№ 11 / 13 հունիս

ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵՊԻ ԱՄԱՐԱՍ
կամ՝ ինչպես նշեցինք այբուբենի 1600-ամյակը

Եղանակը բավականին ցուրտ էր, խոնավ. ամբողջ գիշեր անձրև էր եկել: Մեքենաներն արդեն հավաքվել էին ԱրՊՀ շենքի մոտ. ուր որ է պիտի ճանապարվեին: Վերջապես մեր ավտոշարասյունը շարժվեց: Ճանապարհը ցեխոտ էր, հազիվ անցանելի: Երբեմն քիչ էր մնում մնայինք կես ճանապարհին, բայց, փառք Աստծո, ամեն ինչ բարեհաջող անցավ, և մենք ի վերջո հասանք Ամարաս: Որքան մոտենում էինք, այնքան մեքենաներն ավելի էին շատանում, ուստի ոստիկանները բոլորին չէ, որ թողնում էին մոտենալ եկեղեցուն: Մեզ էլ կանգնեցրին, ասացին, որ մեքենաները շատ են և որ՝ դուրս գալուց, բարդություններ կառաջանան: Մեր վարորդն ասաց, որ լրագրողներ է տանում, և մեզ թողեցին մի քիչ էլ առաջ անցնել…

Ցեխոտ ճանապարհով հասանք եկեղեցի: Պատարագն արդեն սկսվել էր: Այն մատուցում էր ՀԱԵ Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը: Ներսում հանգստություն էր տիրում՝ թեև մարդիկ շատ էին: Խնկի հոտը թմրեցուցիչ ազդեցություն էր թողնում: Աստծո տան մեջ մարդկային առօրեական հոգսերն այլ հնչեղություն էին ստանում, թերևս կորցնում էին իրենց թվացյալ կարևորությունը: Պատարագը տևեց բավականին երկար: Քիչ անց եկան պետության առաջին դեմքերը՝ նախագահ Ա. Ղուկասյանի գլխավորությամբ, և Հայաստանից ժամանած պատվիրակությունը՝ պաշտպանության նախարար Ս. Սարգսյանի գլխավորությամբ: Ամեն ինչ փոքր ինչ պաշտոնական տեսք ստացավ: Վերջում, արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը կարդաց Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Երկրորդի կոնդակը՝ Հայոց Գրերի գյուտի 1600-ամյակի կապակցությամբ՝ ուղղված արցախցիներիս:

Մենք արդեն կարող էինք դուրս գալ՝ մասնակցելու տոնակատարությանը: Երբ դուրս եկանք, «Խնոցին» արդեն սկսվել էր: Երգի ձայնը գալիս էր չորս կողմերից, և դժվար էր տարբերել, թե կոնկրետ որտեղ էին երգում: Ի վերջո, բարձրացանք աստիճաններով, որտեղից հարմար տեսարան էր բացվում, և բոլոր մասնակիցներն, ասես, ափիդ մեջ լինեին: Մի քանի լուսանկար արեցինք: Այնուհետև ասպարեզում երևացին Ստեփանակերտի դրամատիկի անձնակազմն ու «Մռակած» համույթը: Ներկայացվում էր այն պահը, երբ ս. Մեսրոպ Մաշտոցը Հայաստան է բերում հայոց գրերը: Բեմականացումն ինքնին բավականին հետաքրքիր էր: Թերևս երեք գլխավոր դերակատարների, հատկապես Մեսրոպ Մաշտոցի զգեստներն այնքան էլ համոզիչ չէին, սակայն շատ համոզիչ էր Սահակ Պարթևի կերպարը…

Արդեն բավականին ժամանակ էր անցել, զգացվում էր, որ մարդիկ քաղցած են: Քիչ անց, գրեթե բոլոր ներկաները միևնույն պաղպաղակն էին ուտում՝ փաթեթն ու մնացորդները գետնին թափելով, որ մեկ ժամվա ընթացքում մի հսկայական աղբանոցի էր վերածվել: Համատարած «պաղպաղակակերությունը» մեզ էլ գայթակղեց: Թե ինչ գնով էին վաճառում պաղպաղակը, չիմացանք. միայն, ինչպես մեր ընկերներից մեկն ասաց՝ վճարում ես 1000 դրամ, տալիս են 3 պաղպաղակ և մի բուռ «կոպեկ»:

Եկեղեցու մոտ մարդիկ այս ու այն կողմ էին գնում, միաժամանակ և՛ զրուցելով, և՛ համերգն ունկնդրելով: Հատկապես աչքի էին ընկնում մեր մտավորականներն ու գիտաժողովի հյուրերը. նրանցից ոմանք փորձում էին նույնիսկ քոչարի պարել: Արտեմ Հարությունյանը համտեսում էր դեռ չհասած թութը՝ մեզ էլ առաջարկելով միանալ այդ գործին: Իսկ բեմում այդ ժամանակ ելույթ էին ունենում հնդիկ, արաբ և պարսիկ ուսանողներ, որոնք կատարում էին կատակերգեր, պարում էին հայկական և հնդկական ժողովրդական պարեր: Փորձեցինք հավերժացնել այդ տեսարանը: Մարդիկ, սակայն, այնքան մոտ էին կանգնել բեմին, որ անհնար էր լուսանկարել: Այդ պահին նկատեցինք հեռուստատեսության օպերատոր Մհերին, որ նստած հատուկ սարքված փոքրիկ աշտարակի վրա, նկարահանումներ էր անում: Ֆոտոխցիկը փոխանցեցինք նրան՝ խնդրելով «մի քանի կադր անել»: Նա սիրով օգնեց մեզ, և նրա օգնությամբ միայն կարողացանք ստանալ աշխույժ երգող ու պարող հնդիկ, պարսիկ և արաբ ուսանողների լուսանկարները: Նրանց ելույթն էլ եզրափակեց տոնակատարությունը, որից հետո քաղցած մարդիկ հավաքվեցին իրենց մեքենաների շուրջ՝ մի փոքր «թիքա անելու»: Առավել համբերատարներն ու դիմացկունները գնացին հարևան Սոս գյուղ՝ «Ճաշ Ամարասի հովտում» անցկացնելու:

Մենք այդքան համբերատար ու դիմացկուն չգտնվեցինք, և որոշեցինք հնարավորինս շուտ վերադառնալ մայրաքաղաք, որտեղ երեկոյան պիտի կայանար տոնական համերգը: Քիչ անց կարողացանք ճանապարհ ընկնել. իրոք մեքենաները խանգարում էին իրար: Արդեն քաղցած էինք, և որոշեցինք Կարմիր Շուկա հասնելուն պես կանգ առնել ու համտեսել մեզ հետ տարած «բուտերբրոդները»…

Վերջապես հորիզոնում մի մեծ գյուղ երևաց, որ սակայն տարբերվում էր մեր տեսած Կարմիր Շուկայից: Մի ծեր կնոջից պարզեցինք, որ մենք Ճարտար գյուղում ենք: Այդպես էլ չհասկացանք, թե ինչպես ենք հայտնվել այստեղ, բայց հասկացանք, որ Արցախն այնքան մեծ է, որ հաջողությամբ կարելի է մոլորվել: Հարց ու փորձ անելուց հետո, ի վերջո, գտանք մայրաքաղաք տանող ճանապարհը…

Ճանապարհին, տաքուկ ու հարմարավետ ավտոմեքենայում յուրաքանչյուրս մեր խոհերի ու մտորումների հետ էինք: Արդեն փորձում էինք ավելի սթափ արժեվորել կատարվածը: 1600-ամյա ժամանակահատվածի մեջ դեպի մայրաքաղաք ձգվող երկար ճանապարհն անգամ շատ փոքրիկ մի կանգառ էր թվում, ցուրտ ու անձրևային եղանակն անգամ մոռացվում էր օրվա խորհրդի մեջ: Այլևս նշանակություն չուներ՝ մեր «բիզնեսմենները» պաղպաղակը թա՞նկ էին վաճառում, թե՞ էժան, կարևոր չէր՝ մասնակից-դերասանների տարազը համոզի՞չ էր, թե՞ ոչ: 1600-ամյա Ժամանակահատվածի մեջ այդ ամենը փոշեհատիկի պես չնչին ու անկարևոր մի բան էր թվում:

Դարերի պատմության մեջ մնացել էր «Եվ այր մի Մեսրոպ Մաշտոց», որ 16 դար առաջ Ամարասի այս տաճարում հայ մանկանց համար դպրոց էր բացել, և 1600 տարի առաջ արցախցի մանուկներն առաջին անգամ Հայոց գրերով գրել են՝ ՀԱՅ, ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ԱՐՑԱԽ…

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԴԱՍԵՐ

Մոտ մի շաբաթ հետո մենք հնարավորություն ենք ունենալու ինչ-որ բան փոխելու մեր երկրում: Իսկ մի բան փոխելու համար պետք է, որ առաջին հերթին մենք ինքներս փոխված լինենք: Եթե մեր մեջ դեռևս նստած է նախկին միամիտը, արժանապատվությունից զուրկ ստրկամիտը, ապա հաստատ ոչինչ էլ չի փոխվելու, դեռ ավելին՝ մեր մեջ և մեր շուրջ ճահիճն ավելի է խորանալու ու բարգավաճելու…

Անցյալ տարվա ՏԻՄ ընտրությունները, սակայն,  վկայում են, որ մարդկանց գիտակցության մեջ որակական տեղաշարժ է կատարվել: Ժողովուրդն արդեն կարողանում է ինքն ընտրել: Անկախ նրանից՝ իր ընտրած թեկնածուն լավ է, թե վատ, կարևորն այն է, որ ժողովուրդը կարողանում է ի՛նքը ընտրել:

Այսօր էլ, հատկապես մայրաքաղաքում, զգացվում է, որ ժողովուրդը հիմնականում լավ «մարզավիճակում» է: Բայց, այնուամենայնիվ, մարդկանց մեջ դեռևս մնացել են որոշ սխալ մտայնություններ: Թվարկեմ, ըստ իս, ամենատարածվածները:

– Ով էլ լինի, ում էլ ընտրենք, նախկինների նման է լինելու, ոչինչ էլ չի փոխվելու,- ասում են ոմանք:

Դաս առաջին: Դա այդպես չէ: Ինչպե՞ս կարող են իրար նման լինել հերոսն ու մորթապաշտը, ազնիվ ու արդար քրտինքով ապրողն ու կաշառակերը, որի աստվածը Փողն է: Մի՞թե Բեկորը, Ավոն, Վլադիմիր Բալայանն ու Լեոնիդ Ազգալդյանը, եթե մի հրաշքով կենդանի լինեին, կարող էին սրանց նման լինել: Եթե նրանք թեկուզև մազաչափ ընդհանրություն ունենային սրանց հետ, ապա ոչ թե պատերազմի ամենավտանգավոր գծում, այլ նստած կլինեին թիկունքում՝ որևէ տաքուկ մի տեղ…

– Մեզնից բան չի կախված, իշխանությունները ընտրելու են իրենց մարդկանց,- ասում են մյուսները:

Դաս երկրորդ: Հիշենք թեկուզ անցած տարվա ՏԻՄ ընտրությունները, հատկապես մայրաքաղաքում, երբ իշխանության թեկնածուն այդպես էլ չկարողացավ ընտրվել, որովհետև ոչ թե նրանք չուզեցին, այլև դուք՝ ժողովուրդը չթողեց: Դուք արդեն կարողանում եք տեր կանգնել ձեր իրավունքին:

– Բոլորն էլ խոստումներ են տալիս, մենք ինչպե՞ս իմանանք, թե նրանցից որն է արժանավորը,- ասում են երրորդները:

Դաս երրորդ: Արժանավորը սարեր չի խոստանում, այլ տղամարդու պես ասում է, որ հնարավոր ամեն ինչ անելու է, որպեսզի մեր երկրում վերականգնվի օրենքի իշխանությունը: Միայն խաբեբան է ձեռաց «աշխատավարձ ու թոշակ բարձրացնում», կամ մի քանի տեղ ասֆալտ կարկատելով, մի քանի հեռագրասյունից լամպ կախելով, փորձում ապացուցել, թե ուղղակի ուշքը գնում է ժողովրդի համար…

–  Լավ մարդ է, նրա ծրագրում լավ բաներ կան մեզ վերաբերող,- այս կամ այն թեկնածուի մասին ասում են ավելի միամիտները:

Դաս չորրորդ: Մի՛ շտապեք, հայրենակիցներ: Ժողովրդական իմաստությունն ասում է՝ յուրաքանչյուր դեղին բան ոսկի չէ: Լա՛վ նայիր և տես, թե այդ «լավ մարդու» թիկունքում ով է կանգնած, ովքեր են ուզում նրան խորհրդարան բերել: Եթե իշխանամետ ուժերն են ուզում նրան ԱԺ բերել, ապա հաստատ իմացեք, որ նրա «լավ ծրագրից» բառ անգամ չի իրագործվելու: Եթե իշխանություններն այդպիսի ցանկություն ունենային, ապա իրե՛նք կիրականացնեին նման բազմաթիվ «լավ ծրագրեր»: Եթե օլիգարխն է կանգնած նրա թիկունքում, ապա վաղը նա պաշտպանելու է ոչ թե ձեզ, այլ նույն այդ փողատերի շահերը…

Եվ վերջում՝ գավառային մի զավեշտ: Շրջվարչակազմերի որոշ ղեկավարներ իշխանության թեկնածուներին հետևներից գցած, տանում են գյուղերը և ներկայացնում ժողովրդին. «Սա ձեր դեպուտատն է»:

Դաս հինգերորդ: Պատգամավորին ոչ թե նա, այլ դո՛ւք եք ընտրում: Նա ոչ միայն խաբում, այլև վիրավորում է ձեզ, փորձում բռնանալ ընտրելու և սեփական ճակատագիրը տնօրինելու ձեր իրավունքի վրա: Փորձում է իր մարդուն ձեր ձեռքով խցկել խորհրդարան, որպեսզի հինգ տարի ևս կարողանա իշխել ձեզ վրա…

Մի շաբաթ հետո, հայրենակիցներ, դուք հնարավորություն եք ունենալու ինչ-որ բան փոխելու ձեր կյանքում, մեր երկրում: Ամեն ինչ ձեզնից է կախված: Չխաբվե՛ք: Չսխալվե՛ք: Ձեր ճակատագիրը տնօրինելու այսպիսի հնարավորություն դուք ունենալու եք հինգ տարի հետո միայն: Սակայն հնարավոր է, որ արդեն շատ ուշ լինի… Մեկևկես տասնամյակ առաջ մենք հաղթել ենք արտաքին թշնամիներին: Վաղուց ժամանակն է, որ կարգուկանոն հաստատենք նաև մե՛ր երկրում և ապացուցենք, որ իսկապես մե՛նք ենք այս երկրի տերը:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

——————————————————————————————-

Ընտրություններ

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐ. ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ Է 2004-Ի ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄԸ

Խորհրդարանը քննարկում է 2004-ի պետական բյուջեի կատարողականը: Գործող պատգամավորները, որոնց 75 տոկոսն իրենց թեկնածություններն առաջադրել են գալիք ընտրություններում, բավականին խիստ են վերաբերվել գործադիրի աշխատանքին: Խորհրդարանի մշտական հանձնաժողովների հունիսի 6-ին կայացած համատեղ նիստում կառավարության ներկայացուցիչներին լուրջ հարցեր են ուղղվել: Ֆինանսների փոխնախարարը զեկուցել է, որ համախառն ներքին արդյունքը 2004-ին հասել է 42.8 մլրդ դրամի՝ աճելով 18.2 տոկոսով, արտաքին ապրանքաշրջանառությունը՝ 32 տոկոսով, իսկ միջին աշխատավարձը կազմել է 41.170 դրամ: Պատգամավորները դա շատ հանգիստ ընդունեցին եւ որոշեցին խոսել կյանքից ավելի մոտիկ բաներից: Հարցրեցին, թե ինչու Խաչեն-Խրամորթ-Ասկերան ոռոգման ջրանցքը, որի կառուցման համար վերջին մի քանի տարում ծախսվել են տասնյակ միլիոններ, այդպես էլ չի գործարկվել: Ըստ քաղաքաշինության նախարար Բորիս Ալավերդյանի, դեռ նախագահի աշխատակազմում աշխատելու ժամանակ նա ուսումնասիրել է այդ հարցը եւ պարզել, որ տրամադրված գումարները նորմալ են ծախսվել, պարզապես, նախագիծը տեխնիկապես հիմնավորված չէր: Նա նշեց, որ արդեն պայմանավորվածություն կա ՀՀ կառույցների հետ, որոնք նոր նախագիծ են մշակելու եւ միջոցներ ներդնելու, որպեսզի մինչեւ այս տարվա վերջը խողովակաշարը գործի: Իսկ ո՞վ է պատասխանատվություն կրելու փոշիացված միլիոնների համար, արդարացիորեն հարցրել է պատգամավոր Արկադի Սողոմոնյանը: Հարցը մնացել է անպատասխան:

Ամենաշատ հարցեր են առաջացել՝ բյուջեի պահուստային ֆոնդի հետ կապված: Պարզվել է, որ այդ ֆոնդից ինչ-ինչ մարդկանց՝ կառավարության որոշմամբ, բավականին միջոցներ են տրամադրվել՝ բնակարանների վերանորոգման համար: Ֆինանսների փոխնախարարի պարզաբանմամբ՝ դրանք կարիքավոր եւ հրետակոծություններից տուժած բնակարանների տեր մարդիկ են: Պատգամավորների տվյալներով, այդ ցուցակում կան նաեւ հայտնի մարդիկ: Համենայնդեպս, պատգամավոր Սուրեն Սարգսյանը նկատել է, որ մարդկանց ընտրման սկզբունքն անհասկանալի է եւ, կարծես, քաղաքական ենթատեքստ է պարունակում: Շատ կարեւոր հարցեր են, ա՜յ, եթե մի տարի առաջ բարձրացվեին եւ ոչ թե ընտրությունների նախօրյակին…

Սեփ. լրատվություն

ԿԸՀ-Ն ՍՏԱՑԵԼ Է ԱՌԱՋԻՆ ԲՈՂՈՔՆԵՐԸ

Այդ մասին հունիսի 10-ին կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ տեղեկացրեց ԿԸՀ նախագահ Սերգեյ Նասիբյանը: «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» դաշինքը ներկայացրել է բողոք առ այն, որ պաշտպանության նախարարությունը չի արձագանքել Դաշինքի խնդրանքին՝ զորամասերում քարոզչություն անցկացնելու թույլտվության վերաբերյալ: Դաշինքը նաեւ Մոխրաթաղ գյուղի մի քանի բնակիչների ստորագրությամբ ակտ է ներկայացրել, որում նշված է, որ համայնքում կայացած նախընտրական հավաքին մասնակցել են պետական չինովնիկներ: ԿԸՀ-ն խոստացել է պարզել հանգամանքները եւ որոշումներ կայացնել բոլոր հարցերի վերաբերյալ:

Ս. Նասիբյանը տեղեկացրեց, որ գրանցումից հետո 5 թեկնածուներ ինքնաբացարկ են տվել՝ Վլադիմիր Զաքիյանը (թ. 1 ընտրատարածք), Հայկ Ջավադյանը, Մելս Հակոբջանյանը (թ. 2 ընտ.), Ռոբերտ Ղահրամանյանը (թ. 7 ընտ.), Սերգեյ Աբրահամյանը (թ. 8 ընտ.): Այսպիսով, մեծամասնական ցուցակներով ընտրություններին կմասնակցեն 105 թեկնածու:

ԿԸՀ նախագահն անդրադարձել է նաև այն մարդկանց խնդիրներին, ովքեր փոխանակման համար հանձնել են իրենց անձնագրերը: Նա տեղեկացրեց, որ ՆԳՆ-ին հրահանգ է տրված ժամանակավոր վերադարձնել հին անձնագրերը:

Սերգեյ Նասիբյանը շեշտեց, որ որոշ ուժերի ներկայացուցիչների կողմից նախընտրական անվայել կոչեր են հնչեցվում: Հավանաբար, նա նկատի ուներ հանրապետությունում նախահեղափոխական իրադրության ստեղծման մասին կարծիքները: ԿԸՀ նախագահը շեշտեց, որ նման կոչերը կարող են որակավորվել որպես սահմանադրական կարգի խախտման փորձ: Իսկ դա քրեականորեն պատժվող հանցանք է:  Ս. Նասիբյանը նշեց, որ այս անգամ քաղաքացիները պետք է քվեարկեն ոչ թե բնակեցման, այլ գրանցման վայրին համապատասխան: Եթե մարդ չի բնակվում գրանցման վայրում, նա պետք է ժամանակավոր գրանցում ստանա:

Վերջում ԿԸՀ նախագահը դիմեց բոլոր քաղաքացիներին՝ խախտումների մասին գրավոր դիմել ընտրական հանձնաժողովներին, որպեսզի ԿԸՀ-ն դատարանի միջոցով կարողանա դրանց իրավաբանական ձեւակերպումներ տալ:

Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՄԵՆՔ ՉԵՆՔ ԳՆՈՒՄ ԱՌՃԱԿԱՏՄԱՆ, ՄԵՆՔ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՆՔ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ

Ստեփանակերտում գտնվող ՀՅԴ բյուրոյի ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանը  լրագրողներին հայտնել է, որ՝ չզիջելով ընտրելու իրենց իրավունքը, Դաշնակցության անդամները ամեն ինչ կանեն, որպեսզի գալիք ընտրությունները չվնասեն Արցախի միջազգային իմիջին: Այդ մասին Հ. Մարգարյանը խոսել է նաեւ նախագահ Ղուկասյանի հետ հանդիպման ժամանակ եւ համոզվել, որ իշխանություններն էլ են հակված որպես առաջնային ընդունել պետական, այլ ոչ թե ներքաղաքական շահերը:

Խոսելով ԼՂՀ իշխանություն-Դաշնակցություն հարաբերությունների մասին, Հ. Մարգարյանը նկատեց, որ 6 տարի շարունակ կուսակցությունը կանգնած էր նախագահի կողքին եւ փորձում էր իրականացնել սոցիալական արդարության ամրապնդմանն ուղղած քաղաքականություն: Դա հիմնականում հաջողվում էր, «սակայն մի պահ զգացինք, որ դա այլեւս չի անցնում»: Այդ պատճառով էլ հեռացանք, եւ ոչ մի վատ բան դրա մեջ չենք տեսնում: Մենք չենք գնում առճակատման, պարզապես, մրցակցություն ենք առաջարկում՝ թող ժողովուրդը ընտրի,-ասաց Հ. Մարգարյանը: Նա հույս հայտնեց, որ ընտրություններից հետո համագործակցության առավել մեծ հնարավորություններ կստեղծվեն:

Հ. Մարգարյանը մի շարք կարեւոր հայտարարություններ արեց Ղարաբաղի հիմնախնդրի վերաբերյալ: Նա շեշտեց, որ այս պահին, կարծես, միջազգային հանրությունը փորձում է Բաքվին համոզել համաձայնվել Արցախի՝ Լաչինի հետ միասին Հայաստանին միացմանը, իսկ  Երեւանին՝ ազատագրված տարածքների հանձնմանը: Որոշ հայկական գործիչներ՝ Եվրոպայի առաջ լավ երեւալու համար, պարտվողական կեցվածք են ցուցաբերում: Դաշնակցությունը դեմ է այն զիջումներին, որոնք վերաբերում են Արցախի ինքնուրույնությանը եւ նրա ներկա փաստացի սահմանների ամբողջականությանը: «Ժամանակն է, որ Ղարաբաղը ճանաչի իր ինքնիշխանությունը բոլոր ազատագրված տարածքների վրա»,- ասաց ՀՅԴ բյուրոյի ներկայացուցիչը: Պատասխանելով Հայաստանի կողմից Արցախի անկախությունը ճանաչելու մասին հարցին, Հ. Մարգարյանը չի բացառում նման հնարավորությունը: Պարզապես հարմար պահ չէ. ներկա ձեւաչափով բանակցությունները դեռ նորմալ են ընթանում, իսկ նման քայլերը կարող են վնասել բանակցություններին,-ասաց նա:

Սեփ. լրատվություն

ԱՐՑԱԽ ԿԺԱՄԱՆԵՆ ՆԱԵՎ ԱՄԵՐԻԿԱՑԻ ԴԻՏՈՐԴՆԵՐ

ՀՅԴ Նյու Յորքի Հայ Դատի գրասենյակը հաղորդում է, որ ԼՂՀ ԱԺ ընտրություններին մասնակցելու է օտարերկրացի դիտորդական պատվիրակություն, որի կազմում են ակադեմիական եւ մարդու իրավունքների  հարցերով  զբաղվող  անձինք: ԱՄՆ-ի ԼՂՀ ներկայացուցչությունում արդեն իսկ գրանցվել են պրոֆեսորներ Դեն Շարթինը  եւ Լեոնտին Հոռմելը: Նրանք Արցախ կժամանեն ընտրությունների նախօրյակին եւ կհանդիպեն ընտրական հանձնաժողովների անդամների, քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչների, լրագրողների, մարդու իրավունքների հարցերով զբաղվող անձանց, ինչպես նաեւ  ընտրողների ու թեկնածուների հետ: Դիտորդական առաքելությամբ նրանք կմասնակցեն  ընտրություններին եւ հետընտրական աշխատանքներին: Պատվիրակության մաս են կազմելու նաեւ ԱՄՆ-ում հասարակական կազմակերպություններին անդամակցող գործիչներ, ովքեր կգրանցվեն առաջիկա շաբաթվա ընթացքում:

ԱՐՑԱԽՑԻՆԵՐԸ՝ ԱՌԱՋԻԿԱ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Վ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ (Մարտունու շրջան, 29 տարեկան, պետական ծառայող) – Ցավալի է, որ պատգամավորության թեկնածուներն աշխուժություն են ցուցաբերում միայն ընտրությունների շեմին: Խոսքս ոչ միայն նոր թեկնածուների, այլեւ գործող պատգամավորների մասին է, որոնք այս հինգ տարիների ընթացքում նույնիսկ չեն հանդիպել իրենց ընտրողների հետ, իսկ հիմա փորձում են համոզել, որ հասարակության խնդիրներն իրենց ուշադրության կենտրոնում են եւ խիստ մտահոգում են: Հասարակությանը չի կարելի խաբել, դա բերում է հիասթափության ու անտարբերության:

Մ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ (Ստեփանակերտ, թոշակառու) – Անպայման գնալու եմ ընտրությունների, որովհետեւ համոզված եմ, որ դրանք կանցնեն արդար ու թափանցիկ, ինչպես անցյալ տարվա ամռանը: Ասում են, պետք է նաեւ կուսակցություններ ընտրենք,  դա նորություն է: Իմ կարծիքով, մեր փոքրիկ երկրում այսքան կուսակցությունների առկայությունը սխալ է, թեկուզ ընդդիմության առկայությունն անհրաժեշտ է: Վիրավորական է նաեւ այն հանգամանքը, որ որոշ կուսակցություններ, լինելով իշխանությունների համախոհներ, փորձում են ընդդիմադիր կեցվածք ընդունել՝ ժողովրդի համակրանքը շահելու համար:

Ժ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ (Շուշիի շրջան, 30 տարեկան, տնային տնտեսուհի) – Այս անգամ ես կընտրեմ ոչ թե արժանավորին, այլ  իմ ծանոթ թեկնածուին, քանի որ թեկնածուների մեջ ընդհանրապես չկան  պատգամավորության արժանի մարդիկ: Մարդիկ այնքան են իրար խաբել, որ սկսում ես անտարբերությամբ ընդունել երկրում կատարվող որոշ իրադարձություններ:

Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ (Ստեփանակերտ, 28 տարեկան, ուսուցչուհի) – Ընտրությունները կարեւոր են յուրաքանչյուր քաղաքացու համար, առավել եւս՝ ժողովրդավարության ճանապարհ ընտրած արցախցիների. չէ՞ որ միջազգային հանրության ուշադրության կենտրոնում ենք, եւ ժողովուրդը մտահոգված է արյան գնով պաշտպանված հայրենիքի ապագայով: Ինչ վերաբերում է կուսակցություններին, նշեմ, որ  բոլորին դեմ եմ քվեարկելու: Գտնում եմ, որ կուսակցություններում ընդգրկված են ոչ արժանի մարդիկ:

Ա. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ (Ստեփանակերտ, 56 տարեկան, գործազուրկ) – Այ ընկեր, չեմ հասկանում, ով ասես, թեկնածությունը դրել է, ուզում է պատգամավոր դառնալ: Էդ մարդկանց կեսից շատը կարծում են, թե Ազգային ժողովը բանկետի սեղան է, պոզ-պոզ անելով, իրար հարու տալով, սաղ ուզում են իրենց զինքը գցել այնտեղ: Իմ կարճ խելքով ես այսպես եմ մտածում. ինչքան էլ իրենց գովեն, մեր ժողովրդին նաղլեր պատմեն, մարդկանց փողով-մողով կաշառեն, մեր ժողովուրդը հիմար չի, էս անգամ չի խաբվելու. իր ձայնը տալու է արժանավոր թեկնածուին:

Քաղաքական ուժերից ես իմ ձայնը տալու եմ «Դաշնակցություն-Շարժում 88» դաշինքին: Էդ մարդիկ իմ սրտով, ժողովրդի սրտով են խոսում: Ես նրանց հավատում եմ:

Վ. ԲԱԼԱՅԱՆ (48 տարեկան, գործարար) – Ես իմ ձայնը տալու եմ Դաշինքին: Ճիշտն ասած, այնպիսի ճնշում, ինչպիսին հիմա է կատարվում իշխանությունների կողմից, երբեք չի եղել:

Կարծում եմ, դա ավելի է մեծացնում ժողովրդի դժգոհությունը նրանցից: Հույս ունեմ, որ ուժերի բաժանումը կլինի 60/40՝ Դաշինքի մեծամասնությամբ: Հնարավոր է նաև, որ լինի ուժերի հավասար բաժանում՝ Դաշինք և կառավարամետ կուսակցություններ:

Վ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ (Մարտունու շրջան, 29 տարեկան, պետական ծառայող) – Ցավալի է, որ պատգամավորության թեկնածուներն աշխուժություն են ցուցաբերում միայն ընտրությունների շեմին: Խոսքս ոչ միայն նոր թեկնածուների, այլեւ գործող պատգամավորների մասին է, որոնք այս հինգ տարիների ընթացքում նույնիսկ չեն հանդիպել իրենց ընտրողների հետ, իսկ հիմա փորձում են համոզել, որ հասարակության խնդիրներն իրենց ուշադրության կենտրոնում են եւ խիստ մտահոգում են: Հասարակությանը չի կարելի խաբել, դա բերում է հիասթափության ու անտարբերության:

Մ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ (Ստեփանակերտ, թոշակառու) – Անպայման գնալու եմ ընտրությունների, որովհետեւ համոզված եմ, որ դրանք կանցնեն արդար ու թափանցիկ, ինչպես անցյալ տարվա ամռանը: Ասում են, պետք է նաեւ կուսակցություններ ընտրենք,  դա նորություն է: Իմ կարծիքով, մեր փոքրիկ երկրում այսքան կուսակցությունների առկայությունը սխալ է, թեկուզ ընդդիմության առկայությունն անհրաժեշտ է: Վիրավորական է նաեւ այն հանգամանքը, որ որոշ կուսակցություններ, լինելով իշխանությունների համախոհներ, փորձում են ընդդիմադիր կեցվածք ընդունել՝ ժողովրդի համակրանքը շահելու համար:

Ժ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ (Շուշիի շրջան, 30 տարեկան, տնային տնտեսուհի) – Այս անգամ ես կընտրեմ ոչ թե արժանավորին, այլ  իմ ծանոթ թեկնածուին, քանի որ թեկնածուների մեջ ընդհանրապես չկան  պատգամավորության արժանի մարդիկ: Մարդիկ այնքան են իրար խաբել, որ սկսում ես անտարբերությամբ ընդունել երկրում կատարվող որոշ իրադարձություններ:

Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ (Ստեփանակերտ, 28 տարեկան, ուսուցչուհի) – Ընտրությունները կարեւոր են յուրաքանչյուր քաղաքացու համար, առավել եւս՝ ժողովրդավարության ճանապարհ ընտրած արցախցիների. չէ՞ որ միջազգային հանրության ուշադրության կենտրոնում ենք, եւ ժողովուրդը մտահոգված է արյան գնով պաշտպանված հայրենիքի ապագայով: Ինչ վերաբերում է կուսակցություններին, նշեմ, որ  բոլորին դեմ եմ քվեարկելու: Գտնում եմ, որ կուսակցություններում ընդգրկված են ոչ արժանի մարդիկ:

Ա. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ (Ստեփանակերտ, 56 տարեկան, գործազուրկ) – Այ ընկեր, չեմ հասկանում, ով ասես, թեկնածությունը դրել է, ուզում է պատգամավոր դառնալ: Էդ մարդկանց կեսից շատը կարծում են, թե Ազգային ժողովը բանկետի սեղան է, պոզ-պոզ անելով, իրար հարու տալով, սաղ ուզում են իրենց զինքը գցել այնտեղ: Իմ կարճ խելքով ես այսպես եմ մտածում. ինչքան էլ իրենց գովեն, մեր ժողովրդին նաղլեր պատմեն, մարդկանց փողով-մողով կաշառեն, մեր ժողովուրդը հիմար չի, էս անգամ չի խաբվելու. իր ձայնը տալու է արժանավոր թեկնածուին:

Քաղաքական ուժերից ես իմ ձայնը տալու եմ «Դաշնակցություն-Շարժում 88» դաշինքին: Էդ մարդիկ իմ սրտով, ժողովրդի սրտով են խոսում: Ես նրանց հավատում եմ:

Վ. ԲԱԼԱՅԱՆ (48 տարեկան, գործարար) – Ես իմ ձայնը տալու եմ Դաշինքին: Ճիշտն ասած, այնպիսի ճնշում, ինչպիսին հիմա է կատարվում իշխանությունների կողմից, երբեք չի եղել:

Կարծում եմ, դա ավելի է մեծացնում ժողովրդի դժգոհությունը նրանցից: Հույս ունեմ, որ ուժերի բաժանումը կլինի 60/40՝ Դաշինքի մեծամասնությամբ: Հնարավոր է նաև, որ լինի ուժերի հավասար բաժանում՝ Դաշինք և կառավարամետ կուսակցություններ:

ՊԱՐԶԱԲԱՆՈՒՄՆԵՐ՝ ԸՆՏՐՈՂՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Հունիսի 19-ին արցախցի ընտրողներն առաջին անգամ կքվեարկեն խառը համակարգով՝ մեծամասնական եւ համամասնական: Մեծամասնական՝ այսինքն ձեր ձայնը կտաք առանձին մարդու: Համամասնականով կքվեարկեք որեւէ կուսակցության օգտին: Ինչպես բժիշկներն են ասում՝ դա ցավոտ չի լինի: Պարզապես՝ ինչպես միշտ, կգնաք տեղամաս, ձեզ կտան երկու քվեաթերթիկ, որից մեկում նշված կլինեն տվյալ ընտրատարածքում առաջադրված թեկնածուների անունները: Ձեր ընտրած թեկնածուի անվան կողքին նշան կդնեք:

Ընդ որում՝ ինչպես հատուկ «Դեմո»-ի ընթերցողների համար պարզաբանել է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Սերգեյ Նասիբյանը, այս անգամ ընդունված է միայն մեկ նշան՝ V ձեւ: Այդ քվեաթերթիկը ծալում եք եւ անցնում մյուսին, որտեղ նշված են կուսակցությունների անվանումները եւ տվյալ կուսակցական ցուցակի 3 առաջին թեկնածուների անունները: Ընտրում եք ձեր ուզած կուսակցությունը եւ նրա անվան կողքին նույն նշանը դնում: Ու կարող եք ձեր բաժին ընտրությունը համարել ավարտված:

Հետո սկսվելու է ընտրական հանձնաժողովների գործը: Յուրաքանչյուր ընտրատարածքում կհաշվարկվեն մեծամասնական թեկնածուների օգտին տրված ձայները: Կհաղթի նա, ով ամենաշատ ձայները կհավաքի, թեկուզ՝ մեկ ձայնի տարբերությամբ: Իսկ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը կհաշվարկի կուսակցությունների օգտին տրված ձայները: Ընտրական օրենսգիրքը նախատեսում է բանաձեւ, համաձայն որի կորոշվի, թե ձայների որ տոկոսն է հավաքել այս կամ այն կուսակցությունը: Ընդ որում, խորհրդարան կմտնի միայն այն կուսակցությունը, որը կստանա ձայների 10 տոկոսից ավելին: Որքան տոկոսը բարձր, այնքան շատ տեղեր կունենա կուսակցությունը խորհրդարանում: Սակայն այդ տեղերի թիվը սահմանափակ է՝ 11, քանի որ կուսակցությունների համար խորհրդարանում նախատեսված է ընդամենը 11 բազկաթոռ:

Սերգեյ Նասիբյանը պարզաբանեց նաեւ, որ յուրաքանչյուր ընտրամասում կախված կլինեն բացատրական ցուցանակներ, պաստառներ, պարզաբանումներ են անելու նաեւ հանձնաժողովների անդամները: Մինչ այդ, բացատրական ելույթներ կլինեն հեռուստատեսությամբ եւ թերթերում: Այնպես որ, ընտրողը կկարողանա ճիշտ ընտրություն կատարել:

Այնուամենայնիվ, այս գործը մեզ համար նոր է, եւ դժվար թե խուսափենք խաբեություններից եւ սադրանքներից: Օրինակ, բոլորովին վերջերս լուրեր են տարածվել, որ ընտրակաշառքի նոր ձեւ է հայտնաբերվել: Իբր, թեկնածուն ընտրողին տրամադրում է ֆոտոխցիկով բջջային հեռախոս եւ ստիպում նրան նկարել տվյալ թեկնածուի օգտին նշված քվեաթերթիկը: Ընտրողը դուրս է գալիս քվեախցիկից, թեկնածուին ցույց տալիս «հաստատող» նկարը եւ ստանում ընտրակաշառք՝ ըստ պայմանագրի: Այդ առնչությամբ Սերգեյ Նասիբյանը ընդգծեց, որ ընտրական հանձնաժողովները տարածքում կզգուշացնեն ե՛ւ թեկնածուներին, ե՛ւ ընտրողներին, որ նման երեւույթները կարող են որակվել որպես ընտրակաշառքի փորձ, ասինքն՝ քրեականորեն պատժվող գործ: «Մենք միջոցներ կձեռնարկենք, որ նման հնարավորություն ընտրողները չունենան,- ասել է ԿԸՀ նախագահը: -Իսկ եթե նման բան նկատենք, կդիմենք իրավապահ մարմիններին»:

Եւս մի բարդություն: Տարեց մի կին դիմել է մեզ, հարցնելով՝ ճի՞շտ են ասում, որ, իբր, եթե կուսակցությունների ցուցակում նա նշի, ասենք, «Ազատ Հայրենիք» կուսակցությունը, ապա մեծամասնական ցուցակով նա իրավունք չունի ընտրել նույն կուսակցության անդամին: Պատասխանում ենք. երկու ցուցակներն իրար հետ կապ չունեն. կարող եք երկու անգամ էլ ձեր ուզած կուսակցությունը նշել: Իսկ նման լուրեր հատուկ են տարածվում՝ մարդկանց շփոթեցնելու համար:

Ընտրողները կարող են հանդիպել նաեւ «տարածքային» բարդությունների: Բանն այն է, որ այս անգամ նախկին 33-ի փոխարեն հանրապետությունում ստեղծվել է 22 ընտրատարածք, այսինքն՝ տարածքները ընդլայնվել են: Յուրաքանչյուր ընտրատարածքում ստեղծվել են մի քանի տեղամասեր: Հնարավոր է, որ դուք քվեարկեք ոչ թե ձեր նախկին, այլ նոր տեղամասում: Չզարմանաք եւ չզայրանաք, պարզապես, հետաքրքրվեք, թե որն է ձեր տեղամասը:

Այնպես որ, հանգիստ գնացեք ընտրությունների: Ամեն ինչ լավ կլինի: Մեր ժողովուրդն իմաստուն, վաղվա օրվա մասին մտածող եւ իրավապաշտ ժողովուրդ է: Միայն թե ոչ ոք ճանապարհից չշեղի նրան: Մի՛ վախեցեք, որ չվախեցնեն:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ԼՂՀ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԸ՝ ԱՌԱՋԻԿԱ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ / Արցախի կոմունիստական կուսակցություն

Եթե մարդ ուզում է դառնալ պատգամավոր, ի սկզբանե պիտի պատկերացնի, թե ինչ ասել է Ազգային ժողով: Գալիք խորհրդարանը լինելու է այն խորհրդարանը, որ պիտի լուծի Ղարաբաղի հարցը: Եթե մարդ չի իմանում իր ուժերի չափը, բայց ուզում է մտնել խորհրդարան ու լուծել հայ ազգի մի զանգվածի ճակատագիրը, դա արդեն իր մեղքն է: Բացի այդ, խորհրդարան մտնելն ինքնանպատակ չէ: Շատերն ուզում են մտնել խորհրդարան, որպեսզի ապահովագրեն իրենց բիզնեսում իրենց իսկ թույլ տված սխալներից: Կան մարդիկ էլ, որ կարիերիստական նկատառումներից ելնելով են ուզում մտնել խորհրդարան… Ինչ վերաբերում է կուսակցություններին, ապա այն կուսակցությունները պիտի մտնեն խորհրդարան, որոնք ունեն միջազգային ճանաչում:

Ես բախտագուշակ չեմ, որպեսզի կանխատեսումներ անեմ: Այսօրվա արցախյան դեմոկրատիայի պայմաններում անհնար է կանխագուշակումներ անել: Մի կողմից՝ ուժային լծակների օգտագործումը, մյուս կողմից՝ ժողովրդի անպատրաստ լինելը դեմոկրատիային, խնամի-ծանոթ-բարեկամ հասկացությունը. այս ամենը շատ բարդ կացություն են ստեղծում, մարդիկ չիմանալով ինչ է ժողովրդավարությունը, իրենց նետում են այդ հորձանուտի մեջ՝ չհասկանալով այդ ամենի պատասխանատվությունը:

ԳՐԻՇԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ / «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» դաշինք

Իշխանությունների կողմից փորձեր են ձեռնարկվում խախտել օրենքը: Ամենամեծ խախտումը վարչարարական ներուժի օգտագործումն է: Առայսօր կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի միջոցով Դաշինքին հաջողվել է 90 տոկոսով կանխել խախտումները: Սակայն նախադրյալներ կան ենթադրելու, որ ինչքան մոտենանք ընտրություններին, այնքան նման փորձերը շատանալու են: Հատկանշական է նաեւ այն, որ իշխանամետ թեկնածուներից ոմանք, շահարկելով հասարակության մեջ առկա բողոքական տրամադրությունները, ձայներ հավաքելու համար քննադատում են իշխանություններին:

Կարող եմ միայն ասել, որ նախագահը խորհրդարանում այլեւս չի ունենալու ճնշող մեծամասնություն: Կլինեն 3 եւ ավելին կուսակցություններ, չի բացառվում, որ խորհրդարան մտնեն անկախ պատգամավորներ:

ՄՈՒՐԱԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ / «Բարոյական վերածնունդ»

Գալիք ընտրություններն էական նշանակություն չեն ունենա՝ պետական մարմիններում արմատական փոփոխություններ կատարելու խնդրում: Ինչո՞ւ: Որովհետև թեկնածուները չեն կարող ապահովել  անհրաժեշտ քաղաքական որակ ու քանակ: Առավելագույնը, որ կարող են տալ ընտրությունները, դա գործադիր և օրենսդիր իշխանությունների միջև լարվածության խորացումն է: Իշխանության թևում բարեփոխումներ անելու համար գործնականում անիմաստ է Օրենքի և Իրավունքի գերակայության, քաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու և նման այլ «հիանալի բաների» մասին կոչեր անելը: Որպեսզի հիմնովին վերափոխվի պետական համակարգը, անհրաժեշտ է ունենալ համապատասխան Նպատակներ, անհրաժեշտ կադրային պոտենցիալ, այսինքն՝ այնքան «բարորակ» մարդիկ, որքան մեր երկրում կարևոր պաշտոններ կան: Ես չգիտեմ որևէ քաղաքական ուժ, որ ունենա այդ անհրաժեշտ քանակի մարդկանց թեկուզև 10 տոկոսը:

Ինչ վերաբերում է կանխատեսումներին, ապա մեր պայմաններում դժվար է որևէ կանխատեսում անել, թե ով ինչպես կքվեարկի, որովհետև ողջ թափով գործի են դրված ադմինիստրատիվ և այլ ռեսուրսները… Բայց ես կարող եմ ասել, թե ինչպիսին կցանկանայի տեսնել նոր խորհրդարանը. ԱԺԿ, «Դաշինք», «Ազատ Հայրենիք»՝ 6-ական պատգամավոր և 4 անկախ պատգամավոր: Կուսակցական ցուցակներով. «Դաշինք» և «Բարոյական վերածնունդ»՝ 25-ական տոկոս, ԺԱՄ (ԱԺԿ), «Ազատ Հայրենիք»՝ 15-ական տոկոս, «Կոմկուս»՝ 10 տոկոս:

ԿԱՐԵՆ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ / «Սոցիալական արդարություն» կուսակցություն

Ընդհանուր առմամբ« նախընտրական քարոզարշավն ընթանում է քաղաքակիրթ ձևով: Բոլոր քաղաքական ուժերին տրվել են հավասար հնարավորություններ՝ լրատվամիջոցներում հանդես գալու համար: Ամենակարևորը՝ չկա ելույթների գրաքննություն« թեկնածուներն ազատ են իրենց գործունեության մեջ: Միևնույն ժամանակ, ԿԸՀ-ն պետք է խիստ վերահսկողություն ծավալի« որպեսզի թեկնածուները քարոզարշավի ժամանակ օգտագործեն միայն օրենքով թույլատրված միջոցներ« իսկ դատախազությունը պետք է ի հայտ բերված փաստերով համապատասխան քրեական գործեր հարուցի:

Ըստ իս, ընտրությունները կլինեն արդար« որովհետև դրանում շահագրգռված են և՛ իշխանությունները« և՛ ընդդիմությունը: Ինձ թվում է« որ այս ընտրությունները պիտի լինեն ժողովրդավարական և թափանցիկ: Չմոռանանք՝ մեզ հետևում է ողջ աշխարհը:

Ինչ վերաբերում է կանխատեսումներին« ապա իմ տեսակետը հետևյալն է. ԱԺԿ՝ 27 %« «Դաշինք»՝ 23 %« «Ազատ Հայրենիք»՝  21 %« «Սոցիալական արդարություն»՝ 14 %« «Բարոյական վերածնունդ»՝ 9-11 %« մնացածները՝ 3-7 %:

ԱՇՈՏ ՂՈՒԼՅԱՆ / Արցախի ժողովրդավարական կուսակցություն

Քանի որ քարոզարշավը դեռ շարունակվում է, կարելի է ասել, որ իրավիճակային առումով ընթացքը բնականոն է: Կան, իհարկե, որոշ թերություններ ու սխալներ, բայց դրանք չենք կարող ազդել ընտրությունների անցկացման և դրանց արդյունքների վրա: Ավելի շատ կառանձնացնեի քարոզչության ձևերը, որոնք դուրս են գալիս ընդունված նորմերի սահման-ներից: Օրինակ՝ լինում են դեպքեր, երբ տարբեր թեկնածուների հանդիպումները համընկնում են, ընդ որում՝ թեկնածուներից մեկը նախապես չի զգուշացնում իր հանդիպման ժամկետի մասին: Կարծում եմ, նաև քարոզչության բովանդակության առումով կան որոշ չափազանցումներ, բայց ես դա համարում եմ կոնկրետ թեկնածուների կամ կուսակցությունների՝ ժողովրդի հետ խոսելիք չունենալու հանգամանք:

Ինչ վերաբերում է կանխատեսումներին՝  միանշանակ ընտրություններն անցնելու են ազատ և թափանցիկ պայմաններում: Կանխագուշակումներ չեմ ուզում անել, միայն մի բան կարող եմ ասել. մենք հաղթելու ենք:

ԱՐԹՈՒՐ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ /  «Ազատ Հայրենիք» կուսակցություն

Եթե 2005 թվականի հունիսի 19-ին Արցախում գործող բոլոր կուսակցությունները և միջազգային դիտորդները արձանագրեն, որ այս ընտրությունները տեղի են ունեցել ժողովրդավարության և ԼՂՀ ընտրական օրենսգրքին համապատասխան, դա կլինի բոլորիս հաղթանակը: Այսօր ինձ ավելի շատ մտահոգում է ոչ թե խորհրդարանում ուժերի դասավորվածության հարցը, այլ այն, որ այս ընտրությունները 2004 թվականի Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրություններից, որ գնահատվեց որպես ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխան ընտրություններ, մի քայլ առաջ լինեն:

Կարծում եմ ոչ մի քաղաքական ուժ խորհրդարանում մեծամասնություն չի կազմելու, ըստ իս՝ խորհրդարանում ներկայացված կլինեն «Դաշինքը», ԱԺԿ-ն, «Ազատ Հայրենիքը»: Կանխատեսումներ անելը անշնորհակալ գործ է, բայց ուզենք-չուզենք բոլոր այս 3 ուժերը ներկայացված կլինեն խորհրդարանում՝ առանց որևէ մեկի մեծամասնություն կազմելու:

ԱՐԱՐԱՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ / «Մեր տունը Հայաստանն է» կուսակցություն

Նախընտրական քարոզչությունը նորմալ է ընթանում, հատկապես՝ Ստեփանակերտում: Պարզապես, իշխանություններն օգտագործում են բոլոր լծակները, որ անցնեն իշխանամետ թեկնածուները: Ես՝ որպես թիվ 7 ընտրատարածքի թեկնածու, դեռ աշնանն եմ դիմել  համապատասխան մարմիններ՝ Հ. Սահյանի փողոցի ջրամատակարարման հարցով: Եկել են, քանդել, բայց չեն սարքել: Կրկին գարնանն եմ դիմել. էլի քանդեցին, բայց չսարքեցին: Հիմա պետական պատվերով նույն ջրատարը վերանորոգում է մի կազմակերպություն, որի ղեկավարը նույնպես պատգամավորության թեկնածու է: Սա ի՞նչ է:  Իսկ Մարտակերտի շրջանում վարչակազմի ղեկավարն ու միլպետը բացեիբաց քարոզում են իշխանամետ թեկնածուին: Կարծում եմ, մայրաքաղաքի եւ որոշ շրջանների բնակիչների գիտակցությունը փոխվել է՝ նրանց չեն կարողանա խաբել: Բայց մնացածին…

Չեմ կարող գուշակումներ անել, քանի որ իրավիճակը կարող է փոփոխվել վերջին երկու օրը: Սակայն, կարծում եմ, որ ընդդիմությունը խորհրդարանում ավելի մեծ թիվ  կկազմի:

——————————————————————————————-

Հայրենական

«Բա մեր օգուտը ո՞րն է» շարքից
ՓՆՏՐՎՈՒՄ ԵՆ ԱԲՍՈՒՐԴՆԵՐԻ ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ

Ռադիոցավ

Եթե շարքային մարդուն հարցնես, թե քանի ռադիոալիք կարելի է լսել Արցախում, իսկույն կսկսի թվարկել. «Փեյս», «Նոր ալիք», «Վան»… Ես էլ որոշեցի նոր ռադիոկայան բացել: Որպես օրինապաշտ մարդ, սկսեցի հետաքրքրվել, թե իրավաբանորեն ինչպես պետք է ձեւակերպեմ իմ ցանկությունը: Վերցրի օրենքը եւ պարզեցի, որ պետք է դիմեմ համապատասխան մարմին, որն ինձ հաճախականություն կտրամադրի: Այն էլ՝ մրցութային կարգով: Այս կողմ գնացի, այն կողմ գնացի, բայց համապատասխան մարմին այդպես էլ չգտա: Պարզվեց, որ չնայած օրենքը վաղուց է ընդունված, սակայն կառավարությունը, ալարկոտության կամ չգիտես ինչ պատճառով, չի ստեղծել այդ «համապատասխան մարմինը»: Եվ առայսօր բոլոր ձեր թվարկած ռադիոկայանները, փաստորեն, անօրեն են գործում:

Ո՞վ է այս աբսուրդի հեղինակը: Չէ՞որ ռադիոկայանները գործում են, չէ՞ որ ինչ-որ շահ են ստանում: Գուցե ցանկություն ունեն քարոզարշավին մասնակցելո՞ւ: Ի՞նչ նկատառումներով չի ստեղծվում հիշյալ հանձնաժողովը (համապատասխան մարմինը): Շարքային մարդը խորհում է. երեւի նրա համար, որ «անհարկավոր», «վտանգավոր» մարդիկ ցանկություն չունենան սեփական ռադիո կամ հեռուստատեսություն ունենալ: Իսկ նրանց, ովքեր «վտանգավոր» չեն, կարելի է ներքին կարգով՝ «բլատով», թույլատրել ռադիո ունենալ: Պատահական չէ, որ գործող ռադիոկայաններն իրենց քաղաքականությունից կիլոմետրերով հեռու են պահում: Նույնիսկ տպավորություն է ստեղծվում, թե նրանք Արցախում չեն գտնվում: Երաժշտական-զվարճալից ֆորմատով որտեղ էլ գործես՝ կստացվի: Իսկ եթե ես էլ առանց լիցենզիայի փորձեմ ռադիոկայան բացել ու, պարզապես, նորություններ հեռարձակե՞մ… Մի օր էլ չի անցնի՝ իսկույն կհարցնեն. «Ո՞ւմ թույլտվությամբ ես գործում» կամ՝ «Բլատ ունե՞ս»:

Աբսուրդ է, բայց ցանկության դեպքում դժվար չէ կռահել, թե ով է հեղինակը:

Քանդելացավ

Եւս մի անհասկանալի երեւույթ՝ կառուցածի քանդումը: Չեն հասցնում ճանապարհը ասֆալտապատել, մեկ էլ հիշում են, որ կոյուղու խողովակները չեն փոխել: Կրկին քանդում, փոխում են, ասֆալտապատում, եւ հանկարծ վթար է տեղի ունենում: Պարզվում է՝ փոխած «նոր» խողովակները Ֆիզուլուց են բերված և 50 տարվա ապրանք են: Նորից քանդում ու «կոսմետիկ» վերանորոգում են: «Նաչալնիկից» հարցնում ես՝ ինչո՞ւ հին խողովակներն ավելի հնով են փոխում, ամաչում է աչքերիդ նայել: Չէ՞ որ նա էլ է մարդ, իր զավակներն էլ են Ղարաբաղում ապրում, դրա համար ամաչում է, բայց… շարունակում նույնը անել:

Մի քանի տարի առաջ զավեշտական պատմության ականատեսը դարձա: Ասֆալտապատում էին մի հերթական փողոց: Վերջապես ավարտեցին: Հաջորդ օրը հարեւան շենքի բնակիչները զարմացած տեսան, որ ասֆալտը քանդում են եւ եզրասալիկը կես մետր հետ տալիս: Երկու օր անց կրկին առաջ տվեցին: Երեք օր ասֆալտը մնաց «անարատ»: Մի առավոտ էլ շենքի բնակիչները դուրս եկան պատշգամբներ եւ տեսան, որ ասֆալտը կրկին քանդում են: Տարեց մի մարդ չդիմացավ ու հարցրեց. «Էդ ի՞նչ բանի եք, այ տղերք»: Բանվորներից մեկը գլուխը բարձրացրեց եւ հանգիստ ասաց. «Տեսնում չե՞ս, թուրքերին շղվցնում ընք»:

Իրոք, այլ կերպ ո՞նց բացատրես նման գործելակերպը: Արդյո՞ք դա աբսուրդ չէ, երբ միջպետական վարկի հաշվին ապրող երկիրն իրեն նման անփութություններ է թույլ տալիս: Բա Հայաստանի վարկատուները մեզ ի՞նչ կասեն: Եվ քանի՞ մարդ են տույժերի ենթարկվել պետական կամ պարզապես ուրիշի միջոցները քամուն տալու համար:

Այնպես որ, Արցախում կարիք չկա աբսուրդի հեղինակ փնտրել. աբսուրդների կարելի է հանդիպել ամեն քայլափոխում: Շարքային մարդը դա չի կարողանում  բացատրել օբյեկտիվ պատճառներով՝ հետպատերազմյան սինդրոմ, շրջափակում կամ ԼՂՀ չճանաչվածություն: Նման երեւույթները մեկ բացատրություն ունեն՝ համապատասխան մարմինների եւ անձանց անպատասխանատվություն եւ անպատժելիություն:

Լավ, բա ո՞ւր մնաց մեր իրավական պետությունը:

 

ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ԼԻՆԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՎ

Երկրի բյուջեով միջոցներ էին նախատեսված մայրաքաղաքի շենքերի տանիքների, զոհված ազատամարտիկների բնակարանների, վթարային ջրատարների վերանորոգման և այլ կարևոր ծրագրերի համար (մոտ 180 մլն. դրամ)…

Կառավարությունը, սակայն, որոշել է այդ ծրագրերի ֆինանսավորումը դադարեցնել…

(Մամուլի էջերից)

Ո՞նց չհիշես մեր տաղանդավոր բանաստեղծի՝ Վազգեն Օվյանի հանրահայտ բանաստեղծության այս խոսքերը.

