձ, գուցե եղել են նաեւ թերություններ, որ հակված չեմ ժխտելու, պարզապես ուզում եմ նշել, որ իմ պաշտոնավարության ընթացքում Արցախում թվով 63 մարզական-մշակութային եւ կրթական օջախներ են ստեղծվել, չհաշված միջազգային մակարդակով անցկացված միջոցառումները:  Առանձնապես կընդգծեի «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» միջոցառումը, որը  ծնվել է Ղարաբաղից, համահայկական միասնական կրթական դաշտի ստեղծումը եւ  այլն:

Նախագահի ելույթից հետո, փաստորեն, ստացվել է այնպես, որ կառավարությունից դուրս է մղվել միակ դաշնակցական նախարարը: Իսկ սա նշանակում է, որ իշխանությունները մերժել են մեր կուսակցության ծրագրերը: Բայց մենք համոզված ենք մեր ծրագրային սկզբունքների ճշմարտության մեջ եւ հաստատակամ ենք այն իրագործելու խնդրում:

Որոշ քաղաքական գործիչների վերլուծություններում հնչել է այն միտքը, որ իբր Դաշնակցության ընդդիմադիր կեցվածքի ընդունումը կապված է իշխանական կերակրամանից նրա հեռանալու հետ: Եթե մարդիկ կան, ում համար իշխանությունը կերակրաման է, ապա Դաշնակցության համար գոյություն ունեն միանգամայն այլ արժեքներ: Մեր կուսակցության նպատակը իր ներուժը ժողովրդին ծառայեցնելն է: Ես չէի ցանկանա վերլուծություններ անել  այդ կարգի քաղաքական ուժերը ներկայացնող մարդկանց մակարդակով: Որպես քաղաքական գործիչ՝  միանգամայն այլ կերպ եմ պատկերացնում  քաղաքական դաշտի բարոյականությունը: Դրանում գտնվող ուժերը պետք է հանդես գան հստակ ծրագրերով եւ, հետեւաբար, հստակ պատասխանատվության զգացումով: Ինքս անձամբ պատրաստ եմ պատասխանատվություն կրել տարբեր  ժամանակներում  եւ տարբեր պաշտոններում իմ կողմից կատարված աշխատանքների համար՝ պատերազմական շրջանում  ունեցած զինվորական դիրքից մինչեւ նախարար:

– Ազգային ժողովի վերջին նիստում ՀՅԴ խմբակցության անդամները հարցեր ուղղեցին կառավարությանը: Պատասխաններից մեկում վարչապետը շոշափեց նաեւ Ձեր ղեկավարած նախարարությունը: Հրապարակային խոսք է ասվել, որը, բնականաբար, ենթադրում է հրապարակային պատասխան:

– Յոթ տարի ղեկավարել եմ նախարարությունը, այդ ընթացքում  իմ գործունեության վերաբերյալ չեն հնչել քննադատական խոսքեր:  Քաղաքական իրավիճակը սրվելուց հետո  ես նախընտրել եմ աշխատել իմ հարազատ կուսակցությունում ՝ թեկուզ ինձ առաջարկել են պետական այլ պաշտոն:

Ինչ վերաբերում է վարչապետի ասածին, ապա գտնում եմ, որ նման հարց չի  կարելի քաղաքականացնել այս պահին, եւ եթե ինչ-որ օրինախախտում է կատարվել նախարարությունում, ապա դրանով պետք է զբաղվեն իրավապահ մարմինները:

Հստակ նշեմ՝ ես  այն անձը չեմ, որ թույլ տամ օրինախախտումներ,  հակառակը՝ մեր պայքարն ուղղված է նրան, որ օրենքի առաջ բոլորը լինեն հավասար՝ անկախ նրանից՝ պաշտոնյա է, թե շարքային քաղաքացի:  Նրանք, ովքեր կփորձեն իմ անձի եւ իմ անաչառության վրա բիծ դնել, նախօրոք ասեմ՝ դատապարտված են ձախողման: Այսօր ես  ուզում եմ առավել զուսպ լինել,  թույլ չտալ անխոհեմ քայլեր՝ ոչ թե անցանկալի հետեւանքներից խուսափելու, այլ հասարակական մթնոլորտը չշիկացնելու, մեր միասնականությունը չխաթարելու համար:

Քաղաքական գործիչը, առավել եւս՝ բարձր մակարդակի գործիչը, իրավունք չունի պատեհապաշտ լինել:

Այսօր, երբ կանգնած ենք լուրջ խնդիրների առջեւ՝ երկրի ներքին եւ արտաքին ոլորտներում, քաղաքական ու պետական գործիչներն իրենց ամեն մի գործողությունը պետք է բխեցնեն երկրի անվտանգության ամրապնդման եւ ներքին միասնության պահանջներից: Համենայն դեպս, ես այդպիսի քաղաքական գործիչների շարքում եմ գտնվում:

ԱԺ վերջին նիստում պատգամավոր Ալբերտ Համբարձումյանը վերոնշյալ    առիթով վարչապետին հիշեցրել է իր անցյալը: Դուք ի՞նչ կասեիք այդ առնչությամբ:

– Նաեւ՝ ես չեմ ուզում վիրավորել որեւէ մեկին: Միաժամանակ խորհուրդ կտամ ուսումնասիրել Արցախյան պատերազմի թեժ պահերին իրենց նվիրաբերմամբ սրբագործված անհատների, այդ թվում՝ Վահան Բադասյանի անցյալը, նրանց  ծառայությունները հայրենիքի առջեւ, դրանից հետո միայն գնահատականներ տալ: Եթե որոշ մարդիկ  երդվում են փողի եւ պաշտոնների պահպանման համար, ապա նվիրյալների երդման հիմքում եղել է հայրենիքին ծառայելու սուրբ պարտականությունը: Այնպես որ՝ յուրաքանչյուր մարդու ներկան տրամաբանական շարունակությունն է նրա անցյալի:

«Ապառաժ», 18 մայիսի, 2005 թ
Տպագրվում է կրճատումներով
Ռուզան ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ՄԵՆՔ ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱՆՔ ԿԱՅՈՒՆ ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏ

Էրիկ Էդուարդի ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ: Սովորում է Երևանի Մենեջմենթի համալսարանի իրավաբանության բաժնում, ուսանողական խորհրդի նախագահ է: Լայն հետաքրքրություններ և ակտիվ կենսադիրք ունի: Պարգևատրվել է ԼՂՀ ԿԳ նախարարության պատվոգրով: Մասնակցել է վերջերս Ստեփանակերտում կայացած «ԼՂՀ հակամարտությունը միջազգային քաղաքական ենթատեքստում» կոնֆերանսին, որի առիթով էլ հարցազրույց ունեցանք նրա հետ:

– Ձեր կարծիքը ԼՂՀ հակամարտության և ազատագրված տարածքների մասին:

– Իմ համոզմամբ, հարցը պետք է կարգավորվի քաղաքական ճանապարհով՝ միջազգային կազմակերպությունների օժանդակությամբ: Ելնելով քաղաքական ներկա իրավիճակից, Ադրբեջանը փորձում է կոշտ դիրքորոշմամբ և վերջնագրային մոտեցումով հարցը լուծել իր օգտին, կառչելով, այսպես կոչված, տարածքային ամբողջականությունից, այնինչ, ինչպես գիտենք, այդ տարածքները պատմական Արցախի հողերն են:

– Հարցի լուծման ո՞ր տարբերակի կողմնակիցն եք:

– Նախ ասեմ, որ մենք պետք է ունենանք կայուն ներքաղաքական դաշտ և վարենք ճկուն քաղաքականություն, ինչ վերաբերում է փոխզիջումներին, մենք առաջին քայլն արել ենք 1994-ի մայիսին՝ ընդառաջելով հակամարտ կողմի խնդրանքին և դադարեցնելով մարտական գործողությունները: Ինչպես գիտենք, Փարիզյան և Քիվեսթյան շրջանակներում ձեռք են բերվել որոշակի պայմանավորվածություններ, որը, սակայն Ադրբեջանի «Ժողովրդական ճակատ» և այլ կուսակցությունները չընդունեցին: Կրկնում եմ, հարցը պետք է կարգավորվի խաղաղ ու բանակցային ճանապարհով, հակառակ դեպքում՝ մենք կպայքարենք մինչև վերջնական հաղթանակը:

– Ձեր կուսակցական պատկանելությունը:

– Կուսակցական չեմ և ճիշտ չեմ համարում բազում կուսակցությունների առկայությունը, որն, ի վերջո տանում է պառակտման, երբ այսօր, առավել քան երբեք, մեր ժողովրդին համախմբվել է պետք:

– Ըստ երևույթին, Դուք սիրում եք զբաղվել քաղաքականությամբ:

– Այո: Քաղաքականությունն, իմ կարծիքով, ամենից առաջ համատեղ ապրելու միջոց է: Ըստ հայտնի քաղաքագետ Թակերի, այն պայքար է իշխանության համար և իշխանության իրականացում է:

– Ձեր կարծիքով, ինչպիսի՞ խորհրդարան կձևավորվի:

– Կարծում եմ, քաղաքակիրթ երկրին վայել մակարդակով մեզ մոտ կանցկացվեն դեմոկրատական թափանցիկ ընտրություններ, քանի որ ժողովրդավարացումը, որին միտված է ԼՂՀ նախագահի վարած քաղաքականությունը, մեր երկրում ակնառու է: Համոզված եմ, որ մեր ժողովուրդը բավականին քաղաքականացված է և կկարողանա ընտրել առավել արժանավորներին:

– Ուզում եմ Ձեզ հիշեցնել, որ մինչև ՏԻՄ ընտրությունները Դուք ասել եք, թե կընտրվի այն թեկնածուն, որին կառաջադրեն իշխանությունները: Կյանքը ճիշտ հակառակը ցույց տվեց…

– ՏԻՄ ընտրություններից հետո համոզվեցի, որ մեր ժողովրդի մեջ արթուն է 88-ի ոգին, և որ ժողովրդավարությունը մեր երկրում շոշափելի է…

– Ձեր կարծիքը ձեր սերնդակիցների մասին…

– Ցավով պետք է արձանագրել, որ երիտասարդների մի զգալի մասը մոլորված է տարբեր աղանդավորական հոսանքների լաբիրինթոսում: Մեծ աշխատանք պետք է կատարվի երիտասարդության շրջանում, նրանց ռազմահայրենասիրական դաստիարակության ուղղությամբ: Մեր երիտասարդությունը պետք է հայեցի դաստիարակություն ստանա և համախմբվի ազգային գաղափարախոսության շուրջը:

Ս. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

ԻՆՉՊԻՍԻ՜ ՀԱՃԵԼԻ ԶՈՒԳԱԴԻՊՈՒԹՅՈՒՆ
կամ մեր փողոցն էլի տեղ-տեղ շնորհավոր լինի

Ասում են՝ մի օր Պուղին որոշում է վաղուց հազար տեղերից ծակծկված շալվարը կարկատել: Վերցնում է տան եղած կտորների մնացորդները և այն տեղ-տեղ կարկատում: Մելիքը տեսնելով ստեղ-ընդեղ նոր կտորով կարկատած Պուղու շալվարը՝ փորձում է կատակել, ասում է «Պուղի շալվարդ տեղ-տեղ շնորհավեր ինի»: «Օրումեջ ապրես»,- պատասխանում է Պուղին:

Ամեն անգամ, երբ անցնում եմ մեր փողոցով, հիշում եմ Պուղու տեղ-տեղ կարկատած շալվարը: Չէ, մեր փողոցը ծայրամասային ինչ-որ փողոց չէ: Կենտրոնական Ազատամարտիկների փողոցից քիչ մը թեքվում ես, մեր փողոցն է՝ Մխիթար Գոշ հասցեով, որ համեստորեն տանում է մարդկանց դեպի ԱրՊՀ:

Ամեն անգամ նայում եմ այդ կարկատաններին ու ծիծաղում. այնուամենայնիվ, ինչպիսի կատակասեր մարդիկ են նստած վերևներում, քիչ է մնում միայն գան ու ասեն՝ ժողովուրդ, ձեր ասֆալտը տեղ-տեղ շնորհավոր լինի, ու մենք էլ Պուղու պես պատասխանենք՝ օրումեջ ապրեք: Այս օրերին էլ հաստակող տրակտորները նորից տեղ-տեղ փորում են մեր փողոցի ասֆալտը՝ նորից տեղ-տեղ ասֆալտապատելու համար: Ծիծաղելին այն է, որ այդ տեղ-տեղ ասֆալտապատումը հաճելի զուգադիպությամբ միշտ համընկնում է գալիք որևէ ընտրությունների հետ: Որևէ մեկին մեղադրելու ցանկություն չունեմ. մեծ աշխարհ է՝ գուցե իրոք ամեն անգամ զուգադիպություն է լինում: Բայց, գրողը տանի, ինչպիսի հաճելի զուգադիպություն:

Ա. ԱՄԻՐՅԱՆ

ԴԱՐՁՅԱ՞Լ ՀԱՆՈՒՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻ

Հարգելի «Դեմո», ձեզ գրում ենք որպես մեր կողմից հարգված ու սիրելի թերթի: Խորհրդային տարիներից հետո, երբ ամենուր կար օրենք ու օրինականություն, հիմա այնքան անհասկանալի բաներ են կատարվում, որ չես հասկանում, թե դրանցից որոնք են օրենքով, որոնք՝ անօրեն: Ընտրությունների նախօրյակին ականատեսը դարձանք մի նոր սյուրպրիզի: Մայիսի 25-ին մեր թոռնիկի հետ մենք էլ էինք ներկա դպրոցական վերջին զանգի արարողությանը: Միջոցառումից հետո երթուղային տաքսիով վերադառնում էինք տուն: Մեր շենքի մոտ, ինչպես սովորաբար լինում է, ավտովարորդին խնդրեցինք կանգնեցնել ավտոմեքենան, սակայն նա ասաց, թե այժմ օրենքով դա արգելվում է, կանգառից բացի այլ տեղ կանգնեցնողներին տուգանում են: Ստիպված իջանք մեր շենքից 250-300 մետր հեռու, և հոգնած-նվաստացած մի կերպ տուն հասանք:

Ուզում ենք իմանալ՝ ովքե՞ր են այդ անմարդկային որոշման հեղինակները: Մեր բնակարանը գտնվում է պոլիկլինիկայից ներքև և Շահումյանի արձանի մոտ գտնվող կանգառների միջև: Մենք՝ երկրորդ կարգի հաշմանդամներս, ինչո՞ւ պիտի ոտքով երկար ճանապարհ հաղթահարենք, էլ ինչո՞ւ է կոչվում «երթուղային տաքսի». չէ՞ որ տաքսին նրա համար է, որ կանգնեցնի ոչ միայն կանգառներում: Այդպես է Երևանում, այլ մեծ քաղաքներում: Կամ գուցե երկու իրարից բավականին հեռու գտնվող կանգառներում մի նոր կանգառ ավելացվի: Թե չէ, ստացվում է, որ մեզանում անպայման այնպիսի որոշումներ են կայացնում, որ մարդկանց դեմ լինի:

Հարգանքներով՝ Սարգսյան ամուսիններ

ԱՆՁՆԱԳՐԱՈՐՍ

Հարգելի խմբագրություն, վերջերս մեր բնակարաններն են այցելում մարդիկ (չենք ուզում ասել, թե որ քաղաքական ուժերից) և, պահանջելով մեր անձնագրերը, իրենց մոտ գրանցում անձնագրի համարները: Որքանո՞վ է դա օրինական: Արդյո՞ք նրանք դրա իրավունքն ունեն:

Մի խումբ քաղաքացիների անունից՝ Ա. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, Ն. ՍԱՐԳՍՅԱՆ,  Ա. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ: Ոչ ոք իրավունք չունի նման հարցերով անհանգստացնելու ձեզ:  Խորհուրդ ենք տալիս Ձեզ անպայման մասնակցել ընտրություններին և ձեր ձայնը տալ նախընտրած թեկնածուին, որպեսզի հանկարծ նրանք չկարողանան ինչ-որ կերպ ձեր փոխարեն «քվեարկել»…

——————————————————————————————-

Հայրենական

ՍՓՅՈՒՌՔ, ՍՓՅՈՒՌՔ ՄԻՆՉԵՎ ՎԵՐՋ ՍՓՅՈՒՌՔԸ՝ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ ԿԱ

Բաբե ՜, դու լալի՞ս  ես, դու զինաթա՞փ ես, երբ ես դեռ ոգորում, դեռ շարունակում եմ կռիվը: Ի՛ մարտ, անցո՛րդ, որպեսզի տարաբնակ հայը հայրենադարձվի,  եւ մեր մեռելները գերեզման ունենան:

ԳԱՐԵԳԻՆ  ՆԺԴԵՀ

(Սկիզբը՝ նախորդ համարում)

Իսկ այդ տարիներին, որ ես նոր էի եկել, մարդիկ հեշտին չէին դիմում: Հայաստանում ես ճանաչեցի հարյուրավոր, հազարավոր մարդկանց, ովքեր կին, ընտանիք, աշխատանք ունեին, բայց թողեցին այդ ամբողջն ու նստեցին մի ուղղաթիռ (ես էլ եմ եղել այդ ուղղաթիռի մեջ, դրա համար էլ լավ եմ ճանաչում այդ ընթացքը)՝ գնալու համար մի տեղ ու ասելու. «Սա մե՛րն է, մենք սա պահպանելու համար ենք եկել ու այստեղ կարող ենք մահանալ»: Սա տարօրինակ երեւույթ էր. խաղաղ ընթացքից մարդն այսպես կամավոր գնում էր ամենահակասական՝ պատերազմական իրավիճակին: Կանգնում էր՝ ասելու, որ պիտի պաշտպանի իր երկրի խաղաղությունն ու իր ազգի իրավունքը: Այդպիսիներն ինչքա՜ն շատ էին 90-ականների Հայաստանում:

Եվ հենց դրա շնորհիվ մեր փոքրիկ Արցախ աշխարհում գոնե կարողացանք թշնամուն կասեցնել, հասանք այն բանին, որ նա մեզ հետ չվարվեր այնպես, ինչպես միշտ սովոր էր վարվելու: Սա կարծեմ առաջին երեւույթն էր, որ ցնցեց հային, սակայն հայն առ այսօր չի կարողանում հոգեբանորեն մարսել իր հաղթանակը: Ես հիշում եմ՝ ամեն անգամ Արցախից Երեւան գալիս, մարդիկ, լինեին այստեղից թե Սփյուռքից, հարցնում էին. «Ե՞րբ են մերոնք նահանջելու, ե՞րբ են հողերը տրվելու»: Հայը, որ միշտ պարտություն էր տեսել ու լսել նախնիներից, միշտ լաց ու կոծի էր վարժվել, հիմա պատրաստ չէր խնդալու, արժանապատիվ այդ սերնդի տված կռիվը գնահատելու, ինքն իր արածին հավատալու: Շատ խաբուսիկ բան կար Երեւանում այդ ժամանակ՝ «Սա ռուսների գործն է, ռուսներն են անում» ու նման բաներ, ինչը ողբերգություն է: Եվ սա ընդհանուր հայկական երեւույթ է:

Արցախ աշխարհում ես (լինելով պատերազմի մասնակից իբրեւ կամավոր) իմ աչքերով տեսա լիիրավ հաղթանակ, լիիրավ մարդ, լիիրավ գյուղացի, լիիրավ հայ, լիիրավ ամեն ինչ: Եվ այդտեղ՝ ճակատում է, որ խաբուսիկ ոչինչ չկա: Կար մահն ու մեջտեղում՝ խրամատում՝ կյանքը: Կեղծիքի չգտնված բանն աշխարհում ընդհանրապես խրամատն է, որտեղ կա՛մ պիտի ապրես ու կյանքը շարունակվի, կա՛մ՝ քեզ պիտի սպանեն: Մահն ու կյանքը միայն այդտեղ են շփվում իրար հետ՝ խրամատում: Հայերն ընդհանրապես միշտ խուսափում են խրամատից, միշտ ուզում են խուսափած լինել: Եվ միշտ մյուս օրվան են թողնում այսօրվա հոգսն ու գործը՝ թե իբր հետո կլուծվի, հետո կլուծվի, հետո կլուծվի: 90-ականների սերնդի վրա շատ մեծ էր սերունդների կուտակած՝  գործ անելու՝ իրավիճակից դուրս գալու, քրտինք թափելու, արյուն տալու բեռը: Եվ իսկապես մի քանի սերունդների գործն արեց կամ փորձեց անել այդ երիտասարդությունը:

Ես խրամատում դարձյալ բախվեցի իմ անցյալի հետ: «Հայ դատ», «պահանջատիրություն», «մեր հողերը» եւ նման գաղափարներով մեծացածս, ուրեմն, սպասում էի, որ հիմա կգան, ուր որ է՝ մերոնք կգան: «Մերոնք», այսինքն՝ սփյուռքահայերը, այսօր կգան, վաղը կգան, մյուս օրը կգան: Տեսա՝ եկող չկա: Տուրիստ եկող չկա, Գառնի-Գեղարդ-Էջմիածնի համար եկող չկա, ու՜ր մնաց թե պատերազմի գան: Այդ ժամանակ հարց ես ուղղում ինքդ քեզ՝ բա ու՞ր մնացին ազգ, ազգություն, հող, հայրենիք գաղափարները: Մի՞թե Մուշը, Վանը, Ալաշկերտը…, որտեղ այսօր քուրդն ու թուրքն են ապրում, որ վերացական, քո մտքի միջի, քո հոգու միջի հայրենիք է, ու դու իբրեւ դրանց համար ես ապրում, իսկ Արցախ աշխարհի կոնկրետ այս կամ այն գյուղը, ուր հայն է ապրում, հայն է հողը մշակում, որ ամենասարսափելի իրավիճակում է, որ չորս կողմից շրջափակման մեջ է, հայրենիք չէ: Ճակատագիրն էլ տվել է հնարավորություն, որ այդ ամենադժվար պահին գաս ու օգնես քո հայրենակցին, բայց դու չկաս:

Սա ինձ համար ճակատագրական էր՝ այդ սփյուռքյան էջի վերջին գնահատականը տալու: Չէ՛ր կարելի այդքան մարդկանց խաբել: Տարիներ շարունակ իբրեւ թե այդքան «ազգային», «հայրենասիրական», չգիտեմ ինչ դաստիարակություն ես տալիս մարդուն, սակայն երբ գալիս է դրա քննության շրջանը, չկա քննություն հանձնողը, չկա ու չկա, փախել է. դիպլոմն առել ու փախել է: Ինձ համար այդտեղ քանդվեց Սփյուռքի թղթե դղյակը:

1992-93-ին, երբ Մարտակերտն ու Շահումյանն ադրբեջանցիների ձեռքին էր, ես հասկացա, որ ո՛չ՝ սա ազգային խնդիր լինելով՝ չի ընկալվում, սա իրենց՝ հատկապես սփյուռքահայերին չի հուզում: Այդ իսկ պատճառով էլ երկու ձեռքերիս մատների չափ սփյուռքահայ չի մասնակցել այս պատերազմին: Եվ հիշում ես պատմությունը, Ֆրանկոյի ժամանակաշրջանը. Իսպանիայի ներքին խնդրի համար, որպեսզի ֆաշիստները չգան իշխանության, մինչեւիսկ Մալազիայից, Ավստրալիայից, Արգենտինայից, Կանադայից, չգիտեմ էլ որտեղից հազարավոր մարդիկ, ովքեր իսպանացի չէին, ծագումով Իսպանիայի հետ կապ չունեին, 30-ականներին կամավոր գնացին կռվելու ազատ Իսպանիայի համար ու հազարներով ընկան: Այսինքն՝ մարդկության համար ելան ու ընկան: Է՛հ, ուրեմն, մեզ մոտ ազգության համար էլ չեկան եւ չընկան, ուր մնաց թե մարդկության համար լավ բանի ընդունակ լինեին: Դե հիմա անուն տանք սրան, եթե կարող ենք:

Ամեն անգամ, երբ Եռաբլուր կամ Արցախի որեւէ գերեզմանատուն եմ այցելում, տեսնում եմ հազարավոր երիտասարդների շիրիմներն ու, ուզեմ թե չուզեմ, ամաչում եմ: Ամո՛թ է: Մեր ազգի քանակ ասելը շատ են սիրում՝ 7-8 միլիոն. ու այդքանից հազարներով շիրիմներ կան Արցախ ու Հայաստան, եւ փաստորեն սփյուռքահայ մի քանի մասնակիցներ միմիայն: Նրանք էլ, ըստ երեւույթին, ամոթից են եկել ու մասնակցել այս ամբողջին եւ՝ վե՞րջ:

Սա աններելի է, որովհետեւ տարիներ շարունակ, հատկապես «ավանդական» կոչվող կուսակցությունների «Ազատ, անկախ, միացյալ Հայաստան պիտի կերտենք», «Մենք չենք կարող պանդխտության մեջ ապրել», «Դեպի հայրենի՜ք» կոչերով, այժմ արդեն, ըստ իս, այդ լոլոներով սերունդներ աճեցրած այդ ամբողջ համակարգը միանգամից հայտնվեց շատ պարզ իրականության մեջ, ողորմելի վիճակում: Սա կեղծիք է, սա սուտ է, սա ճիշտ չէ, մարդկանց ճիշտը չեն ասում:

Երբ ես Սփյուռքում մարդկանց հետ անմիջական կապերի մեջ եմ մտնում, իրենք չեն զորում անկեղծանալ ու ասել. «Այո՛, դա մեզ չի հուզում, դա մեր խնդիրը չէ, մենք միայն ձեւ ենք անում: Ի՞նչ պատերազմ, ի՞նչ հայրենիք, ի՞նչ հող, ի՞նչ տնտեսություն, ի՞նչ Հայաստան, ի՞նչ ես խոսում: Մեզ հետաքրքրում է մեր գրպանում եղած փողի չափը. հիմա մենք դա «ղումարի» կտանք, թե այլ բանի վրա կծախսենք՝ դա մեր պրոբլեմն է: Ինչու՞ ես մեզնից ուզում կերտել այն, ինչ դու ես ցանկանում»: Սա՛ է իրողությունը:

Ես կարծում էի, թե այս ամբողջը բոլորիս է պատկանում՝ եւ՛ պարտքը, եւ՛ իրավունքը, որ Հայաստանը ոչ մեկի սեփականաշնորհված հողը չէ: Երբ հատկապես սփյուռքահայի աչքերով ես նայում այդ վերացական «հայրենիք» հասկացությանը՝ բոլորինն է, որի համար իբրեւ թե կարոտով-բանով են ապրել սերունդներ, սակայն երբ սկուտեղի վրա գալիս է անկախ Հայրենիքը, նա արդեն դրանից հրաժարվում է, չի ուզում դրա մասին խոսել, մտածել, գործել, չի ուզում իր պարտքը վճարել գոնե իր կարոտներին (եթե իրականում դրանք եղել են անկեղծ), տեր կանգնել իր կարոտներին. այսինքն՝ ստացվում է, որ նույնիսկ իր երբեմնի «կարոտների» դավաճանն է նա: Պարտքը վճարել չի ուզում, բայց պարտքն ամեն վայրկյան վճարող հայաստանցու կյանքն ու մահը տնօրինելու իրավունք է պահանջում, երկքաղաքացիություն է ուզում (թեեւ դրա համար միանգամյա չնչին վճարն էլ չի կատարի. քանի՞ սփյուռքահայ են այս տարիների ընթացքում ընդամենը 300 $ վճարելով՝ կացության հատուկ կարգավիճակ ստացել): Բանականությունից բացի այստեղ բարոյականություն էլ չկա:

1992-ին դեմքս ամբողջությամբ այրվել էր, եւ ընկերներս Ամերիկայից անծանոթ մեկի միջոցով հատուկ քսուք էին ուղարկել: Այդ մարդն եկավ մեր տուն, զրուցեցինք: Ասում եմ.

– Ինչու՞ ես եկել, ի՞նչ գործ ունես այս կողմերում:
– Իմ հայրենիքն է, Հայաստանն է,- ասում է:
– Բայց դու ի՞նչ կապ ունես Հայաստանի հետ,- ասում եմ:
– Ո՞նց թե,- զարմացավ,- իմ հողն է՝ եկել եմ:
– Դու այս հողում վաղը լինելու՞ ես,- հարցնում եմ:
– Չէ,- ասում է,- երկուշաբթի թռչելու եմ:

– Բա այդ ո՞նց դարձավ քո հողը. կատուն որ կատու է,- ասում եմ,- եթե մի սենյակ տանես, կհոտոտի, կպտտվի ու կգծի իր սահմանը: Դու քո սահմանը Լոս Անջելեսում գծել ես՝ չէ՞: Ու եթե ավելի շուտ օդանավ լինի՝ նստի գնա, որովհետեւ քո այստեղ լինելն ինձ վիրավորում է: Ես դա չեմ հանդուրժում:

– Ինչու՞,- զարմացավ:
– Դու այս երկրի համար ի՞նչ ես արել,- ասում եմ,- ընդհանրապես՝ քո ծնված օրից մինչեւ այսօր: Ոչինչ չես արել՝ չէ՞:
– Այո,- ասում է:

– Դե որ այո, հիմա դու քո ոչինչ չարած երկիրը գալիս ես, ու այստեղի մարդիկ էլ, որովհետեւ սփյուռքահայ ես, չինացու նման երկու տակ առջեւդ ծռվում են, կարծիքդ են հարցնում, տուն են հրավիրում, հյուրասիրում են: Չէ՞: Ուրեմն դու ոչինչ չտալով՝ արդեն ստանում ես ու հետն էլ ասում՝ ի՛մ հողն է. ո՞ր իրավունքով: Ու եթե պիտի չտաս, այլ միայն ստանաս, ուրեմն արագ հեռացիր, իսկ եթե տալու ես, ուրեմն՝ շուտ-շուտ արի:

Այդ մարդը վիրավորվեց, ես դիտավորյալ կպա նրա արժանապատվությանը: Այդ մարդը դրանից ազդվեց. իրեն ճանաչողները հետո ասում էին (այդ իմ միակ հանդիպումն էր նրա հետ), թե Հայաստանից վերադառնալուց հետո նա լրիվ փոխվել էր, այլ մարդ էր դարձել: Այդ վիրավորվող մարդը լուսահոգի Վարուժան Քարյանն էր, որ Լոս Անջելես գնալուց հետո հիմնեց «Հայրենիք» միությունը եւ 3 ամիս անց 8 կոնտեյներ սնունդ ու հագուստ ուղարկեց Ղարաբաղ: Մի ամբողջ շրջանի այդ մարդը 2 տարի պահեց: Մինչեւ այդ Լոս Անջելեսում կար 56 «հայկական» միություն: «Հայրենիքը» Վարուժան Քարյանի շնորհիվ դարձավ ամենագործուն միությունը, որ հիմա արդեն 5-6 հարյուր անդամ ունի, ովքեր պետությանը հարկ տալու նման ամեն ամիս իրենց ազգային տուրքն են տալիս կազմակերպությանը եւ տարին մի քանի լուրջ ծրագրեր են իրականացնում Հայաստանում ու Արցախում. եւ արդեն 10 տարի: Եվ այս ամբողջը ծնվեց վիրավորելու շնորհիվ: Վիրավորելը շատ ճիշտ բան է, եթե մարդը վիրավորվելու ընդունակ է: Բայց շատ քիչ սփյուռքահայեր են վիրավորվելու ունակ:

Վարուժանն այնտեղ ասել էր, որ իրենց առօրյա հիմար ծախսերով հնարավոր է երկիր պահել: Եվ ճիշտ էր ասել: Ես ամբողջ Սփյուռքին  ՄԵ՛-ՂԱ՛-ԴԸ՛-ՐՈՒ՛Մ  ԵՄ: Եթե օրը մի քանի բաժակ սուրճ խմող սփյուռքահայը միայն մեկ գավաթի գումարը երկրի համար մի կողմ դներ, այսօր Հայաստանը ոտքի կանգնած կլիներ, Հայաստանը ծաղկած կլիներ:

10 տարվա մեջ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը չգիտեմ ինչքան միլիոն փող է հավաքել: Իսկ Հայաստանի 1 տարվա բյուջեն մոտ 400 միլիոն է: Այդ Սփյուռք ասվածի 10 տարվա արածը, վստահ եմ, Հայաստանի 1 տարվա բյուջեի 1/5-ն էլ չի կազմում: Սա արդեն խոսում է Սփյուռքի մասին. Սփյուռքը պիտի աներ 100, արել է՝ 1, 99-ը չի՛ արել:

Միայն իմ ընկերների ու ծանոթների միջոցներով իմ միջնորդությամբ Հայաստան եւ Արցախ է մտել մի քանի միլիոն դոլար: Հարց եմ տալիս Սփյուռքին. ի՞նչ է՝ միայն իմ ծանոթներ՝ բազմապատկած 10՝ հավասար է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի՞ն: Ինձ նման ձրի աշխատող 10 հոգի հերիք է, որ ամբողջ աշխարհում տարածված «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի օֆիսների, տեխնիկայի ու ամբողջ օրը եղունգները խարտող, հեռախոսով շատախոսող եւ համակարգչային հիմար խաղեր խաղացող քարտուղարուհիների հսկայական գումարների անիմաստ վատնումը չլինի: Բազմաթիվ անգամ այդ հոգաբարձուների ու նվիրատուների Հայաստան գնալ-գալու գումարները կարող էին նաեւ օգտակար գործի համար լինել. մեկ հոգու ծախսը մոտ 4 հազար դոլար է, իրենց կանանց կամ ամուսիններին էլ ձեռքի հետ հետները բերում, «Արմենիա» հյուրանոցում մի քանի օր պահում են, ինչ է թե ասեն. «Այս քարը ճիշտ եք դրել, աբու¯, պատի այս գույնը ի¯նչ ճիշտ եք ընտրել» կամ՝ հակառակը:

Իրենց հերթին էլ այստեղի պատվիրակություններն են գնում այնտեղ ու առաջնակարգ հյուրանոցներում մնում, փոխանակ որեւէ հայի տանը գիշերեն, թեկուզ գետնին պառկեն: Գետնին քնածներն են երկիր կառուցում, անտառներում քնածներն են երկիր կառուցում, սոված ուսուցիչն է երկիր կառուցում, ոչ թե սրանք: Սա բոլորիս համահայկական ամոթի հիմնադրամն է…

Ինձ շատ ցավ պատճառեց, երբ տեղական մի օրաթերթում կարդացի, որ սփյուռքյան «ավանդական կուսակցություններից» մեկն Իջեւանում իր հերթական մասնաճյուղն է բացել՝ երդման արարողությամբ ու նման բաներով 11 հոգու ընդունել կուսակցության շարքերը: Շատ կուզենայի, որ այդ «դասական կուսակցությունը» այդ նույն Իջեւանում 10 հոգու համար աշխատատեղ ստեղծած լիներ: Այդ 3 «դասական, ավանդական կուսակցություններին» էլ ես շատ լավ եմ ճանաչում, դրանց կարելի է, այսպես, ոտքից գլուխ մերկացնել. չեմ հասկանում, թե Հայաստանի պետական մարմիններին կամ հասարակ ժողովրդին ի՞նչ պրոպագանդով են այսքան ժամանակ այսպես խաբուսիկ եւ կեղծ պատմություններով սնուցել ու այնպիսի իրավիճակի մեջ դրել, որ առեղծվածների մասին են մարդիկ մտածում: Դրանց տարեկան բյուջեն եւ ընդհանուր շրջանառությունը մի քանի անգամ ավելին են, քան Հայաստանի Հանրապետության տարեկան բյուջեն: Ու՞մ են խաբում, ինչու՞ են խաբում:

Հողից կտրված, օտարության մեջ «Հայաստան, հայկականություն, հայրենիք» իմաստավորմամբ կեղծ ու խաբուսիկ սերունդներ իբրեւ թե դաստիարակես ու այսօր երկրի մեջ 10 հոգու համար աշխատատեղ չստեղծես – ինձ համար անհասկանալի է: Ժամանակ առ ժամանակ հագած շոր-կոշիկ կուղարկեն մեր այդ հայրենակիցները, բայց այստեղ կարգին գործ չեն ստեղծի, տնտեսություն չեն զարգացնի, չեն օժանդակի, որ այստեղի մարդը՝ այստեղի մեր հայրենակիցը, իր արհեստով, իր գիտելիքով, իր իմացածով ապրի, ինքն իրենից մի բան տա եւ դրա դիմաց մի բան ստանա:

Սպասում եմ՝ 88 թիվ, 90 թիվ, 2000 թիվ եւ արդեն 21-րդ դար. նույն լոլոներն են, նույն հեքիաթներն են ամեն տեղ, ոչինչ չի փոխվում, ավելին՝ դեպի վատն է գնում: Եվ եթե մեկը կարծում է, որ սրա պատճառն անկազմակերպ լինելն է, շատ է սխալվում: Հարկ է, որ բոլորն իմանան, թե այդ «կուսակցությունները» շատ էլ լավ ներքին կազմակերպվածություն ունեն, նույնիսկ կարող են այլոց օրինակ հանդիսանալ: Բայց այդ ամբողջ կազմակերպվածության արդյունքն ի շահ Հայրենիքի ոչ մի՝ ի՛նչ հոգեւոր, ի՛նչ բարոյական, ի՛նչ ֆինանսական, ի՛նչ տնտեսական ոլորտում չի երեւում:

Իսկապես արժեքների այլասերման համակարգում ենք գտնվում: Ինձ համար մեծ դժբախտություն է, բայց չեմ կարողանում բացատրել դա: Ու երբ պատասխաններ էլ գտնում եմ, այդ գտածներս ամոթալի են լինում ինձ համար:

Ես Սփյուռքում եղել եմ ռազմական մի կառույցի հավատարիմ անդամներից: Այդ կազմակերպությունն Արեւմտյան Հայաստանի համար արյուն է թափել: Այդ զինյալ պայքարը 70-80-ականներին արտասահմանում թուրքական դիվանագետների զգետնման գործն է կատարել: Ուրեմն, դրա առաջամարտիկներից մեկը, որ թուրք դիվանագետ է սպանել, դրա համար Եվրոպայում ձերբակալվել, դատվել ու 10-12 տարի բանտում է եղել, այդ զրկանքներից հետո Հայաստանի պետության կողմից գրկաբաց ընդունվել է, բանտից ուղղակի տեղափոխվել է Հայրենիք, ապա զենքը ձեռքին կամավոր գնացել է Արցախ, կռվել է Շահումյանի ու Մարտունու շրջաններում, Երեւան վերադառնալուց հետո էլ ընտանիք է կազմել, այսօր հեռացել է երկրից: Զրկանքները գիտակցաբար կրած այդ հայորդին Green Card է խաղացել, ինչպես առօրյա լոտոներն են խաղում, շահել է եւ այդ շահած լինելու ուրախության մեծ հանգամանքով՝ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երեւանում ստեղծած ընտանիքն էլ հետը վերցնելով՝ թռել-գնացել է Լոս Անջելես, եւ չգիտեմ հիմա որ ետին թաղամասերի սրճարաններում, ինչպես Հայաստանում է ընդունված ասել, անգործ ֆռֆռում է:

(շարունակելի)
Սարգիս ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Տնտեսություն

ԼՂՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ  ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՐԴԻ ՓՈՒԼՈՒՄ

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ինչպես նորանկախ հանրապետությունների« այնպես էլ նորաստեղծ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տնտեսությունը լուրջ ցնցումների ենթարկվեց՝ կրելով պատերազմի եւ բարեփոխումների դժվարությունները« իրականացնելով խոր ճգնաժամից դուրս գալու, տնտեսությունն ամրապնդելու և զարգացնելու միջոցառումներ: Հանրապետությունում 1990-ական թվականների սկզբին սկսված և շարունակվող բարեփոխումներն անշրջելի են… դրանք արդեն իսկ զգալի արդյունքներ են տվել մակրոտնտեսական կայունության« տնտեսական գործունեության ազատականացման« շուկայական տնտեսության բնականոն զարգացման համար անհրաժեշտ ինստիտուցիոնալ կառույցների ստեղծման և կայացման ոլորտներում:

ԼՂՀ տնտեսությունը թևակոխել է զարգացման նոր փուլ՝ հաղթահարելով անցումային շրջանին բնորոշ դժվարությունների որոշ մասը: Սակայն այսօր ժամանակի հրամայականն է հաշվի նստել սոցիալ-տնտեսական և ազգային¬պետական շահերի ու առկա իրողությունների հետ« որը պահանջում է բարեփոխումների արդյունավետության բարձրացում: Վերջինիս իրականացման էական գործոններ են հանրապետության ներդրումային քաղաքականության ակտիվացումը և ձեռնարկատիրության զարգացումը: Անցած տասնամյակի փորձը ցույց տվեց« որ տնտեսության վերակառուցման ֆինանսավորումն ապահովելու համար անհնար է հիմնվել միայն բյուջետային համակարգի և բանկային ոլորտի վրա: ԼՂՀ տնտեսության զարգացման արդի փուլում հրատապ խնդիրներ են ներքին և օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման քաղաքականության մշակումը և դրա իրագործման միջոցների ու մեխանիզմների առաջնահերթ լուծումը:

Ներդրումների ներգրավման խթանումը« տնտեսության մեջ դրանց ծավալների ավելացումը եղել և մնում են որոշիչ ԼՂՀ¬ում տնտեսական զարգացման անհրաժեշտ տեմպեր ու ծավալներ ապահովելու համար: Ներդրումների ոլորտում ստեղծված իրավիճակի« մասնավորապես՝ ըստ առկա ծավալների դրանց ճյուղային բաշխվածության և աղբյուրների վերլուծությունից երևում է« որ մակրոտնտեսական կայունության« ներդրումները կարգավորող օրենսդրական դաշտի« դրանք խրախուսող ու պաշտպանող ենթակառուցվածքների գոյության« որակյալ և էժան աշխատուժի առկայության« բնական ռեսուրսների բավարար քանակության« անշարժ գույքի ցածր արժեքի« հարուստ բավականին հզոր սփյուռքի առկայության և այդ ներուժի ներգրավման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների պայմաններում անգամ ներդրումների առկա ծավալները դեռևս բավարար չեն՝ փոքր տնտեսության կտրուկ և կայուն աճ ապահովելու համար:

Արցախի բնակչությունը ինքնին հնարավոր ներդրողների բավականաչափ լայն շերտ է« և նրա խնայողությունների անգամ փոքր ծավալների ներգրավումն ու նպատակաուղղումը տնտեսության մեջ լուրջ խթան կդառնան հայրենական շատ արտադրությունների վերագործարկման և նորերի հիմնման գործընթացում: Բացի այդ« երկրում ներքին ներդրումների աճը կարևոր է նաև օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման գործընթացն ակտիվացնելու տեսանկյունից: 2003 թ… ԼՂՀ իրական ակտիվներում իրականացվել են 15 մլն ԱՄՆ դոլարի ներդրումներ« որոնցից միայն 5 մլն-ն է օտարերկրյա: Այս համատեքստում բավականին արդյունավետ քայլ է նաև օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկությունների հիմնումը« որոնց քանակը 2003 թ… նախորդ տարվա համեմատությամբ աճել է 6«7%-ով1: Վերջիններիս ճյուղային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս« որ օտարերկրյա ներդրումով ձեռնարկությունները մեծ բաժին են զբաղեցնում տնտեսության նախապատվելի՝ գյուղատնտեսության և վերամշակող արդյունաբերության ճյուղերում: Հանրապետությունում կատարված մասնավոր ներդրումների շնորհիվ ստեղծվել է ավելի քան 1700 աշխատատեղ: Ներդրումների փոքր ծավալները վկայում են« որ իրական ներդրողի կողմից Արցախը չի դիտարկվում որպես գրավիչ երկիր՝ ներդրումային գործունեություն իրականացնելու բարձր ռիսկայնության պատճառով: Բացի այդ« ԼՂՀ քաղաքական կարգավիճակի անորոշությունը« չճանաչված լինելը գրեթե անհնար են դարձնում միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների« օտարերկրյա բանկերի հետ համագործակցությունը: Այսօր երկրում ոչ միայն չեն իրագործվում միջազգային ծրագրեր« այլև հնարավոր չէ օգտվել Հայաստանում ՄԱԿ-ի« Համաշխարհային բանկի« Արժույթի միջազգային հիմնադրամի« Զարգացման և վերակառուցման եվրոպական բանկի և այլ դոնորների կողմից իրականացվող ծրագրերից: Հանրապետությունում ներդրումների ներգրավմանը խոչընդոտող գործոններից են նաև կոռուպցիան և վարչարարական արգելքները: Ստեղծված իրավիճակից ելնելով՝ հանրապետությունում ներդրումային միջավայրի բարելավման և ներդրումների խթանման նպատակով անհրաժեշտ են առաջնահերթ քայլեր« մասնավորապես՝

– ներդրումները կարգավորող օրենսդրական և նորմատիվային դաշտի կանխատեսելիության« կայունության և հստակության ապահովում«

– օտարերկրյա և տեղական ներդրողների համար իրավական նույն կարգի հաստատում«

– վեճերի լուծման միջազգային ընթացակարգերին դիմելու հնարավորության օրենսդրորեն ամրագրում«

– պետական երաշխիքների տրամադրման միջոցով ռազմավարական նշանակություն ունեցող ձեռնարկությունների օժանդակում:

Կարծում ենք՝ առաջադրվող խնդիրների լուծումը պետության համար պետք է դառնա տնտեսական քաղաքականության ռազմավարական նպատակ:

Ելնելով երկրների տնտեսական զարգացածությունը բնութագրող ցուցանիշից՝ բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մեծությունից (որը ԼՂՀ-ում 2003 թ… կազմել է 399«2 ԱՄՆ դոլար2. այն ավելի քան 2 անգամ զիջում է ՀՀ համապատասխան ցուցանիշին)« կարելի է արձանագրել« որ ԼՂՀ տնտեսությունը դեռևս հեռու է մինչանցումային՝ 1990թ… մակարդակից: Անցումային տնտեսություն ունեցող ցանկացած երկրում տնտեսական աճ ակնկալող ծրագրերում հիմնական շեշտը դրվում է արտադրության զարգացման վրա:  ԼՂՀ-ն բացառություն չէ: Երկիրը չի կարող շարունակ գոյատևել մարդասիրական օգնության հաշվին« քանի որ վերջինս հիմնականում ունենում Է ընթացիկ սպառման« այլ ոչ թե ներդրումային ուղղվածություն: Այս պարագայում հանրապետության տնտեսության զարգացման համար պետական կարևորության խնդիր Է ձեռնարկատիրության« մասնավորապես՝ փոքր և միջին ձեռնարկատիրության ընդլայնումը: Երկրում նման ձեռնարկատիրության զարգացումը պահանջում է բարելավել դրանց գործունեության նորմատիվաիրավական ու տնտեսական դաշտը« մատչելի դարձնել ելքը դեպի ֆինանսավորման աղբյուրներն ու իրացման շուկաները:

2003 թ… կառավարությունը մշակել է «ԼՂՀ-ում փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման պետական ծրագիր»« որի համար հիմք է ընդունվել «Փոքր և միջին ձեռնարկատիրության պետական աջակցության մասին» ԼՂՀ օրենքը: Ծրագրի շրջանակներում ձևավորվել է «Փոքր և միջին ձեռնարկությունների (այսուհետև՝ ՓՄՁ) աջակցության» հիմնադրամ« որն իրավասու է մասնակցելու այդ ոլորտի համակարգման ու կարգավորման գործընթացներին՝ համապատասխան առաջարկություններ ներկայացնելով ԼՂՀ կառավարություն: Կարծում ենք՝ հիմնադրամի գործունեությունը կարելի է արդյունավետ դարձնել՝ համագործակցելով ՀՀ զարգացման հայկական գործակալության« ՓՄՁ աջակցության հիմնադրամի և Ազգային կենտրոնի« ինչպես նաև դոնոր կազմակերպությունների հետ՝ մշակելով և իրականացնելով համատեղ ծրագրեր:

Վիճակագրական դիտարկումներր ցույց են տալիս« որ 2000-2003 թթ… հանրապետության պետական ռեգիստրում գրանցված ձեռնարկությունների թիվն աճել է 9«5-%-ով3: Տնտեսավարող սուբյեկտների 86«8 %-ը հիմնվում է մասնավոր սեփականության վրա« իսկ տնտեսության մեջ փոքր և միջին բիզնեսի բաժինը կազմում է 90«3 %:

ԼՂ Հանրապետությունում փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացմանը խոչընդոտող գործոններից է հավասար մրցակցություն ապահովող միջավայրի ձևավորման բարդությունը՝ թե՛ օրենսդրական« թե՛ գործնական մեխանիզմների կայացման առումով: Տնտեսության մեջ հավասար մրցակցություն ապահովելն անտրամաբանական է« քանի որ փոքր և միջին ձեռնարկատիրոջ համար միշտ պետք է ապահովել արտոնյալ պայմաններ« որպեսզի նա կարողանա աճել և ստեղծել հասարակության միջին շերտ« որն այսօր բացակայում է« և որով պայմանավորված է քաղաքացիական հասարակության կառուցումն ու երկրի անվտանգությունը: Այդ տեսանկյունից« մրցակցային միջավայրը գնահատելու համար պետք է համակողմանիորեն հետազոտել երկրի տնտեսական ներուժը« մասնավորապես՝ մրցունակության և տնտեսության որոշ ճյուղերի արտադրանքի արտահանման հնարավորությունները:

Արդի փուլում ԼՂՀ-ում ձեռնարկատիրության զարգացման և ներդրումների ներգրավման գրավականը գործարար-ծրագրերի« հատկապես մարքեթինգային համակողմանի հետազոտությունների իրականացումն է: Հանրապետությունում չեն կատարվում անհրաժեշտ մարքեթինգային հետազոտություններ ինչպես մակրո¬, այնպես էլ միկրո¬ ոլորտում՝ պարզելու երկրի ներդրումային ընդհանուր կլիման« ռիսկի աստիճանը և դրա կառավարելիության հնարավորությունները« մրցակցային պայմաններն ու աստիճանը« տնտեսավարող տվյալ սուբյեկտի ներդրումային ու ֆինանսական գրավչությունը« տարածաշրջանային և այլ շահեր: Ասել է թե՝ մշակվող գործարար-ծրագրերը պետք է հաշվի առնեն ոչ միայն տնտեսավարող տվյալ սուբյեկտի և նրա շուրջ ձևավորված խնդիրները միկրոդաշտում« այլև մակրոմակարդակի խնդիրներն ու դրանց կանխատեսվող փոփոխությունները հարկային-մաքսային« մրցակցային« արտոնագրման« քաղաքական« սոցիալական և այլ ոլորտներում:

Այս պարագայում հանրապետությունում փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունը պետք է զարգացնել համակարգված քայլերով« որի համար անհրաժեշտ են՝

– ՓՄՁ արդյունավետ գործունեության համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների ստեղծում ու զարգացում«

– ՓՄՁ արտաքին տնտեսական գործունեության ընդլայնում և արտահանման խթանում«

– իրավական դաշտի հետագա բարելավում և կայունության ապահովում«

– ՓՄՁ ֆինանսական և ներդրումային աջակցության հնարավորությունների ընդլայնում«

– փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության սուբյեկտների համար անհրաժեշտ տեղեկատվական« խորհրդատվական« ուսուցողական և կադրերի վերապատրաստման համակարգի ծառայություններից օգտվելու մատչելիության ապահովում:

Երկրի տնտեսության համար անցանկալի գործոններից է արտաքին առևտրի բացասական հաշվեկշիռը« որը վերջին տարիներին նվազման հակում ունի՝ ի հաշիվ ներմուծմանը փոխարինող որակյալ ապրանքների արտադրության« ինչպես նաև արտահանման աճի: Այսպես« ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 2000-2003 թթ… հանրապետությունում արտահանման ծավալն աճել է 13«2 անգամ« ներմուծմանը՝ 0«9: Այսպիսով« առևտրի բացասական հաշվեկշիռը նվազել Է 4«7 %-ով:

ժամանակակից տնտեսության հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է« որ առանց համաշխարհային տնտեսությանն ինտեգրվելու չի կարող զարգանալ« առավել ևս՝ ապահովել կայուն տնտեսական աճ: Ասվածը առավել ևս վերաբերում է փոքր և տնտեսական սահմանափակ հնարավորություններ ունեցող այնպիսի պետությունների« ինչպիսիք են Հայաստանի Հանրապետությունը և ԼՂՀ-ն: Ներկա պայմաններում ԼՂՀ կառավարությունը պետք Է ձեռնարկի անհրաժեշտ միջոցառումներ՝ ՀՀ-ի միջոցով միջազգային տնտեսությանն ինտեգրվելու համար« ինչը երկրի տնտեսության հաստատուն վերելքի նախադրյալներից Է:

Հանրապետությանը դեռևս հաջողվում Է պահպանել վերջին տարիների ամենակարևոր ձեռքբերումը՝ մակրոտնտեսական կայունությունը« որը բնութագրվում է ցածր սղաճով և գործազրկության համեմատաբար ոչ բարձր մակարդակով: 1998-ից ի վեր մակրոտնտեսական քաղաքականությունն ուղղված Է եղել տնտեսական աճի բարձր տեմպերի ապահովմանը (1997-2003 թթ… աճի միջինը կազմել Է 7«8 %): Տնտեսական աճի ամենաբարձր տարեկան ցուցանիշը արձանագրվել Է 2003 թ…« երբ ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել Է 19«8 %« իսկ ամենացածրը՝ 2001 թ…՝ 2«4 %4: Այսուհանդերձ« տնտեսական ցուցանիշների համադրումից երևում է« որ հանրապետության տնտեսության հիմնական ճյուղերը՝ գյուղատնտեսությունն ու արդյունաբերությունը« իրենց զարգացման մակարդակով դեռևս հեռու են 1988թ… մակարդակից: Ելնելով անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների փորձից« որոնցում ՀՆԱ-ի 75 %-ից ավելին ստեղծվում է մասնավոր հատվածում« վերստին համոզվում ենք« որ արտադրության նախկին մակարդակի վերականգնման հիմնական ուղին մասնավոր ձեռներեցության զարգացումն Է:

Զարգացած երկրների փորձը ցույց Է տալիս« որ երկրի վերելքը« տնտեսական աճի ապահովումը պայմանավորված են բնակչության սոցիալական վիճակով« աշխատողների գիտելիքների« որակավորման« առողջության մակարդակով« ընդհանուր առմամբ բնակչության վերարտադրողական ներուժով: Մինչդեռ ԼՂՀ բնակչության զգալի հատվածի եկամուտները ցածր են աղքատության շեմից: Ընդ որում« դրամական եկամուտների կազմում աշխատավարձի տեսակարար կշիռը չի գերազանցում 45%-ը:  Հանրապետությունում առկա է նաև տնտեսական աճի արդյունքների անհավասարաչափ բաշխում բնակչության տարբեր խավերի միջև« որը խորացնում Է անհավասարությունն ու բնակչության սոցիալական շերտավորումը:

Ազատության հետևանքով սահմանափակվում Է տնտեսական աճի համար անհրաժեշտ այնպիսի կարևոր գործոն« ինչպիսին պահանջարկն է: Ուստի հարկավոր է վարել ակտիվ սոցիալական քաղաքականություն՝ ուղղված աղքատության վերացմանը« առողջապահության և կրթության ոլորտների գործունեության բարելավմանը« մարդկային կապիտալի պահպանմանը« որը կնպաստի և՛ տնտեսական աճին« և՛ քաղաքական կայունությանը:

Ամփոփելով՝ ասենք« որ ԼՂ Հանրապետությունում ինչպես հետագա կայուն տնտեսական աճի« այնպես էլ աղքատության մակարդակի կրճատման և համաշխարհային տնտեսության մեջ ընդգրկվելու նպատակով անհրաժեշտ է ճշգրտել անելիքները տնտեսական քաղաքականության բնագավառում« շնորհիվ որի հնարավոր կլինի նախապայմաններ ստեղծել մասնավոր հատվածի արդյունավետ գործունեության ապահովման համար՝ առանձնակի ուշադրություն դարձնելով փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացմանը« ինչպես նաև ձևավորել բարենպաստ գործարար միջավայր՝ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների հնարավորինս մեծ ներհոսք ապահովելու համար:

1. Տես «ԼՂՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2003թ. հունվար-դեկտեմբերին», ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայություն, էջ 66-70:

2. Տես նույն տեղը, էջ 6-7:

3. Հաշվարկված է ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության պաշտոնական տվյալների հիման վրա:

4. Հաշվարկված է ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության պաշտոնական տվյալների հիման վրա:

Ռուզաննա ՄԱՆԳԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Էկոլոգիա

ՊԱՀՊԱՆԵՆՔ ՄԵՐ ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԸ

Գնալով ավելի են սրվում բնության հնարավորությունների և մարդկության պահանջարկի միջև եղած հակասությունները: Ուժեղանում է անթրոպոգեն գործոնների ճնշումը կենսերկրացենոզների վրա: Արդյունքում խախտվում է ինքնակարգավորման մեխանիզմը, այն յուրօրինակ «իմունիտետը», որով օժտված է յուրաքանչյուր կենսերկրացենոզ, որպես մի ամբողջական օրգանիզմ: Այս երևույթները վերջին տասնամյակում, կապված ԽՍՀՄ փլուզման, նրան հաջորդող հայտնի իրադարձությունների ու տնտեսավարման նոր փուլի հետ, ավելի ցայտուն ու վտանգավոր են դարձել հատկապես մեր, բնական ռեսուրսներով աղքատ երկրում:

Չնայած բնապահպանական, պետական ու հասարակական բազում կառույցների գոյությանը, պատշաճ ուշադրություն չի դարձվում բնապահպանական խնդիրներին: Երկրի՝ առանց այն էլ աղքատիկ բնական ռեսուրսները շահագործվում են չհամակարգված, տարերայնորեն ու անարդյունավետ` ցուցաբերելով միայն սպառողական մոտեցում:

Դեռ ավելին, բնապահպան կառույցների անմիջական մասնակցությամբ կամ թողտվությամբ «սանիտարական հատում» անվան տակ հատվել ու հատվում են հազարավոր հեկտար անտառային տարածքներ: Հանրապետության անտառներից ընտրողաբար (ամենաորակյալները) հատվում ու արտասահման են արտահանվում այնպիսի արժեքավոր ծառատեսակներ, ինչպիսիք են ընկուզենին ու կաղնին: Ոչնչացվում է բնության մարգարիտը` անտառային կանաչ ծածկույթը, որի առկայությամբ ու բնույթով է որոշվում յուրաքանչյուր երկրի բնության հարստության չափանիշը: Ոչնչացվում է կենսոլորտի այն կարևորագույն կենսերկրացենոզը, որը կարգավորում է կլիման, նպաստում ջրային պաշարների կուտակմանը ու նրանց հոսքի կարգավորմանը:

Մեր բոլորի աչքի առջև անտառը իր փեշերն է հավաքում, ցամաքում են աղբյուրներն ու գետերը, ավելի հաճախակի են դառնում սելավներն ու երաշտը: Արդյոք ժամանակը չէ՞ սթափվելու ու հիշելու այն հանրահայտ իրողությունը, որ անտառները նախորդել են մարդուն, իսկ անապատները նրա գործունեության արդյունքն են: Բնաանթրոպոգեն հաշվեկշիռների խախտման հետևանքով կործանարար վտանգ է ստեղծվել այնպիսի կարևորագույն կենսերկրացենոզի համար, ինչպիսին Սևանա լիճն է: Գերշահույթներ ստանալու մրցավազքը նպա-ստում է այս և նման շատ կենսերկրացենոզների ինքնակարգավորման մեխանիզմների խախտմանը:

Կենսերկրացենոզների ինքնակարգավորման գլոբալ մեխանիզմների տեխնածին խախտման հետևանքները ավելի ցայտուն են այն կենսերկրացենոզներում, որոնք տրանսֆորմացվել են գյուղատնտեսական արտադրանք ստանալու համար: Այստեղ կենսերկրացենոզները վեր են ածվել ագրոցենոզների, որոնք ի տարբերություն կենսերկրացենոզների, չունեն սնման շղթաներ, օժտված չեն ինքնակարգավորմամբ, և որոնց հարաբերական կայուն կառուցվածքը պահպանվում է մարդու կողմից: Այն իրականացնելու համար մարդը մշտապես պետք է կիրառի ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ, կազմակերպատնտեսական միջոցառումների փոխկապակցված համալիր, երկրագործության սիստեմներ, որը պետք է նպատակաուղղված լինի հողի արդյունավետ օգտագործմանը, նրա բերրիության պահպանմանն ու ավելացմանը, գյուղատնտեսական կուլտուրաների կայուն ու բարձր բերքի ապահովմանը:

Ցավոք, պետք է փաստել, որ մեզանում, տնտեսավարման արդի փուլում երկրագործության վիճակը նույնպես բավականին բարդացել է: Սեփականաշնորհման արդյունքում ստեղծված մանր գյուղացիական տնտեսությունները, չունենալով ապրանքային արտադրության համար օպտիմալ ծավալներ, զբաղվում են բնամթերային տնտեսությամբ: Ապրանք չարտադրող գյուղացին, զրկված լինելով համապատասխան ֆինանսական միջոցներից, հաճախ չի կարողանում կազմակերպել վերարտադրություն և վարելահողն ու այգին թողնում է անմշակ: Լավագույն դեպքում, հանապազօրյա հաց ստեղծելու նպատակով անընդմեջ ցանում է ցորեն: Այսպիսով` կոպտորեն խախտվում են ցանքաշրջանառությունները, հող չեն մտցվում համապատասխան քանակի հանքային ու օրգանական պարարտանյութեր: Անասնագլխաքանակի կտրուկ կրճատման պատճառով չեն օգտագործվում ինչպես հացահատիկային տնտեսությունում արտադրված ծղոտն ու մղեղը, այնպես էլ արոտավայրերում, խոտհարքներում ու այլ ագրոցենոզներում առատ աճող կերերը, որոնք նախկինում ցամքարի ու գոմաղբի տեսքով դաշտ էր վերադարձվում որպես օրգանական պարարտանյութ: Դեռ ավելին, ԼՂՀ տարածքում մասսայական բնույթ են կրում հացահատիկային մշակաբույսերի բերքահավաքից հետո արտերի հրկիզումը: Արդյունքում այրվում են նաև խոտհարքներ, արոտներ ու անտառներ` հրի ճարակ դարձնելով երկրագնդի վրա բնական էներգիայի միակ աղբյուրը հանդիսացող արեգակնային պոտենցիալ էներգիան, օրգանական նյութը, որը բուսական մնացորդների տեսքով հանդիսանում է նաև հողի բերրիությունը պայմանավորող հումուսային նյութերի սկզբնաղբյուրը:

Ներմուծվող կասկածելի որակ ունեցող պարարտանյութերն ու քիմիական այլ միջոցները չեն ապահովում ցանկալի արդյունք: Երկրագործության սիստեմների մասսայական խախտումները հանգեցրել են հողի բերրիության անկման, վատացել է դաշտերի ֆիտոսանիտարական վիճակը: Այդ են վկայում ՀՀ և ԼՂՀ շատ շրջաններում (հատկապես՝ լեռնային) հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվության կտրուկ նվազումը: Շատ հաճախ գյուղացին հացահատիկի նպատակով ցանած արտը հնձում է որպես խոտ: Այսպիսով՝ աստիճանաբար սնանկացող գյուղացին օտարվում է հողից, դառնում վարձկան, կամ հեռանում է հայրենիքից: Մարդկային գործոնը դադարում է ագրոցենոզների հարաբերական կայուն կառուցվածքը ապահովող սուբյեկտ լինելուց, շատ բարձրարժեք ագրոցենոզներ տրանսֆորմացվում են ավելի ցածրարժեքների:

Բնապահպանության և գյուղատնտեսության զարգացման նպատակներով մինչև օրս իրականացված ծրագրերն ու ծախսված միջոցները տարերային բնույթ են կրել և չեն ապահովել ցանկալի արդյունք: Ավելին, կարելի է ասել, որ հատկացված միջոցները իրենց նպատակին չեն ծառայել:

Ստեղծված վիճակից դուրս գալու համար անհրաժեշտ է մշակել և իրագործել այնպիսի ծրագրեր, որտեղ կենսերկրացենոզներն, ագրեցենոզներն ու անթրոպոգեն գործոնը դիտվեն մեկ ընդհանուր համալիրում, քանզի նրանք բոլորն էլ կենսոլորտի տարրեր են և գտնվում են սերտ փոխազդեցության մեջ: Այդ ծրագրերի առանցքային խնդիրը պետք է լինի կենսերկրացենոզների վրա անթրոպոգեն ճնշումների մեղմացումը և ագրոցենոզներում նրա դերի ակտիվացումը:

Ահրաժեշտ է պետական հատուկ հսկողություն սահմանել բնաանթրոպոգեն հաշվեկշիռների կայունությունը պահպանելու համար: Անհրաժեշտ է կասեցնել և աստիճանաբար վերականգնել կենսերկրացենոզների խաթարված ինքնակարգավորման մեխանիզմը: Պետք է բնակչությանը այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրներով ապահովելու ճանապարհով մինիմումի հասցնել ցանկացած ծառահատում, հնարավոր բոլոր միջոցները ուղղել հատված անտառների վերականգմանն ու նորերի տնկմանը:

Լեռնային շրջաններում հողատարման կործանարար հետևանքները մեղմելու, հաճախակի կրկնվող հեղեղումների դեմն առնելու նպատակով անհրաժեշտ է վերականգնել նախկինում ստեղծված դարավարդներն ու նրանց վրա եղած ծառաթփային բուսականությունը, լանջերին ուղղահայաց ստեղծել նոր բուֆերային գոտիներ, անտառամերձ թեքություններում ու բացատներում հիմնել անտառ-այգիներ, անաղարտ պահել շրջակա միջավայրն ու ջրային ավազանները:

Ագրոցենոզների հարաբերական կայուն կառուցվածքը պահպանելու, նրանց ինքնակարգավորման մեխանիզմները ակտիվացնելու համար անհրաժեշտ է վերանայել գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսավորման ողջ համակարգը, այդ թվում նաև երկրագործության սիստեմները: Հաշվի առնելով այն փաստը, որ տնտեսավարման արդի փուլում գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող հանքային պարարտանյութերի ու քիմիական մյուս միջոցների ծավալների կտրուկ կրճատման պայմաններում ավելի է կարևորվում հողի բերրիությունը` որպես տնտեսական և բնապահպանական գործոնի, անհրաժեշտ է երկրագործության համապատասխան համակարգերի մշակման և ներդրման ճանապարհով հասնել հողերի բերրիության ընդլայնված վերարտադրության, նրանց բիոէներգետիկ ռեսուրսների ավելացման, երկրագործության կենսաբանացման:

Տեղանքի բարդ ռելիեֆ ունեցող վարելահողերում հողատարման երևույթները կանխելու, հողի բերրիության ինքնակարգավորումը ապահովելու նպատակով, անհրաժեշտ է բուսաբուծությունում գերակշռող միամյա կուլտուրաներով (հացահատիկ, բանջարեղեն) հագեցած ցանքաշրջանառություններ ունեցող ագրոցենոզները, որոնք բնութագրվում են ինքնակարգավորման ցածր ունակությամբ, փոխարինել բազմամյա թիթեռնածաղկավոր խոտաբույսերի ցանքերով, անտառ-այգիներով, խաղողի և պտղատու այգիներով հագեցած ագրոցենոզներով, որոնք առանձնանում են ինքնակարգավորման բարձր մակարդակով:

Բերրիության ընդլայնված վերարտադրություն և դրանից ոչ պակաս կարևոր դաշտերի ֆիտոսանիտարական վիճակի բարելավումը գյուղացիական տնտեսություններում պետք է իրականացնել հիմնականում գոմաղբի, ծղոտի և բուսական մնացորդների օգտագործումը ավելացնելու, սիդերացիայի, բազմամյա խոտացանության և մաքուր ցելերի հաշվին: Լայն տարածում պետք է գտնեն զարգացած անասնաբուծության վրա հիմնված բիօրգանական պարարտանյութերի օգտագործումը:

Նախանշված միջոցառումների կենսագործումը հնարավոր է միայն գյուղատնտեսական արտադրությամբ զբաղվող այնպիսի սուբյեկտներում, որոնք ունեն օպտիմալ արտադրական ծավալներ և մասնագիտացում: Սպասել, որպեսզի նման սուբյեկտներ ձևավորվեն շուկայական հարաբերությունների արդյունքում, առնվազն մոլորություն է: Պետության իներտ կեցվածքը այս հարցում բերելու է գյուղատնտեսական օգտագործելի հողերի բերրիության համատարած անկման, լեռնային և սահմանամերձ գյուղերի ամայացման, շարունակվող արտագաղթի արագացման:

Ելնելով ստեղծված իրավիճակից, գյուղական բնակչությանը տեղում պահելու, գյուղը քայքայումից փրկելու, ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող սահմանամերձ գյուղերն ու ազատագրված տարածքները բնակեցնելու, և վերջին հաշվով ագրոցենոզներում անթրոպոգեն գործոնի ակտիվացման նպատակով, անհրաժեշտ է պետական աջակցություն ցուցաբերել գյուղացիական մանր տնտեսությունների կոլեկտիվացմանն ու կոոպերացմանը: Անհրաժեշտ է սահմանամերձ դատարկվող գյուղերում ու ազատագրված տարածքներում ներկրվող վարկային միջոցների հաշվին ստեղծել գյուղատնտեսական կոլեկտիվ փայատիրական ձեռնարկություններ:

Ելնելով հողային, ջրային, աշխատանքային ռեսուրսների ու տեխնիկայի առկայությունից, ինչպես նաև շուկայում արտադրվելիք մթերքների պահանջարկից` ճիշտ սահմանել այդ տնտեսությունների մասնագիտացումը, ապահովելով հետևյալ բնապահպանական ու տնտեսական պայմանները`

1. Հողի բերրիություն ընդլայնված վերարտադրության ապահովում:

2. Սերտ փոխկապակցություն երկրագործության, անասնաբուծության և հումք վերամշակող ձեռնարկությունների միջև:

3. Աշխատանքային ու նյութական միջոցների խնայողական, պարարտանյութերի ու քիմիական այլ միջոցների չափավոր, գիտականորեն հիմնավորված օգտագործում:

4. Հենվելով տնտեսավարման նոր մեթոդների ու կուլտուրաների մշակման կատարելագործված տեխնոլոգիաների վրա, բավարար քանակի և բարձրորակ արտադրանքի ապահովում, ի շահ հող օգտագործողների և հողատերերի, ի շահ մեր պետության պարենային անվտանգության:

Ս. Բ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ
Գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՄԱՐԴԸ ԵՎ ԿԼԻՄԱՅԻ ՔՄԱՀԱՃՈՒՅՔՆԵՐԸ

Երկրագնդի բնակչությանը սահմռկեցրած բնակլիմայական տարերքները՝ երկրաշարժ, ցունամի, որ խաղաղօվկիանոսյան ափերի պետությունների հանգստյան գոտիների ավերածությունների ու հարյուր-հազարավոր մարդկային զոհերի պատճառ դարձան, մի անգամ ևս հասկացրին, որ մարդ արարածը մանկական մի խաղալիք է բնության հզոր ուժերի դեմ: Իսկ մեզ թվում էր, թե բնության բոլոր երևույթներն արդեն հնազանդեցրել ենք: Խաբուսիկ պատրանք… Բնությունն աննվաճ աղջկա քմահաճությամբ ծիծաղում է մեզ վրա ու ցույց տալիս, որ դեռ այնքա¯ն գաղտնիքներ ունի պահած: Երկրագնդի բնակլիմայական պայմանների անսովոր զարգացումները ցույց են տալիս, որ երկիր մոլորակի և, ընդհանրապես, մեզ շրջապատող աշխարհի խաղաղ զարգացումներին փոխարինելու են եկել ավելի կտրուկ շրջադարձեր, երկրակեղևի փոփոխման նոր փուլեր:

Ըստ աշխարհագրագետների, օդերևութաբանների կանխագուշակումների, տեղի են ունենում հզորագույն տաք գոյացումների անջատումներ Արեգակի մակերևույթից, որոնք երկրագնդի կլիման դարձնում են ավելի ու ավելի տաք: Դրա հետևանքով հսկայական սառցաբեկորները հալչում են, համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը բարձրանում է, հետևանքը լինում են ջրհեղեղները, որոնք իրենց հետ հսկայական ավերածություններ են բերում ծովափնյա բնակավայրերում: Ու կարող է մի օր ջրի տակ հայտնվեն Կալիֆոռնիան, Լոս-Անջելեսը, Սանկտ-Պետերբուրգը, էլ չենք խոսում Վենետիկի ու Ջենովայի մասին:

Կարծես թե իրականանում են Նոստրադամուսի կանխատեսումները. բնական այլ աղետների հետևանքով կավերվեն Ամերիկայի երկնաքերները: Բարձր ջերմաստիճանին չդիմանալու հետևանքով աֆրիկյան մայրցամաքում կլինեն մարդկային մեծաքանակ զոհեր: Մոծակները հսկայական վնասներ կհասցնեն ցանքատարածություններին, կլինեն սով, համաճարակներ…

Բնակլիմայական աղետների հասցրած վնասները բազմիցս կգերազանցեն ահաբեկչության հասցրած վնասներին:

Այս բոլոր երևույթների դեմ միավորվելու ու ստրատեգիա մշակելու համար մարդկային, գիտական ողջ ներուժը պետք է միավորվի, մի կողմ դնելով ազգային անջրպետները, ռասայական ու կրոնական խտրականությունները:

Անտառների մասսայական հատումները կխախտեն ջրային ու կենդանական ռեսուրսների համակշիռը: Մարդ արարածը պետք է այնպես խելացիորեն օգտագործի բնության հարստությունները, որ իր ժառանգներին համատարած անապատ չթողնի: Հատված անտառների փոխարեն նորերը պիտի տնկվեն, գետերի ու ծովերի ձկնային ֆոնդը չպետք է անկշտաբար օգտագործվի: Արհեստական ջրամբարներում պետք է աճեցվեն ու բազմացվեն նոր ձկներ: Էկոլոգիական աղետներից խուսափելու համար մեգապոլիսներից մարդիկ ավելի շատ կտեղափոխվեն միջին ու փոքր բնակավայրեր, մոտիկ լինելու մայր-բնությանը, որ ծնունդ է տվել մարդուն:

Հավատանք, որ մարդկային բանականությունը խելամիտ լուծումներ կգտնի կյանքը շարունակելու՝ ապրելու, սիրելու, երազելու հնարավորություններ ստեղծելով իր հետնորդների համար:

Լիլիթ ԲԱՂՐՅԱՆ

հայացք՝ դեպ անցյալ

Առաջին անգամ քեզ տեսա տարիներ առաջ: Ավելի շուտ« տարիներ առաջ հանդիպեցի քեզ հետ: Զինվոր տղա« քեզ չէի ճանաչում: Ասում են՝ բոլոր դժբախտ ընտանիքները դժբախտ են յուրովի: Սակայն այդ օրը« երբ հանդիպեցի քեզ հետ« բոլորովին ուրիշ էր կարծես մորդ վիշտը……… Եվ նման, և տարբեր« բոլոր որդեկորույս մայրերի:

Սևազգեստ« անծանոթ կնոջ ձեռքից բռնած ուղեկցում էին գերեզմանոց: Ես պատահական հանդիպեցի քո ընտանիքին« զինվոր տղա: Կանգնել ու նայում էի անծանոթ մայրիկի ժամանակից շուտ ճերմակած մազերին: Ասեմ նաև« որ անծանոթ մայրեր չեն լինում« ինչպես նաև չեն լինում հայրենիքը ազատագրող անծանոթ զինվորներ:

Քայլերս ակամայից ինձ տարան դեպի քո գերեզմանը: Նկարից ինձ էիր նայում քո զարմանալի գեղեցիկ ու սևաթույր աչքերով: Փոքր-ինչ էլ թախծոտ էին աչքերդ: Հավանաբար« չգիտեիր« թե ինչի համար էիր այդ օրը նկարվում: Դու նկարից ինձ էիր նայում« իսկ մայրդ արցունքներով ծածկել էր նկարդ: Նրա արցունքները շիթ առ շիթ կաթում էին նաև սրտիս վրա: Ես չէի ուզում հրաժեշտ տալ քեզ: Դու ինձ համար արդեն հարազատ մարդ էիր: Մարտադաշտի այն հարյուրավոր« հազարավոր զինվորներից մեկը« որին մարդիկ հայ քաջորդի են անվանում: Ես հրաժեշտ չտվեցի քեզ: Ուզում էի երկար« շատ երկար զրուցել քեզ հետ: Ինչ-ինչ պատճառներով հետաձգվեց իմ հանդիպումը: Դա կարևոր չէ« կարևորն այն է« որ այսօր արդեն զրուցում եմ քեզ հետ: Գիտեմ« դու չես պատասխանի իմ հարցերին« գիտեմ նաև քո բոլոր պատասխանները« գիտեմ նաև………

1988 թիվ: Սաֆարյանների ընտանիքը Սումգայիթում էր: Նինա մայրիկը բուժվում էր հիվանդանոցում: Տանը հայրն էր՝ Յաշա Սաֆարյանը և ընտանիքի ամենակրտսերը՝ միակ արու զավակը՝ Արսենը:

Տիկին Նինան ինչ-որ աղմուկ լսեց:

– Տեր իմ, ինչ է կատարվում:
Հանկարծ նրան մոտեցան ադրբեջանցի բժիշկն ու բուժքույրերը:
– Ախր քեզ ինչպես թաքցնենք: Մի տես« թե փողոցում ինչ է կատարվում« մերոնք սպանում են ձերոնց:
– Մերոնք ու ձերոնք,- հարցին-հարցով պատասխանեց տիկին Նինան: Սակայն այստեղ տեղը չէ հարցեր տալը: Սումգայիթի փողոցները հեղեղվում էին հայի արյամբ:

Տիկին Նինան ուշաթափվեց« իսկ երբ բացեց աչքերը, կողքին Արսենն էր և ամուսինը: Սաֆարյանների ընտանիքը Սումգայիթից տեղափոխվեց Գեորգևսկ քաղաքը« որտեղ Արսենի ավագ քույրերն էին: Սակայն Արսենը չէր ուզում մնալ այդտեղ: Թեև արդեն դպրոց էր հաճախում և շահել էր ուսուցիչների համակրանքը: Ընտանիքը տեղափոխվեց Հայաստանի Հանրապետություն: Որոշ ժամանակ ապրեցին Երևանում: Սակայն իրենց հյուր էին զգում այդտեղ և շատ շուտ նրանք հայրենիք եկան:

Արսենը ուսումը շարունակեց Ստեփանակերտի թիվ 11 դպրոցում: Դպրոցից հետո ընդունվեց Արցախի պետական համալսարանը: Երկրորդ կուրսում էր սովորում« երբ………

Մայրը որդու զինվորական կյանքի մասին սկզբում համարյա ոչինչ չգիտեր: Արսենը կամավոր մասնակցեց մարտերին« իսկ հայրը գիտեր: Եվ մի օր էլ, երբ տիկին Նինան իմացավ, տագնապեց մոր սիրտը« բայց և հպարտացավ« որ որդին արդեն հասունացել է………

Զինվոր տղա« այսօր ես ձեր տունն եմ այցելում: Մայրդ մոլորված քայլերով քայլում էր սենյակներում« ինչ էր փնտրում« կարծես ինքն էլ չգիտեր: Սեղանին քո կիթառն է: Հետաքրքիր է« ինչ էր քո նվագած վերջին ակորդը: Գուցե սիրո խոստում էիր ցանկանում ուղարկել Ինգային« կամ մորդ էիր ուզում ասել« որ……… Իսկ սեղանին քո հուշատետրերն էին« նկարները: Սիրում էիր երգել և նվագել: Հարազատ մարդկանց կողքին քո ալբոմում Վլադիմիր Վիսոցկու նկարներն էին:

– Պատկերացնո՞ւմ եք«- պատմում է տիկին Նինան:- Երբ Արսենը երգում էր Վիսոցկու երգերից« ասեմ նաև« որ անչափ շատ է սիրում երգչին: Չգիտեմ ինչու« մայրական սիրտս տագնապում էր և մի անգամ էլ ասացի Արսենին… «Ախր ինչո՞ւ ես այդքան շատ սիրում Վիսոցկուն: ճիշտ է, լավ երգիչ է« բայց շատ կարճ ապրեց»:

Հայրդ շատ բան էր ուզում քո մասին պատմել, զինվոր տղա« իսկ մայրդ կարծես խոսք չէր տալիս նրան: Ինքն այնքան շատ ասելիք ունի: Հորդ համար անմոռաց էր ձեր հանդիպումը ռազմի դաշտում:

Քեզ սիրում էին բոլորը« դու գիտեիր դրա մասին: Ահա թե ինչու քո սիրելի հարևանուհին՝ տիկին Սվետան« երբ իմացավ« որ պիտի պատմենք քո մասին« չկարողացավ հոգում խեղդել այն անմոռաց պահերը« որ ապրել են քեզ հետ:

-Արսենը ամեն ինչով ուրիշ էր: Պատկերացնո՞ւմ եք նրա կորուստը ինձ համար ծանր է: Իմ սրտում կա մի անկյուն« դա միայն Արսենին է պատկանում և ոչնչով չեմ կարող լցնել այդ դատարկությունը«- ասաց տիկին Սվետան:

Հետո պիտի հանդիպեմ քո դպրոցական տարիների ընկերների հետ« ուսուցիչների հետ: Երևի գիտես« թե ինչ պիտի պատմեն քո մասին: Քո մարտական ընկերոջ՝ Արկադիի հետ հանդիպեցի նրա աշխատավայրում: Զրուցելով քայլում էինք« նա պատմում« անվերջ պատմում էր քո մասին: Իսկ երբ նստեցինք սենյակում« պատին կախված էր ԼՂՀ քարտեզը: Արկադին աչքը չէր կտրում քարտեզից« ի՞նչ էր որոնում: Հետո նրա հայացքը երկար կանգնեց Ասկերանի շրջանի Փառուխ և Քարագլուխ գյուղերի վրա:

– Զինադադար էր«- պատմում է Արկադին:- Մի քանի ընկեր տղաներով մոտենում էինք Փառուխին: Հանկարծ կիթառի հնչյուններ լսեցի: Մտածում էի՝ այսպես նվագում էր իմ համակուրսեցին՝ Արսենը: Մոտեցանք« Արսենն էր երգում տղաների համար:

Հետո Արկադին նորից կնայի քարտեզին ու ցույց կտա այն բոլոր վայրերը« որոնք ազատագրել եք: Իսկ Մարտակերտի շրջանի Կուսապատ գյուղին նա երկար կնայի: Մարտական ընկերդ, զինվոր տղա« միանգամից չի ասի« որ այս գյուղում դու ապրեցիր քո կյանքի վերջին օրը:

– Զինադադարի ժամանակ ես սիրում էի նկարել տղաներին«- պատմում է Արկադին:- Այժմ այդ նկարները խնամքով պահում է տիկին Նինան: Ամեն օր նայում նկարներին« զրուցում քեզ հետ« քո նահատակված ընկերների հետ:

Զինվոր տղա« սիրում էիր հաճախ ասել« որ դու տուն կգաս միայն հաղթանակից հետո: Գիտես չէ՞, որ երկար տարիներ է« ինչ Արցախն ազատ է ապրում: Արդեն հաղթել ենք: Ասում էիր« չէ՞, որ հաղթանակից հետո տուն կգաս: Դե« արի:

Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

Ս. Գ. Մ.

Հայաստանի հեռագրական գործակալություն Հ. 190, 15 հունիսի 1919թ.,

Երևան

«Թիֆլիս, 14 հուլիսի. միանգամայն ստույգ և արժանահավատ աղբյուրից տեղեկացանք, որ Ադրբեջանի զորքերը Սուլթանովի գլխավորությամբ զանգվածային կոտորած են սկսել Ղարաբաղում: Ավերել ու հրկիզել են 6 հայկական գյուղեր՝ Խանքենդիի ուղղությամբ: Առայժմ հավաքված են 620 հայկական դիակներ, որոնց մեջ խոշոր տոկոս են կազմում երեխաներն ու կանայք: Ղարաբաղն ասպատակող զորքերի մեջ հսկայական դեր են կատարում տաճկական սպաները: Այդ մասին գիտե և անգլիական հրամանատարությունը, բայց բավականաչափ ուժ չունենալով իր տրամադրության տակ, անկարող է որևէ դրական քայլ անել: Ժողովուրդը հուզված դրության մեջ է: Բոլորը զարմանում են դաշնակից բարձր իշխանության բռնած դիրքի վրա: Լուրերի համաձայն, անգլիական մի զորամաս է գնացել Ղարաբաղում կարգը վերականգնելու: Դրությունը շատ լուրջ է»:

Եսպերո /Ստորագրություն/

Սուլթանով – Այն արյունահեղությունը, որը տեղի է ունեցել Ղարաբաղի հայ և մուսուլմանական բնակչության միջև, հրահրվել է երկու կողմերի բուրժուազիայի, խաների ու բեգերի կողմից: Նրանք հրահրել են ազգամիջյան թշնամանք, մասսաներին պահել են խավարի մեջ, որովհետև գիտեին, որ գիտակից մասսաները իրենցից կգցեին նրանց լուծը: Իրենց երջանկությունը նրանք գտել են աշխատավոր մասսայի դժբախտության մեջ: Մուսավաթականները, դաշնակցականները հայերին և մուսուլմաններին լարել են միմյանց դեմ, ատելություն սերմանել դարերով իրար հարևանությամբ ապրող երկու ժողովուրդների միջև: Միայն խորհրդային բանվորագյուղացիական իշխանությունը ընդունակ եղավ վերացնելու ազգամիջյան թշնամանքը: Ինքնավար Ղարաբաղը իրավունք ունի մայրենի լեզվով զարգացնել իր կուլտուրան: Ազգային միավորումների ազատությունը, ինքնորոշումը հանդիսանում է մեր կուսակցության 12-րդ համագումարի հիմնական սկզբունքը: Ադրկենտգործկոմը ընդառաջելով այդ սկզբունքին, անկեղծորեն դեկլարացիա է ստորագրել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մասին: Ի հաստատումը դրա, ժողկոմխորհը ազատ Լեռնային Ղարաբաղի մասին ընդգծեց հետևյալը. (ընթերցում է… ծափահարություններ, բացականչություններ՝ կեցցե ժողկոմխորհը, երգում են «Ինտերնացիոնալը»):

*  *  *

Հ.Հ. դիվանագիտական

ներկայացուցիչ Ադրբեջանում

23 հունիսի 1919 թ.

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարին

Սուլթանովի այն հայտարարությունը, թե հայերը հարձակվել են քոչվորների վրա, միանգամայն սուտ է: Ղայբալաշենի վրա հարձակման ժամանակ կոտորված են 500 մարդ, եկեղեցին ավերված, պղծված և քանդված է: Ավերված գյուղական տները լի են դիակներով: Գյուղի շրջակայքը լի է դիակներով, որտեղ կան կանայք և երեխաներ: Գյուղի մոտ գտնված մատուռի մոտ թուրքերը մորթոտել են 50 հայեր, հայտնելով, որ զոհ են բերում սուրբին: Քաղաքի թրքական մասում դեպքերի ժամանակ կոտորված են 40 հայեր: Հայկական մասում ոչ մի թուրք չի վնասվել: Թուրքերը հրավիրված են եղել Սուլթանովի կողմից օր առաջ, նախամտածված ծրագրով: Կապիտան Գաունասը հանդիմանում է Սուլթանովին, որը կոտորածը կանխելու համար միջոցներ ձեռք առնելու մեջ նախազգուշացված է եղել, և պահանջում է  անգլիական շտաբի գլխավոր դատի ենթարկել Սուլթանովին:

Շուշիում կան 300-ից շատ անգլիական զինվորներ, որոնց մեծ մասը մահմեդական սիգայներ են: Սուլթանովի ասելով, նոքա դիմել են իրեն և պատրաստակամություն հայտնել հարկավոր դեպքում աջակցելու: Ղարաբաղ ուղարկված անգլիական զինվորները ոչ թե Շուշիում են գտնվում, այլ Աղդամից ուղարկված են դեպի Կարյագինոյի գավառը: Բոլոր տվյալներից երևում է, որ Սուլթանովը բոլոր միջոցները ձեռք է առել Ղարաբաղի հայությունը չեզոքացնելու և, հուսահատ դրություն ստեղծելով, Ադրբեջանին ենթարկելու:

Դիվանագիտական ներկայացուցիչ՝ ստորագրություն

Քարտուղար՝ ստորագրություն:

Ընկերներ, ժողկոմխորհը որոշել է իբրև նվեր Լեռնային Ղարաբաղին տալ 20 հազար փութ կերոսին և 20 հազար արշին բյազ: Ավելին հնարավոր չէ: Ադրբեջանի արդյունաբերական առևտրին կոմիսարիատը իր հերթին նվիրում է տպարան (ծափահարություններ):

Ընկեր Սուլթանովը իր ճառը թարգմանում է թուրքերեն (բուռն ծափահարություններ):

*  *  *

…Ամսույս 4-ին, երբ Շուշի քաղաքում ադրբեջանական զորքերը ռազմական գործողություններ են սկսել հայերի դեմ, նահանգապետ Սուլթանովի եղբայր Սուլթանբեկ Սուլթանովի ղեկավարությամբ քրդական հրոսակախմբերը պատրաստ կանգնած էին Խանքենդիի շրջանում՝ նահանգապետին օգնության հասնելու համար. երբ հայերը քշում են թուրքերին քաղաքից, այդ հրոսակախմբերը նույն օրը հարձակվում են Ղայբալու գյուղի վրա՝ բնակչության համար անսպասելի կերպով և սրի են քաշում գյուղի բոլոր հայերին:

Տեղեկատու բյուրոյի պետ՝ ստորագրություն

Նախագահ Ընկ. Ղարագյոզով – Լեռնային Ղարաբաղի հետ միաժամանակ ինքնուրույնություն ստացավ նաև Կարմիր Քրդիստանը, որտեղ տիրում էր բեգական կամայականությունը, որտեղ մինչև վերջերս գոյություն ուներ առաջին գիշերվա իրավունքը…

Ներկայումս Քրդիստանը, ինչպես նաև Ղարաբաղը, ինքնուրույն կառուցում է իր կյանքը… (ծափահարություններ):

Ինֆորմացիա խորհրդածության համար: «Կառուցեց», այո, այնքան ժամանակ, մինչև որ անունն անգամ քարտեզից վերացավ, Ղարաբաղի ու Հայաստանի միջև արհեստականորեն ստեղծված ադրբեջանական Լաչին դարձավ…

Ընկեր Ղարագյոզովը հայտարարում է, որ նախագահություն է մտել խնդրանք պատգամավոր Մամեդովից՝ թույլատրելու Շուշի քաղաքի թուրք բնակչության անունից ողջունելու համագումարը:

Ընկեր Մամեդովը թուրքերեն լեզվով ողջունում է համագումարը և նշում այն դրական աշխատանքների մասին, որ կատարել է իրենց մոտ սովետական կարգերի հաստատումից հետո, ընդգծելով գերմանական հեղափոխության նշանակությունը, նա կոչ է անում օգնել Գերմանիային՝ նրանց դժվար պայքարում՝ ֆաշիզմի դեմ:

Կեցցե՛ Սովետական Իշխանությունը

Կեցցե՛ Կոմունիզմը (ծափահարություններ):

(շարունակելի)

Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«ԵՍ ՆՈՒՅՆԻՍԿ ԱԹՈՌԸ ԿԱՐՈՂ ԵՄ ԴԱՐՁՆԵԼ  ՀԱՅՏՆԻ ԵՐԳԻՉ»,- ԱՍՈՒՄ Է ԵՂԻՇԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ

Միստր X-ի ստեփանակերտյան համերգը առիթ հանդիսացավ ևս մեկ հարցազրույցի՝ վերջինիս պրոդյուսեր, «Արձագանք ստուդիայի» երգիչ Եղիշե Պետրոսյանի հետ: Մարդ, որ եղել և մնում է հետխորհրդային հայկական էստրադայի կնքահայրերից մեկը:

– Հայաստանի երգիչների կեսը իմ ձեռքի տակով է անցել: Նրանք իմ օգնությամբ են դարձել երգիչներ:

– Դուք, որպես մարդ, որ վաղուց կանգնած է հայկական էստրադայի ակունքներում, ընդհանուր առմամբ, ինչպե՞ս եք գնահատում այն:

– Ես կասեմ, որ ծաղկում է: Մի 10-15 տարի առաջ այն գարնանացանը, որ արվեց, այսինքն՝ դրվեցին հայկական շոու-բիզնես կոչվածի առաջին սաղմերը, այդ ամբողջ աշխատանքն այսօր տվել է իր պտուղները: Այսօր ով տաղանդ ունի, անպայման ձգտում է զբաղվել երաժշտությամբ:

– Այս հարցը ես տվել եմ նաև Միստր X-ին, Դուք ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչն է մեզ խանգարում դուրս գալ համաշխարհային բեմեր:

– Նախ՝ ժամանակ է պետք, հետո՝ պետք է հարուստ երգացանկ: Շոու բիզնեսը ուղիղ համեմատական է ինդուստրիային՝ որքանով հարուստ է երկիրը, այնքանով շոու-բիզնեսն առաջընթացի տեղ ունի: Հիմա մենք այստեղ համերգի ենք եկել, բայց սա մեր հնարավորությունների ընդամենը 10 տոկոսն է: Մենք ունենք 9 հոգուց բաղկացած խումբ, որոնք նվագակցում են, ունենք բոլոր տեխնիկական հնարավորությունները, և այդ պարագայում պատկերացրեք ծախսերը, այսինքն՝ 20 հոգով գալ այստեղ և համերգ տալ՝ լուրջ խնդիր է: Ժողովուրդը չի կարող թանկ տոմսեր գնել, և սրահները պատրաստ չեն հրավիրել այդպիսի խմբերի: Ասել է թե՝ պետք են լավ մասնագետներ: Երբ այս ամենը կարգավորվի, և ժողովուրդը կարողանա լավ հաճույքի համար լավ վճարել, այդ դեպքում Հայաստանի շոու բիզնեսը կբարձրանա լուրջ մակարդակների:

– Իսկ արդյո՞ք այստեղ միայն լավ հաճույքի հարցն է, ասենք, ռաբիս երգչի համերգին 5 հազար դրամ էլ կարող են վճարել, արդյո՞ք ճաշակը նույնպես նշանակություն չունի:

– Ռաբիսը միշտ էլ եղել է մեծ մասսայականություն վայելող. դա մեզ համար նույնն է, ինչ ֆլամենկոն Իսպանիայի համար, այսինքն՝ մենք ուզենք, թե չուզենք, ինչ պատնեշներ էլ որ շարենք, ռաբիսը գոյատևելու է: Բացի այդ, նրանք շատ ակտիվ են. հարսանիքներ, ռեստորաններ և այլն, անընդհատ վաստակի մեջ են: Այսօր մի այնպիսի վիճակ է, երբ կոնսերվատորիան, նույնիսկ ասպիրանտուրան ավարտած երգիչը չգիտե, թե ինչ պիտի անել: Լավ երգիչ է, բայց իր տեղը չի գտնում: Օպերա գնա՝ օպերայում տարին երկու ներկայացում կդնեն կամ չեն դնի, այնտեղ էլ ո՞ր մեկին դեր տան: Այդ դեպքում ո՞ւր գնա: Այլ տարբերակ չկա, սկսում է երգել սրահներում: Ու եթե չլինեն այն շանսերը, որ հանկարծ մեկը կարող է գնալ արտասահման, մեր «կլասիկան» ընդհանրապես կմեռնի:

– Դուք հիմնականում զբաղվում եք ուրիշ երգիչների երգարվեստով, իսկ սեփական երգարվեստի համար ժամանակ մնո՞ւմ է:

– Մի քիչ ոնց-որ սիրտդ կոտրվում է: Սերնդափոխություն եղավ, և մենք այսօր լծված ենք այն գործին, որ պետք է ունենալ հայկական էստրադա: Ամբողջ էներգիան վատնում ես նրա վրա, որ «արանժիրովշիկների» լավ դպրոց ստեղծվի, որոնք կկարողանան լավ գործիքավորել, ձայնագրողների դպրոց ստեղծվի, և այլն, այս ամբողջ էներգիան ծախսեցինք դրա վրա, և Հայաստանում առաջացավ երիտասարդական երաժշտություն, ու ոնց-որ այլևս ուժ չմնաց ինքդ քեզ համար. դե միշտ մտածում ես՝ իմը նաղդա, բայց…

– Ի՞նչ կասեք այդ սերնդափոխության մասին:

– Հեռուստատեսություններում, ռադիոներում աշխատում են երիտասարդ DJ-ներ, և ես շատ հրավերքներից հրաժարվում եմ, քանի որ, ցավոք, պիտի ասեմ՝ նրանց 99 տոկոսը դատարկ, ինքնասիրահարված խոսողներ են: Եթե հրավիրում ես մարդուն, ուրեմն պետք է գոնե կարողանաս այդ մարդու նուրբ լարերին կպնես, որպեսզի այդ մարդն ավելի հետաքրքիր զրուցակից դառնա: Թե չէ, հերթապահ ֆրազաներ՝ ի՞նչ պլաններ և այլն, և ամենասարսափելին՝ տարրական անտեղյակություն հրավիրված մարդու կշռին: Մարդուն կանչել է, բայց չգիտե, թե հետն ինչի մասին խոսի… Ինձ համար նրանց մտահորիզոնը շատ պստլիկ է, այնքան, որ զրույց չի կարող ստացվել:

– Չե՞ք կարծում, որ այդ սերնդափոխությունը արագ կատարվեց:

– Շատ արագ: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում, երբ նայում էի նրանց ալիքները, տեսնում էի, որ հաղորդավարների մեծամասնությունը տարիքով մարդիկ են, որոնք լավ գիտեն իրենց գործը: 18 տարեկանը կարող է հետաքրքիր վարել միայն 18 տարեկանի, բայց ոչ ամբողջ հասարակության համար: Ձեռք բերելով երիտասարդ կադրեր, մենք բավականին փորձառու մասնագետներ կորցրինք:

– Գաղտնիք չէ, որ այսօր մեր էստրադան նաև այս կամ այն չափով ճաշակ է դաստիարակում, կարծում եք ճի՞շտ ճաշակ է դաստիարակում:

– Այստեղ ինդուստրիան է աշխատում: Այսօր ցանկացած մարդ կարող է դառնալ երգիչ: Ես նույնիսկ այս աթոռը կարող եմ դարձնել հայտնի երգիչ: Ընդամենը պետք է մի քիչ խելք և ֆինանս:

– Բայց այդ աթոռը նաև ճաշակ է դաստիարակում:

– Այսօր այդպես էլ կա: Դաստիարակում է, բա ո՞նց: Այնքան աննպատակ երգեր եմ լսում, որ ուղղակի հիասթափվում եմ, և հանկարծ, երբ մի լավ բան եմ լսում, ուրախությունից սիրտս քիչ է մնում պայթի: Ըստ իս, առաջին հերթին կոնկրետ ուղղվածություն է պետք, քաղաքականություն: Ի՞նչ է նշանակում, եթե ես ինչ-որ մի երգչի սիրում եմ, միայն նրան եմ ցույց տալիս: Չի կարելի: Չէ՞ որ նրա կողքին կա շատ ավելի տաղանդավոր մեկը, ո՞վ է ձեզ թույլ տվել նրան «բլոկադա» անել: Եվ այդպես շատ-շատ երիտասարդների ուղղակի վանում են:

– Իսկ ինչպիսի՞ն եք տեսնում մեր էստրադայի վաղը:

– Այսօր մենք արդեն ունենք էստրադա: Խոտանը շատ է, բայց ունենք նաև հրաշալի կատարողներ:

– Կարծում եք կգա՞ ժամանակը, երբ այն կմաքրվի խոտաններից:

– Ինքնըստինքյան կմաքրվի: Ժամանակն ինքը կմաքրի: Ու ասեմ, որ հիմա արդեն եկել է «սամառոդոկների» բացահայտման պահը: Շատից վնաս չկա, թող լինեն: Կարևորը՝ ովքեր ասելիք ունեն, անպայման կգան դեպի մշակույթ:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏԵՆՔ ԱՐՎԵՍՏԸ

12 տարի է անցել զինադադարի հաստատման պահից: Այդ ժամանակաընթացքում նկատելիորեն զարգանում ու բարգավաճում է Արցախ աշխարհը: Քայլելով մայրաքաղաքի փողոցներով, ամենուր նկատում ես նորակառույցներ: Ինչպես «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի, այնպես էլ մի շարք այլ բարերարների օժանդակությամբ վերանորոգվել և, հուսով ենք, որ դեռ կվերանորոգվեն արցախյան ճանապարհները: Այս ամենը կարծես թե պիտի նպաստի արվեստի զարգացմանն ու բարգավաճմանը, բայց, ավաղ, սարսափելի վիճակում են գտնվում արվեստի մի շարք ճյուղեր:

Փորձենք պատասխանել այն հարցին, թե ինչ վիճակում է գտնվում նկարչությունը: Ինչ պրոբլեմներ ու անելիքներ ունեն արվեստի այս տեսակի ներկայացուցիչները, որոնց կատարած քրտնաջան աշխատանքը չի գնահատվում իրենց իսկ հայրենիքում:

Միգո՞ւցե համապատասխան ուշադրության չեն արժանանում պետական այրերի կողմից…

Ժուռնալիստական հետաքրքրությունից դրդված, զրուցեցի երիտասարդ արվեստագետների հետ, որպեսզի պարզեմ, թե որն է դրա պատճառը: Հիմնական պատճառն այն է, որ սոցիալական ծանր պայմանների պատճառով հասարակությունն ի վիճակի չէ ձեռք բերել նկարիչների գործերը: Մարդիկ մտածում են օրվա հաց վաստակելու, ոչ թե նկար գնելու մասին: Անգամ այս հարցի շուրջ խորհելու առիթ չեն ունենում:

Իսկ ինչ կարելի է անել այսպիսի իրավիճակում, երբ նկարների իրացման արդյունքից ստացված գումարը պետք է, որ հիմք հանդիսանա նկարիչների հետագա գործունեության համար: Այս հարցի լուծումը պահանջում է պետական պաշտոնյաների միջամտությունը: Չէ՞ որ բոլոր նկարիչները հնարավորություն չունեն իրենց գործերը ցուցադրելու արտերկրում, ուստի նման դեպքում, կարծում եմ, պետությունը երիցս մտահոգված պիտի լինի:

Ղարաբաղում կազմակերպած ցուցահանդեսների ժամանակ նկարները արժանանում են միայն արտասահմանից ժամանած հյուրերի ուշադրությանը, ովքեր գնում են ընդամենը մի քանի նկար: Մի՞թե կարելի է  այդքան անտարբեր լինել հայրենակիցների աշխատանքների նկատմամբ:

Փորձենք ուշադրություն դարձնել մեր շրջապատում ապրող և ստեղծագործող արվեստագետների աշխատանքներին, ձգտենք արժեվորել նրանց աշխատանքները: Չէ՞ որ անուշադրության մատնված նկարիչների աշխատանքները արտասահմանյան մի շարք երկրներում կարող են բարձրացնել մեր երկրի ու արցախյան արվեստի հեղինակությունը:

Մարինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԽԻԶԱԽՈՒԹՅՈՒՆ ՍԵՐՄԱՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ԵՐԵԽԱՅԻՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿԵՔ

ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՍԻՐԵԼԻ ԳՐՔԵՐԻ ՀԵՐՈՍՆԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐՈՎ

Բազմակողմանի է հեքիաթի դերը երեխաների կյանքում: Մեզանից յուրաքանչյուրը մեծացել է՝ ձգտելով նմանվել իր սիրելի հեքիաթի կամ մուլտֆիլմի հերոսներին: Սակայն կան մանուկներ« որոնք զրկված են իրենց սիրելի հերոսին տեսնելու կամ հեքիաթներն ընթերցելու հնարավորությունից: Նրանք կույր կամ թույլ տեսողություն ունեցող երեխաներն են:

Գայանե Կլեկչյանի մտահղացմամբ «Խոսող գրքեր» նախագիծը նպատակ ունի նմանատիպ երեխաների ու նրանց սիրելի հերոսների ծանոթությունն ու մտերմությունը առավել մատչելի դարձնել: Նախագծի միջոցով երեխաները հնարավորություն ունեն ձայնագրված տարբերակով լսել հայ և արտասահմանյան դասականների ստեղծագործությունները: Տեղ են գտել Հովհաննես Թումանյանի« Օսկար Ուայլդի« Հանս Քրիստիան Անդերսենի« Գրիմ եղբայրների հեքիաթներից« ինչպես նաև հայկական պոեզիայի ընտրանի և «Զոնաթան փվինգսթոն ճայը» վիպակը: Ստեղծագործությունները ձայնագրվել են Հայաստանի սիրված դերասաններ ժիրայր Դադասյանի« Աննա էլբակյանի« Հովհաննես Բաբախանյանի« Տիգրան Ներսիսյանի մասնակցությամբ: Գիտակցելով ծրագրի կարևորությունը, ոչ միայն դերասանները« այլև ծրա-գրի իրականացմանը բոլոր աջակցողները աշխատել են առանց որևէ դրամաշնորհի: Ծրագրի հեղինակը սրանով ապացուցեց« որ որևէ բարեգործություն պայմանավորված չէ ֆինանսական կարողությամբ: Ցանկությունն այստեղ բավական է:

«Խոսող գրքեր»¬ը «Մանկության մոլորակ» նախագծի մասը կազմող ծրագիր է: Ուստի «Խոսող գրքեր» լազերային սկավառակի տիտղոսաթերթիկների վրա պատկերված են «Մանկության մոլորակ» կայքում  (www. mankutyanmolorak. com) տեղ գտած պատանի նկարիչների նկարները: Պատահական չէ այս նկարների ընտրությունը« նկարները ցուցադրվել են ոչ միայն Հայաստանում: Այս նկարներով հրատարակվել են նաև 8 անուն բացիկներ« որոնք բացառիկ են իրենց տեսակի մեջ: Ի դեպ« այս ցուցահանդեսում ընդգրկված են նաև արցախցի երեխաների նկարները: Հեղինակը խոստացավ« որ լազերային սկավառակը կնվիրվի  Արցախի Վերականգնողական կենտրոնի հաշմանդամ երեխաներին:

Խոսելով «Մանկության մոլորակ» կայքի մասին, նշենք« որ այն հայկական մանկական ամբողջական կայք է« որը ստեղծվել է 2004 թվականին: Կայքում տեղադրված են հեքիաթներ« առակներ« բանաստեղծություններ« պատմվածքներ……………: Իսկ նրանց համար, ում հետաքրքիր է խուլերի աշխարհը, կարող են այցելել և սովորել ժեստերի լեզուն: Յուրաքանչյուր այցելու կայքում կգտնի իրեն հետաքրքրող էջ: Այժմ կայքում կատարվում են հարստացման աշխատանքներ: Տեղադրված է նաև ուսուցողական ծրագիր, որը կոչվում է «Խաղալով սովորենք մաթեմատիկա»: Կայքին կարելի է ծանոթանալ ոչ միայն հայերեն« այլև ռուսերեն« անգլերեն և ֆրանսերեն տարբերակներով:

Հուսանք« որ Գայանե Կլեկչյանի և նրա նմանների նվիրական գործը հիրավի կծառայի նպատակին՝ ի շահ մեր փոքրիկների հավուր պատշաճի կրթության և դաստիարակության:

Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ

Լուսինե ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

ԱրՊՀ ժուռն. 3-րդ կուրս

ԴԱՏԸ ԿԱՅԱՑԱՎ, ՀԱՅՑԸ ՄԵՐԺՎԵՑ

Ինչպես նախապես տեղեկացրել էինք մեր թերթի նախորդ համարում՝ դերասանուհի Նունե Մելքումյանը իր իրավունքները պաշտպանելու նպատակով դիմել էր դատարան: «Դեմոն» հետևել է  դատավարության ընթացքին, որը կայացել է մայիսի 18-ին: Առաջին ատյանի դատարանում գործը քննող դատավոր Գրետա Արզումանյանը մերժել է Ն. Մելքումյանի հայցը:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

НК и вокруг него

Парламенту – новый качественный уровень

Выборы – один из главных этапов в жизнедеятельности каждой страны. От того, на каком уровне они проходят, зависит степень цивилизованности данного государства.

19 июня 2005 года пройдут выборы в парламент НКР. Безусловно, это важное политическое событие. По сей день международное сообщество неготово признать независимость Нагорного Карабаха, а Азербайджан демонстрирует свою негативную реакцию на проведение в Карабахе выборов. Чтоб доказать неправильность их позиции, нам нужно продемонстрировать на выборах очень высокие стандарты демократии и прозрачности.

Нужна ли Карабаху демократия? Без сомнения. Без нее не остановить экономического отставания и не обеспечить нормального будущего для наших детей. Но как ее строить? Как не позволить олигархам, крупным бизнесменам и большим чиновникам купить  демократию лично для себя? Как не превратить это понятие в модную фразу?

И поверят ли избиратели в красивые слова своего кандидата на предстоящих выборах?! Каким бы мы хотели видеть будущий парламент? Сможем ли мы довериться нашим будущим депутатам?

На эти вопросы попытались ответить наши избиратели.

А. А.: Чего ждать от депутатов, когда всегда так было и так будет? Чиновник пишет инструкцию так, чтобы ему больше несли и меньше тревожили. Законодатель улучшает закон так, чтоб от проверяющих совсем уж некуда было спрятаться. Налоговики так стараются, что скорее сдирают налоговую шкуру с бедствующей старушки, продающей зелень с собственного огорода. И вся беда в том, что жаловаться некому. Депутатам не до народа – они обеспокоены тем, как подольше задержаться в Национальном Собрании. Оппозиции не до народа – ее заботит, слышат ли ее  в Диаспоре. Правительству не до народа – ему лишь бы собрать налоги, заплатить по внешнему долгу. Только все они должны помнить, что их благополучие зависит все-таки от голоса народа.

С. Г.: Мое мнение – депутат должен быть всесторонне развитым, высококвалифицированным специалистом в той или иной сфере, иметь необходимый опыт и знания для разработки законов. Необходимо, чтобы каждый кандидат помнил о том, что статус члена парламента не предполагает высокий государственный пост, депутатскую неприкосновенность и иные льготы. В первую очередь, это большая ответственность перед избирателями. То есть депутат должен воздержаться от демагогических предвыборных лозунгов и невыполнимых обещаний, которые являются не чем иным, как свидетельством отсутствия ответственности. Если будет такой кандидат, обладающий перечеисленными качествами, я отдам свой голос ему.

Мнения по поводу выборов были разные. Среди опрошенных были и люди, которые наотрез отказываются участвовать в выборах, отдавая свой голос тому или иному кандидату, обосновывая свое решение тем, что никто не будет думать о народе, и что тут просто идет борьба за кресло.

Естественно, кандидаты не должны допускать в стране нарастания пессимистичных настроений. С другой стороны, активность избирателей очевидна. Особый ажиотаж наблюдается в Степанакерте, в округах которого баллотируется в среднем по 9 кандидатов. Значит, борьба будет вестись за каждый голос, что еще раз подтверждает – избиратели будут принимать активное участие в предстоящих парламентских выборах.

Нашим кандидатам остается правильно вести предвыборную агитацию и не выходить за рамки цивилизованного политического процесса.

Нельзя увлекаться ложными обещаниями, которые заводят в дебри. Надо идти по такой дорожке, которая позволит кандидатам более-менее понять вопросы, которые мучают народ.

Многие кандидаты вместо предъявления своей программы охаивают друг друга в попытках повлиять на исход парламентских выборов, называя себя оппозиционной стороной, хотя сами не входят в списки оппозиционного блока.

И именно  подобные выступления подталкивают народ на следующее мнение.