«Մեր պապերն Իրենց գերեզմաններից կարող են գոռալ.

– Այդ ի՞նչ ես անում»:

Այդ ի՞նչ ես անում, հարգելի կառավարություն: Այդ ո՞ւմ բաժին ֆինանսներն ես կրճատում բյուջեից: Նրա՞նց, ովքեր ողջ մնացին և ապրում են կարիքի ու նեղության մեջ, թե՞ հետմահու տրվելիք նրանց գրոշները, ովքեր իրենց վառվռուն կյանքը չխնայեցին հանուն հայրենի եզերքի, հանուն մեր ազատ կյանքի, ազատ Արցախի: Շատ չեղա՞վ: Կրճատում եք՝ որտե՞ղ ավելացնելու, որտե՞ղ հավելելու: Կարո՞ղ է շատ ավելի կարևոր օբյեկտների համար եք ծախսելու այդ գումարները, քան մայրաքաղաքի շենքերի տանիքները, զոհված ազատամարտիկների բնակարաններն են կամ վթարային ջրատարների նորոգումը…

Հետաքրքիր է, ինչո՞ւ ամեն անգամ, երբ հարկ է լինում կրճատումներ անել բյուջեում, անպայման ձեռքերը մեկնում են սոցիալական ոլորտի համար նախատեսված գրոշներին: Բյուջեն չի՞ կշտացել, դեռ սովա՞ծ է. այսօրվա համար պահեիք էն 386 մլն. դրամը և ոչ թե ծախսեիք շքեղ ավտոմեքենաներ ձեռք բերելու համար: Չքանդեիք կառավարության շենքին կից վերանորոգված երկհարկանին, չվերաձևեիք խմբագրության բազմահարկ շենքը, հետաձգեիք Ազգային ժողովի և կառավարության համար նոր շենքերի կառուցման աշխատանքները: Էլի՞ թվարկենք:

Բավական է: Ընտրապայքարի այս թեժ օրերին թափանցիկ պետք է լինի նաև կառավարության գործունեությունը. ինչպե՞ս, ինչի՞ վրա են ծախսվում բյուջետային հատկացումները: Պետք է գործողության մեջ դնել տեղեկացված լինելու իրավունքը, թե չէ, այսպես շարունակելու դեպքում՝ մեկ էլ տեսար՝

Ամպի նման կորոտա
Շանթ ու կրակ ղարաբաղցին…
Եվ ձիաթափ լինողներ կլինեն…

Ամեն անգամ «Ազատ Արցախ» թերթի խմբագրություն այցելելիս, թախիծ, տրտմություն է պատում ինձ. հիշում եմ անցյալ դարի 80-ականները՝ թերթում իմ աշխատելու տարիները, երբ բոլոր բաժինները, բոլոր աշխատողներն ունեին իրենց առանձնասենյակները: Ապահովված էին նաև ռուսերեն կրկնօրինակ թերթի աշխատողները:

Փոխվեցին ժամանակները. սեփականաշնորհման մոլուցքը սկսեց իր ավերածությունները: Եվ, ցավոք, այդ մոլուցքի պատճառով առաջին տուժողներից մեկն էլ դարձավ «Ազատ Արցախը»: Կառավարությունը չդիմացավ խմբագրության շենքը (շրջկոմի նախկին շենքը) սեփականաշնորհելու գայթակղությանը: Եվ շենքը սեփականաշնորհվեց: Խմբագրության անձնակազմին «տեղափոխեցին» դատախազության շենքի ետնաբակում գտնվող խարխուլ սենյակները, ուր անձրև օրերին առաստաղից ջուրը թափվում էր ինչպես առատության եղջյուրից: Դրությունն անտանելի էր, սակայն մարդիկ մի կերպ դիմանում էին՝ առաջիկայում նոր, հարմարավետ շենք փոխադրվելու հույսով: Եվ հույսերն արդարացան. խմբագրությունը տեղափոխվեց նոր, հարմարավետ շենք: Նոր շենքում տեղավորվեցին նաև Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, ԼՂՀ գրողների միությունը (տրամադրված էր նաև դահլիճ), «Ազատ Արցախ» հրատարակչությունը և այն: Հիմնարկները, կարծես, գոհ էին շենքային պայմաններից, աշխատանքներն ընթանում էին նորմալ հունով:

Սակայն… նրանց երջանկությունը շատ կարճ տևեց. բազմահարկ շենքը կցվեց ԼՂՀ Ազգային ժողովի համար նոր շենքի կառուցմանը հատկացված հողատարածքին: «Ազատ Արցախը» նորից իր ձեռքն առավ թափառականի ցուպը: Տնանկ վիճակում հայտնվեցին նաև նշյալ բոլոր հիմնարկները: «Ազատ Արցախ»-ին (իսկապես որ՝ նախանձելի ազատությո՜ւն…) այժմ էլ տեղափոխեցին զագսի հին շենքը…

Դե հիմա ասեք. մի՞թե հանրապետության թիվ 1 թերթն արժանի է նման վերաբերմունքի: «Ազատ Արցախի» ստեղծագործական կոլեկտիվը մի ընդհանուր դահլիճում ինչպե՞ս պիտի զբաղվի ստեղծագործական աշխատանքով: Խմբագրակազմը մի ընդհանուր դահլիճում տեղավորողները պատկերացում չունե՞ն, որ ստեղծագործող մարդկանց ստեղծագործելու համար հանգիստ ու նորմալ պայմաններ են պետք:

Կառավարության և Ազգային ժողովի պաշտոնյաներ. ինչո՞ւ Ազգային Ժողովի համար նոր շենքի կառուցումն ավելի անհրաժեշտ, առաջնային, անհետաձգելի համարեցիք և դռնեդուռ գցեցիք մտավոր աշխատանք կատարող մի մեծ խումբ մարդկանց:

Կարելի էր, չէ՞, համբերել և անտեղի տեղահանություններ չանել: Կարելի՛ էր: Ուղղակի չի հերիքել սրտացավությունը, այն էլ՝ իրենց օրգան հանդիսացող թերթի նկատմամբ: Չէ՞ որ տեղեկատվական հիմնական բեռը ընկած է հիշյալ թերթի ուսերին, չէ՞ որ թերթը մեծամասամբ լուսաբանում է կառավարության և Ազգային ժողովի գործունեությունը:

Չերկարացնենք: Բերված փաստերը խորհելու առիթ են տալիս. եթե այս կերպ են վարվում սեփական տպագիր օրգանի հետ, ապա սպասվելիք ակնկալությունները ոչ ուրախալի մտորումների առիթ են տալիս:

Ամփոփում կամ շենքացավ

Մեր իշխանությունների շենքային գործունեության մասին դատողություններ անելիս հետաքրքիր հարցեր են ծագում: Զորօրինակ. նոր շենքերի կառուցումը կարծես թե կատարվում է առանց նախապես պլանավորելու: Խմբագրության զբաղեցրած վերջին շենքը վերանորոգումից և շահագործման հանձնելուց կարճ ժամանակամիջոց անց «բնակիչներին» ազատեցին և շենքը հանձնեցին Ազգային ժողովին: Ավելի վատթարը՝ կառավարական շենքին կից եղած երկհարկանի շենքն ամբողջությամբ վերանորոգեցին (դուռ, լուսամուտ և սպիտակ թիթեղյա տանիք) և… վերանորոգումից երկու շաբաթ անց շենքը հիմնահատակ քանդեցին: Պետության (այսինքն՝ ժողովրդի) փողերով կառուցված երկու բազմաբնակարանանոց շենքերը թանկ լինելու պատճառով դեռ չեն վաճառվում:

Էլի՞: Այո, էլի՛: Վատթարից վատթարը. կառավարությունը և Ազգային ժողովը ներկայումս շենքերով ապահովված են և ամենևին էլ կարիք չկար նոր շենքեր կառուցելու: Այդ անմտածվածությունը մեր աղքատ երկրի վրա նստել է միլիարդավոր դրամներ: Օրը ցերեկով քամուն են տրվել երկրի, ժողովրդի փողերը:

Եթե սխալ եմ, խնդրեմ, հիմնավորեք, բացատրեք, ապացուցեք, որ դուք ճիշտ եք:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հայեր

ՍՓՅՈՒՌՔ, ՍՓՅՈՒՌՔ ՄԻՆՉԵՎ ՎԵՐՋ

ՍՓՅՈՒՌՔԸ՝ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ ԿԱ

(Սկիզբը՝ նախորդ համարներում)

Հիմա, եթե աշխարհում կա մի հայ մարդ, որ կարողանա ասվածի վերլուծությունն անել եւ այս եղածին խելամիտ որեւէ բացատրություն տալ, թող առանց ինքնախաբեության անի դա:

Արժեքների այսքան այլասերում եւ կեղծիք պատահական լինել չեն կարող: Մարդ, որ գնում է զինվորական գործողություն կատարելու, որտեղ իրեն կարող էին խփել ու սպանել, մարդ, որին եւ՛ Սփյուռքում, եւ՛ Հայրենիքում հարգում էին ու սիրում որպես ազգային հերոսի, հանկարծ հեռանում է երկրից: Ծայրահեղացնեմ՝ գնում է մի պետություն, որը պահում է Թուրքիային. այն Թուրքիային, որի դեմ կռվելու համար նա բանտում է թողել իր երիտասարդությունը: Սա անհասկանալի երեւույթ է: Այսքան ծայրահեղ օրինակը ես դիտավորյալ եմ տալիս, որ հասկանանք հայի կերպարը, հայի տարօրինակությունը: Այսպես միայն մեզ մոտ կարող է լինել: Այսքան չգիտակցված ապրել, այսքան իմաստազուրկ ապրել՝ կարծես թե միայն մեզ մոտ է լինում: Կարծում եմ, որ մեր բոլոր դժբախտությունների մեջ մե՛նք ենք մեղավոր, միայն մե՛նք եւ էլի միմիայն մե՛նք:

Ես հայագիտություն եմ սերտել ու մեր պատմության մեջ չեմ գտել գոնե մեկ հատիկ ժամանակաշրջան, մեկ տարի, մեկ դեպք, որտեղ մեզ հետ կատարված որեւէ դժբախտության մեղավորը մենք չլինենք: Մենք ամեն ինչ անում ենք, որ տուժենք, հետո էլ նստում լաց ենք լինում՝ ինչու՜ այսպես եղավ:

Քիչ առաջ ասում էի, թե ծեր ազգ ենք: Ախր, ծերության իմաստով էլ շատ ենք տարօրինակ: Արտասովոր երեւույթ է մեր ծերությունը: Ծերերը երկար ապրելով՝ արդեն հասուն մարդիկ են լինում, իմաստնացած են լինում: Ասենք, 60 տարեկանը 20 տարեկանին կարող է ասել. «Գիտե՛ս, տղաս կամ աղջիկս, այսպիսի բաները մենք տեսանք՝ դուք չանեք»: Իսկ մեր ամբողջ պատմության մեջ ոչինչ չի փոխվել: Այսքան սխալ գործել, այսքան սխալ ապրել, այդ սխալների պատճառով այսքան տուժել, տուժել ու նորից տուժել, եւ ոչինչ չսովորել՝ բացի հայից ուրիշ ոչ մի քաղաքակրթություն, ազգ կամ ժողովուրդ չի՛ ունեցել մեր մոլորակի վրա: Մենք մեզ ոչ թե իմաստնացած ծերի, այլ մանկամիտ զառամյալի պես ենք պահում:

Քիչ վերեւում այդ «ավանդական կուսակցությունների» մասին մի փոքր արհամարհանքով նշեցի, որովհետեւ ինչպե՞ս կարելի է 1890-ականներին այդքան սխալներ գործել, հարյուր հազարավոր մարդկանց ցեղասպանության հասցնել, 1918-20թթ. երկրում այդքան սխալներ գործել, ապա իսպառ կործանման եզրին հասցված Հայրենիքից ելնել ու փախչել (նույնիսկ չապրել այս պետությունում. ոչի՛նչ որ սիստեմը փոխվում է՝ բայց ապրիր քո՛ տանը), ու հիմա վերադառնալ եւ դարձյալ նույն ավետարանը կարդա՞լ, չփախածի գլխին քարո՞զ կարդալ: Ես դա չեմ հասկանում: Իսկապես ոչինչ չեմ հասկանում: Ուրեմն՝ այդքան սխալ գործած ծերունին դեռ ոչինչ չի հասկացել:

Սա՛ է հայը, սա՛ է հայ ազգը, սա՛ է իմ ժողովուրդը, սա՛ եմ ես, սա՛ ենք բոլորս: Ես այսպես եմ տեսնում, այսպես եմ մտածում, այսպես եմ գործում, բայց ի՞նչ կարող եմ անել. քանի որ այսպես մտածողները տեղ չունեն հայի այսօրվա հասարակությունում:

Այսօր հայն իր հայրենիք իբրեւ տուրիստ չի գալիս, ուրեմն ինչի՞ մասին է խոսքը: Մի կողմ թողնենք նույնիսկ տնտեսական ներդրումները, որ եթե մակաբույծ օրգանիզմ չէ, ապա այդ պարտքը կգիտակցեր ինքնաբերաբար: Հայերն արտասահմանում մոտ 6-6,5 միլիոն են: Եթե ընդամենը 1 միլիոն ընտանիքների անդամներից մեկը՝ մեկի աղջիկը, մյուսի տղան, թոռնիկը, քույրը, եղբայրը, եթե ընդամենը մեկ շաբաթով տուրիստ գան Հայաստան, ուրեմն Հայաստանի պետական բյուջեն համալրված կլինի: Այսքան հեշտ, հանգիստ եւ պարզ թվաբանություն: Բայց այդ պարզն այսօր հայը չի կարողանում ըմբռնել, քանի որ նա ձեւ է անում, թե Հայրենիքի պահանջ ունի, նա անարմատ ու անառագաստ ոմն է, որ գնալու տեղ չունի, որ ուխտատեղի չունի: Այդ ուխտ եւ ուխտատեղի չունեցողի համար միեւնույնն է՝ ինքը ո՛ր աշխարհամասի ո՛ր երկիրը կգնա արձակուրդի, ո՛ր երկրի տաճարները, հյուրընկալ վայրերը կտեսնի: Ցանկացածինը, բայց ո՛չ Հայաստանինը, որովհետեւ Հայաստանը իր վզից կախված մի ծանր քար է, որն իր գոյությամբ ամեն վայրկյան ամաչեցնում է իրեն, հիշեցնում պարտքի մասին: Իսկ ինքը պարտքից խուսափող է, փախչող է, ուրիշի մարած պարտքերով ապրող է: Այս հարցը մտածելու եւ լուծելու ուղղությամբ թե՛ Սփյուռքում, թե՛ Հայրենիքում, վստահ եմ, ոչ ոք չի մտածում:

Այս առթիվ չի մտածում նաեւ մեր եկեղեցին՝ իր երկբեւեռ կենտրոններով հանդերձ: Սփյուռքում հաճախ ենք լսում «Երեխային Անթիլիասակա՞ն, թե՞ Էջմիածնական եկեղեցում եք կնքում» հարցը: Ամենաանհեթեթը, որտեղ որ էլ հայ երեխային կնքելու լինեն, Սփյուռքում նա ինչ հայ է դառնում, ինչ էլ՝ հայ քրիստոնյա: Որովհետեւ իրեն կնքող եկեղեցականն էլ հեռու է հայ քրիստոնյա լինելուց, ուր մնաց նրա կնքածը լինի: Ո՛չ: Սա ավելի, հոգեպես շատ ավելի ծանր իրավիճակ է: Մեր եկեղեցին, այսինքն Վ. Թեքեյանի «Եկեղեցին», այժմ չի գտնվում իր հոգեւոր ու մարդկային արժեքների միջավայրում: Դա, ափսոս, խարդավանքների, մեկը մյուսի տակը փորելու կամ շահագրգռության, Մաքիավելուն հատուկ սատանայությունների, դավերի եւ մեքենայությունների ամենագործուն վայրն է արդեն: Իսկ սատանայությունը եկեղեցում ինչպե՞ս հասկանալ. հենց դրա համար էլ այսօրվա իրավիճակում ենք գտնվում: Հայ եկեղեցին 1956թ.-ից պառակտած հարյուրքանի տարվա «ազգային» կուսակցությունը Կիլիկիո կաթողիկոսությանը վերաբերվում է ինչպես հասարակ խանութպանը իր խանութին, որպես իր սեփականությանը կվերաբերվեր: Դա նաեւ դարձել է լուրջ եկամուտ ապահովող աղբյուր, որտեղից հոգեկան սնունդի տեղ աշխարհի ամենակեղտոտ բանը՝ փողն է ծորում:

Չնայած իրականության մեջ բացի նորաստեղծ Երրորդ Հանրապետությունից ոչինչ չունեցող հայերիս համար՝ ամեն ինչ պահեստավորելու ավանդական սովորույթի համաձայն՝ ձմեռը մի կերպ անցկացնելու պաշար կուտակողի օրինակով, մենք հիմա ունենք երկու եկեղեցի՝ երկու կաթողիկոս, երկու հոգեւոր կենտրոն (բարեբախտաբար մեկը գտնվում է ՀՀ սահմաններից ներս), երկու պետություն, երկու հիմն, երկու զինանշան եւ երկու դրոշակ: Սփյուռքահայն այսպես թե այնպես ունեինք, հիմա արհեստականորեն ստեղծում ենք նաեւ «հայաստանցուն» եւ «ղարաբաղցուն»: Ինչ էլ լավ է, չէ՞: Ուրիշները մի հատ չունեն, մերն ամեն ինչից երկու հատ է: Հիմա ինչպե՞ս վարվենք, քանի երկուսն էլ մերն են՝ ուրեմն դրանք պիտի պահենք: Բայց մենք ոչինչ էլ չենք պահում, օտարները մեր փոխարեն պահում են «մեր ամեն ինչը»՝ այլասերելով դրանք: Երբ ազգիս հոգեւորականների մեծ մասը, աշխարհիկի կարգավիճակով մանր շահերի հետեւից է ընկել, եկեղեցու մասին լուրջ խոսք լինել չի կարող երբեք: Այդ իսկ պատճառով էլ, մեր առնվազն վերջին երկու «Ամենայն Հայոց»-ները չեն ընտրվել, այլ պետական իշխանությունների կողմից նշանակվել են, իսկ վերջինի ընտրությունը՝ 27 հոկտեմբերի 1999 թ. պատմական պատահականությամբ թե երկնքի զայրույթով՝ արյան է համընկել…

Եվ երբ այս ամենը գիտակցելով ես նայում շուրջ բոլորդ ու փորձում հասկանալ իրականության իրական պատկերը, ոմանք անգիտակցորեն քեզ արհամարհում եւ բանի տեղ չեն դնում: Իսկ դու ոչ թե չորքոտանի, այլ մարդ ես: Առաջ, երբ որեւէ մեկն ինձ էշի տեղ էր դնում, կամ ինձ էր թվում՝ թե էշի տեղ են դնում, ես կռիվ էի անում: Հիմա արդեն չեմ կռվում. կռիվը դադարեց, կռիվն այլասերվեց: Ամեն ինչ արժեզրկված է եւ առուծախի վերածված: Կռի՛վն է արդեն այլասերվել:

Չեմ կարողանում պատկերացնել մի ժողովուրդ, որի դեռատի երեխաներն իրենք իրենց մարմինը վաճառելով ապրեն: Վաճառվեն հանրապետությունում ու նրա սահմաններից դուրս, արաբական երկրներում, մինչեւիսկ՝ Թուրքիայում: Այդ դեպքում ինչի՞ համար էին այսքան զոհերն ու զոհողությունները. դա կանեին 100 տարի առաջ ու՝ վերջ: Ես դա չեմ պատկերացնում: Սա ազգությունից, ամեն ինչից դուրս բան է: Եվ դա չի նեղում ոչ մեկին, հատկապես սփյուռքահայերին չի նեղում, նրանց չի հուզում: Եվ մենք գիտակցաբար դառնում ենք սփյուռքահայ: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներն ու արցախցիներն են դառնում սփյուռքահայ, տեսնում են վատը ու գնում դեպի վատը:

Սփյուռքում ես իմ ընտանիքի անդամներին, ընկերներին, բոլորին միշտ ասում եմ. «Գիտե՞ք ինչ, դուք ձեր երեխաների համար այստեղ պատրաստում եք շատ սիրուն գերեզմաններ: Դուք ձեր երեխաների ապագայի համար չէ, որ ապրում եք Լոս Անջելեսում կամ մեկ այլ տեղում. եթե այդպես եք ասում՝ սու՛տ եք խոսում: Դուք նույնիսկ Լոս Անջելեսում էլ չեք ապրում, դուք ապրում եք գետտոյում»: Չկա՛ մի հայ, որ կարողանա հակառակը համոզել, ես պատրաստ եմ բանավիճելու եւ ապացուցելու: Եթե կգտնվի մի «համարձակը», որ կասի. «Իմ ապրած երկրում ես իմ երեխայի ապագան եմ կերտում, եւ դա շատ լուսավոր ապագա է», նա պարզապես ստում է: Նա խաբում է, եւ միմիայն՝ ինքն իրեն: Նախ՝ ինքն իր երեխայի լեզուն է կտրում, մոռացնում է հայերենը, զրկում է պատմությունից, դարձնում է մանկուրտ, հիվանդ եւ արհեստական մարդ, որ վտանգավոր է ոչ միայն հայի, այլեւ ամբողջ մարդկության համար: Ապա, ամեն ինչ մի կողմ թողնելով, իբրեւ անասունի օրինակը բերենք. զավակին կտրում է իր պապիկից, տատիկից, մորաքրոջից, հորեղբորից, նրան ապրեցնում է մի գետտոյի մեջ, ուր դառնում են նարկոման, հանցագործ, ուր ոչ եւս են դառնում:

Գերեզման է դա. հիմա արդեն Լոս Անջելեսում, Կանադայի Մոնրեալ ու Թորոնթո քաղաքներում եւ այլուր կան հայկական գերեզմանատներ. առաջ չկային, հիմա՝ կան: Այստեղի մարդիկ, իրենց հարազատների գերեզմանները թողած՝ գնում են իրենց ու իրենց սերունդների համար այնտե՛ղ գերեզմանատեղեր ապահովելու:

Այսքան ինքնասպանության, անձնասպանության ո՞վ կարող էր այսպես կամավոր գնալ՝ բացի հայերից: Ես չեմ հասկանում, ո՞վ կարող էր ինքնագոհության համար այդքան ռազմական գործողություններ կատարել 19-20-րդ դարագլխին. մի քանի հոգով կգնային մի քանի թուրքի հերը կանիծեին, իսկ որ իրենց այդ անպատասխանատվությամբ հարյուր հազարավոր մարդկանց զոհվելու պատճառ կդառնային, դրանից չէին հուզվի ու ցավ չէին ապրի: Ես կարող եմ գնալ մի թուրքի քիթն ու մռութը ջարդել, բայց դրանից հետո, եթե թուրքը գալու է իմ վեց հատ գյուղն է վերացնելու, ուրեմն ես այդ վեց գյուղի հայ բնակչության կյանքի հետ եմ խաղում այսքան հեշտ:

Հիմա Հայաստանից գնում են ու կամավոր դառնում սփյուռքահայ: Այստեղից գնացած մարդկանց էլ եմ այնտեղ տեսել, ճանաչել: Գնացողը եթե այնտեղ թափած ջիղ ու քրտինքի (ուր ո՛չ լեզու ու կարգավիճակ ունի, ո՛չ տուն ու անկողին, ապրում է նվաստացուցիչ պայմաններում լինելու պատրաստակամությամբ, գետնին ընկածի համակարգում) եթե մեկ տոկոսը թափեր Հայաստանում, իսկապես եմ ասում, կապրեր շատ նորմալ, բնականոն, մարդկային պայմաններում:

Եվ այս ամենը մեր ճակատագիրը չէ, այլ մեր անընդունակությունների, տհասության եւ տգիտության գործուն լինելու պատճառով է: Ու դա գալիս է այն բանից, որ մենք չունենք քաղաքական գործիչ, մենք չունենք հոգեւոր գործիչ, մենք չունենք ռազմական գործիչ, մենք չունենք ժողովուրդ: Մենք չունենք, բայց կարծես թե ունենք: Սփյուռքյան իրավիճակին է հասնում Հայաստանը:

Սփյուռքն ասում է. «Ես կամ, նայի՛ր իմ համակարգը»: Բայց իրականում ինքը չկա, ինքը ոչնչով չկա, իրեն բանի տեղ դնող չկա ընդհանրապես: Ինքն իրեն բանի տեղ չի դնում, ուր մնաց թե ուրիշն իրեն բանի տեղ դնի: Հիմա Հայաստանի Հանրապետությունը դարձավ Սփյուռք… Իսկ այդպիսի պետություններին ասում են բանանային հանրապետություն, շատ դժբախտաբար:

Սարգիս ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ

 

ՆԱՄԱԿ ԸՆԿԵՐՈՋՍ՝ ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՑՊԱՆՅԱՆԻՆ

Բարեկամս, մեր թերթում կարդալով քո «Ուղեցույց իշխանության և ազատագրված տարածքներ այցելողների համար» զավեշտաողբերգությունը, մտածեցի, որ մի օր նամակ պիտի գրեմ քեզ, իսկ այնուհետև, երբ կարդացի «Սփյուռքը՝ ինչպես որ կա»-ն, որոշեցի այլևս չձգձգել մտադրությունս:

Այն, ինչ գրել ես «Սփյուռք»-ում, ոչ ոք երբեք բարձրաձայն և այդպես ցավով չի ասել: Մեր առջև իր ողջ մերկությամբ ցուցանել ես մի ճշմարտություն, որ ոչ ոք չի համարձակվում ասել: Սարսափելի ու ցավալի մի ճշմարտություն: Ես գիտեմ, որ ճշմարտություն ասելու, հատկապես այդպիսի ճշմարտություն ասելու համար, պետք է ուժեղ լինել: Սարգիս, դու ուժեղ մարդ ես: Ուժեղ լինելը սակայն դեռևս քիչ է այդքան ծանր, շատ ծանր ճշմարտություն ասելու համար: Հայրենիքի, երկրի ու ազգի ցավով տառապելու ազնվություն է պետք, որ կարողանաս տղամարդու պես ասել՝ թագավորը մե՜րկ է… Սարգիս, դու նաև ազնիվ մարդ ես: Բայց այդ չեմ ուզում ասել:

Մենք ծանոթացել ենք մոտ մեկևկես տասնամյակ առաջ: Հաճախ ենք հանդիպել, բայց մեր առաջին հանդիպման առաջին տպավորությունն առայսօր մնացել է իմ մեջ: Իմ առջև կանգնած էր մի Մարդ, որ ասես լույս էր ճառագում, իմ առջև կանգնած էր պայծառ մի երիտասարդ՝ Սարգիս Հացպանյան անունով:

Դա Արցախյան ազատամարտի տարիներին էր, պատերազմի օրերին, երբ յուրաքանչյուրս հպարտանում էինք, որ հայ ենք: Րաֆֆու, Թումանյանի, Տերյանի, Չարենցի, Շիրազի, Մարտիրոս Սարյանի, Արամ Խաչատրյանի, Պարույր Սևակի մեծությամբ դեռևս դպրոցական տարիներից հպարտանալուց հետո, գոյամարտի այդ օրերին գործնականում մենք շոշափելիորեն զգում էինք հայ լինելու հպարտությունը: Քեզ տեսնելով՝ կրկին այդպիսի զգացում ունեցա:

Հետո ազգային Զարթոնքին փոխարինեց ազգային Վայրէջքը: Պատերազմի դաշտում մեր տղաների կյանքի և արյան գնով կռած հաղթանակով, ասես, ավարտվեց Հերոսականը: Եկավ նոր ժամանակաշրջան, որ ընդհանուր ոչինչ չուներ նախորդի հետ: Օրը ցերեկով մեր ներսում, մեր երկրի ներսում եղած Լեռը գլխիվայր շուռ տվեցինք և դարձրինք Փոս, արժեզրկեցինք ամեն ինչ, և այդ սոդոմ-գոմորն անվանեցինք Անցման կամ չգիտեմ էլ ինչ գրողի տարած ժամանակաշրջան: Գլխիվայր շուռ տված Լեռան հետ մենք գետնի տակ թաղեցինք նաև մեր Հավատը, Հպարտությունն ու Արժանապատվությունը: Երբեմնի հզոր ազգը, երբեմնի միասնական ժողովուրդը դարձավ ամբոխ: Հայ լինելու համար հպարտության զգացումը, «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ հայ են ասում»-ը մնացին պատմության և գեղարվեստական գրքերի էջերում:

Ու դա չի ամենացավալին, ամենավիրավորականը, ամենանվաստացուցիչը, այլ այն, որ ավելի հաճախ հակառակ զգացումն է օձի պես փաթաթվում քեզ: Երբ Մեծ եղեռն տեսած ժողովրդի «նաիրյան դալար բարդին» մեկնում է Ստամբուլ՝ մարմին ու պատիվ վաճառելու, երբ Սումգայիթ ու Բաքվի ջարդեր տեսած հայրենակիցդ թուրք լրագրողին խոստովանում է, թե կարոտել է Բաքվին, երբ չգիտես որտեղից հայտնված բախտախնդիր մեկը օտար լեզվով հիստերիկ ճղճղում է, թե ինքը հայ է և պահանջում է օտար մի ռուսերենի տալ պետական կարգավիճակ, երբ թշնամուն հաղթած հայրենակիցդ իր իսկ հայրենիքում փող է մուրում, ամաչում ես հայ լինելուդ համար: Ամաչում ես Հայրենիք ունեցող, բայց անհայրենիք բոշայի, ցիգանի պես աշխարհով մեկ թափառող ազգիդ համար: Ամաչում ես, որ ժողովուրդդ իր ճակատագիրը շարունակ վստահում է նրանց, որոնց ամենաքիչը պիտի վստահեր կամ ամենևին չպիտի վստահեր, և դեռ թույլ է տալիս, որ իրեն հիմարացնեն, լլկեն ու ստորացնեն: Ամաչում ես ազգիդ խրոնիկական դարձած հիշողության կորստի համար, դարերով նույնկերպ խաբվելու և շարունակ նույն ձևով սխալվելու համար…

Սակայն դա չեմ ուզում ասել:

Ուզում եմ ասել, որ քո «Ուղեցույցն» ու «Սփյուռքը» կարդալով, ես ոչ միայն քեզ հետ միասին խոր ցավ ապրեցի, այլև իմ մեջ փոքրիկ մի հույս ծագեց, որ քանի դու և քեզ նման թեկուզ մի քանի մարդ կա այս ազգում, ուրեմն ամեն ինչ դեռ կորած չէ, ուրեմն դեռ հույս կա, ուրեմն դեռ կարող է մեր երկիրը, մեր Հայրենիքը փրկվել:

Բարեկամս, ահա այս էի ուզում քեզ ասել:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հիմնահարց

ԱՐՑԱԽՑԻՆԵՐԸ ԿԸՆԴՈՒՆԵ՞Ն, ԱՐԴՅՈՔ, «ԱԶԱՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՏՈՒ» ԳԱՂԱՓԱՐԸ

Ղարաբաղյան հակամարտության կողմերը համանախագահներից որեւէ պաշտոնական առաջարկություն չեն ստացել: Սակայն լրատվամիջոցներ թափանցած լուրերից կարելի է ենթադրել, որ Վարշավայից հետո քննարկվող տարբերակը որոշակիորեն տարբերվում է նախորդներից: Համենայնդեպս, ըստ վերլուծաբանների, այս անգամ խոսք չի գնում հայամետ կամ ադրբեջանամետ որոշումների մասին. միջազգային հանրությունը, կարծես, որոշել է ավարտել այս խաղը «ոչ ոքի» հաշվով: Կհաջողվի՞ դա անել, կախված կլինի, որքան էլ դա տարօրինակ հնչի, արցախցիներից:

Նախ, կողմերը չեն հերքում, որ որպես Ղարաբաղի կարգավիճակի որոշման տարբերակ քննարկվում է հանրաքվեի հնարավորությունը: Երկրորդ՝ հայկական կողմը չի հերքում, որ քննարկվում է ազատագրված տարածքներից զորքերի դուրս բերման հարցը: Լուրեր են շրջանառվում, որ Ղարաբաղի համար որոշվում է ազատ տնտեսական գոտու կարգավիճակ՝ հակամարտությունը անորոշ ժամանակով սառեցնելու եւ տարածքը միջազգային հովանու տակ հանձնելու պայմանով:

Ըստ երեւույթին, միջազգային հանրությունը կարծում է, թե Ղարաբաղի համար դա բարի հրաշք կլինի. «աղքատ» արցախցիները կհարստանան, աշխարհով մեկ շրջելու հնարավորություն կունենան եւ կինտեգրվեն եվրոպական առաջադեմ հասարակությանը:  Չէ՞ որ արցախցիներն անընդհատ ասում են, որ համամարդկային արժեքների ջատագովներ են:

Ինչպես նկատում է ղարաբաղյան փորձագետ Դավիթ Բաբայանը, ցանկացած հովանավորչություն, նույնիսկ՝ միջազգային, նախատեսում է անկախությունից ցածր կարգավիճակ: Իսկ մենք շատ թանկ ենք վճարել անկախության համար: Նրա կարծիքով, միջազգային հանրությունը փորձում է մշակել եւ փորձարկել ընդհանուր մի մոդել, որը կարելի կլինի օգտագործել հետխորհրդային բոլոր հակամարտությունների համար: Սակայն, վերլուծաբանի կարծիքով, Ղարաբաղը կարող է ձախողել այդ պլանները՝ չհամաձայնելով ազատ տնտեսական գոտու «հրապուրիչ» առաջարկին:

Իսկ հանուն ինչի՞ կարելի է հրաժարվել նման «լավ» գաղափարից: Միայն մի դեպքում. եթե այդ տարբերակի ընդունումը կարող է սպառնալ մարդկանց էթնիկական եւ ֆիզիկական անվտանգությանը: Չխորանալով, թե Ղարաբաղի համար որքանով շահավետ կլինի ապրել օֆշորային գոտում, փորձենք խոսել սպառնալիքների մասին:  Նախ՝ ազատագրված տարածքներից հայկական ուժերի դուրս բերումը Արցախի համար կարող է էկոլոգիական աղետի վտանգ բերել: Երկրորդ՝ սահմանների բացումը, նույնիսկ ներդրումների համար, իսկույն կառաջացնի ժողովրդագրական էքսպանսիայի ալիք: Չէ՞ որ արցախյան շարժումը սկսել է նրանից, որ մենք այլեւս չէինք կարող հանդուրժել, որ այլազգիների թիվը մեր երկրում ավելանա երկրաչափական պրոգրեսիայով: Համապատասխանաբար՝ ավելանում է նրանց կշիռը կառավարման մարմիններում, կյանքի բոլոր ոլորտներում: Մենք չենք ցանկացել, որ խախտվեն էթնիկական մեր իրավունքները, եւ ըմբոստացել ենք: Հիմա մեզ նորից նույնն են առաջարկում: Չէ՞ որ խոսվում է փախստականների վերադարձի մասին, իսկ այդ «կարգավիճակով» Արցախ կարող են բերել 1 միլիոն այլազգիներ:

Այնպես որ, արցախցիք դժվար ընտրության առաջ կհայտնվեն. նախընտրել գլոբալիզացվող աշխարհին ինտեգրվե՞լը, թե՞ պահպանել էթնիկական մաքրությունը: Շատերն են կողմնակից համամարդկային արժեքներին, շատերը գիտեն, որ ապագան՝ առանց էթնիկական սահմանների, աշխարհինն է, եւ անհեռանկարային է մի երկրի սահմաններում մեկուսանալը: Բայց, արդյո՞ք, այսօր վաղ չէ խոսել սահմանների բացման մասին: Չէ՞ որ տարբեր էթնոսներ ժողովրդագրական զարգացման տարբեր տեմպեր ունեն եւ, էթնիկական սահմանները բացելուց հետո արագ տեմպերով զարգացող ազգերը կգերակշռեն ամբողջ աշխարհում: Եւ պատահական չէ, որ Ֆրանսիան ու Նիդեռլանդները «ոչ» են ասել Եվրամիության Սահմանադրությանը՝ միայն ժողովրդագրական էքսպանսիայի վտանգից ելնելով: Այդ երկրները չեն ընդդիմացել Եվրամիության սահմանների բացմանը, երբ «եվրաակումբի» մեջ ընդգրկված էին ժողովրդագրական զարգացման նույն տեմպեր ունեցող երկրները: Ոչ, նրանք վախեցել են նոր՝ արեւելյան, ոչ եվրոպական երկրներից, հատկապես՝ Թուրքիայից: Ֆրանսիացիները, որոնք առավել կոսմոպոլիտ են համարվում, չեն ուզում իրենց էթնիկական ինքնուրույնությունը զոհել արեւելյան թեքումով համամարդկային արժեքներին:

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների վարշավյան հանդիպումը տեղի է ունեցել մինչեւ քվեարկությունը Ֆրանսիայում: Այնպես որ, հայտնի չէ, այսուհետ կպնդե՞ն համանախագահները Ղարաբաղում ազատ տնտեսական գոտու ստեղծման տարբերակի մասին:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

 

ԱՅՍՊԵՍ ԿՈՉՎԱԾ՝ «ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ». ՉԻՄԱՑՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԽԱԲՎԱԾՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՞…

Իմ կարծիքով, այսպես կոչված, «Ղարաբաղյան կարգավորումը» սկսած 1988թ. փետրվարից, չի լուծվում այն պատճառով, որ հարցադրումը սխալ է: Մենք էլ պետք է դնենք Արցախի տարածքային ամբողջականության հարցը, այն պատճառով, որ մարդ նորմալ ապրելու համար գլխավոր պայմաններն են՝ տունը, որը կառուցվում է հողի-տարածքի վրա՝ շոգից, ցրտից պաշտպանվելու և ընտանիք կազմելու համար, որը պետության՝ համերաշխության, միասնության, կայուն օրենքի քաղաքական հիմքն է: Իսկ տնտեսական հիմքը հանրային սեփականությունն է: Երկրորդը՝ կայուն աշխատանք, երրորդը՝ կայուն օրենք, որ ընտանիքի բոլոր անդամները շահագրգռված լինեն այն պաշտպանելու համար:

Ժամանակի ընթացքում եղել են տարածքներ, որոնք մի պետությունից անցել են այլ պետությունների տիրապետության տակ: Ուժի դիրքից ելնելով, տարբեր պետություններ պատերազմել են միմյանց դեմ, ուրիշի տարածքները գրավելու համար: Այստեղ պետք է գաղափար ունենաս, թե այս կամ այն տարածքը ումն է, ժամանակի տվյալ պահին ո՞վ է ապրում կամ չի ապրում, դա նշանակություն չունի:

Արցախ-Ղարաբաղը և Նախիջևանը 1921թ. մարտի 16-ին Լենին-Աթաթուրք պայմանավորվածությամբ նվիրել են Ադրբեջանին, Ղարսը, Արդահանը՝ Թուրքիային, իսկ Բաթումը՝ Վրաստանին:

Ադրբեջանը, ստեղծելով ԼՂԻՄ, միտումնավոր ձևով անջատել է Հարթավայրային Ղարաբաղն ու այլ շրջանները և սեփականացրել այն: Շարժման սկզբից ԼՂՀ Մարտունու շրջանի ադրբեջանաբնակ գյուղերը չեն ենթարկվել Մարտունուն և մյուս հայկական շրջկենտրոններին:

Ադրբեջանը պատերազմ սկսեց ԼՂՀ-ի դեմ: Այդ պատերազմում ԼՂՀ ինքնապաշտպանական ուժերն ազատագրեցին Մարտունու շրջանի հինգ ադրբեջանաբնակ գյուղերը՝ Կուրապատկինը, Մուղանլուն, Ամիրանլարը, Խոջավենդը և Ղարադաղլուն: Այդ պատերազմում ազատագրվեցին նաև նույն շրջանի նախկին երեք գյուղերը՝ Ավդալը, Գյուլափլուն, Վեսալլուն, գյուղեր, որոնք 1950թ. տարբեր պատճառներով անջատել են Մարտունու շրջանի ենթակայությունից և միացրել Աղդամին ու Ֆիզուլուին:

Այս պատերազմում ազատագրվեցին նաև Քելբաջարի, Լաչինի, Զանգելանի, Ղուբաթլուի, Ջեբրաիլի, Ֆիզուլուի և Աղդամի շրջանի որոշ գյուղեր:

Այս պատերազմում հայերի՝ արցախցիների կողմից վերոհիշյալ գյուղերի և շրջանների ազատագրումն ընդգրկում է երեք տարբեր ժամանակահատված՝ շրջանի հինգ գյուղերի ազատագրումը տևել է հինգ տարի, նախկին երեք գյուղերը՝ քառասուներեք տարի և յոթ շրջանները՝ յոթանասուներկու տարի:

Ուրեմն՝ ինչպես եղեռնը, որը տեղի է ունեցել, այնպես էլ այս գյուղերի և շրջանների օտարության մեջ գտնվելու ժամանակահատվածը նշանակություն չունի:

Բնատարածքները, անկախ նրանից, թե տարբեր ժամանակահատվածում որ ազգին կամ պետությանն են պատկանում, նրանն է, ով, որպես ազգություն, այդ բնատարածքում ձևավորվել է: Ազգը՝ պատմականորեն կազմավորված կայուն ընդհանրություն է, լեզվի, տարածքի, տնտեսական կյանքի և հոգեկերտվածքի, որն արտահայտվում է կուլտուրայի ընդհանրության մեջ: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ մատնանշված հատկանիշներից և ոչ մեկն առանձին վերցրած բավարար չէ ազգը բնորոշելու համար (Ստալին. Մարքսիզմը և ազգային գաղափարի հարցը, էջ 15): Ադրբեջանը, որ սեփական այբուբեն՝ գիր չունի և 20-րդ դարում չորս անգամ այբուբենը փոխել է, հետևաբար ազգ լինել չի կարող, փոքր ընդհանրություն է՝ ցեղ է:

Կարեն ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ
Բերդաշեն

——————————————————————————————-

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ադրբեջանում

23 հունիսի 1919թ., հ. 379

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարին

Երեկ վերադարձան Ղարաբաղից Ադրբեջանի պառլամենտի անդամներ Զուրաբյանը և Խոջայանը, որոնց ընկերակցել էին երկու թուրք պառլամենտականներ՝ Կարաբեգովը և Ռուստամբեգովը: Երեկոյան ազգային խորհրդում արած զեկուցումից պարզվեց, որ գեներալ-գուբեռնատոր Սուլթանովը անպայման հանցավոր է ամսույս 4-5-ին Ղարաբաղի արյունալի դեպքերի համար: Այդ ամենը օր առաջ նախապատրաստված է եղել, բռնելով գավառի հայկական շրջաններից Շուշի տանող ճանապարհները և քաղաքի գլխավոր դիրքերը: Սուլթանովը ոչ մի միջոցի առաջ կանգ չի առնում Ղարաբաղը գրավելու, և նրա կարծիքով այդ հարցը սպառված պետք է համարել, որովհետև Դիզակը, Շուշին և Ջիվանշիրը, թե արևելքից և թե հարավ-արևելքից, Զանգեզուրի գավառից, Զաբուխի հովտով, շրջապատված են թրքական ուժերով: Այնպես որ՝ ընդհարման դեպքում դրսից օգնություն ստանալու ոչ մի հնարավորություն չկա: Այժմ Սուլթանովը յուր ուժերը կենտրոնացնում է Զանգեզուրում, որովհետև Ղարաբաղի գրավման հարցը վերջացած է համարում: Պատգամավորների կարծիքն է, որ Զանգեզուրի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու դիտավորությունը Սուլթանովը չի թաքցնում, և միակ միջոցն է համարում Ղարաբաղի հարցի հանգույցը լուծելու, թեև Ղարաբաղի ազգային խորհրդի մի երկու անդամներ անցել են գավառ՝ իրենց վրա վերցնելով կազմակերպչական գործը: Բայց, պառլամենտականների կարծիքով, առանց նյութական միջոցների և հարկավոր չափով ռազմանյութերի, նոքա հազիվ թե կարողանան իրենց վրա վերցրած պարտականությունը կատարել: Այժմ հաղորդակցություն չկա Զանգեզուրի հետ, բոլոր ճանապարհները փակված են և գտնվում են Սուլթանովի եղբոր տրամադրության տակ: Ընդհանուր տպավորությունն այն է, որ Ղարաբաղը օրհասական օր է ապրում:

Դիվանագիտական ներկայացուցիչ՝ ստորագրություն
Քարտուղար՝ ստորագրություն

*  *  *

Կեցցե՛ Սովետական Իշխանությունը: Կեցցե՛ Կոմունիզմը (ծափահարություններ): Կեցցե՛ հայ և թուրք ժողովուրդների բարեկամությունը (բուռն ծափահարություններ):

Շուշվա վայրագ դեպքը

Ավազակապետ Գոլիցինը նշանակում է Ղարաբաղի կալուածքների և գույքերի գրավումն սեպտեմբերի 10-ին, բայց հանկարծ փոխում է հրամանը և առաջարկում Գանձակի նահանգապետին շտապեցնել գործը: Ամսի 8-ին նահանգապետ Լուցաուն, վերցնելով հետը բազմաթիվ կազակներ, ստրաժնիկներ և զինվորներ, արշավանք է գործում Շուշիի վրա, և գրավում է այդ թմրութեան և հանգստութեան դատապարտված քաղաքի բոլոր նպատակահարմար վայրերը: Զարմանալով, որ հայերը նրա դեմ չեն ուղարկել հայ զորքերը, նա չի հավատում յուր աչքերին, կանչում է հասարակության ներկայացուցիչներին, հարց ու փորձ անելուց հետո սպառնալիքներ է կարդում՝ նախազգուշացնելով նոցա, թե ինքը հետը բերել է հրաման, բնաջինջ անելու Շուշիում հայ ազգաբնակչությունն այն դեպքում, եթե մեկը նոցանից դուրս գա բողոքելու կալուածքների գրավման դեմ: Մյուս օրը առավոտյան նահանգապետը զորքերով շրջապատում է Կոնսիստորիան, հարյուրավոր զինվորներ նրա հրամանով բահերը վերցրած, աշխատում են, հող են փորում շուրջը, կարծես թե մայր երկրի կրծքից մի որևէ գաղտնիք դուրս պոկելու լինեին (լրտեսները խենթ Լուզաուին մոլորեցրել են՝ փսփսալով ականջին, թե հայերը պատրաստվել են օդը ցնդեցնել Կոնսիստորիան այն րոպեին, երբ կառավարչական կոմիսիան մտնի այնտեղ): «Սրբազան» գործը կատարելուց հետո մոլորված նահանգապետը հրավիրում է կոմիսիային՝ ներս մտնել Կոնսիստորիան: Սակայն մի՞թե կարող է Շուշիի հայ ազգաբնակությունը ձեռնպահ մնալ այդ անիրավ հափշտակումի առաջ և չբարձրացնել բողոքի ձայնը, և չտալ անմեղ, բայց անհրաժեշտ զոհեր, ամբողջ Կովկասի հայ ազգի ձայնի և զոհերի հետ խառնելով: Ժողովուրդը փակեց բոլոր խանութները և, խումբ-խումբ հավաքվելով փողցներում, դիտում էր բարբարոսության անարգ գործողությունները:

Ահա հանկարծակի պայթեց «Կեցցե ազատություն, կեցցե հայություն» աղաղակները և սկսեցին շվվոցներ ու ծաղր նահանգապետի և կոմիսիայի հասցեին: Կատաղած ապուշը հենց այդ էր սպասում. նա անմիջապես հրամայեց զինվորներին պարպել հրացանները անզեն, բայց ծաղրող ժողովրդի վրա:

Ժողովրդի համախմբման առաջին շարքերը կազմում էին ռեալական և թեմական դպրոցների աշակերտները, հետևապես առաջին զոհերը նոքա պետք է լինեին. ընկնում է 12 տարեկան մի ռեալիստ, վիրավորվում են 8-10 հոգի: Վրեժխնդրության արդար զայրույթով լցված մի քանի անձինք ատրճանակներով են պատասխանում կազակներին: Եվ չորս կազակ փռվում են գետնին: Դեպքից հետո կազակները իշխում են քաղաքում և շրջակա գյուղերում: Խուզարկություններն ու ձերբակալությունները տակն ու վրա են անում քաղաքը, բանտը լցնում են մոտ 120 հոգով, լրբությանն ու անարգությանը սահման չկար, քաղաքում ինչքան լավ իրեր կային, յուրացնում են, իսկ գյուղերում բռնաբարում են կանանց, օրիորդներին:

Այդ օրերը գլուխը կորցրած նահանգապետը բանտ է նստեցնում Զանգեզուրի քաջորդի Մելիք Թանգեան վարդապետին ու պահանջում է, որ նա «գրավոր վավերցնե», որ Տաթև վանքի շուրջը չեն  թաքցված 800 հայ զինվորներ, որոնց դավադրաբար արդեն սպանել էին:

Վերոհիշյալ մի շարք վայրենությունները կրկին անգամ պարզ ապացուցեցին, որ ռուս բարբարոս կառավարությունը ոչնչով հետ չէ մնում տաճկայ կարմիր սուլթանից, որ հայ ազգաբնակչությունը յուր ինքնուրույնությունը պահպանելու համար պետք է Ռուսաստանի ուրիշ ազգությունների հետ, ձեռք-ձեռքի տված, շարժվի հեղափոխության խոչընդոտներով լի, բայց վեհ և պատմությունից փորձված միակ ճանապարհով:

Թող կորչի միակալ բռնապետությունը: Կեցցե՛ հայ ժողովրդի ազատությունը: Կեցցե՛ Ռուսաստանի ազատ ազգությունների ֆեդերացիան:

Հայկական ինքնապաշտպանության կենտրոնական կոմիտե, 1919թ.