О. Д.: А есть ли в стране оппозиционная сила или отыщется ли хотя бы одна партия, которая с удовольствием не использует любой, даже самый сомнительный, источник финансирования для реализации собственный целей? Есть ли такая партия, которая серьезно подумает о реализации своей собственной программы, а не о программе своего соперника? Кандидаты должны помнить, что несправедливая критика очень часто является замаскированным комплиментом. Давайте подумаем о том, насколько нам выгодны разногласия и недоверие друг к другу в парламенте? Все, в том числе и оппозиция, должны исходить из интересов государства, из интересов своего народа. Нельзя на первое место ставить личные отношения, ведь ответственность за непредсказуемые негативные последствия в конечном счете ляжет именно на них.

Действительно, нашим депутатам нужно задуматься о необходимости формирования достойного Национального Собрания, который станет гарантом установления в стране конституционного порядка, проведения прозрачных и демократических выборов.

Отстояв свое право на самоопределение, наш народ должен продемонстрировать динамизм в развитии государственной и общественной жизни.

На данном этапе развития нашего государства нам необходимо новое качество в парламенте. Обеспечение этого качества возможно, только проявив к нуждам народа и его самым острым проблемам особое внимание.

В парламенте должны сидеть честные и добросовестные личности, которые в состоянии подумать о формировании правового государства, становлении подлинной демократии, утверждении социальной справедливости, формировании атмосферы взаимодоверия в сфере бизнеса, т. е. – о достижении достойного уровня жизни карабахцев и полной экономической безопасности.

Колыбель успеха каждого кандидата в депутаты – это сохранение дружбы, доверия и уважения.

На свете есть только один способ побудить кого-либо проголосовать за себя… И он заключается в том, чтобы человек сам захотел это сделать. Помните – другого способа нет.

Армине МАРТИРОСЯН

И армянам, и азербайджанцам не хватает политической культуры

Недавно в Ереване побывал руководитель департамента конфликтологии и миграции Института мира и демократии (Баку) Ариф Юнусов, который любезно согласился ответить на вопросы “Демо” .

– Вам не кажется, что армянское и азербайджанское общества еще не готовы к диaлогу – с учетом армянофобских настроений в Азербайджане, ярким примером которых является убийство Гургена Маргаряна?

– Я думаю, что это не совсем яркий пример, потому что точно также могут привести в пример выражение Кочаряна о генетической несовместимости двух народов. Я понимаю, когда кто-то посторонний говорит об этом, а это президент страны, который не имел права говорить такие вещи, да еще и с высокой трибуны. Это тоже показатель толерантности армянского народа… Я понимаю, что произошло страшное  событие – убийство, но это не должно перечеркивать многое хорошее. Поэтому, когда я говорю, что мы сегодня  не готовы к диалогу, я имею в виду именно это. Проблема в том, что вам – армянам – кажется, что все плохое идет оттуда. И когда приезжаю сюда, мне всегда говорят: вот Ильхам Алиев сказал, Угузаде сказал… Я отвечаю: хоть раз скажите, что ваши сказали? В таких случаях я вспоминаю Гранта Матевосяна. Он точно сказал: все беды происходят от того, что пока мы – армяне – не можем чувствовать боль и страдание азербайджанцев, а они в свою очередь не могут чувствовать боль и страдание армян, т. е. каждый говорит о себе и, соответственно, каждый считает, что он хороший, его страна – это империя добра, а вот там – империя зла, они плохие, они нехорошие, дикие, варвары… Вот тогда диалог станет возможным.

– Судя по вашему докладу на международной конференции “Кавказ2004”, политическая ситуация в Азербайджане довольно накалена. Как вы думаете, могут ли ноябрьские выборы привести к кровавым столкновениям? Есть ли там революционные настроения?

– Да, революционные настроения, конечно, есть. Точнее, не революцинные, а протестные. Даже из числа тех, кто в свое время проголосовал за И. Алиева, многие разочарованы. Потому что он обещал, например,  открыть в течение пяти лет 600 000 рабочих мест, и многие поверили, что он действительно сын отца – к тому же, более либеральный, молодой, с имиджем реформатора. Другое дело, что есть очень сильное разочарование также в отношении лидера оппозиции. Это, по-моему, то же самое, что и в Армении – нет веры в кого-то хорошего, есть разочарование и во власти, и в опозиции, нет лидера, в которого можно было бы поверить. По-моему, это общее и для Армении, и для Азербайджана. Власть никто не любит, но люди смотрят на оппозицию и видят, что и там  нет политика, поэтому приходится выбирать из двух зол. В этом случае трудно сказать, как будут развиваться события дальше.

Как Вы считаете, эти выборы могут повлиять на решение карабахского вопроса?

– Нет, на разрешение карабахского конфликта в ближайшее время ничто не сможет повлиять, потому что это слишком сложный вопрос и зависит не от одних парламентских выборов. Я даже  сказал бы, не от президентских выборов. Это во многом  зависит от уровня демократизации наших народов и наших обществ. Не вы, не мы не являемся демократичными народами. Мы можем спорить – кто больше, кто меньше. На самом деле и в Совет Европы нас  приняли потому, что стоял  геополитический вопрос – Россия была авансом, что когда-то мы будем умными, хорошими. На самом деле мы не такие. Политическая культура не высока ни у вас, ни у нас. И в этих условиях неважно, кто президент – Кочарян, Алиев или кто-то еще. Я вообще не верю, что при Алиеве и при Кочаряне что-то  вообще возможно. Я не верю в это, потому что  сегодня они оба настроены достаточно бескомпромиссно. Представьте, оба наши министра инностранных дел – ваш Осканян и наш Маммедъяров – даже не могут встречаться один на один. Это же абсурд. О каком решении может быть речь? Они даже обиделись друг на друга, хотя министр не человек. Министр должен выполнять свои обязательства перед  государством.  Я не знаю, что произошло между ними, но это бред, когда министр не хочет встречаться и обсуждать самую главную проблему наших народов только из-за каких-то личных симпатий. И это показатель того, что в ближайшее время и при нынешнем режиме как в Армении, так и в Азербайджане,  не будет никаких перемен. Будут нагнетания на линии фронта, перестрелки, истерия в СМИ, но чтоб решить карабахский конфликт, нужно много времени. Для этого должен измениться наш менталитет – мы должны перестать видеть друг друга, по крайней мере, врагами. Лучше видеть оппонента, у которого своя точка зрения. А это возможно только по мере интеграции в западную структуру. Конфликты есть везде – в Европе тоже, но они могут решать проблемы в рамках переговоров. Мы еще от этого далеки. Поэтому я не считаю, что что-то зависит от парламентских выборов в Азербайджане или у вас. Я не верю, что в ближайшее время этот вопрос решится, мы еще к этому  не готовы.

– Каковы шансы  оппозиции на выборах?

– На самом деле, шансы оппозиции всегда были высоки и, по большому счету, оппозиция всегда побеждала – во всяком случае, в последние годы. Т. е. в 1998 году  на президентских и парламентских  выборах, практически, победила оппозиция. Но проблема в том, что наша власть все время фальсифицирует результаты выборов, а Запад закрывает глаза на это из-за нефти  и называет выборы “шагом вперед”. Может, многие проблемы и тот же карабахский конфликт мы решили бы лучше, если бы не было нефти. У нас есть нефть, которая, с одной стороны, разобщает власть, а с другой стороны позволяет Западу делать политику двойных стандартов. Вроде бы, говорят про демократию и защиту прав человека, а сами закрывают глаза на такие вещи. И это способствует росту антизападных, антиамериканских настроений, радикализации населения.

– Какова роль СМИ в разрешении карабахского конфликта?

– Как-то армянские и азербайджанские журналисты обсудили ситуацию – что было бы, если к власти в Армении и Азербайджане  пришли бы сами журналисты.   После долгой дискуссии они пришли к выводу: ‘’Не дай Бог этому случиться, тогда будет еще хуже’’…

Беседовала Лилит АСРЯН

Депутат Госдумы РФ Затулин считает, что в Нагорном Карабахе наблюдается социальный прогресс

В Нагорном Карабахе с визитом находился директор Российского института стран СНГ, депутат Госдумы Константин Затулин. К. Затулина принял президент НКР Аркадий Гукасян.

Отвечая на вопросы журналистов, Затулин отметил, что в Нагорном Карабахе произошел заметный прогресс как в государственном, так и просто городском строительстве. Он подчеркнул роль предстоящих в Нагорном Карабахе парламентских выборов в процессе государственного строительства. “Не секрет, что Нагорно-Карабахская Республика не всеми признана как независимое государство. Однако несмотря на это и на наличие многочисленных проблем, НКР демонстрирует высокие стандарты демократии”, – отметил Константин Затулин.

Руководство Нагорного Карабаха уже разослало пригласительные для наблюдения за ходом выборов. “Я буду здесь в качестве наблюдателя, и мой нынешний визит связан с желанием уточнить обстановку накануне выборов. Началась избирательная кампания, но как мне показалось, политическая борьба не выходит за рамки цивилизованного процесса. И с этой точки зрения ситуация не похожа на события в признанных государствах, где происходят “цветочные” революции”, – подчеркнул К. Затулин.

“Все, что происходит в Карабахе позитивного, не может нравиться Азербайджану, тем более то, что народ в Нагорном Карабахе не только отстоял свое право на самоопределение, но и демонстрирует динамизм в общественной и экономической жизни. Не стоит озираться на мнение азербайджанской стороны”, – посоветовал российский политик.

Говоря о недавней встрече между президентами Кочаряном и Алиевым, К. Затулин заметил, что вокруг нее множатся домыслы. “Как бы не происходили переговоры, в конечном счете все решать народу”, – отметил К. Затулин.

Что касается роли России в урегулировании конфликта в Нагорном Карабахе, то российский политик подчеркнул, что самой главной обязанностью России является обеспечение невозобновления военных действий.

——————————————————————————————

Даты

31 мая – всемирный день борьбы с курением

“Бомба замедленного действия”

Давайте согласимся, что врожденная склонность к сигарете губит человека. Это можно образно сравнить с тем, как змей хитростью своей прельстил Еву: табак притягивает всех, кто думает, что неприятности в семейной жизни, напряжение на работе отойдут куда-то в сторону, если они закурят.

Многим мешает отказаться от сигареты распространенное мнение о том, что она успокаивает в критических ситуациях, помогает сосредоточиться или, наоборот, отвлечься. Такое мнение соответствует действительности настолько, насколько человек внушил себе это. С не меньшим, а во многих случаях и с большим успехом можно отвлечься или сосредоточиться, успокоить нервы с помощью других средств: выпив один-два глотка воды, расслабив мышцы, вдохнув запах цветов, сосредоточившись на каком-нибудь звуке, мелодии или выполнив несколько физических упражнений. Разница лишь в том, что эти методы и приемы от курения безвредны и, кроме всего прочего, не стоят денег.

“Бомба замедленного действия” – с зажиганием первой сигареты, с первой затяжки “включается пусковой механизм на обратный счет времени”. Действие самой “бомбы” заключается в следующем: частицы дегтя, содержащиеся в табачном дыму, захватывают радиоактивные частицы из воздуха и откладывают их в потенциально концерогенных “горячих точках” легких и бронхов человека. Рак легких возникает от действия альфа-лучей, образующихся при распаде радиона во время курения. За 40 лет курения суммарная доза облучения достигает 143 рад. Доказано, что никотон – сильнейший яд; 100 мг его смертельны для взрослого человека. Такая доза содержится в 20 папиросах, и человек, ежедневно выкуривающий 20 папирос, не погибает только потому, что доза эта поступает в организм постепенно, а не сразу. Если курильщик в среднем выкуривает пачку папирос в сутки, то нетрудно подсчитать, что за 30 лет он выкурит 200 тысяч папирос, в которых содержится несколько тысяч смертельных доз.

Итак, что нужно для того, чтоб навсегда расстаться с курением?

Прежде всего необходимо, чтобы понятие “вредности” курения обрело для человека реальное, конкретное, жизненно важное значение и чтоб оно было более весомо, чем удовольствие от выкуренной сигареты. Если удовольствию от курения человек не может противопоставить какие-либо очень значимые для него личностные отношения, моральные и интеллектуальные ценности, то любая попытка бросить курить будет только самообманом.

На вопрос, почему человек решил отказаться от сигареты, у него должен быть ясный и четкий ответ. Иначе никакой способ отвыкания или метод лечения (даже рекламируемая “таблетка” и та не в помощь), никакой лекарственный препарат или мудрое наставление не дадут желаемого результата. Главное – психологическая готовность человека избавиться от дурной привычки. Мне известно достаточно примеров, когда некоторым людям с помощью тех или иных приемов или методов лечения удавалось бросить курить. Однако они рано или поздно все равно закуривали. Почему? Потому что в глубине души сожалели о тех днях, когда могли закурить, и мечтали хотя бы разок затянуться сигаретой.

Осознанное побуждение бросить курить может быть осмысленно в различном ключе: для одного человека наиболее значимым будет тот вред, который курение наносит его здоровью, для другого – то, что сигареты ложатся бременем на семейный бюджет, для третьего – то, что табачный дым неприятен близкому человеку. Каждому надо найти свой ключ к решению жизненно важной проблемы – необходимости бросить курить.

Почувствовав готовность отказаться от курения, не медлите! Если же нет соответствующего психологического настроя, следует его создать: заранее подготавливать себя к тому, что через день, три дня или неделю вы, наконец, бросите курить. И самым же эффективным средством от курения было и остается одно – это не начинать курить вовсе.

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Карабах

Политические процессы в НКР и внешние интересы

Оценки степанакертских экспертов убеждают, что  общественные процессы в НКР уже давно опережают политику и действия властей, преодолевают стереотипные представления о Карабахе в Ереване и во внешней среде. Несомненно, карабахское общество проявляет озабоченность, опасения и, возможно, надеется на изменения в экономическом и социальном положении. Во всяком случае, о каких-то принципиальных изменениях в обществе и, тем более, в общественном мышлении, говорить рано, это было бы притянуто за уши. НКР никогда не имела политических инициатив и была принуждена «делегировать» свои права ереванской капитулянтской группировке. В связи с переходом Р. Кочаряна на другую работу из Степанакерта в Ереван было выяснено, что в Ереване нет своих людей, есть просто люди сами по себе. Утраченные иллюзии привели к апатии, к гипертрофированным меркантильным настроениям, к нарастающему цинизму. Героями стали только те, кто погиб. Герои, которые выжили, стали в лучшем смысле коммерсантами или обывателями, конформисты – государственными деятелями.  Политиком не стал никто.

Но могло бы карабахское общество стать самодостаточным? Не была ли эта идея изначально самообманом, иллюзией или мифом, сыгравшим неблаговидную роль в формировании актуальных реалий? Было бы необоснованным и несправедливым утверждать, что карабахского общества не существует. Конечно же, существует некий растерянный, подзабытый реальный этнос субтрадиционалистского типа, утративший политическую субъектность, но не утративший надежд обрести свое место не только в армянском обществе, но и в мире. Любое общество, подвергнутое экспансии столь агрессивной среды, перестало бы существовать. Мир и Армения сделали все, чтобы Карабах оказался в состоянии глубокой социальной и национальной прострации, дезорганизованности, утратил волю к сопротивлению. При этом генеральной целью ереванских заправителей явилось полное беспрекословное подчинение Карабаха. Обещав в зарубежных салонах автоматическое подчинение Карабаха заказным проектам пресловутого урегулирования, ереванские заправители совершенно не допускают какого-либо сопротивления в Степанакерте. И для этого они уже имеют основания. Предложенная несколько месяцев назад в Степанакерте идея достижения политической самостоятельности НКР была воспринята с интересом, но исходя исключительно из сиюминутных запросов нуворишей, псевдопатриотов от местного бизнеса, узревших в этой идее ни много ни мало – способ увильнуть от налогов и еще больше обогатиться. Идея политической независимости настолько безразлична для карабахских властей, что они восприняли ее без особого опасения.

Вот с такими позициями карабахское общество подошло к парламентским выборам, которые должны продемонстрировать силу, возможность, способность к самостоятельному существованию. Вроде бы карабахское общество достаточно ответственно и напряженно готовится к этим выборам. Создаются политические блоки, новые политические партии. Так или иначе складываются два противоборствующих «полюса» – власти противостоят главному оппозиционному блоку, то есть власть активно участвует в выборах. Позитивным результатом было бы создание большего разнообразия в парламенте и в политическом классе, утверждение трех-четырех самостоятельных политических партий, не связанных с властями. Но гораздо более важное значение имеет обеспечение так называемых справедливых выборов, что означает соблюдение правовых основ в реализации избирательного права. Вот так проста и понятна задача для общества численностью в 150 тыс. человек.

Есть иллюзия того, что внешняя среда не очень то интересуется политическими процессами в НКР и, прежде всего, предстоящими парламентскими выборами. В Армении известны, по меньшей мере, две группы экспертов, работающих по европейским программам, которые предусматривают анализ и экспертные оценки политических процессов в НКР. Это только те программы, которые связаны с проектами формирования гражданского общества, проблемами выборов. Помимо находящихся непосредственно в Армении экспертов ведущих консалтингов Европейского Союза и правительства США, есть и Центр европейских исследований в Брюсселе, который призван осуществить основополагающий анализ карабахской ситуации. Проблема внутриполитических процессов в НКР исследуется также Институтом международных отношений Королевского колледжа в Лондоне, который рассматривает карабахскую проблему в тесной связи с проблемами безопасности в Центральной Евразии, включая проблемы Северного Кавказа, Центральной Азии, Турции и Ирана. Карабахская проблема является предметом внимательного рассмотрения специально созданной экспертной группы при Сенате США. Помимо этих ведущих экспертных учреждений, порядок, стиль и характер предстоящих парламентских выборов в НКР будут рассматриваться ведущими информационными агентствами и СМИ, отдельными исследователями, интегрированными в правительственные структуры, группы парламентариев и политиками различных государств. Во всяком случае, оценки данным выборам будут даны на основе внимательного изучения материала и ситуации.

Имеются откровенные доброжелатели и недруги данных парламентских выборов и вообще – процесса становления карабахской государственности. Россия крайне не заинтересована в становлении НКР как международного партнера. Посредством «русских» друзей политических руководителей Армении, вполне определенные круги в Москве внушают мысль о несерьезности перспективы становления карабахской государственности и международного признания НКР. Советчиками политических руководителей Армении являются богемные, совершенно безответственные, но хорошо выполняющие свою роль агентов влияния московские «проармянские» деятели, которым наплевать на Армению. Россия не может представить, как без ее эгиды будет создано новое государство на ее имперской территории. Не сумев сделать Карабах разменной монетой в плохой игре с Азербайджаном, российские политики делают вид, что владеют ситуацией, которая якобы предопределена. Но, как ни парадоксально, российские СМИ в любом случае преподнесут парламентские выборы в НКР как безукоризненные. С Россией все понятно.