(շարունակելի)
Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Պոետի և նկարչի աչքերով

ՎԵՐԱՀԱՍ ԽՈՍՔԵՐ` ԻՆՔՆԱՄՓՈՓ  ԵՐԿՐԻՍ

Ծածուկ – հոսընթաց – խելահեղորեն
երկրպագում է համաշխարհը իր տիրաններին ինքնահռչակ,
որ հին ու նորաձեւ հագուկապով են,
կատաղի- ցուցական վարքով մեծաց,
դաջվածք-խորհրդանշաններով բազմակերպար:
Երկրպագում է համաշխարհը նրանց
հմայանքը դիվասարսուռ,
հաշտվում նրանց մեղքերի հետ, ներում սիրահոժար:-
Անվերջ անձնատրվո՛ղ, ծա՛կ համաշխարհ:-
Դու` պստլիկ, ինչպես կոլիբրի թռչունը` մի քանի գրամ,
իսկ գեղեցկությունը ծանրությամբ չի չափվում,
ուստի հետամտում են քեզ որպես սիրունիկի,
որ գիտե գինն իր, բայց ամոթխած է անհուսորեն:

II

Հոգնած-տանջահար նայվածքդ` ցավի դասագիրք է ստույգ:
Ի՜նչ դժվար ես մերվում ներկայի հրճվանքներին,
մինչդեռ նրանց փայլով մաքրել կարելի է
տխրության դիմակը հազարամյա:
Ով չգիտե հրճվել, արեգակն անգամ` նրա տեսածիրում
սկավառակ է մահվան:
Անկումը` մթնդած հայացքով գոյերի համար է:
Դեռ պիտի հատել բեղուն ժպիտը քո` կասկածի  գրանիտից:

III

Սրտմտած ես խորին, քանզի քեզ չեն պատվում
քո լինելության անուն-ճանաչումով:
Բիճ ու կռվազան մի երկիր ես թվում աչոք  չարախինդ,
նոր գլխացավանք` աշխարհի նեղմիտ
վերակացուների համար:
Բայց դրսի հորդոր-հաճոյաբանումները չեն եղել երբեւէ
քեզ համար օրենք ու բալասան:
Քո շուրջ` ճշմարտության, ուժի ցուցք է համատարած`
սին միստերիայի ռիթմով կակուղ:
Սրտմտած ես, քանզի քեզ խաբում է դրսի
«դասը հրեշտակաց»,
որ արդարության լայնշի դրոշներ է ուժով ծածանում վերից`
ներքեւ խառնշտելով  վարդ ու տատասկ,
բնիկ ու ասպատակիչ, հոգի ու թերմացք…
Դեռ  ինչքա՜ն անխախտ-դյուրահավատ ես,
չես զանազանում խարդախ ու շիտակ,- ով ժպտում է քեզ,
ծափահարում ես նրան սրտաբուխ: Ով բամփում է գլխիդ,
նրան անվիճելի մեծ ու զորեղ ես հռչակում…

IV

Սերը իջնում է երկրի ձեռնափերին:-
Միակ քո ճշմարիտ սերը Հայաստանն է:
Աղետը փլվում է երկրի մեջքի վրա:-
Ամեն հուսալքվող բույն է աղետի:
Հիացքը երկրին Աստծո մոտ է տանում
ու ետ բերում ցած` լսելու ձայնը կորած սերունդների.
– Մեղավոր է նա, ով զորավոր ու հարուստ-շռայլ չէ,
ծանր հանցանք է` ապիկար լինել թեւատարած,-
եթե չեն սիրում քո երաշտահար վերջին բացատն,  անգամ`
քո անձնագրի գունատ պատճենը –
դժբախտ ես, երկիր իմ, եռապատիկ…

V

Մի նոր դժբախտության սղագրում ահա.-
լավագույնները հազվագյուտ եղան վերնահարկերում,
ավա՜ղ, առավելս –
կառավարիչներդ` ծույլ ու մորթապաշտ,
մութ ու կաշառասուն,
համաթաղցի, համաշենցի,
դասընկեր, կուրսընկեր փոխդավան,
մաֆիական ու կլանային,
շահակից աներկբա, նույն հոբբիներով,-
սիրած զբաղմունքը` խարդավախաղը կամ`
ինքնաբուխ խրախճանել առանձնատներում
ու առանձնասենյակներում,
գաղտնի զվարճավայրերում, բնության ծոցում,-
նրանց գոլ մտոք` իշխանությունը լոկ իրենց շնորհված
ընծա է անձանձիր, որ փոխանցել այլոց` չի կարելի:
(Նույն դասակն է անհոգաբար խաղում
աթոռ-սեղաններով իշխանական:
Այլոց համար փակ է խաղատարածքը):
Ախտահարված են նրանք մեծամոլությամբ:
Փոքրոգի են, նեղմիտ  ու վրիժառու:
Ժողովրդից սերած` սակայն նոր ռասայի հայրերի պես են
ճեմում  սրահներով, ճառում ժողովներում մենախոսական:
Նրանք հազվադեպ են միայնակ հայտնվում
հայրենի փողոցներում ու հրապարակներում,-
ծպտված թե բացահայտ թիկնազորով են տիվ ու գիշեր,
զգուշավոր են, ներփակ, մեկեն  շփացած,
նրանց սպասարկում է
պետական մեքենան` իր անձնակազմով հեզ ու հաճկատար,
գանձատնով անիմանալի:
Խոսքը նրանց` կեղծ ու ամբարտավան,
տգետ կրկնակի, օտարախեղդ,
ջրիկ բառապաշարով: Նրանց շուրթերին գերազանցապես
պարում-ոստոստում  է բառը` «ժողովուրդ»: –
Նրանք շնչում են հանուն ժողովրդի:
Ճոխանում-թմբլիկանում  են վասն ժողովրդի:
Նրանց գույքը բազմապատկվում է ժողովրդի սիրուն`
նրա ապահով ապագայի համար:
Նրանք շրջում-հանգստանում են աշխարհի ծովափերին ու
խաղատներում, անհաշիվ մսխում-պարտվում
ու թեյավճար տալիս`
հանուն երկրի քաղցած ծերուկների, հանուն
զոհյալների տրտում զավակաց…
Վասն ժողովրդի կլլում են ազգային խնայողությունները, հավատն ու համբերությունը,
մերձավոր-արնակիցների համար դիրք ու անուն բացում,
նրանց պարտակում  երկրի օրհասին:
(Իշխանության բոլոր թեւերին էլ տաքանում են
եւ դասալիքների ձեռքերը մեղկ):
Իրենց ազդարարում են սիրված-գուրգուրված`
խելոք ժողովրդից,
եւ հեշտորեն նրան արհամարհում են` անկիրթ,
երես առած տղայի պես,
որ հենց հավեսն առավ` հայհոյում է եւ իր ծնողներին:
Նրանց մշուշ աչքին` հնազանդ աղախին է ժողովուրդը`
խամաճիկ անծպտուն: Եվ ամենից շատ նրանց
դուր է գալիս ժողովրդի խորին լռությունը`
խաղաղ ծովի նման:
(Բայց նոր փոթորիկ ծագում-ծավալվում է
հենց ծովերում խաղաղ…)
Ու՞ր է օրենքն այն, որ արգելի նրանց անզուսպ բարբառել
բառը` ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ…
Խաբել ժողովրդին` սա հին արհեստն է
անմիտ կառավարիչների:
Եվ ահաբեկելը նրան:-
Ինչ սասանում է նրանց դիրքերն իշխանական`
հակաժողովրդյան ու հակապետական է` գոչում են նրանք:
«Ազատ մի խոսք ու մի դատեք, մեր կեղտոտ սավանները
այլոց մի ցուցանեք,-
խանդավառվում են հակառակորդները,
բարեկամները` երես թեքում մեզնից:
Իզուր մի փնտրեք կառավարիչներ նոր ու մաքուր,
կպառակտվենք հանկարծ, թշնամին նորեն
իր այլանդակ թաթով մեր չքնաղ
երկրի դեմքը կճանկռտի…»
Եվ ունկ է դնում միամիտ երկիրս այդ
բարբաջանքին անպարագիծ:

VI

Երկրիս  թարմ օդ ու արյուն է պետք:
Նոր ուղեղներ, հայացք ու հոգի է պետք:
Նոր ջղեր են պետք ու զիլ տառապանք:-
Թե չէ հնանում-նահանջում է կծկված երկիրս
իր վարքի, կամքի, ընկալումի մեջ:
Հավետ նորացող անբավ  աշխարհն էլ անթարթ մերժում է
գորշն ու հնացածը, թույլը, պարզունակը, ետընկածներին`
կոչում գավառ ու արգելափակոց, տհաճ կարմիր լույս`
առաջադիմության  պողոտայի վրա,-
(երբ աշխարհն ինքը աննշան գավառ է
տիեզերքի անծիր հրավառության մեջ,
բայց դա իսկություն է մի անպիտան):

VII

Երկրի ձայնը անկեղծ,
երկրի սերը անկեղծ –
ծրարվում են նրա հոգու մառաններում.-
թող խստամբեր հնչի ձայնը երկրի,
թող անհամբեր լինի սերը երկրի,
երբ սատանան է ժպտում հորիզոնից,
երբ կինտոներն ու փափկամորթներն են
ուղենշաններ քմծիծաղով խրում մեր ճամփեքին…
Վաղվա հայելու մեջ կզարդարվես դարձյալ
այսնույն բառերով:-
Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում, երկիր իմ ուշիմ…

1997թ., 2005 թ.

 

“ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱԿԱՀԱՆԴԵՍ” ՇԱՐՔԻՑ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐԱԿԱՆ

ԹԵԿՆԱԾՈՒՆ

Քանի գույնի դիմակ փոխեց,
Էլի մնաց՝ նույն հիմարը,
Ընտրողներն անարժանին
Զոհ չեն տալու այս աշխարհը:

ՀԱՎԱՔԼՈՐԸ

Քաջ աքլորի նոր տարվանից
Հավիկն էլ է աքլորացել
Ու որոշել աքլորներից
Գեթ մի քայլով առաջ անցնել:
Ասաց. -Ինչո՞ւ միշտ հավ մնամ՝
Մեջքս ջարդեմ նրանց տակին,
Երբ կարող եմ աքլորանամ՝
Ինքս զարկեմ նրանց գանգին:
Հավ աքլորը ելավ, գնաց
Աքլորների թեժ մրցության,
Բոլոր գույնի այդ քաջերին
Գիրկը նետեց մեծ պարտության:
Կեցցե անհաղթ հավաքլորը՝
Ծաղկածիծաղ մեր Արցախի,
Որ այս հողի փառք-պատիվը
Առյուծի պես բարձր պահի:

ԵՐԿՈՒ ՀԱՆՃԱՐ

Դու ինձ գովիր, ես էլ՝ քեզ,
Մեզնից բացի՝ էլ ոչ ոք…
Պոետական աշխարհը՝
Թող միշտ մնա չոքեչոք:
Ողջ աշխարհը լավ գիտե,
Որ մեզնից զատ գիրք չկա,
Չեն հավատո՞ւմ, գան տեսնեն՝
Մենք երկուսս՝ թունդ վկա:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԽՈՀԵՐ

– Շատ քչերին է բախտ վիճակվել մնալ հավերժական ընտրյալ, եթե անգամ չի եղել ընտրվելու ցանկություն. Քրիստոսը, Բուդդան, Մոհամեդը…

– Նախնադարյան հասարակարգից սկսած առ այսօր ընտրությունը եղել և մնում է հասարակության կարգաշարժի միակ ձևը. ուժ, վախ, միջոց, փող, կաշառք, համոզմունք, հավատ, հույս և այլն…

– Ընտրում են համոզվածությամբ, հրաժարվում՝ համոզվածորեն…

– Ընտրությունները ոչ միայն ի հայտ են բերում ընտրյալներին, այլև ընտրողների ինչ և ինչպիսին լինելը:

– Ինչ արած… հաճախ մեր ընտրած ձմերուկը խակ է դուրս գալիս…

– Հետաքրքիր է, ինչո՞ւ այսքան շատերն են առաջադրում իրենց թեկնածությունը երկրի օրենսդիր մարմնի ձևավորման համար. իրավաբան, տնտեսագետ, գիտնական, խանութպան, ուսուցիչ, արտիստ, կաշառակեր, բժիշկ, գործազուրկ… Տեսնես Վիլյամ Սարոյանը երբևէ պատգամավորության թեկնածու եղե՞լ է. «Ես չեմ վիճում… բայց ինչ որ տեղ ինչ որ բան սխալ է…»:

– Ընտրությունների վճռապահին գերագույն դատավորը… խիղճն է:
– Ում անձնական շահերն են առաջ մղում, հասարակական շահերն են ետ հրում:
– Ընտրության քվեատուփը մուր չեն անում, այլ նախորդ ընտրության վերջում:
– Ճիշտ ու անկեղծ ընտրության դեպքում ապագան կառուցվում է ուզածիդ նման…

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հավերժի ճամփորդը

ԱՄԱՐԱՍՅԱՆ ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ 

ՄԻԱՍՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇՈՒՐՋՊԱՐ

Մայիսը յուրահատուկ նշանակություն ունի մեզ՝ հայերիս համար: Այն, առանց չափազանցության, կարելի է անվանել հաղթանակների ամիս: Թերևս, այդ բոլոր հաղթանակների միասնական ոգին է խորհրդանշում մայիսի 28-ին կայացած «Միասնության շուրջպարը»: Հարյուր հազարավոր հայեր, ձեռք-ձեռքի տված, 165 կմ երկարությամբ շուրջպար բռնեցին Արագած լեռան շուրջը:

Սակայն, բացի հիմնական շուրջպարից, ողջ Հայաստանով և Արցախով մեկ կազմակերպվեցին նմանօրինակ շուրջպարեր, որոնք միայն թվով էին զիջում հիմնականին: Այսպես, նույն օրը և նույն ժամին՝ 15:00-ին, սուրբ Ղազանչեցոց Ամենափրկիչ եկեղեցու մոտ հարյուրավոր արցախցիներ միացան միասնության համահայկական շուրջպարին:

«Այսօրվա այս սքանչելի միջոցառումների մեջ մենք մի քանի խորհուրդ կարող ենք տեսնել,- նշել է Հայ Առաքելական եկեղեցու արցախյան թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը,- առաջինն այն է, որ սա համընկավ մեր Առաջին հանրապետության օրվան, ապա՝ Գրիգոր Լուսավորչի Խոր Վիրապից դուրս գալուն: Եվ մեր այսօրվա շուրջպարը, որ պարում ենք ոչ միայն Արագածի, այլ նաև Ղազանչեցոց եկեղեցու, Գանձասարի, Ամարասի շուրջ, խորհրդանշում է մեր ազգի դուրս գալը Վիրապից: Հուսանք, որ մի օր էլ Մասիս սարն էլ դուրս կգա կապանքներից, և մենք կգնանք շուրջպարի Մասիսի շուրջ: Սա միայն նախերգանք է, իսկ այն ժամանակ ոչ միայն Հայաստանն ու Արցախը պիտի պարեն, այլ նաև սփյուռքը պիտի միանա այդ պարին»:

ԿՄՍ նախարար Աշոտ Ղուլյանի խոսքերով՝ այս շուրջպարը նշան է այն բանի, որ բոլոր հարցերը կարելի է միասին լուծել: Ու թեև գաղափարը Երևանից էր ու վերաբերում էր միայն Արագածին, բայց այն այնքան գեղեցիկ էր, որ միանգամից արձագանք գտավ նաև այստեղ:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

 

ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ, ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ, ՄԱՅՐԻԿԻՍ ՊԵՍ ԱՆՈՒՇ ԵՍ ԴՈՒ…

Արտասանում եմ ու հիշում, որ այս տողերը գիտենք մանուկ հասակից: Այն ժամանակ մենք իմացել ենք, որ մայրիկի պես թանկագին ևս մի բան կա աշխարհում՝ մայրենի լեզուն, իսկ թե ինչ է դա, իմաստը հասկացել ենք հետո:

Քանի՜-քանի անգամ ենք եղել կործանման եզրին՝ օտար լծի տակ, շրջապատված անողոք թշնամիներով, սակայն չենք մոռացել մեր լեզուն, մեր մայրենի լեզուն: Լեզուն ու կրոնը միշտ եղել են հավատարիմ մեզ, մենք էլ՝ նրան: Լեզվին դավաճանել՝ կնշանակեր դավաճանել ազգին, իսկ դա կնշանակեր՝ հայրենիքի կորուստ, որից կբխեր ազգի վերացում՝ եղեռն ու պանդխտություն:

Ո՞վ մեզ հասցրեց Խորենացու, Փարպեցու և Եղիշեի որքան դառնագին, նույնքան և հարուստ մեր պատմության արժեքները, եթե ոչ մեսրոպատառ հայոց լեզուն՝ ազգին ազգ դարձնողը:

«Մի՞թե չի կարելի «Գ» և «Ք» տառերից մեկը թողնել, մյուսը կրճատել»,- բողոքում է ռուսախոս աշխատակիցս՝ ընդհատելով մտորումներս: Միգուցե նա այդպես էլ չկարողանա տարբերել մեր երեսունվեց տառերի ամբողջականությունը, բայց համոզված եմ, որ նրա սերունդը ամեն տառի մեջ կգտնի անհուն աշխարհ ու անծայրածիր տիեզերք:

Ժամանակի և տարածության անսահմանության ու անքակտելի կապի սկզբունքով է ստեղծված մեր այբուբենը, որով կարելի է  աշխարհին հարաբերվել անգամ մանկանը հասկանալի լեզվով: Երբեմն թվում է, որ եթե հնարավոր լիներ հայ ժողովրդի տառապանքները նկարագրել մեկ այլ լեզվով, ապա աշխարհում վաղուց արդեն հաստատված ու ճանաչված կլիներ հայերի ցեղասպանությունը:

Միգուցե չափազանցացնում եմ՝ եսասիրությունը կամ հուզմունքայնությունը գերազանցում է բանականությանը, այսպես թե այնպես, հայոց պատմությունը, որպես «Մատյան ողբերգության», անհրաժեշտություն էր դարձրել ստեղծել մի մշակույթ, մի գիր, մի այբուբեն, որով սերունդներին պիտի փոխանցվեր արյունահեղ պատերազմների թատերաբեմ հանդիսացող Հայկական լեռնաշխարհի անցուդարձը:

Այդպես էլ եղավ. ժամանակի թելադրանքով ստեղծվեց հայկական այբուբենը, որի շնորհիվ Հայաստանում տարածվեց քրիստոնեությունն ու վերելք ապրեց մշակույթը, և ես իրավունք ունեմ այս անգամ արդեն բարձրաձայն ու հպարտ երգել.

«Սիրում եմ քեզ, հայոց լեզու,
Մայրիկիս պես անուշ ես դու»:

Այս գեղեցիկ աղջիկը՝ Ժաննա Պետրոսյանը, ծնվել և մեծացել է Արցախից շա՜տ հեռու՝ Վլադիմիրի մարզի Բոգոլյուբովո քաղաքում: Հայրը՝ Դավիթը, ստացել է ռուսական կրթություն, մայրը՝ Ալեֆտինան, ազգությամբ ռուս է… Ժաննան նույնպես ռուսական դպրոց էր հաճախում… մինչև այն օրը, երբ Պայծառ տատիկը, ծնողների համաձայնությամբ, չորրորդ դասարանում սովորող փոքրիկին իր հետ բերեց հայրենի Շուշի… Այժմ Ժաննան ստանում է հայեցի կրթություն և գերազանց գնահատականներով փոխադրվել է յոթերորդ դասարան…

«Այս ուսումնականում կրտսեր քրոջը՝ Գայանեին էլ եմ բերելու ինձ մոտ, հայը պետք է հայկական կրթություն ու դաստիարակություն ստանա»,- ասում է Պայծառ տատիկը…

Ռիտա ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Խաչմերուկ

ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՀԱՅԱՑՔ ՈՒԹՍՈՒՆԱՄՅԱ  ԲԱՐՁՈՒՆՔԻՑ
ԿԱՄ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ  ԻՆՔՍ ԻՆՁ ՀԵՏ

– Ութսունդ էլ լրացավ: Ո՞նց այդտեղ հասար, որտեղի՞ց է սկիզբ առնում անցած ճանապարհդ :

-Ծնվել եմ 1925-ի հունիսին, Ստեփանակերտի շրջանի (այժմ՝ Ասկերանի շրջան) Սարդարաշեն գյուղում, գյուղացու ընտանիքում: Յոթնամյա կրթությունս ստացել եմ մեր գյուղում: Առաջին դասարանում դպրոց կոչվածը ընդամենը մի սենյակ էր՝ հողե հատակով ու հողե կտուրով: Հենց, մի թեթև անձրև՝ ամբողջ անձրևաջուրը սենյակի ներսում էր: Մութ ու խոնավ էր մեր այդ դասարան-դպրոցը: Սենյակը լուսավորվում էր միակ անցքով, որին խաչված երկու ձողերին գարու ալյուրով կպցրած էին նավթ  քսած թերթեր, իբրեւ սենյակի լուսավորվածությունն ու ջերմությունը ապահովելու համար:

Հիշում եմ՝ հենց առաջին օրերից դասատուն շատ խիստ զգուշացրել էր մեզ.  ով պատուհանի թուղթը պատռի, նա էլ պիտի վերականգնի այն: Իսկ այն ժամանակներում որտեղի՞ց մեզ թուղթ-թերթը, ու մենք չափազանց զգույշ էինք վարվում մեր դասարան-դպրոցի «գույքին», ամեն ինչին:

Դասասենյակում նստարաններ չկային: Նստում էինք խոնավ գետնին կամ տներից բերած ինչ-որ բանի վրա: Հետո անտառից մի երեք հատ փայտե գերաններ բերեցին, դրեցին դասասենյակում և կարգին լուծվեց մեր նստելու հարցը: Գրելու, կարդալու համար իբրև հարմարանք ծառայում էին մեր ծնկները կամ, լավագույն դեպքում, տնից բերած մի տաշած փայտի կտոր:

Ես չեմ հիշում իմ առաջին ուսուցչին: Նույնիսկ չեմ հիշում՝ տղամա՞րդ էր նա, թե՞ կին: Միայն այն եմ  հիշում, որ գրելն ինձ մայրս է սովորեցրել: Կոլտնտեսային երկար ու անպտուղ աշխատանքից հետո, երեկոները, նավթավառի աղոտ լույսի տակ, դողդողացող ձեռքով, տետրում գրում էր «Լուսիկ» և հորդորում ինձ ընդօրինակել: Լուսիկն իմ մայրն է, և միայն  այդքան տառեր գիտեր, որ սովորել էր «Համատարած անգրագիտության վերացման» երեկոյան դասընթացներում՝ լիկկայանում:

Այնուհետեւ, երեք տարի սովորեցի երկու սենյակից բաղկացած դպրոց կոչվածում, որը խլվել էր «կուլակաթափ արված» գյուղի մի բնակչից:

Այդ ժամանակները մետաքսակարժական մի արտադրամաս կար մեր գյուղից ներքև՝ մի բլրակի վրա: Չեմ հիշում, թե այն ո՞ր գործարանատիրոջն էր պատկանում: Գտան, որ խորհրդային նորաստեղծ պետությանը հարիր բան  չէր նման «կապիտալիստական ժառանգությունը», շենքի ներսի սարքավորումները լրիվ հանեցին, փայտե երկու միջնորմ դրեցին շենքի ներսում եւ կոչեցին այն դպրոցական շենք:  Սենյակներից մեկի ճակատին գրեցին՝ «Ուսուցչանոց», մյուսների ճակատին՝ «Դասասենյակ»: 5-7-րդ դասարանների  ուսումս անցկացրի այս դպրոցում:

Հիշում եմ, մեզ էլ էին ներգրավել այդ «կապիտալիզմի մնացուկի» քանդմանը: Մենք շատ ոգևորությամբ և ակտիվ էինք մասնակցում սույն արտադրության քանդման գործընթացին: Նախ՝ որ «կապիտալիզմի մնացուկ» էր (հո չէինք թողնելու, որ նման բան մնա մեր սոցիալիստական հասարակարգում), չնայած մի ամբողջ գյուղ էր կերակրում այդ «մնացուկը»: Երկրորդ՝ որ դպրոցական շենք կունենանք:

Եվ ամենագլխավորը՝ շենքի ներսում տարբեր մեծության բազմաթիվ ատամնավոր անիվներ կային: Քանդում էինք այն ու բարձունքից գլորում ձորը: Այնպիսի՜ տեսարան էր ստացվում… Քանդում էինք ու գլորում: Քանդում էինք, գլորում ու հիանում… Մենք շատ էինք ցանկանում, որ երկար տեւի այդ «թամաշան»: Դա մեծ հաճույք էր պատճառում մեզ:

8-9-րդ դասարանների կրթությունս ստացա Խանաբադի միջնակարգ դպրոցում: Գյուղիս ամենամոտ միջնակարգն էր այն: Ամեն օր, տարվա բոլոր եղանակներին` տապին թե ցրտին, անձրև թե ձյուն, ոտքով կտրում էինք օրական 30-35 կիլոմետր ճանապարհ՝ ուսում առնելու համար: Հասցնում էինք նաև տնային գործերում օգնել մեր ծնողներին:  Եվ, այսքանով հանդերձ՝ լավ էինք սովորում, նույնիսկ գերազանց գնահատականներով:

Տասերորդն ավարտեցի Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում: Ուսումնական տարին  չավարտած, 1942-ի մարտին ուղարկեցին մեր գյուղի դպրոցը, ուր մեկուկես տարի մանկավարժական աշխատանք կատարեցի: Պատերազմ էր: Տղամարդ ուսուցիչները, նաև չամուսնացած աղջիկները զորակոչվել էին ռազմաճակատ:

Ուսուցչական աշխատանքին զուգընթաց մասնակցում էի նաև կոլտնտեսության աշխատանքներին: Երկու ամառ ղեկավարեցի կոլտնտեսության ամբողջ բերքահավաքի աշխատանքները: Ծանր ժամանակներ էին: Երկրին գյուղատնտեսական մթերքներ էին անհրաժեշտ: Այդ ժամանակ էլ, 17 տարեկանում, պարգեւատրվեցի «Աշխատանքային արիության համար» մեդալով:

1943-ի օգոստոսին զինվորագրվեցի Խորհրդային բանակին: Երեք տարի ծառայեցի  սահմանապահ զորքերում: Պարգեւատրվեցի «Կովկասի պաշտպանության» եւ «1941-1945թթ. Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի» մեդալներով:

1946-ի հուլիսին զորացրվեցի բանակից եւ շարունակեցի իմ աշխատանքային գործունեությունը, որն ընդհանուր առմամբ տեւեց շուրջ 65 տարի. երեք տարի՝ շարքային ուսուցիչ, 10 տարի դպրոցի տնօրեն, շուրջ 20 տարի կուսակցական, խորհրդային մարմիններում՝ ղեկավար աշխատանք, որից 6-ը՝ շրջխորհրդի գործկոմի նախագահ, ավելի քան 10 տարի ուսուցիչների կատարելագործման ինստիտուտում մեթոդիստ,   մոտ 10 տարի` մայր ԲՈՒՀ-ի կադրերի ու ընդհանուր բաժնի վարիչ, եւ այլն: Այդ տարիների իմ աշխատանքային  գործունեությունը գնահատվել է «Աշխատանքային Կարմիր դրոշ» շքանշանով, ութ մեդալներով եւ շուրջ երկու տասնյակ պատվոգրերով, գովասանագրերով եւ այլ պարգեւներով:

– Ինչպե՞ս ես գնահատում անցած ուղիդ: Եթե մի հրաշքով նորից սկսեիր քո կյանքը, արդյո՞ք նույնությամբ կկրկնեիր այն:

– Աշխատանքային վատ ուղի չեմ անցել, եւ կարելի էր գոհ լինել: Հատկապես, որ իմ ունեցած դիրքով հնարավորություն եմ ունեցել օգտակար լինել մարդկանց, նեցուկ լինել նրանց կարիքներին, ինչը շատ հարիր է իմ բնույթին, չնայած իմ աշխատանքային տարիներն անխոչընդոտ չեն անցել: Սակայն դրանց մասին մի այլ առիթով…

Իսկ եթե հնարավոր լիներ նորից սկսելու կյանքս, երեւի կգերադասեի դառնալ բժիշկ: Մանկուց ինձ շատ էր ձգում բժշկի աշխատանքը: Հաճախ էի ականատես լինում, թե ինչպես էր մեր եւ հարեւան գյուղի բնակչությանը սպասարկող բժշկուհին կյանքի կոչում հիվանդ մարդկանց եւ, թե ինչպիսի համակրանքով էին վերաբերվում նրան: Ներքին մի զգացողություն ունեմ, թե ես լավ բժիշկ կդառնայի եւ շատ օգտակար կլինեի մարդկանց: Ընդունվել էի Երեւանի Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանը, սակայն հայրս չթողեց ուսումս շարունակելու: Պատերազմն ավարտելուց հետո էր: Սով էր շատ տեղերում, այդ թվում՝ մեր գյուղում: Բազմանդամ մեր ընտանիքին օգնել էր պետք: Մնացի եւ հեռակա կարգով ավարտեցի մանկավարժականը: Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, թե ես դժգոհ եմ իմ անցած ուղուց…

– Դու երջանի՞կ ես:

– Երջանկությունը մշտական  չի լինում, եւ ոչ էլ երկարատեւ: Մարդ կարող է երջանիկ պահ ապրել, երբ սիրասուն կինը զավակ է պարգեւում նրան, եթե երեխաներն իր կողքին են, եթե դու ես քո երկրի տերը, ազատ ես, անկախ, չեն բռնանում քո իրավունքների վրա…

Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ասեմ, որ ես էլ երջանիկ պահեր եմ ունեցել, ինչպես շատ ուրիշները: Ունենում եմ նաեւ այժմ: Ամենից շատ երջանիկ եմ այն բանի համար, որ իմ չորս որդիներն, իրենց ընտանիքներով, գտնվում են իրենց հայրենիքում` Արցախում, որ անհրաժեշտության դեպքում, ցանկացած պահի նրանք նեցուկ են իրար, ինձ մոտ են եւ ես` նրանց մոտ, որ նրանք ուշադիր ու կարեկից են մարդկանց նկատմամբ, հնարավորության պարագայում օգնության ձեռք են մեկնում նրանց` նյութական եւ բարոյական:

Երջանիկ եմ զգում երկրիս ամեն մի հաջողության համար, թեկուզ դա անչափ փոքրիկ լինի, միայն թե՝ լինի: Ես երջանիկ եմ լինում նաեւ այն ժամանակ, երբ երջանիկ է լինում իմ հարազատը, բարեկամը, հարեւանը, մի խոսքով՝ բոլորը: Բայց ինչպե՞ս երջանիկ լինես, երբ մարդ մի կտոր հացի համար աղբարկղներն է փորփրում…

– Ղարաբաղի հիմնահարցի լուծման ինչպիսի՞ սպասելիքներ ունես եւ ինչպիսի՞ն կուզենայիր տեսնել Ղարաբաղի վաղը:

– Գտնում եմ, որ «Ղարաբաղի հիմնահարցը»  մենք  արդեն լուծել ենք: Լուծել ենք հիմնովին եւ անդարձ: Մեր նպատակն էր միանալ մայր Հայրենիքին, միացանք: Ցավոք, մեծ զոհաբերության գնով, բայց լուծեցինք այդ խնդիրը, դեռ ավելին` նաեւ անկախ ենք: Այսինքն՝ մենք հիմնահարց չունենք: Ու եթե այսօր հիմնահարց կա, ապա դա մեր թշնամու հարցն ու հոգսն է` պետք է հաշտվի իրողության հետ:

Իսկ թե ինչպիսի՞ն կուզենայի տեսնել Ղարաբաղի վաղվա օրը, միանշանակ ասեմ, որ կուզենայի տեսնել այնպիսի Ղարաբաղ, ինչպիսին կուզենար տեսնել յուրաքանչյուր հայրենասեր հայ: Շենացած, հզոր, բարգավաճ Ղարաբաղ:

Ես գտնում եմ, որ պետությունն ինքը կարող է եւ պետք է հանդես գա  որպես բիզնեսմեն, կամ նման մի բան: Օրինակ, ինչո՞ւ հանրապետությունում չունենալ պետական ձեռնարկություն կամ արտադրամաս: Կամ ինչո՞ւ  չի կարելի ստեղծել մի երկու տասնյակ մեքենա-տրակտորային բրիգադներ եւ նրանց միջոցով մշակել ազատագրված տարածքների ցանքամասերը եւ ոչ թե դրանք տրամադրել առանձին անհատների:

Մի՞թե ազնիվ է, երբ խոսք են տալիս, սակայն չեն կատարում: Խոսել արդարության մասին,  սակայն անարդար որոշումներ կայացնել, մեկի համար սահմանել 160 հազար դրամ թոշակ, մյուսին, թերեւս ավելի արժանիին՝ 6-7 հազար, ու դա փորձել «հիմնավորել» նրանով, որ իբր նրանց աշխատանքը կապված է վտանգի հետ եւ այլն, մեղմ ասած, անբարո է… Իսկ, մի՞թե ավելի վտանգավոր չէր Հայրենական կամ Արցախյան պատերազմների ճակատներում կռվողների համար, որոնք այսօր ստանում են չնչին թոշակներ: Ցավով պիտի ասեմ, որ անարդարությունն ավելի հաճախ վերեւներից է գալիս: Սակայն, ափսոս:

– Քո աշխատանքային գործունեությունը հիմնականում անցել է  խորհրդային հասարակությունում եւ միայն մեկ տասնամյակ` տնտեսական նոր հարաբերություններում… Ձեր տեսակետն այդ կապակցությամբ…

– Ասեմ, որ բոլոր  հասարակարգերում էլ, լինի սոցիալիստական թե կապիտալիստական, կամ նախորդ մյուս հասարակարգերում, որտեղ եղել եւ գործել են օրենքները, երբ գերակա է եղել մարդու իրավունքը, օրենքի իշխանությունը  եւ ոչ թե անձի քմահաճույքը, այնտեղ, անշուշտ,  դրականն ավելի շատ է եղել: Երկիրը պետք է ունենա հստակ օրենքներ մարդկային կյանքի ու գործունեության բոլոր ասպարեզների վերաբերյալ եւ այն իրականացվի անխարդախ կերպով:  Մարդիկ, անկախ իրենց աշխատանքային, կրթական, դիրքային ցենզից,  պետք է պատասխանատու եւ պարտավորված զգան օրենքի հանդեպ: Իշխանության պարտականությունն է` լինել մարդկանց անշահախնդիր  օգնականը եւ հսկել օրենքների հստակ կատարումը:

Սոցիալիստական կարգերում դրական շատ բաներ կային, որոնք ընդունելի են նաեւ այսօր եւ կարոտով ենք հիշում այն: Սակայն շատ բացեր էլ կային, որոնց մասին չենք կարող մոռանալ: Նույնը կասեի նաեւ այս նոր հարաբերությունների պարագայում: Ակնհայտ է մարդու ազատությունը խոսքի, աշխատանքի եւ էլի շատ հարցերում: Սակայն քիչ չեն նաեւ բացերը, թերությունները: Առանձնապես՝ սոցիալական անարդարությունը, հասարակության խիստ բեւեռացումը, շարունակ աճող կոռուպցիան եւ այլն:

Գուցե թե դա  պայմանավորված է մշտական «ժամանակավոր» դժվարություններով կամ երկարատեւ «անցողիկ» շրջանով: Դժվարանում եմ ասել… Համենայնդեպս, հուսանք, որ վերջը լավ կլինի եւ իմ սերնդակիցներին էլ կհաջողվի վայելել այդ գալիք «երեւելի» ժամանակների «երեւելի» կյանքը:

– Ի՞նչ կմաղթեիր մեր ժողովրդին:

– Ամենից առաջ` քաջ առողջություն, ընտանեկան երջանկություն, նպատակների իրականացում, համբերություն, անհողդողդ  կամք, տոկունություն,  միասնականություն, հայրենասիրություն, արիություն, բարություն, խաղաղ երկինք եւ հավատ ցանկալի ապագայի նկատմամբ:

Սերգեյ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ
Աշխատանքի և պատերազմի վետերան

 

ՀԵՐՈՍՆԵՐԸ ԾՆՎՈՒՄ ԵՆ… ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Ֆրանսիացի առաջավոր մտածողներից մեկն ասել է, որ «հացից հետո ժողովրդի համար ամենակարևորը դպրոցն է»: Իսկ Հ. Բարբյուսը նշել է. «Դպրոցն արվեստանոց է, որտեղ ձևավորվում է աճող սերնդի միտքը, հարկավոր է այն ամուր պահել ձեռքում, եթե չես ցանկանում ձեռքից բաց թողնել ապագան»: Ուրեմն՝ դպրոցը ոչ միայն կրթություն, գիտելիքներ է տալիս ապագա քաղաքացուն, այլև, որը շատ կարևոր է, աշխատում է ամենապատասխանատու խնդրի վրա՝ այն ձևավորում է մարդուն: Ասել է թե՝ դպրոցի ամենառաջնահերթ խնդիրներից մեկը երկրի ու ժողովրդի համար ապագա քաղաքացիների, նվիրված ու հայրենասեր զավակների դաստիարակությունն է: Իսկ սերունդների դաստիարակությունը մեծ գործ է: Դրանով է վճռվում ինչպես մարդու, այնպես էլ երկրի ու ժողովրդի ճակատագիրը:

Աշակերտներին հենց առաջին դասարանից պետք է սովորեցնել, որ պատմության մեջ ամենամեծ սխրանքները կատարվել են հայրենիքի հանդեպ ունեցած սիրուց: Իսկ հայրենասերը նա է, որ, անհրաժեշտության դեպքում, կարողանում է իրեն զոհաբերել հանուն հայրենիքի ու ժողովրդի: Մեր աշակերտները գերազանց պետք է իմանան, որ հայ ժողովրդի լավագույն որակներից են համարձակությունը, հնարամտությունը, թշնամու դեմ պայքարում հերոսություն ցուցաբերելը: Լինել հայրենասեր՝ նշանակում է լինել հայրենիքի զավակը և հազարապատիկը վերադարձնել նրան, ինչ ստացել ես նրանից:

Հայերիս համար նման մի օրինակ է արցախյան շարժումը: Արցախահայության սխրագործությունները, նրանց նվաճումները պետք է լուսավորեն մեր աշակերտության ներկան, առավել ևս՝ ապագան:

Արցախի անկախությունը, առաջադիմությունը, նրա բնակչության նվաճումները պետք է գտնվեն հուսալի պաշտպանության ներքո: Այդ հուսալի պաշտպանները վաղը, մյուս օրը պիտի լինեն այսօրվա մեր դպրոցականները: Ահա թե ինչպիսի ծանր բեռ է դրված դպրոցի, մեր երեխաներին կրթող ու դաստիարակող մանկավարժական կադրերի ուսերին:

Դպրոցի առաջնահերթ խնդիրներից է աշակերտի ռազմահայրենասիրական դաստիարակությունը: Ապագա զորակոչիկի, հայրենիքի պաշտպանի համար համապատասխան հիմքերը պետք է դրվեն հենց առաջին դասարանից: Դա է թելադրում նաև այն հանգամանքը, որ մեր հանրապետության ազգաբնակչությունը թվով բավականին քիչ է հարևան երկրների բնակչությունից: Դա ասում է նաև այն մասին, որ նախնական զինվորական մասնագիտություններին պիտի ներգրավեն երկսեռ սովորողներին: Մենք պետք է ունենանք ֆիզիկական դաստիարակության՝ մեր ազգի շահերից ելնող համակարգ:

Կարևոր նշանակություն ունի սովորողների ֆիզիկական լավ պատրաստվածությունը, որն իր մեջ ներառում է շարժողական հատկությունների զարգացման անհրաժեշտ մակարդակ, կենսականորեն անհրաժեշտ հմտությունների տիրապետում, արտաքին միջավայրի անբարենպաստ ներգործության ու հոգեբանական բարձր լարվածության նկատմամբ կայունություն: Դրան հասնելու համար դպրոցներում պետք է ստեղծվեն բոլոր պայմանները, որպեսզի սովորողները կարողանան հանձնել համակարգի բոլոր նորմատիվները, որոնք պետք է մշակել կրթության համակարգի աշխատողների ու պաշտպանության բանակի համատեղ ջանքերով: Անհրաժեշտ է ստեղծել ֆիզիկական դաստիարակության և ռազմակիրառական ձևերի այնպիսի համակարգ, որը պետք է համարժեք լինի գործող բանակի և ֆիզիկական պատրաստականության պահանջներին:

Դպրոցներում պետք է անցկացնել ռազմակիրառական տուրիստական արշավներ: Սովորողների շարժական հմտությունների ուսուցման ընթացքում պետք է օգտագործել ոչ ստանդարտ մեթոդներ: Օրինակ, մենամարտի տարբեր հնարների ներդրում, որոնք պահանջում են ճիշտ ու արագ որոշումներ կայացնել բարդ ու անսպասելի պայմաններում, կամ՝ թե ինչ պետք է անել ֆիզիկական մեծ ծանրաբեռնվածությունից հետո (վազք, կրոս, արևելյան մարզաձևեր, սվինամարտ և այլն):

Աշակերտների բարոյակամային հատկությունների դաստիարակության հոգեբանական պատրաստվածության բարձրացման նպատակով պարապմունքները պետք է այնպես կազմակերպել, որպեսզի դրանք նպաստեն խիզախության, ինքնավստահության, վճռականության, ինքնատիրապետման, նախաձեռնության, ընկերասիրության, կարգապահության զարգացմանը: Անհրաժեշտ է երեխաների մոտ մշակել բարդ, ոչ ստանդարտ պայմաններում արագ կողմնորոշվելու հմտություններ: Առջևում մեզ սպասում է մի գործ, որ քրտնաջան աշխատանք է պահանջում, և որը բխում է մեր երկրի ու ժողովրդի շահերից:

Սերյոժա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ, 
Ստեփանակերտի թիվ 12 միջնակարգ դպրոցի
ֆիզիկական դաստիարակության ուսուցիչ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ՆԵՐԴՐՈՒՄ ՈՒՆԵՆԱՆՔ, ՀԵՏՈ ՔՆՆԱԴԱՏԵՆՔ

«Դեմո» թերթի 2005 թ. ապրիլի 30-ի համարում կարդալով Նունե Մելքումյանի «Ստեփանակերտի դրամատիկին պետք չե՞ն երիտասարդ կադրեր» վերնագրով հոդվածը՝ ինձ ամենից շատ զարմացրեց «Դեմո» թերթի խմբագրության մոտեցումն ու վերաբերմունքը: Հարգելի «Մշակույթի բաժին», կարծում եմ, մինչև այս կամ այն փաստի հրապարակումը, չէր խանգարի, եթե տեղեկանայիք, թե որքանով է այն ստույգ ու հավաստի, մանավանդ, որ խմբագրության և թատրոնի միջև եղած հեռավորությունն այնքան էլ մեծ չէ և թատրոնի տնօրենն էլ օրվա եթե ոչ 24, ապա 15-18 ժամն անց է կացնում թատրոնում:

Կցանկանայի իմանալ. այս նյութը տպագրելով, դուք ձգտել եք ձեր թերթում նման «պրոբլեմատիկ» հարց հրապարակե՞լ, թե՞ պարզապես լրացնել թերթի ազատ մնացած վանդակը:

Թերթում գրել եք, թե անբացատրելի է այն փաստը, որ այսօր մայրաքաղաքում կան բազմաթիվ կրթված դերասան-դերասանուհիներ, ովքեր ինչ-ինչ պատճառներով այլընտրանքային աշխատանք են կատարում, իսկ թատրոնի բեմում երիտասարդ կարգավիճակում հանդես են գալիս ստուդիան ավարտած դեռահասներ: Սիրելի «Մշակույթի բաժին», որքան գիտենք Ստեփանակերտի ԲՈՒՀ-երում դեռևս չկան համապատասխան ֆակուլտետներ, իսկ միակ տեղը, որտեղ կարող են դերասանական-մասնագիտական կրթություն ստանալ դա Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան պետ. դրամ. թատրոնին կից գործող ստուդիան է: Այդ որտե՞ղ են ավարտել ձեր նշված երիտասարդ դերասան-դերասանուհիները, որոնց Լ. Հարությունյանը «համառորեն» չի ընդունում աշխատանքի:

Ձեզ այսպիսի մի հարց. երբևէ դիտե՞լ եք ստուդիան ավարտած այդ դեռահասների խաղը, թե՞ մինչդեռ դեռահասները, թատրոնի տնօրենն ու ողջ անձնակազմը, անկախ եղանակից ու ժամանակից, աշխատում են ցուրտ ու խոնավ դահլիճում, դուք հարմար տեղավորված տաքուկ խմբագրության փափուկ բազմոցին, հասցնում եք ենթադրություններ անել թատրոնում տարվող աշխատանքների ու դեռահասների մասին: Ամիսներ շարունակ թատրոնի սառը պատերի ներսում «Արտոնված եղեռն» ներկայացման փորձերն են արվել՝ նվիրված մեծ եղեռնի 90 ամյակին, որի առաջնախաղին ներկա էին հյուրեր Հայաստանից և հենց ինքը պիեսի հեղինակը: Ներկայացումն իր էությամբ ու դերասանական խաղով ցնցեց հյուրերին: Ներկայացման մասին հաղորդումներ են պատրաստել ՀՀ բոլոր հեռուստաալիքներով: Ի գիտություն ձեզ ասեմ նաև, որ Ստեփանակերտի թատրոնը Հայաստանի միակ թատրոնն է, որ եղեռնի 90 ամյակին բեմադրել է նման մասշտաբայնության ներկայացում (մասնակցում էին 50 դերակատարներ): Մի՞թե սա ոչինչ չի հուշում ձեզ:

Լ. Հարությունյանը, այս մեծ պատասխանատվությունն իր ուսերին վերցնելով, ցանկացել է բարձրացնել Արցախի մշակութային օջախի՝ մայր թատրոնի հեղինակությունն ու վարկանիշը: Ահա այս տրամաբանությամբ է առաջնորդվում թատրոնի տնօրեն, գեղարվեստական ղեկավար, գլխավոր և ոչ միակ ռեժիսոր Լ. Հարությունյանը: Նաև ձեզ տեղեկացնեմ, որ թատրոնում Մարատ Դավթյանն աշխատում է որպես հերթական բեմադրող ռեժիսոր և Լ. Հարությունյանը միակ ռեժիսորը չէ, ինչպես դուք էիք նշել:

Գալով «Աստղիկ» տիկնիկային թատրոնին՝ այդ թատրոնը ստեղծել է ինքը՝ Լ. Հարությունյանը, ձեր կարծիքով ո՞վ պետք է լինի այդ թատրոնի տնօրենը, գեղ. ղեկավարն ու դասախոսը: Այսքանից հետո հուսով եմ հասկացաք, թե զարգացման ինչ ուղի է ընտրել մեր թատրոնը և թատրոնում տիրող «մենիշխանության» վրա վերադաս մարմիններն ամենևին էլ աչք չեն փակում, պարզապես նրանք էլ լավ գիտեն, որ ձեզանից ոչ մեկը չէր գնա նման անձնազոհության և չէր անի այն, ինչ արել է Լ. Հարությունյանը մեր մայր թատրոնի համար իր աշխատանքային գործունեության 31 տարիների ընթացքում՝ չնայած, որ շատ եք «մտահոգված» թատրոնի բարելավման և բարգավաճման համար:

Համոզված եմ, եթե «Դեմո» թերթի «Մշակույթի բաժնի» պատասխանատուն գոնե տարին երկու անգամ գա թատրոն ներկայացում դիտելու (առանց հրավիրատոմսի) երբեք չէր հանդուրժի Ն. Մելքումյանի նման պահվածքը և նրա զրպարտություններին չէր արձագանքի հաճույքով:

Իմ կարծիքով ոչ ոք բարոյական իրավունք չունի քննադատել թատրոնը, եթե ոչ մի ներդրում չունի նրա վրա:

Խմբագրության կողմից. Նյութից դուրս ենք թողել այն հատվածները, որ վերաբերում են Նունե Մելքումյանին, քանզի, մեր տեղեկությունների համաձայն, նրա «գործը» դեռևս դատական ընթացքում է: Նամակ-հոդվածի մնացյալ մասը տպագրել ենք առանց խմբագրական միջամտության:

Սուսաննա ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

 

ՊԱՐՏԱԴՐՎԱԾ ԵՆՔ ՊԱՏԱՍԽԱՆԵԼ

Ի գիտություն հոդվածագրի, նախ նշենք, որ մենք ինքներս, հատկապես մեր «Մշակույթի բաժինը», լավ գիտենք թատրոնի տեղը, գուցե ավելի լավ, քան ինքը՝ հեղինակը, և գիտենք ոչ միայն տեղը, այլ նաև այն, թե ինչեր են կատարվում թատրոնում արդեն քանի տարի:

Ժուռնալիստիկայի բաժին ավարտած «թատերագետը», եթե լրագրության մասին թեկուզ աղոտ պատկերացում ունի, պետք է իմանա, որ թերթում ազատ տարածք լրացնելու խնդիր երբեք չի լինում: Մեր թերթում պարապ-սարապ «դեկորացիաներ» կախելու տեղ պարզապես չունենք, դեռ ավելին՝ փոքրիկ գովազդ տպագրելն անգամ պատիվ է պատվիրատուի համար…

Ինչ վերաբերվում է ավարտած դերասան-դերասանուհիներին, ապա եթե հեղինակը չգիտի, տեղեկացնենք, որ հայ թատերական արվեստի կենտրոնը միայն Ստեփանակերտի դրամատիկը չէ, Երևանում (այդպիսի հայկական քաղաք էլ կա) վաղուց գործում է թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ, ու հենց այդ ինստիտուտն ավարտածների մասին էր խոսքը:

Չորրորդ, «դիտե՞լ ենք արդյոք դեռահասների խաղը» հարցին, միանշանակ կարող ենք պատասխանել՝ դիտել ենք, այն էլ ոչ մեկ անգամ: Դեռահասների խաղի մասին խոսելուց առաջ կցանկանայինք, որպեսզի վերջիններս գոնե սովորեին կանոնավոր տիրապետել հայոց լեզվին, խոսքը գրական հայերենի մասին է:

Անդրադառնանք ցուրտ ու խոնավ թատրոնին: Նախ՝ եթե հեղինակին իրոք շատ է հուզում այդ հարցը, ապա խորհուրդ կտայինք այդ հույժ կարևոր հարցն ուղղել ոչ թե մեզ, այլ թատրոնի տնօրենին. ինչո՞ւ պետության միակ թատրոնը չի ջեռուցվում, չէ՞ որ քաղաքում մի շարք հաստատություններ ձմռան ամիսներին կանոնավոր կերպով ջեռուցվում են:

«Արտոնված եղեռնի» մասին: Նախ՝ առաջնախաղին ներկա էին կես դահլիճից քիչ ավելի մարդ: Իսկ հեղինակը մեր թերթի նույն այդ համարում տված հարցազրույցում նշել է. «Պիտի ասեմ, որ խումբը կարողացել է ինչ-որ չափով գլուխ բերել ներկայացման առջև դրված խնդիրներից: Գուցե ավելի լավ պայմաններում ավելի լավ կստացվեր ամեն ինչ»: Հազիվ թե հիացած ու ցնցված հեղինակը նման բան ասեր: Անհասկանալի է, թե ինչպե՞ս կարող էր ներկայացումն իր դերասանական խաղով ցնցել հանդիսատեսին, եթե ներկայացման մեջ ներգրավված 50 դերակատարների մի ստվար մասն ընդհանրապես դերասաններ չէին: Ներկայացմանը ներգրավված էր անգամ բեմի բանվորը: Այդպես չէ՞, թե՞ թատրոնում այսօր 50 դերասաններ կան: Թատերական արվեստում կա այսպիսի հասկացություն՝ տեխնիկական և ստեղծագործական կազմ: Կարծում ենք՝ չէր խանգարի, եթե հեղինակը տեղյակ լիներ այսպիսի մանրուքների: «Մի՞թե սա ձեզ ոչինչ չի ասում»,- հարցնում է հեղինակը: Հարգելի Սուսաննա Գաբրիելյան, ասում է, այն էլ ինչե՜ր է ասում…

Այժմ «Աստղիկ» տիկնիկային թատրոնի մասին: Ցավոք, վերջինիս գործունեությանն էլ ենք լավ տեղյակ, իսկ ինչ վերաբերում է անձնազոհությանը, ապա անձնազոհություն կլիներ այն, եթե պարոն տնօրենն այդ բոլոր աշխատանքները կատարեր միայն մեկ աշխատավարձ ստանալով՝ ինչպես մնացածները: Իսկ թե ինչեր կանեինք մենք, նրա փոխարեն, այդ մասին պետք չէ անհիմն կանխատեսումներ անել:

Ինչ վերաբերում է հոդվածագրի մտահոգությանը, թե տարեկան քանի անգամ է մեր թերթի «Մշակույթի բաժինը» այցելում թատրոն, ապա Սուսաննա Գաբրիելյանին խորհուրդ կտայինք ներկայացումից առաջ տեղ գրավել թատրոնի հսկիչ տիկին Լիդայի կողքին և ստուգել մեր տոմսերը: Իմիջիայլոց հիշեցնենք, որ «Դեմոն» միակ թերթն է մայրաքաղաքում, որ ներկա է լինում հանրապետությունում տեղի ունեցող բոլոր միջոցառումներին ոչ թե հրավիրատոմսով, այլ՝ տոմսով:

«Ոչ ոք բարոյական իրավունք չունի քննադատելու թատրոնը, եթե ոչ մի ներդրում չունի նրա վրա»,- պնդում է հեղինակը: Հարգելի հեղինակ, քննադատելու իրավունք ունի հանդիսատեսը, իսկ մենք բոլորս մեր թատրոնի հանդիսատեսն ենք: Եվ այդ թատրոնը ոչ թե ձերն ու ձեր տնօրենինն է, այլ գուցե թե ավելի շատ մերը՝ հանդիսատեսներինը, ժողովրդինը:

Իհարկե, հասկանում ենք, որ այսօր ավելի նախընտրելի են անհիմն գովասանքն ու ձոները, քան հիմնավորված քննադատությունը, բայց, ի՞նչ արած, մասնագիտությունն է ստիպում չլռել այն ժամանակ, երբ լռելն այլևս անհնար է լինում:

 

ՆԻԿՈԼԱՅ ԶԱՍԵԵՎ

Կատարողական արվեստի մի ամբողջ ոլորտի հիմնադիր-կազմակերպիչն էր նա ողջ Ղարաբաղում եւ ժամանակին ոչնչից մի ամբողջ կառույց հիմնեց, կազմակերպեց ու դաստիարակեց փողային նվագախմբեր ու փողային նվագարաններին հրաշալի տիրապետող երաժիշտ կատարողներ, փողային նվագարանների կատարողական արվեստի իր՝ զասեեւյան դպրոցը ստեղծեց, ու այսօր, եթե Արցախում կան փողային նվագախմբեր ու փողային նվագարաններին տիրապետող երաժիշտներ, ապա նրանք բոլորն էլ զասեեւյան դպրոցի սաներն են, նրա զավակները՝ որդիք, թոռները, ծոռները.

Նիկոլայ Զասեեւ. Ազգությամբ օս էր: Դեռ չէր լրացել երեխայի տաս տարին, երբ համաճարակից մահացան ծնողները: Անչափահաս որբին տանում են Վրաստանի Գորի քաղաքը… Մի օր զինվորական փողային նվագախումբ էր անցնում փողոցով: Այնպե՜ս գեղեցիկ էին հագնված երաժիշտները, այնպե՜ս լավն ու պսպղուն էին նրանց երաժշտական գործիքները, այնպե՜ս էլ հաճելի երաժշտություն էին նվագում: Դիրիժորն այնպե՜ս լավ ու ձիգ էր քայլում, այնպե՜ս հստակ չափ տալիս, որ նվագախմբի երաժիշտները դառնում էին մի ամբողջական մարմին, մի հոգի, մի մարդ: Իսկ ինչքա՜ն տեսակ-տեսակ գործիքներ կային.

Փոքրիկ Զասեեւը կախարդված վազում էր նվագախմբի հետեւից, չտեսնելով ոչինչ ու ոչ-ոքի: Երբ քաղաքից դուրս եկան ու դիրիժորը դեմքով շրջվեց՝  նվագախմբի նվագն իր ձեռքի վերջին կտրուկ շարժումով դադարեցնելու, տեսավ, որ նվագախմբի հետեւից դեռ շարունակում է վազել մի փոքրիկ վտիտ տղա.

– Ուզու՞մ ես մեզ հետ նվագել,- հարցրեց դիրիժորը:

Երեխան դրականորեն շարժեց գլուխը:

– Դե՛,- դիրիժորն աչք ածեց երաժիշտներին, ալտահարից վերցրեց նվագարանն ու մեկնեց տղային,- ա՛ռ, վերցրու ու.  գնացի՜նք,- ինքն ու երեխան առաջ անցան եւ նվագախումբը կրկին թնդացնելով խրոխտ քայլերգը, հետեւեց առջեւից քայլող դիրիժորին ու Կոլյա Զասեեւին, որն այնպես էր գրկել գործիքը, կարծես իր բախտն էր տանում՝ տնօրինելու.