США сделают вид, что не замечают погрешностей в процессе предвыборной кампании, но, безусловно, сделают самые действенные выводы из произошедшего. Причем, нарушения правовых основ выборов приведут к катастрофическим последствиям не столько для властей НКР, сколько для политического руководства Армении. Новый «состав» Государственного Департамента США представляется просто идеальным для Армении и для непризнанных государств. Но это преимущество может легко трансформироваться в прямую угрозу, если НКР продемонстрирует неспособность обеспечить правовой порядок. Следует понимать, что для США приоритетом в отношении НКР является отсутствие российских войск и явные признаки утраты обществом и офицерским корпусом так называемой пророссийской ориентации. В настоящее время НКР из всех непризнанных государств и неподконтрольных территорий наиболее проамерикански ориентирована. Но это основополагающее условие плохо работает без соблюдения правового порядка. Можно уверенно утверждать, что в администрации США уже обозначены те эксперты, которые станут первоисточниками в оценках парламентских выборов в НКР. Политическая идеология данных экспертов мало чем отличается от подобных характеристик их европейских коллег, и, скорее всего, и те и другие эксперты скоординируют свои выводы, предназначенные для потребителя.

Основная проблема властей НКР и Армении – это европейская экспертиза. В ней будут участвовать исследователи не только из Армении, но и из Грузии, Азербайджана и России. В отдельных случаях могут быть очень неожиданные экспертные оценки. Но дело не в первоисточниках. Проблема в том, будет ли экспертам дан заказ и с чьей стороны это будет сделано? Заказы могут варьироваться от позитивных до откровенно негативных. После печально известной резолюции ПАСЕ, вокруг НКР в Европе возникла некоторая интрига, связанная с желанием провести ревизию этой резолюции, обвиняя авторов текста в тенденциозности и пристрастности. Кроме того, Азербайджан и Турция прилагают отчаянные усилия заблокировать любые стремления политических групп в Европе поддержать Армению. Однако даже не в этом заключается интрига. Интрига связана, прежде всего, с самими выборами в НКР как таковыми. Европейские политики понимают, что далее невозможно игнорировать избирательные права населения непризнанных государств и неподконтрольных территорий. Можно оценивать политическую нормативность выборов, а вовсе не право на выборы. Парламенты Косово и Северного Кипра воспринимаются в Европе как вполне легитимные органы власти, парламентарии данных непризнанных государств регулярным образом находятся в политических отношениях с европейскими парламентариями. Европейским политикам необходимы аргументы – либо выборы в непризнанных государствах принципиально, даже теоретически, не могут осуществляться в правовом режиме, либо нужно признавать их результаты. Недавние президентские выборы в Абхазии стали сенсацией, мощным аргументом в руках сторонников признания выборов в аналогичных государствах и важной заявкой на международное признание (что, собственно, и беспокоило Россию). Необходима критическая эмпирика, вернее, эмпирическая критическая масса фактов. Поэтому попытки подорвать выборы в парламент НКР можно рассматривать как историческое преступление.

Но что произойдет, если оппозиция, именно оппозиция, недовольная по тем или иным причинам результатами выборов, объявит выборы сфальсифицированными и неправовыми? В этом случае нужно будет либо отменить результаты и назначить перевыборы, либо допустить полный провал борьбы народа НКР за независимость. Поэтому государственная мудрость должна была предполагать определенные договоренности между властями и оппозицией. Отсутствие данных договоренностей является результатом амбициозных позиций властей и оппозиции. Власти НКР так и не воспользовались имеющимися возможностями провести реальные административные и социальные реформы, расширив социальную базу власти. Власти допустили неимоверные промахи, создав комические политические партии и предпринимая попытки воспользоваться административным ресурсом, потворствуя властям Армении не допустить создания независимого карабахского государства. Но и с оппозицией не все в порядке. Сейчас уже не остается сомнений в том, что оппозиция не очень четко представляет себе подлинные политические задачи. В лучшем случае, даже при наибольшем возможном успехе оппозиции на парламентских выборах, ей представится всего лишь возможность выучить «ВВЕДЕНИЕ» в политику, но не более того.

Вновь созданные политические партии не решились выходить на выборы самостоятельно. Новые оппозиционные партии, как и новые провластные компании, также не уверены в себе и не осознали, на что они способны, на что – нет.

Опасно доверять судьбу Карабаха безответственным деятелям. Хорошо бы просто перемешать карты в этой заведомо проигрышной ситуации.

Ашот ТУМАНЯН
(Амшецы), советник по информации правительства
Абхазии (Лондон – Сухум – Степанакерт)
(спец-но для «ДЕМО»)

——————————————————————————————-

Соседи

Карабахский дневник
Спецреп из Шуши, Агдама и Ханкенди

(начало – в предыдущем номере)

На пути к Шуше

На пути из Лачина в Шушу вместо азербайджанских селений, к названиям которых мы так привязались на протяжении десятилетий, встречались малоизвестные вывески. «Что такое Бердадзор?» – спрашиваю у Карена, сотрудника степанакертской милиции, сопровождавшего меня за все время моего пребывания в Карабахе. «Это бывший Гарагышлаг», – уверенно отвечает Карен. Власти Нагорного Карабаха изменили названия подавляющего количества сел Карабаха. И в этом ряду Шуша не является исключением.

За все время моего пребывания я упорно пытался найти ответ на вопрос: почему армянам было так необходимо внести изменение в окончание названия азербайджанского форпоста в Карабахе? Почему? Тщетно. Каждый житель Карабаха пытался объяснить мне исключительное право армян на Шушу и обосновать глупое решение об изменении названия города, который сейчас называется Шуши. Подъезжая к колыбели азербайджанской культуры, мы остановились на дороге у въезда в город, где зимой ненастного 1992 года была расположена наша артиллерия.

«Вот отсюда каждый день ваши в течение 40 минут обстреливали Степанакерт», – признавались новые шушинцы.

До оккупации я никогда не был в Шуше, но этот город я представлял совершенно по-другому. Я встретил полуразрушенный и едва заселенный город, называемый Шуши. По словам первых жителей, которых я встретил, в этом городе проживает около 3,5 тысяч армян – в основном, беженцы из Баку, Гянджи, Мингячевира.

Ко мне подходит старичок, все еще не привыкший к бархатной шушинской зиме. Генрих Акопян покинул Баку в далеком 88-ом году. И все еще мечтает о возвращении на Родину.

«Сынок, как нам тяжело здесь жить, поскорее бы уехать отсюда», – с горечью признается бывший бакинец.

Оставив старика, я буквально помчался к газетному киоску. Интересно, что же читают новые шушинцы?

– «Какие газеты?! Люди на хлеб не находят денег», – признается продавщица, бывшая уроженка Баку.

Узнав, что я из Баку, она не смогла скрыть своего изумления: «То-то вижу родное лицо. Поймите, мы никогда не любили ереванских и не смогли ужиться с ними. Я работала на Володарской фабрике. Каков сейчас Баку?». Она безостановочно задавала мне вопросы о Баку, пытаясь удивить меня беззаветной любовью к бакинцам. Как ни странно, но Шушу в основном заселили бакинские армяне, и в целом город сохранил свой традиционно интеллигентный состав населения. Всюду в Шуше я встречал тепло и ностальгию бакинцев по старому Баку.

“Меня можешь просто называть Саро. Я – разинский”, – с этого началось наше знакомство с главным общественным деятелем Шуши Сарасаром Сарьяном. Он стал живо и красноречиво рассказывать различные истории, хвалить и упрекать своих друзей, которых оставил в Баку.

Саро так влюбленно и красиво описывал Баку тридцатилетней давности, что мне хотелось все слушать и слушать его. «Почему с нами так поступили? У меня нет никаких претензий к бакинцам, которые спасли мою жизнь во время погромов. Я понимаю, что и они стали жертвой политики еразов». Меня поражала глубокая осведомленность карабахцев о тонкостях трайбовой сегрегации в Азербайджане. Они, словно цепляясь за соломинку, пытаются найти в каждой информации что-либо о Баку и Азербайджане.

В Шуше отреставрированы армянские церкви, но наряду с этим начались и ремонтные работы в шушинской медресе. Армянская власть города планирует преобразовать медресе в концертный зал города.

Нижняя часть Шуши полностью разрушена и уничтожена, там практически никто не проживает. А чуть выше началось строительство финских домов, что вызвало возмущение многих жителей города, выступивших против нарушения архитектурной гармонии города.

Прокладываются новые автодороги, строятся магазины… И, как ни удивительно, в этих магазинах продаются товары азербайджанского производства. Все население Шуши покупает продукцию «Азерчая», которую армяне скупают у наших бизнесменов в Грузии в селении Садахлы, населенном азербайджанцами и расположенном близ границ Азербайджана и Армении.

А при выходе из города совсем недавно сдана в эксплуатацию частная гостиница, построенная в евростиле. Да, город постепенно обретает новое лицо. Удивительно, но шушинцы не испытывают проблем со светом, и в городе уже действуют два интернет-клуба, три средние школы (это на три-то с половиной жителей), достраиваются кэмпы в Верхней Шуше, которые в конце 80-х годов строились для беженцев из Армении. Как известно, в тот период безземельцы предпочли Шуше Баку, и в этих недостроенных кэмпах скоро начнут свою новую жизнь бакинские армяне.

Архитектурный памятник истории Шуши – здание царской семинарии для благородных девиц – выстоял за годы войны, и сейчас в нем расположился ансамбль народного творчества, руководимый беженкой из Мингячевира Джулией. На мой вопрос «Как вам здесь живется?» все буквально хором ответили: «Разве это можно назвать жизнью? Мы не живем, мы существуем!».

Вдруг рядом раздалась азербайджанская речь. Бывшая бакинка Света:

– Гагашым, неджесен? Как я скучаю по Баку… Мы так и не ужились с ереванцами, поэтому нашли пристанище в Шуши… Здесь держали азербайджанского военнопленного по имени Ровшан. Бакинец, он так хорошо пел, мы кормили его каждый день…

Трудно выразить свои чувства, но от этих людей исходило тепло и непреодолимое желание вернуться в Баку. Хотя каждый из них не может представить – как после всего случившегося народы смогут примириться и жить вместе?

Город, которого нет

…По дороге из Аскерана в Агдам вдоль трассы расположено огромное и древнее азербайджанское кладбище. Я захотел войти, но местные люди предостерегли меня: «Здесь еще очень много мин. Ежегодно сюда приезжают сотрудники различных агентств по разминированию и создают видимость работы. На самом деле, здесь еще очень много мин».

Не доезжая до Агдама, слева под холмом горы расположено известное село Храморт, которое во время войны являлось главным яблоком раздора на этом фронте. Раз десять Храморт переходил из рук в руки. Поэтому село практически уничтожено и сейчас заново восстанавливается.

В селе я встретил всего несколько человек. И одним из первых, кто согласился ответить на мои вопросы, стал бывший житель села Арам, совсем недавно вернувшийся с заработков с Украины. Арам ненавидит войну, и именно поэтому он одним из первых покинул Карабах в начале 90-х годов. Он мечтает о тех временах, когда армяне и азербайджанцы жили по соседству и вели мирную жизнь…

Спускаясь по гористой тропинке в сторону центральной автотрассы, я подошел к старушке, которая уже 87 лет живет в этой деревне. Узнав, что я азербайджанец, она улыбнулась, но внезапно на ее лице появилась ненависть, она повернулась и отошла от нас. Арам тихо произнес: «В 1992 году, когда ваши взяли это село, она потеряла всю свою семью».

Мы направлялись в Агдам – цитадель азербайджанского сопротивления в Карабахе. Армяне намеренно превратили этот город в руины. Я попытался найти хотя бы один непострадавший от варварского налета дом. Тщетно. Город сравняли с землей, и многие в Карабахе объясняют это варварство глубоким презрением к агдамцам. После Шуши Агдам был вторым плацдармом азербайджанской артиллерии, откуда велся беспрерывный обстрел в направлении Аскерана и Степанакерта. Армяне мечтали о возмездии, которое через несколько лет свершилось. Оккупационные войска не тронули только мечеть.

И это было особым приказом карабахского военного командования. Но мечеть сегодня превратилась в символическое место дембелей войсковых частей, расположенных в Агдаме. Все стены дома Аллаха расписаны дембелями. «Механик. 1995 г.», «Карен 2000», «Артур Гукасян 2004 г.». Эти росчерки дембелей, безусловно, ложатся пятном на честь агдамцев и всего азербайджанского народа. В то время, как агдамцы торгуют на бакинских рынках и воздвигают себе виллы в Хырдалане, армянские солдаты сравняли с лицом земли их город и оскверняют их памятники культуры.

Скот успели вывести, а людей нет

Увидев Ходжалы, я не смог скрыть своего изумления. Уничтоженный дотла этот азербайджанский поселок полностью восстановлен и преобразован в город Ивановку в честь армянского генерала, принимавшего активное участие в оккупации Ходжалы. Ходжалинская трагедия, глубокие раны в нашей душе, нанесенные армянским экспансионизмом на этой многострадальной азербайджанской земле, проходили красной нитью во время всех моих встреч в Аскеране. Как же так? Неужели у этих людей не осталось ничего человеческого? Но справедливости ради признаю, что как-то несколько лет тому назад я встретился с ходжалинскими беженцами, временно проживающими в Нафаталане, которые открыто признались мне, что накануне широкомасштабного наступления российско-армянского контингента войск на Ходжалы город находился в кольцевом окружении. И еще за несколько дней до наступления армяне непрерывно по громкоговорителям предупреждали население о планируемой операции, предлагали гражданскому населению покинуть поселок и выйти из окружения через гуманитарный коридор вдоль реки Кар-Кар. По словам самих ходжалинцев, они воспользовались этим коридором и находящиеся за коридором армянские солдаты действительно не открыли по ним огонь. Некоторые солдаты из батальонов НФА почему-то вывели часть ходжалинцев к селу Нахичеваник, который в тот период находился под контролем аскеранского батальона армян. А остальная часть была накрыта у подножья Агдамского района артиллерийским залпом.

Находясь в Аскеране, я выслушал заместителя главы администрации Аскерана Славика Арушаняна и сравнил его воспоминания со словами ходжалинцев, которые подверглись обстрелу с азербайджанской стороны.

Я попросил С. Арушаняна помочь мне указать тот коридор, откуда выходили ходжалинцы. Ознакомившись с географической местностью, с полной убежденностью могу сказать, что домыслы об отсутствии армянского коридора лишены оснований. Коридор действительно был, иначе полностью окруженные и изолированные от внешнего мира ходжалинцы никак не смогли бы прорвать кольца и выйти из окружения. Но, преодолев местность за рекой Кар-Кар, вереница беженцев разделилась и почему-то часть ходжалинцев направилась в сторону Нахичеваника. Похоже, что батальоны НФА стремились не к освобождению ходжалинцев, а к большей крови на пути к свержению А. Муталибова.

По словам С. Арушаняна, «за несколько дней до наступления ваш тогдашний президент Муталибов позвонил в Степанакерт и обратился с просьбой к Мкртчяну, нашему бывшему президенту. Он попросил обеспечить условия для того, чтобы люди смогли покинуть блокадный Ходжалы. В ответ Мкртчян спросил Муталибова – почему вас не интересует судьба ваших людей? На присланные из Баку вертолеты почему-то помещают не людей, а скот!».

Да, скот успели вывести, а людей нет. Таковы печальные воспоминания о первой карабахской войне.

Я спросил у аскеранцев: «В Карабахе мне рассказали, что здесь живут азербайджанцы. Правда ли это»? «Мы можем прямо сейчас направиться к ним в гости», – удивил меня С. Арушанян.

И действительно, в самом центре Аскерана живет азербайджанец по имени Тофик Алиев.

Самое интересное – узнав, что я из Баку – он нисколько не смутился.

– Я живу здесь с 60-х годов. Мы переселились сюда из Уджарского района. После начала волнений я переехал в Азербайджан, вновь вернулся в Уджар. Но я не смог там выжить.

– Когда вы вернулись обратно в Аскеран?

– В 1991 году. Правда, в одно время меня хотели убить.

Тут в нашу беседу с Т. Алиевым вмешался С. Арушанян: «Я тогда сказал ребятам – к чему его убивать? В чем он виноват? Сегодня для нас нет никакой разницы, кто по национальности Тофик».

Да, эта история настолько поразила меня, что, вернувшись из Карабаха, я сразу же поспешил поделиться своими впечатлениями с читателями. И насколько было велико мое удивление, когда так называемый министр странных дел господин Маммедъяров срочно опроверг мои впечатления и расценил их любимым словом «провокация».

С любовью и болью

Каждый житель Степанакерта обращался ко мне с обидой: «Почему вы называете наш город Ханкенди? Мы родились не в деревне, а в городе!» Откровенно говоря, я тоже не могу понять назойливость и напускную принципиальность многих наших краснобаев и пропагандистов, тупо навязывающих нашей топономике название Ханкенди. В сущности, этот город является Степанакертом. Этот город был построен и оформился именно в годы Советского Азербайджана, и по большому счету, в отличие от Шуши, Лачина, Кельбаджара, никогда не был азербайджанским.

В отличие от того, что находит отражение на страницах многих наших СМИ, в Степанакерте строятся дома, школы, город преобразовывается на глазах. Как правильно заметил один из моих армянских коллег, Карабах – это отдушина для диаспоры. Именно поэтому сюда привлекаются многомиллионные инвестиции, возводятся новостройки, заправочные станции, строятся новые дороги, открываются совместные с иностранцами предприятия. Кстати, в отличие от наших новостроек, здесь новые квартиры получают не чиновники из президентского аппарата и депутаты, а семьи инвалидов и погибших в войне.

Один из жителей Степанакерта Карен: «Мой отец погиб в боях за Мардакерт в 1992 году. В этом году А. Гукасян вручил нам ордер и мы получили в новостройке пятикомнатную квартиру». Слушая сына карабахского солдата, я невольно пришел к мысли, что патриотизм укрепляется не пустыми пропагандистскими заявлениями, а реальными поступками. В каких трущобах ютятся наши карабахские инвалиды, как они влачат свое существование? Это известно каждому из нас…

Обида армянских карабахцев выражалась не только в том, что в Баку Степанакерт называют по-иному, но и в связи с широко развернувшейся кампанией вокруг так называемого героического поступка Рамиля Сафарова. «Разве он мужчина? Он же убил спящего человека! Настоящие мужчины убивают в открытом бою», – эти слова и упреки встречали меня повсеместно. Но откровение моего охранника, который сопровождал меня до моего последнего дня пребывания в Карабахе, просто потрясло меня.

«Я охранял вас до последнего дня. И это было честью для меня. Моего отца убили во время войны, он погиб в Мардакерте. Но я понимаю, что все это ушло в прошлое. Приезжайте еще». Ведь у него была тысяча возможностей убить меня и отомстить за кровь своего отца, получить всеобщее признание и уважение. Он не сделал этого. Ему не позволила совесть.

Я прощался с Карабахом и своими коллегами. Карина, встретившая меня первой на этой земле, улыбаясь, сказала: «Отсюда уезжают с любовью!».

С любовью и болью покидал я Карабах.

Лачин-Шуша-Агдам- Ханкенди-Баку
(перепечатано без изменений)
Эйнулла ФАТУЛЛАЕВ “Реальный Азербайджан”, Баку


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s