Նիկոլայ Զասեեւը դարձավ Գորիում տեղակայված ռուսական զինվորական միավորումներից մեկի գնդի որդին: Մասնակցում էր նվագախմբի զինվորական շքերթներին, համերգային ելույթներին: Շուտով գունդը տեղակայվեց Թիֆլիսում: Այստեղ էլ Զասեեւը հնարավորություն ունեցավ սովորելու երաժշտական ուսումնարանում, աչքի ընկնել իր առաջնակարգ կատարողականությամբ: Որոշ ժամանակ մասնակցում է Թիֆլիսի օպերային թատրոնի ներկայացումներին: Նվագում է կոնտրաբաս եւ տուբա: Հենց տուբա գործիքի շնորհիվ է, որ իր կյանքի երկու տարիները Զասեեւը անց է կացնում Պետերբուրգի արքունական փողային նվագախմբում: Իսկ Նիկոլայ թագավորն, իր ծննդյան օրը, երբ նվագախմբի բոլոր անդամների թվով թեւի ժամացույցներ նվիրեց նրանց, որոնց մեջ հինգը ոսկյա էին, դիրիժորն այդ ոսկյա ժամացույցներից մեկը հանձնեց  Զասեեւին՝ որպես նվագախմբի առաջնակարգ ու լավագույն երաժիշտներից մեկի:

Բախտի անիվը 1920 թվին նրան նետեց Ստեփանակերտ, որտեղ երկու տարի մնալուց հետո տեղափոխվում է Բաքու: 1936 թվականին Զասեեւը հրավիրվում է Ստեփանակերտ, ուր այս անգամ մնաց արդեն մինչեւ իր կյանքի մայրամուտը: Այդ առաջնակարգ երաժիշտ-կազմակերպչի կարիքը շատ էր զգացվում Ղարաբաղում եւ նա լայն գործունեություն ծավալեց այստեղ: Ստեփանակերտի նորաբաց երաժշտական դպրոցում ստեղծեց փողային երաժշտական նվագարանների՝ կլառնետի, շեփորի ու տրոմբոնի դասարան:

Կար ժամանակ, որ մեր փոքր քաղաքում գործում էին միանգամից չորս-հինգ փողային նվագախմբեր: Նման խմբերի «երկարակեցության» գաղտնիքը կայանում էր նրանում, որ Զասեեւը յուրաքանչյուր նվագախմբում միաժամանակ դաստիարակում էր մասնակիցների մի քանի սերունդ, որոնք միշտ պատրաստ էին սերնդափոխելու ցանկացած երաժշտախումբ ու գործիքակազմ.

Զարմանալ միայն կարելի է, որ այդ ժամանակներում, երբ բավական քիչ էին եւ երաժշտական համապատասխան նվագարանները, եւ նոտային գրականությունը, եւ բավական ցածր՝ փողային նվագախմբերի հանդեպ տածվող ճանաչողական մակարդակը, Զասեեւը կարողացավ իր կազմակերպած նվագախմբեր ներգրավել նաեւ աղջիկ մասնակիցների:

Նա այն անձնավորություններից էր, որի մոտ իրար էին միախառնվել բարությունն ու մանկավարժը, երաժիշտն ու կազմակերպիչը, բարի դաստիարակն ու դիրիժորը: Ստեփանակերտից քիչ էր բացակայում, դա էլ այն դեպքում, երբ մեկնում էր նվագախմբի երկացանկի համար նոր ստեղծագործություններ հայթայթելու:

Երբ տոնվում էր սահմանադրության տարելիցը կամ մոտենում համաժողովրդական ընտրությունների օրը, շատ վաղ՝ առավոտյան ժամը չորսից զասեեւյան նվագախումբը խրոխտ նվագի ներքո քայլում էր Ստեփանակերտի փողոցներով, ժողովրդին հաղորդում ցնծություն ու տոնական տրամադրություն, բոլորին ավետում համաժողովրդական միջոցառման սկիզբը.

Նրա մոտ ոչինչ փակի տակ չէր դրվում. նա հավատում ու սիրում էր սաներին, սաներն էլ նրան էին երկրպագում: Ազնիվ էր ու կյանքում ամենից շատ սիրում էր ազնվությունը, աշխատասիրությունն ու ճշմարտախոսությունը: Կյանքի վերջին ամիսներին ծնվեց տղա թոռը, որին շտապեց երկրորդ աշխարհամարտում զոհված որդու՝ Ալեքսանդրի (Շուրիկի) անունով կնքել: Գրկում էր մանկանը եւ գոհունակ ասում. «Նականեց մոյ Շուրիկ րօդիլսյա.»:

Զասեեւը վախճանվեց 1963 թվականի ապրիլի 12-ին՝ կաթվածից:

Թաղմանը հավաքվել էին Ստեփանակերտում գտնվող իր բոլոր սաները եւ բոլորն էլ ընդգրկվեցին հանպատրաստի ստեղծված փողային նվագախմբի կազմի մեջ: Եվ յուրաքանչյուրը ջանում էր անսխալ ու անթերի հնչեցնել իր գործիքը, որովհետեւ նրանց թվում էր, թե սիրելի Մաեստրոն, նույնիսկ մահացած էլ, շարունակում է հետեւել իր սաների նվագին:

Իսկ Մաեստրոն պառկել էր հանգիստ ու անվրդով եւ դանդաղ մերվում էր իր սաների հուշերի կծիկին.

Սերգեյ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

 

ԿԵՆԴԱՆԻ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ԵՐԵԿՈ

Գարնան վերջին օրը «Ղարաբաղ» պետական էստրադային համույթն ուրախության ևս մի առիթ պարգևեց իր երկրպագուներին. երկար լռությունից հետո կրկին հանդես եկավ նոր, թարմացված համերգային ծրագրով: Իսկ այն, ինչ կատարվեց համերգից հետո, մի անգամ ևս փաստեց, որ ստեփանակերտցիներն, իրոք, կարոտ են համույթի կատարումներին: Հանդիսատեսը երկար ժամանակ «բաց չէր թողնում» երաժիշտներին ու մենակատարներին՝ իր «բիսերով» փորձելով գոն մեկ կատարում ևս լսել: Ու նույնիսկ այն, որ համույթն այդպես էլ չարձագանքեց հանդիսատեսի խնդրանքին, չկարողացավ խամրեցնել այն հաճելի տպավորությունը, որ ստացան ստեփանակերտցիները: Թե՛ մենակատարների «կենդանի կատարումները» և թե՛ երաժիշտների «սոլոները» հանդիսատեսի կողմից ընդունվեցին շատ ջերմ, ինչը կրկին անգամ վկայում է, որ արցախցիները «ծարավ» են «կենդանի» երաժշտության, որ մեր հանդիսատեսը հոգնել է ամեն տեսակ «պլյուս-մինուսներից» և համակարգչային նորամուծություններից, որոնց անվերջանալի պատնեշների հետևից հազիվ կարողանում ես տարբերել երգչի ձայնի որակը: Թերևս այս համերգը կարելի է անվանել կենդանի երաժշտության անկրկնելի երեկո, որի համար, անշուշտ, պարտական ենք ինչպես խմբի երաժիշտներին (Տիգրան Լալայանին՝ ստեղնաշարային գործիքներ, Կամո Հակոբյանին՝ ստեղնաշարային գործիքներ, Գագիկ Արզումանյանին՝ կիթառ, Դավիթ Միրզոյանին՝ հարվածային գործիքներ, Դավիթ Ասատրյանին՝ շեփոր, համույթի գեղ. ղեկավար Աշոտ Լալայանին՝ սաքսոֆոն), այնպես էլ մենակատարներին՝ Մարինե Հակոբյանին, Տաթևիկ Բալայանին և Պարույր Գրիգորյանին: Բարձր կատարողականություն, ինչի պակասը հանդիսատեսը, անշուշտ, շատ է զգում: Թերևս այդ է պատճառը, որ բոլորին նախ և առաջ մի հարց էր հուզում՝ ինչո՞ւ այսքան հազվադեպ: Այս հարցին համույթի գեղարվեստական ղեկավարը այսպես է պատասխանում. «Երիաժիշտներն այնքան քիչ են, որ նրանցից թեկուզ մեկի բացակայության դեպքում, կարող ենք լուրջ խնդիրներ ունենալ: Նման մակարդակի երաժիշտներ շատ դժվար է գտնել: Բայց հիմնական խնդիրը երգիչներն են. նրանցից մեկի հետ ծրագիր ես պատրաստում, աշխատում ես ամիսներով, հետո ինչ որ մեկը սարեր է խոստանում, և նա թողնում, գնում է: Ստիպված ես նոր մարդ գտնել: Մինչև նորեկի հետ նոր ծրագիր ես կազմում, բավականին ժամանակ է անցնում: Քաղաքում երգիչներ, իհարկե, շատ կան, բայց մեզ անհրաժեշտ են «որակով» երգիչներ: Ուրիշները կարող են դուրս գալ և երգել այնպես, ինչպես ուզում են, բայց մեզ մոտ ես չեմ կարող նման բան թույլ տալ: Բացի այդ, խնդիրներ կան կապված սարքավորումների հետ: Սարքավորումները տարիներ առաջ մեր գումարներով ենք ձեռք բերել (8 ամիս աշխատավարձ չենք ստացել): Առայսօր ողջ քաղաքը մեր սարքավորումներն է օգտագործում: Պակաս շատ բաներ ունենք:  Վերջերս ԿՄՍ նախարարը խոստացել է եկող տարում մեծ օգնություն ցույց տալ մեզ: Իսկ ամենաանհրաժեշտ բաները նա խոստացել է տրամադրել հենց այս տարի»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

 

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ

Ստեփանակերտի Հ. Գյուրջյանի անվան մանկական արվեստի դպրոցը հիմնադրվել է 1981թ.՝ ի շնորհիվ նախկին ԼՂԻՄ մշակույթի բաժնի վարիչ Զ. Դ. Դավթյանի: Կոմունիստները քաղաքի գեղեցիկ շենքերից մեկը տրամադրել են մեր դպրոցին, սակայն «դեմոկրատական Արցախը» շենքը երեխաներից խլել է: Ուժային համակարգը չի մտածում շնորհաշատ երեխաների՝ մեր երիտասարդ հանրապետության ապագա մտավորականության մասին: Մեր դպրոցը նախկին Խորհրդային Միության ժամանակ համարվում էր երրորդ մանկական արվեստի դպրոցը: Ունեցել ենք հարմարավետ շենք քաղաքի կենտրոնական մասում: 1995թ. մեր շենքը երեխաներից վերցրել են ու հատկացրել դատախազությանը: Դպրոցը տեղափոխել են նախկին դատախազության (քաղլուստան) շենքը:

Դպրոցում սովորում են շնորհաշատ երեխաներ: Դպրոցն ավարտած մեր աշակերտները այժմ աշխատում են տարբեր համույթներում: Մեր աշակերտները ակտիվ մասնակցում են քաղաքի բոլոր համերգներին, մրցույթներին, փառատոներին: Ամեն մրցույթում գրավում են մրցանակային տեղեր: Այս տարվա մայիսին մեր աշակերտները մասնակցել են Յալթա քաղաքում կայացած «Նոր աստղեր» մրցույթ-փառատոնին  և գրավել առաջին տեղը: Մեր դպրոցը հաճախում են Կրկժանից, Հայկավանից, Հեքիմյանից: Դպրոցի տեղը պետք է հարմար լինի ու պետք է լինի քաղաքի կենտրոնական մասում:

Այժմ դպրոցը ուզում են տեղափոխել նախկին Ղարմետաքսկոմբինատի շենքը: ԼՂՀ ԿՄՍ նախկին նախարարը թույլ է տվել կոպիտ սխալ՝ դպրոցը տեղափոխել ծայրամասային տեղ՝ չհամաձայնեցնելով ոչ դպրոցի տնօրինության, ոչ էլ մանկավարժական խորհրդի հետ: Խնդրում ենք Ձեզ, ուղղել «նախկին չինովնիկների» սխալը: Աշխարհում անհնարին բան չկա:

Կոմիտասի անվան երաժշտական դպրոցը մնում է իր տեղում՝ կենտրոնական մասում: Նույն տեղում է մնում նաև մանկական ստեղծագործական կենտրոնը, հետևաբար մեր աշակերտները կտեղափոխվեն այնտեղ:

Ի՞նչ է ստացվում…

Ինչպես գիտեք, ամենալավը պետք է լինի երեխաներին: Խնդրում ենք Ձեզ՝ օգնել մեր դպրոցի համար կամ գեղեցիկ շենք տրամադրել, կամ էլ մնանք նույն տեղում: Արդեն հարմարվել ենք մեր նիստ ու կացին ու կարողանում ենք գոյատևել:

Եթե մեզ տեղափոխեն նշված տեղը, ապա դպրոցը մեխանիկորեն փակվում է: Մեր երկրի բնակչության համար աշխատատեղեր չկան: Մեր դպրոցում աշխատում են մոտ վաթսուն բարձրագույն կրթությամբ մասնագետներ: Ո՞ւմ է ձեռնտու փակել դպրոցը…

Չէ՞ որ մեր դպրոցում աշխատում են զոհված, անհայտ կորած ազատամարտիկների այրիներ, հաշմանդամ ազատամարտիկների կանայք, անապահով ընտանիքի անձինք:

Խնդրում ենք Ձեզ, օգնել մեր դպրոցին՝ մնանք մեր տեղում:

Մեր խնդրանքն ու պահանջը չբավարարելու դեպքում ստիպված կլինենք դիմել ծայրահեղ միջոցների, որն ընդունված է մեր դեմոկրատական Արցախում:

Հ. Գյուրջյանի անվան մանկական արվեստի դպրոցի մանկավարժական կոլեկտիվ
(թվով 20 ստորագրություն)

 

ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ ԱՌՕՐՅԱ ԿՅԱՆՔԻՑ

Զգուշացեք… «արածացնելուց»

– Խելքդ ի՞նչ է կտրում, նախընտրական շտաբում քիչ առաջ տված խոստումներին հավատում ե՞ս, թե՞ չէ:

– Ոչ, չեմ հավատում: Ինչպես միշտ, այս անգամ էլ որոշ մարդիկ ուզում են մեզ խաբել: Կոպիտ ասած՝ նրանք մեզ ուզում են «արածացնել»… Տարիներ շարունակ նրանք այնքան են վարժվել, թող ներվի ասել, «արածացնելու» մեջ, այնքան վարպետորեն են կատարում այդ գործողությունը, որ, դժբախտաբար, այդ մասին իմանում ենք հետո, երբ արդեն չափազանց ուշ է լինում, բանը բանից անցած:

– Ի՞նչ ասեմ, հային «ետե խելքը» իմս լիներ:

– Կարո՞ղ է էդ քո ասած «ետե խելքը» ուրիշն է տալիս հային: Էլ ինչո՞ւ ես սպասում այդ «ետե խելքին», որից, փաստորեն, օգուտ չկա: Լավ չէ՞ այդ «ետե խելքով» առաջնորդվենք հենց հիմա, այսօր, որպեսզի հետո գլուխներս չթակենք ու լանք…

Միանձնյա ղեկավարը և նրա ենթակաները

(ըստ Գ. Վ. Պլեխանովի)

Միանձնյա ղեկավարը նման է գորտերով լիքը ճահիճում գտնվող արագիլի. իր քեֆին որ գորտին ուզի՝ կուլ կտա: Դա խաղաղ ժամերին: Արագիլը նաև շատ է «խելոք». նա առաջին հերթին կուլ է տալիս կռկռացող գորտերին: Չէ՞ որ նրանք իրենց կռկռոցով խանգարում են արագիլի հանգիստը, մինչդեռ նա անդորրություն է սիրում:

Իսկ էն ո՞ր ղեկավարը անդորրություն չի սիրում:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Карабах

Гостиная “Демо”

Голосуйте не сердцем, а разумом!

Наш гость Виген БАДАЛЯН – по образованию  режиссер, ныне возглавляет московскую кансалтинговую фирму, которая занимается политическими технологиями и политконсультациями. Имеет опыт проведения более 20 выборных кампаний в России и Украине. Работал в Степанакертском драматическом театре, стоял у истоков карабахского ТВ, был автором разных передач на известных российских телеканалах. Преподаватель кафедры публичной политики Высшей Школы Экономики (Москва).

– Как, на Ваш взгляд, идет предвыборная борьба в НКР? Было бы интересно услышать оценку эксперта.

– Предвыборная и избирательная кампании – это две разные вещи. Выборная кампания начинается сразу после избирания кандидата на некую должность, и  он тут же начинает работать уже на следующие выборы – так поступают мудрые политики. А избирательная – когда уже дан старт, и все начинают гонку,  и появляются, где не попадя, плакаты,  лозунги, листовки, критика соперников, компромат… Если судить по этим атрибутам, то, конечно, мне не нравится.

– Плакаты и лозунги?

– Они очень похожи друг на друга – выполнены почти в одной цветовой гамме, с почти одинаковыми слоганами. Такое впечатление, что всю рекламную продукцию придумал и произвел один человек. Вообще, у меня нет ощущения соревнования.  Меня удивляет, что два приятеля, оказавшихся в одном округе как кандидаты, вдруг перестают здороваться друг с другом. Это странно, потому что выборы по большому счету – игра, где побеждает  тот, кто играет лучше. Выборы имеют тенденцию заканчиваться, а потом начинается обычная жизнь, где этим людям все равно жить рядом. Я заметил в кандидатах своеобразный  “напряг” – не от количества проделанной работы или встреч с избирателями, а от ощущения собственной значимости. Некоторые даже “кайф ловят” от того, что их портреты висят в магазинах, киосках,  разных витринах – они вдруг ощутили себя  звездами районного масштаба.

– Вы говорите, что не чувствуете соревнования, а “внутри” избирателей ощущение, что конкуренция очень сильная и борьба идет за каждый голос.

– Знаете, я общался и со многими избирателями  – ни один из моих знакомых пока не ощутил, что за его голос идет борьба. Вот, например,  выступления кандидатов по ТВ – они тоже, в основном, одинаковы по стилю, содержанию и по форме тоже. Затянуты до бесконечности – это все невозможно слушать, тем более видеть, как все читают  с суфлера  написанный текст, ни одного живого слова!  Уверяю Вас, избиратель слушает, максимум, половину выступления первого выступающего, а потом – пульт. Масса других каналов представляют более интересную продукцию.

Одинаковые выступления почти с одинаковыми программами, выраженными в одинаковых словах. Единственный человек, который отличается – это… Как Вы думаете, кто?

– Мурад Петросян.

– Да, Мурад Петросян. С ним можно спорить и не соглашаться, но о нем говорят, его выступления обсуждают… Если мы говорим о политической рекламе, то именно это – хороший пример: он заставляет говорить о себе на улицах. А все остальное – в целом  однообразно. Например, если я пойду голосовать, мне будет трудно сделать выбор по телевыступлениям. Я так и не понял, чем отличается Демократическая Партия от Дашнакской – может, только тем, что одни критикуют власти, другие – нет. А программы в отношении того, как строить государство дальше – почти не отличаются…

Я абсолютно уверен, что ни одна команда, ни один избиратель не провел в НКР социологического исследования, чтоб узнать – а чего хотят сами избиратели. А ведь избирательные технологии предполагают идти к избирателю не с тем, “какой я хороший”, а говорить с ним о его бедах и проблемах…  Я заметил только одного кандидата, который правильно работает в русле пиара – не буду его называть –  он отказался от своих телевизионных выступлений и четко использует тактику “информационных поводов” – о нем, о его работе говорят его же  избиратели – простые люди,  но  ни одного слова о его причастности к выборам. Это умный ход, но он используется здесь очень редко…

Есть и плохие примеры – н-р, плакат с изображением рук. Как фотография это, может быть, талантливое произведение искусства, но в качестве политической рекламы этот плакат бездарен и, на мой взгляд,  ничего не дает избирателю – ни на подсознательном, ни на визуальном уровне. Или слоганы… Это должны быть оригинальные находки, что-то говорящие, к чему-то призывающие. Например, самый гениальный слоган 20 века – “Ни шагу назад!” – был использован в годы Великой Отечественной и имел неоценимое воздействие на солдат Советской Армии…

– По поводу предвыборных взяток – этот метод, например, очень даже широко используется…

– В мире вообще без взяток не бывает выборов. Другое дело – какая это взятка? Это не всегда грубо деньги, это и  помощь в каком-то строительстве, школам, детским садам, людям в ремонте и т. д. Обратная сторона такого подкупа – выгода для тех слоев населения, о которых вспоминают, скажем, раз в 5 лет. Избирателям я бы посоветовал – кто что дает, берите! Но… голосуйте, думая! Это – взятка?

– До 19 июня остались считанные дни. Что бы Вы посоветовали кандидатам, как оптимальнее использовать им время непосредственно перед выборами?

– Я думаю, что уже будет поздно – хотя есть “технология последней недели”. Я бы посоветовал быть более активными с избирателями. Не агрессивными, а просто активными – чтоб не получилось обратного эффекта. Я знаю депутата Гос. Думы России, которая провела всю избирательную кампанию, только встречаясь с избирателями у них дома – по всему огромному округу, при этом не использовав другие формы агитации. Она шла по домам, объясняя, почему решила стать депутатом. Убеждать – вот главный козырь в кампании. Не подкуп, не знакомства, не родственные связи, а  просто – надо объяснить избирателю, для чего ты идешь во власть и что ты сумеешь сделать для него конкретно. Если он поймет и поверит, он больше ни за кого другого не проголосует – будь тот хоть знакомым, хоть родственником, хоть соседом.

– А что Вы заметили по поводу черного пиара? Насколько он используется в ходе избирательной кампании?

– Даже белый нормально не задействован! Вообще, политические технологии не используются здесь. Кандидат думает, что если повесил плакат, провел несколько встреч, заключил несколько закулисных договоренностей и сделок – все, это и есть технологии. Но это не избирательные технологии.

– Как Вы думаете, почему эти политтехнологии не используются в Карабахе?

– Люди пока не знакомы с ними. Даже наоборот – избирательные технологии не воспринимаются в Карабахе. Здесь уверены, что они вредны и не подходят карабахскому менталитету. С чем я категорически не согласен – не все, но многие технологии можно применить здесь и они будут эффективны для карабахского избирателя. Я  серьезно отношусь к законодательному собранию НКР, поэтому мне хочется, чтобы туда попали люди, которые не просто хотят трудоустроиться. По-моему, выбирать должны тех, кто готов и умеет работать на строительство независимого государства. Я считаю, что это генеральная линия нашей страны. Все должно быть подчинено именно ей.

– Как раз плавно перейдем к другой теме. Мне кажется, что в последние годы НКР стала проигрывать Азербайджану в сфере информационных технологий, политической пропаганды. С чем Вы это связываете?

– Нам надо научиться лучше управлять информацией. Не ждать, чтоб произошло событие какое-то, а самим создавать информационные поводы – как в Карабахе, так и вне Карабаха. И делать это постоянно. Из своих источников в Москве я знаю, что Азербайджан тратит миллионы долларов для ведения информационной войны против нас и Армении. Мы пока пользуемся сегодня  тем хорошим имиджем, который был создан лет 15 тому назад.

– Чтоб изменить такую ситуацию, у нас есть ресурсы?

– Кадровых – полно! Я знаю массу людей здесь, в Армении, в других странах, которые готовы и умеют работать в этой области. Но у нас, армян, беда – мы любим делать информацию для себя, а надо ориентироваться и на других, учитывая их ментальность в восприятии нашей информации.

– Скажем, баллотируетесь в депутаты Вы лично. Каким был бы Ваш главный лозунг?

–  Я бы сказал своим избирателям только одно: “Идем на административные реформы!”. Объяснил бы – так как мы не признаны и считаемся еще воюющей страной, НКР на сегодня нужно всего 5 министерств – обороны, внутренних дел и безопасности, иностранных дел, экономики, и самое главное – министерство пропаганды. Не нужен премьер-министр, достаточно одного президента. Если я с таким лозунгом пойду в народ и объясню, что тем самым на освободившиеся деньги  повысятся пенсии и зарплаты бюджетникам – думаю, меня поймут и изберут.

Я говорил вначале нашей беседы о “напряге” – так вот, уже сама должность “министра” напрягает его хозяина. Некоторые не идут, а “несут” себя! И чиновники низкого ранга начинают вести себя по образу и подобию своего шефа – как хозяева земли: зависишь – сиди и жди! Вопрос с какими-то бумагами, который можно решить в других странах за один час, в Степанакерте решается за 2 недели… Стоит этим людям  отнестись к своей персоне немного с иронией… И чем меньше “несущих” себя, тем легче для всех.

– Небольшой прогноз на предстоящие выборы.

–  Не люблю делать прогнозы – это не благодарное дело. Но я надеюсь, что эти выборы будут одними из самых прозрачных и честных в истории карабахской республики и продолжат эстафету последних демократических выборов в НКР.

Для меня нет разницы, кто придет в парламент. Было бы лучше, чтоб равные позиции там заняли и провластные люди, и оппозиция. Тогда Карабах покажет, что мы являемся единственным государством в регионе, которое может провести прозрачные выборы без всяких потрясений.  Это и станет тем информационным поводом, чтобы о нас заговорили во всем мире со знаком плюс.

– А как Вы думаете, для проведения честных и прозрачных выборов сегодня есть основания?

– Думаю, что да. Во-первых, по-моему,  государство в этом должно быть заинтересовано. Во-вторых, только после честных и справедливых выборов нас могут признать как самостоятельное государство – потому что это соответствует европейским стандартам демократии. Надо обеспечить четкий контроль – все зависит от того, насколько хорошо будут работать наблюдатели от партий, кандидатов, блоков и так далее. Я почему-то внутренне уверен, что никаких “сбросов ” и других нарушений не будет,  и «административный ресурс» не возымеет должного действия, да и избиратели сами не допустят нарушений! Я вообще верю в разумность происходящего. И я бы призвал наших избирателей голосовать не сердцем, а разумом!

 Беседовала Карине ОГАНЯН

——————————————————————————————-

В результате «цветных» революций власти не остаются в проигрыше: отдуваются за них другие

После каскада революций в республиках бывшего Советского Союза аналитики только и делают, что предрекают новые революции. В числе «претендентов» – страны Южного Кавказа, где, согласно «указу» президента США Буша, тоже должна победить демократия. К чему приводят эти революции, кто приходит к власти и что теряют те, кто является автором «революционных ситуаций» в собственной стране? Эти вопросы, как правило, очень быстро выпадают из новостных лент.

Как нам кажется, в «цветных» революциях на постсоветском пространстве  просматривается определенная схожесть. До очередных выборов в каждой из стран власти, проанализировав настроения в обществе, сознательно и откровенно идут на фальсификации. Они не могут не знать, чем это чревато. Но они знают и то, что в любом случае не останутся в проигрыше. Если фальсификация удастся, они останутся у власти еще на один срок, если нет, то смена власти будет классифицирована как революция, совершенная не демократическим путем, а под давленим. И тогда можно спекулировать на «силовом отстранении от власти», требовать политического убежища и гарантий безопасности, избежав всякой ответственности.

При этом, как правило, иммунитет от преследований получает только президент страны и – в лучшем случае – члены его семьи. Остальная команда оказывается «под статьями», всячески пытаясь получить статус политически преследуемых лиц. К примеру, после последних выборов на Украине было уволено 18 тысяч государственных служащих, которые сейчас придают увольнению политическую окраску. Но если задуматься – разве можно уволить 18 тысяч служащих без всяких на то оснований? Раз уж в нашей маленькой стране коррупция находится на таком уровне, что об этом делает заявление представитель Госдепартамента США, можно себе представить, какова ситуация на Украине. То есть для увольнения госслужащих, в общем, имелись веские причины. Тем не менее, получилось так, что глава государственной иерархии получил индульгенцию, а расхлебывать кашу пришлось винтикам и болтикам государственной системы.

К слову сказать, из руководителей постсоветских республик только Левон Тер-Петросян, проиграв выборы, подавил народные выступления. Но это было отклонение от «правильного» сценария. Хотя потом и ему пришлось уйти в оставку в 1998 году, взвалив весь груз социальных проблем на Р. Кочаряна.

А что же Карабах? Тот же сценарий, те же механизмы, та же подготовка к фальсификациям. Будут ли за сегодняшнее состояние отвечать те, кто до этого довел страну? Однажды, в недавнем 1991 году, народ простил тех, кто сотрудничал с оккупационными войсками и азерами под миротворческими лозунгами, даже после начала операции «Кольцо». Сейчас те же люди находятся у власти, пугая народ войной, чтоб удержаться на своих креслах. Необходимо, чтобы виновный отвечал за свои грехи без всяких индульгенций, поскольку прощение государственных преступлений порождает безнаказанность и совершение новых.

Гагик АВАНЕСЯН

——————————————————————————————-

ВЕЛИКИЕ применительно к карабахскому движению

Бунты – язык тех, кого не выслушали.
Мартин Лютер Кинг

Стадо баранов во главе со львом победило стадо львов во главе с бараном.
Гай Юлий Цезарь

Наша свобода напоминает светофор, у которого горяд три огня сразу.
Михаил Жванецкий

Коней на переправе не меняют, а ослов можно и нужно менять.
А. Лебедев

Плохие власти выбираются хорошими гражданами, которые не голосуют.
Джордж Джин Нейтон

Легче умереть за идею, чем жить в соответствии с ней.
Альфред Адлер

Надменное извинение – еще одно оскорбление.
Гилберт Честертон

История вынуждена повторяться, потому что ее никто не слушает.
Лоренс Питер

Правило буравчика: чтобы продвигаться, нужно вертеться.
Александр Ратнер

Мир принадлежит оптимистам. Пессимисты всего лишь зрители.
Франсуа Гизо

Иные так расхваливают свою страну, словно мечтают ее продать.
Жарко Петан

У победы тысячи отцов, а поражение – сирота.
Джон Кеннеди

Многие склонны путать понятия «Отечество» и «Ваше превосходительство»
Салтыков-Щедрин

Подборку подготовил Гагик АВАНЕСЯН

——————————————————————————————-

Ответы министра обороны НКР Сейрана Оганяна на вопросы газеты “Реальный Азербайджан”

– По сообщениям азербайджанских СМИ, в течение последних месяцев практически ежедневно нарушается режим прекращения огня  на позициях соприкосновения армянских и азербайджанских войск. По информации Минобороны Азербайджана режим перемирия нарушается с армянской стороны. Что является основной причиной участившихся инцидентов на линии соприкосновения войск?

– Возникшая в последнее время на линии соприкосновения напряженность обусловлена исключительно попытками азербайджанских сил переместить свои позиции в глубь нейтральной зоны, а также инициированной ими снайперской войной, что, на мой взгляд, преследует не столько тактические, сколько провокационные цели. Подобные действия, действительно, не могут не вызывать озабоченности.

Должен отметить, что современные технические средства позволяют независимым наблюдателям следить за ситуацией на линии соприкосновения и иметь объективное представление о ней. И отнюдь неслучайно, что в процессе переговоров и консультаций со сторонами конфликта международные посредники отмечают, что нарушения режима прекращения огня допускаются именно Азербайджаном. Более того, во время такого диалога представители Азербайджана и сами признают, что нарушения режима перемирия чаще всего провоцируются азербайджанскими силами.

Карабахская сторона предпримет все необходимые меры для недопущения эскалации напряженности на линии соприкосновения, поскольку, по нашему глубокому убеждению, наилучшим вариантом урегулирования конфликта является продолжение эффективного переговорного процесса.

– Видимо, для осуществления серьезного контроля на линии фронта необходима совместная координация между министерствами обороны Азербайджана, Нагорного Карабаха и Армении. Устраивает ли Вас нынешний уровень координации?

– Министерство обороны НКР однозначно придает важное значение необходимости таких контактов. Однако следует отметить, что занятая официальным Баку жесткая позиция не только осложняет,  но и начисто исключает возможность координации действий министерств. Нагорный Карабах как равноправная сторона конфликта несет равную ответственность за ситуацию на линии соприкосновения, и игнорирование данного обстоятельства едва ли способствует обеспечению долговременной стабильности в зоне противостояния.

– По имеющейся  у нас информации, в рядах армии Нагорного Карабаха призывники из числа граждан Армении оформляются как контрактники.  Сколько призывников из Армении проходят срочную службу в карабахской армии?

– Сегодня в Армении проживает около полумиллиона карабахцев, многие из которых в результате проводимой Баку еще в советсткое время антиармянской политики покинули родные места и обосновались в Ереване или других районах Армении.  Массовая миграция армян произошла также в годы войны, особенно из Шаумянского и Мартакертского районов. Не следует забывать и о сотнях тысяч изгнанных из Азербайджана армян (из Баку, Сумгаита, Кировабада и т.д.), большинство которых, будучи  родом из Карабаха, также обосновались в Армении. Сегодня именно эта категория проживающей в Армении молодежи добровольно обращается к нам и проходит службу в  Армии Обороны НКР. На мой взгляд, с моральной точки зрения это можно только приветствовать, и мы охотно принимаем их в ряды карабахской армии.

– Насколько соответствует действительности информация о том, что ежегодно несколько офицеров карабахской армии направляются на обучение в военные учебные заведения России?

– Руководство военного ведомства нашей республики действительно уделяет большое внимание процессу подготовки высококвалифицированных военных  кадров.  Для более целенаправленной его организации мы используем все возможности для того, чтобы достижения военной науки зарубежных стран сделать достоянием нашего офицерского состава.  В результате, на сегодня 70 процентов командного состава армии НКР укомплектовано кадровыми офицерами, которые владеют тактикой и стратегией вооруженных сил не только России, но и стран – членов НАТО.

– Еще со времен карабахской войны в вашей армии проходили службу многие офицеры российской армии. Продолжают ли они до сих пор служить в карабахской армии? Являются ли они до сих пор гражданами России? 

–  В действительности, многие служившие не в российской, а  в бывшей советской армии армянские офицеры с первых же дней военного конфликта включились в борьбу по защите Родины и с честью выполнили все  поставленные перед ними задачи. И сегодня многие из них продолжают  преданно служить в рядах Армии Обороны и являются гражданами Нагорно-Карабахской  Республики.

– Во время моего пребывания в Нагорном Карабахе местные  журналисты сообщили мне, что на азербайджано-иранской государственной границе, которая на сегодняшний день находится под оккупацией, установлены посты карабахской армии.  В условиях отсутствия современной пограничной технологии как данные посты осуществляют контроль над границей? Не является ли это основной причиной функционирования различного рода нелегальных трафиков?

– Прежде всего напомню, что эти территории не оккупированы. В результате действий карабахской армии были обезврежены размещенные на этих самых территориях военные базы азербайджанских вооруженных сил,  откуда периодически  обстреливались мирные населенные пункты НКР.  Что касается охраняемого нашими силами участка границы с Ираном, то я не думаю,  что границы, находящиеся под контролем пограничных сил Азербайджана, лучше оснащены соответствующими технологиями. Общеизвестно, что в отчетах Государственного департамента США не раз отмечалось, что именно по территории Азербайджана проходит один из основных каналов международного наркотрафика. Между тем, как на карабахско-азербайджанской линии соприкосновения, так и на отрезке границы с Ираном, карабахские силы осуществляют должную охрану, что совершенно исключает  возможность любого нелегального трафика.

– В случае успешного завершения мирного процесса армяно-азербайджанского урегулирования как Вам представляется будущее карабахских Вооруженных сил? Какой будет Ваша позиция в случае, если стороны примут вариант демилитаризации Нагорного Карабаха и трансформации Вооруженных сил в органы правопорядка?

– Любая армия призвана обеспечивать военную безопасность своей страны и народа.  Пока  мирная и безопасная жизнедеятельность суверенной Нагорно-Карабахской Республики не обеспечена и пока не удовлетворено законное требование ее граждан, говорить о демилитаризации излишне.  НКР обладает состоявшейся регулярной армией, которая готова до  конца защищать государственность и народ нашей республики.

Эйнулла ФАТУЛЛАЕВ

——————————————————————————————-

«Центр Гражданских Инициатив» организовал концерт для заключенных

В связи с днем создания первой Армянской Республики карабахская  неправительственная организация  «Центр Гражданских Инициатив» (ЦГИ) организовала в городе Шуши концерт для заключенных Отдела исполнения уголовных наказаний (ОИУН) при Полиции НКР. Перед содержащимися под стражей с концертом выступил коллектив ансамбля армянских народных инструментов «Шуши».

«Уже третий год с разрешения властей НКР наша организация проводит мониторинг пенитенциарных учреждений республики. Одним из пунктов деятельности ЦГИ является содействие администрации пенитенциарных учреждений в организации интересного и полезного досуга для заключенных. К примеру, в прошлом году на волонтерских началах мы собрали для пенитенциарных учреждений республики до 1000 книг, в начале нынешнего года на предоставленные карабахским университетом «Месроп Маштоц» средства купили компьютер и передали его администрации ОИУН. Бесплатно проходят компьютерные курсы двое сотрудников, которые в дальнейшем будут обучать заключенных, желающих освоить специальность оператора. Идея же проведения концерта возникла в ходе беседы с директором ансамбля «Шуши» Джульеттой Арустамян, которая с готовностью откликнулась на наше предложение. Расходы на организацию концерта взял на себя тот же университет «Месроп Маштоц», – сказал директор ЦГИ Альберт Восканян.

Ансамбль армянских народных инструментов «Шуши» действует  в Нагорном Карабахе  с 2000 года. По словам директора и художественного руководителя ансамбля Джульетты Арустамян, в репертуаре в основном гусанские, народные и патриотические песни. В ансамбле – 6 музыкантов, 4 вокалиста, 1 оператор и 1 администратор. Небольшой коллектив, где самая младшая – школьница, а старшему – 60 лет, регулярно выступает с тематическими концертами в районах республики.

Ансамбль «Шуши» – некоммерческая организация, не имеет спонсоров и из-за недостаточности финансовых средств  не в состоянии выезжать на гастроли за пределы республики.

«Уровень подготовки наших музыкантов достаточно высокий, и мы могли бы с достоинством предстать перед любым зрителем», – утверждает между тем Джульетта Арустамян.

Администрация ансамбля сейчас ищет спонсора, который помог бы решить, в частности, проблемы с аппаратурой, транспортом и др. В планах «Шуши» – создание эстрадной студии и танцевальной группы. Однако и это зависит от наличия финансовых средств.

Ашот БЕГЛАРЯН

 

Жило-было Общество Слепых

В моей статье в газете “Демо” от 15 апреля с. г. “Куда мы идем и что мы строим…” я хотел поставить жирную точку в истории Общества Слепых. Вновь, как и два года назад, Власть проявила свое безразличие и злобную молчаливость (другого и не ожидал). В той статье я неправильно определил, что наша Власть страдает опасной близорукостью. Изивините, ошибся. Как хорошо, что вы не приступили к лечению, которое не соответствовало диагнозу. Вы не хотите видеть правды, слышать ее, говорить о ней и стоите к народу спиной… Отсюда – вы болеете слепоглухонемотой… Так как болезнь политическая, медицина тут бессильна. Избавиться от нее по силе вам самим. Но для этого нужно уметь видеть проблемы окружающих, вникать в них, решать их с таким же рвением, как все эти годы вы решали свои личные. Нужно уметь выслушивать простых людей и перестать лукавить, говоря о ваших успехах как о наших, потому что мы их не чувствуем. И, наконец, повернуться лицом к народу, быть к нему ближе…

Недавно меня вызвали в прокуратуру. Вначале подумал, что подействовала моя статья. Оказалось – анонимка. “А сколько их было? Ну и что?”. Эти цитату повторит любой член Общества Слепых со стажем, и, в первую очередь, сам и. о. Председателя. И ныне тем, кто хочет разобраться в нашем вопросе, я скажу: “Дорогие мои, вы опоздали не на час, не на неделю, не на месяц, а на 2-3 года”…

Если тогда вами были бы предприняты соответствующие меры, мы бы не имели сегодня того, что есть. Нам с трудом уже верится, что кто-то поможет Обществу вернуть территории на Ад. Исакова 5, или С. Давида 8, или все то, что когда-то у нас было.

От меня требуется объяснительная?

Но неужели все наши многочисленные письма (в том числе, открытое), обращения и статьи, о которых через СМИ была оповещена вся мировая общественность, не имели той силы, которую имеет анонимка? Браво, анонимка! Все мои объяснительные написаны в 2003 году, в том числе – доклад ревизионной комиссии. Можете ознакомиться, если уже не поздно…

Во всей этой истории вопиюще выглядят некоторые моменты:

– безразличие, проявленное со стороны властей;
– как может руководить Обществом Слепых человек, который умышленно уничтожил его?
– какое нужно иметь лицо, чтобы сразу же после продажи или присвоения последнего квадратного метра собственности Общества Слепых, прийти на радио и телевидение с просьбой о  помощи? Что, больше нечего продать или присвоить?

К сожалению, такое лицо присуще нынешней Власти. И когда меня спрашивают “Кто виноват?” я всегда отвечаю, что виноват не Вартанян В. А., а наша система, которая позволяет таким как он делать что хотят. Виноваты все властные структуры, к которым мы когда-то обращались, которых мы не раз предупреждали о незаконных действиях, но которые позволяли этим действиям свершиться, чтобы потом посоветовать нам обратиться в суд. Почему? Почему нужно доводить дело до суда? До сих пор я думал, что преступление лучше не допускать, чем дать ему свершиться.

Виноваты и правоохранительные органы, которые в своем решении хоть и учли какой-то ущерб, но не отметили и не предотвратили последствия этого ущерба, которые у всех на виду – “жило-было общество слепых. И было у него… ВСЕ!!!”

Ущерб может быть минимальным, а последствия огромны. Ущерб возможно восстановить, а последствия уже никогда.

И последнее – виноваты все мы. И в первую очередь – я, потому что не могу и не хочу жить как вы, моя “безупречная” Власть!

Боже мой!
Жизнь жестока.
Жизнь слепа,
Неразборчива, глупа…
Делит все не пополам,
Поднося сюрпризы нам.
Не могу я воровать
И людей обманывать.
Больно! Все не по себе…
Жить по-хамски
не по мне!
Доброта моя вредна,
Честность вовсе
не нужна.
Совесть, разум…
Боже, мой!!!
Попадаю!
Черт со мной!

Альберт МАРДЯН

——————————————————————————————-

Перекресток

Предвыборная кампания в Нагорном Карабахе подходит к финишу: силы, кандидаты, позиции

В Нагорном Карабахе в самом разгаре предвыборная агитация. Уже не раз отмечалось, что главным отличием нынешних парламентских выборов в НКР является их проведение по смешанной – мажоритарной и пропорциональной – системе (треть 33-местного карабахского парламента будет избрана по партийным спискам).

На данный момент 107 кандидатов по мажоритарной системе и участвующие в парламентской борьбе 7 партий используют все возможные средства для представления своих программ электорату в самом выгодном свете. Это – эфир телевидения и радио, печатные СМИ, транспаранты, плакаты, календари, обещания и т. д. В целом кампания, как отмечают наблюдатели, проходит без эксцессов и грубых нарушений, хотя определенные оппозиционные силы утверждают, что в некоторых избирательных округах в ход пускаются административный ресурс и “черный пиар”.

Одним из фаворитов предстоящих выборов считается оппозиционный блок АРФД и “Движение-88”. Руководитель карабахского представительства Армянской революционной федерации “Дашнакцутюн” (АРФД) Григорий Айрапетян, опровергая муссируемые слухи, утверждает, что его партия “готовится не к революции, а к демократическим выборам”. “В сложившейся в регионе ситуации мы просто обречены провести демократические выборы и будем требовать, чтобы власти обеспечили возможность для свободного волеизъявления народа”, – говорит Айрапетян.

По его словам, в случае получения большинства мест в парламенте республики блок АРФД – “Движение88”не намерен поднимать вопрос об импичменте президента страны. Правда, при этом лидер карабахских дашнакцаканов отмечает, что “нынешний парламент, подавляющее большинство которого составляют провластные депутаты, является придатком исполнительных властей, и мы намерены восстановить естественный статус парламента как противовеса правительства”. Многие, в том числе спикер нынешнего парламента Олег Есаян, расценивают подобные заявления о несостоятельности действующего Национального Собрания как демагогию. Но практически все признают, что парламенту НКР нужна большая самостоятельность.

Единственное требование, которое блок АРФД – “Движение88”будет иметь к президенту республики – “готовность работать с оппозиционным парламентом”.

Руководитель партии “Движение-88”, нынешний мэр города Степанакерта Эдуард Агабекян считает, что карабахское общество нуждается в серьезных системных преобразованиях, оздоровлении морально-психологической ситуации. Основными целями “Движения-88”являются укрепление триединства Карабах-Армения-Диаспора, создание реальных предпосылок для становления в Нагорном Карабахе свободы слова, обеспечения основных свобод человека, защиты прав гражданина и т. д. В социально-экономической сфере для партии приоритетны создание конкурентоспособной рыночной экономики с сохранением координирующей роли государства, борьба с коррупцией и теневой экономикой, защита малообеспеченных слоев населения. Партия придает первостепенное значение участию Нагорного Карабаха в переговорном процессе и считает, что решающее слово в нем остается за НКР.

В основе программы правоцентристской партии “Свободная родина” – содействие международному признанию Нагорного Карабаха, углублению демократических процессов, созданию гражданского общества, участию в гражданской жизни республики среднего класса, а также созданию единой с Арменией экономической зоны. Ее лидеры – известные в НКР представители интеллигенции Арпат Аванесян и Артур Товмасян, преуспевающие бизнесмены Араик Арутюнян и Рудик Уснунц утверждают, что позиция партии “отражает коренные интересы карабахского народа, гарантирует его свободу, безопасность и право на самоопределение”. “Свободная родина” намерена “вести борьбу с поствоенным синдромом, при котором множество молодых людей были вынуждены покинуть родину, а к власти пришли не самые достойные”. Позицию партии в сфере внешней политики выразил ее сопредседатель Артур Товмасян, который считает важнейшей задачей переговорного процесса определение независимого статуса Нагорного Карабаха. В противном случае, по его словам, “народ Арцаха удостоится судьбы Нахичевани”.

“Участие в парламентских выборах – не первоочередная задача, но партия будет бороться за места в парламенте, чтобы суметь представить в законодательном органе волнующие проблемы”, – утверждает руководитель созданной в январе этого года партии “Наша родина – Армения”, независимый депутат нынешнего парламента НКР Арарат Петросян. Основной задачей партии, по его словам, является “отстаивание справедливости в республике”, а конечная цель – объединение с Арменией. “Давайте не забывать, что исторически Арцах был десятой провинцией Армении”, – говорит Арарат Петросян.

Арарат Петросян уверяет, что его партия будет уделять особое внимание тем слоям и категориям населения, которые, по его мнению, не пользуются достаточным вниманием государства. К ним руководитель партии причисляет и ветеранов карабахской войны, “среди которых много людей, не нашедших себе достойного места в обществе”.

Созданная несколько месяцев назад партия “За нравственное возрождение”, председателем которой является Мурад Петросян, издающий также достаточно популярную в НКР авторскую аналитическую газету “Что делать”, выступает за необходимость “исключительных шагов по коренному обновлению всего государственного и общественного устройства НКР”, утверждая, что в противном случае не избежать войны.

“Мы не имеем права жить и действовать так, как живут и действуют все республики в пространстве СНГ: топчась на месте или двигаясь черепашьими шагами. У нас лимит времени. Сложившееся статус-кво не может тянуться долгие годы. По объективным причинам мощной силой мы не можем стать, но стать крепким, собранным, цельным общественным организмом, вызывающим уважение и симпатии у мирового сообщества, возможно”, – говорит он.

Мурад Петросян против “революции снизу”, так как считает, что пришедшие таким образом к власти силы не добьются основательных перемен. В качестве примера он, в частности, приводит Грузию и Украину.

“Демократическая партия Арцаха” была образована после принятия в текущем году Закона “О партиях”, когда Союз “Демократический Арцах” (СДА), получивший во время выборов 2000 года убедительное большинство в парламенте, объявил о своей реорганизации. Кстати, руководство СДА утверждает, что, благодаря фракции, парламенту Нагорного Карабаха 3-го созыва удалось принять более 300 законов, нацеленных на углубление демократических процессов и экономических реформ, что деятельность СДА привела к сохранению в стране внутриполитической стабильности. При этом руководство бывшего СДА признает и свои ошибки: “СДА имеет свою долю ответственности в том, что в стране сегодня есть немало нерешенных проблем”.

Лидер Демократической партии Ашот Гулян в течение нескольких лет занимал пост министра иностранных дел республики. Неслучайно партия в своих программах особое место уделяет внешней политике.

«Карабахскую проблему нельзя рассматривать исключительно в контексте работы карабахской дипломатии. У нас есть очень большие ресурсы в общенациональном поле и нашей дипломатии предстоит большая работа в деле их привлечения. К сожалению, переговоров как таковых давно уже нет. Если же говорить о позициях стран-посредников и, в первую очередь, Минской группы, то ситуация в этом смысле намного выгоднее прежней», – утверждает Ашот Гулян.

Партия “Социальная Справедливость”, по словам ее председателя Карена Оганджаняна, в качестве своей стержневой идеологии выбрала “приоритет человека и фундаментальных человеческих ценностей справедливости, добра, любви и нравственности”. Цель партии – создание в Нагорном Карабахе дееспособного государства, которое в состоянии защитить права граждан, эффективно противостоять коррупции и криминалу.

“Сегодня в политической сфере Нагорного Карабаха появилось много партий и блоков, претендующих на власть. Наша партия не видит среди них таких, которые способны решить исторические задачи, стоящие перед непризнанной республикой в свете вызовов 21 столетия. Одни из них зовут страну в прошлое, другие предлагают ей уже обанкротившийся авантюристический курс, третьи являются носителями узко-националистической идеологии. В отличие от многих наша партия – это партия граждан, а не начальников. Она опирается и выражает интересы простых людей – домохозяек, рабочих, крестьян, служащих, преподавателей и учителей, врачей и мелких предпринимателей”, – отмечает Карен Оганджанян.

Коммунистическая партия НКР в целом придерживается той позиции, что без ясной и четкой идеологической концепции невозможно осуществить серьезные преобразования, и что социально-экономическая поляризация, безработица, бедность, искажения в сфере науки, образования, здравоохранения наложили свой отпечаток на ситуацию в республике. Лидер карабахских коммунистов Грант Мелкумян подчеркивает, что осуществляемые в экономической, социальной и других сферах программы должны соответствовать интересам населения, а не определенной группы лиц.

Итак, Нагорный Карабах в ожидании новых, четвертых по счету со времени провозглашения независимой государственности парламентских выборов. Нынешние выборы, помимо того, что они проводятся по смешанной системе, беспрецедентны для Карабаха и по числу кандидатов на места в небольшом парламенте. Граждане по-разному относятся к данному факту: кто-то считает это признаком демократизации общества, кто-то – снижения депутатской планки и даже неуважения к званию депутата.

В любом случае общество надеется, что 33 счасливчика-избранника оправдают надежды граждан. Как сказал на своей последней пресс-конференции спикер нынешнего парламента Олег Есаян, “мы обязаны и даже просто обречены иметь парламент, который поднялся бы на ступеньку выше нынешнего”.

ИА «Регнум»

 

Политика США в отношении Азербайджана

(спец-но для «ДЕМО» – по просьбе Саркиса Сюрмеляна)

Несмотря на значительный рост добычи нефти, реализацию проектов по ее добыче и транспортировке, политическое руководство Азербайджана не сумело обеспечить пропорционального, разностороннего развития, быстрого роста занятости, привлечения значительных внешних инвестиций в ненефтяной сектор. На нефть приходится до 75% государственных доходов и 95% экспорта страны. Страна, экспортирующая нефть, постоянно нуждается во внешней финансовой помощи, но, по оценкам международных финансовых организаций, в Азербайджане не обеспечивается успешное проведение реформ; государственный бюджет продолжает оставаться в сильной зависимости от цен на нефть, страна лидирует по уровню коррупции и непривлекательности для внешних инвестиций. Азербайджан покинуло до 3,5 млн. человек, что составляет более половины его населения (такого не наблюдается ни в Грузии, ни в Армении). Вместе с тем азербайджанское общество продолжает надеяться на достижение более высоких социальных стандартов – благодаря реализации нефтяных проектов. Успешно реализуется «контракт века», который предполагает использование в течение 30 лет 560 млн. тонн резервов нефти, сооружается межрегиональный нефтепровод Баку – Тбилиси – Джейхан и проводится работа по подготовке сооружения газопровода Шахдениз – Тбилиси – Эрзурум. Несмотря на то, что другие нефтяные проекты так и не были осуществлены (ввиду отсутствия коммерчески оправданных запасов нефти), эти три проекта способны обеспечить Азербайджану положение относительно благополучного энергоэкспортирующего государства. Пока в Азербайджане сохраняются весьма низкие социальные стандарты – даже на фоне государств Южного Кавказа и Центральной Азии. Нефть буквально стала национальной идеей азербайджанского общества.

Азербайджан находится в состоянии резкой конфронтации с Арменией, Ираном и отчасти – с Туркменистаном. Имеются противоречия с Грузией и Россией. В данных условиях семье Г. Алиева удалось установить весьма тесные и обязующие отношения с США – на основе энергетических интересов. США декларировали, что Азербайджан является их стратегическим партнером, хотя формальных и фактических факторов для такого статуса явно недостаточно. Одновременно Великобритания также рассматривает Азербайджан как своего стратегического партнера – тоже на базе энергетических интересов. Семья Алиевых тесно связана с нефтяными и политическими кругами США и Великобритании, что обусловило действенную и последовательную поддержку Ильхама Алиева со стороны этих двух ведущих западных держав. США и отчасти Великобритания успешно осуществили проект привода к власти И. Алиева, обеспечения внутриполитической стабильности в Азербайджане. Азербайджанская оппозиция была практически ангажирована со стороны США и Великобритании и практически не оказала действенного сопротивления властям. США и Великобритания гарантировали лидерам ведущих политических партий Азербайджана безопасность, возможность дальнейшей деятельности, определенное число мест в будущем составе парламента, тесное сотрудничество с Западом и определенные доходы от нефтяного сектора. Ильхам Алиев рассматривается в США и в Великобритании как умеренный, контролируемый политик-прагматик, вполне отвечающий условиям региональной политической игры. Независимо от внутриполитического и социального положения в стране, уровня свобод и демократического развития, И. Алиев будет поддерживаться со стороны США и Великобритании. Следует отметить, что данный правящий режим в Азербайджане вполне устраивает и государства региона – Турцию, Иран, Россию, Армению. США настаивают на проведении И. Алиевым более умеренной политики в отношении оппозиции, предоставлении обществу больших свобод, предоставлении различным партиям и группировкам возможности иметь представителей в парламенте.

Вместе с тем, несмотря на значительное внимание США к Азербайджану, подлинный интерес американцев к Азербайджану заметно снизился, так как Г. Алиев осуществил все возможные обязательства перед западным сообществом в части нефтяных и энергокоммуникационных проектов. Практически все экономически рентабельные резервы азербайджанской нефти и газа находятся под контролем компаний Запада и в этой связи не может быть никаких корректировок и неожиданностей. Проблемы безопасности Азербайджана интересуют США исключительно в связи с их нефтяными интересами.

Примечательно, что на первых этапах проектирования и реализации проектов по добыче и транспортировки нефти США демонстрировали большую восприимчивость к просьбам политического руководства Азербайджана. В американо-азербайджанских отношениях все более ощущается задействование мощного рычага американской внешней политики – претензии в отношении свобод, демократии и прав человека. Получив значительные доходы от экспорта нефти, Азербайджан пытается стать более независимым во внешней политике, что совершенно не устраивает США. Кроме того, либеральные СМИ и интеллектуалы в США регулярно дают крайне отрицательные оценки правящему режиму в Азербайджане.

США заинтересованы в ослаблении отношений между Азербайджаном и Турцией – в связи с изменившимися отношениями США с Турцией, а также опасениями по поводу стремления Турции поставить под контроль Кавказ и Центральную Азию.

Роль Азербайджана в развертывании военной стратегии США в Центральной Евразии сводится только к использованию опорных аэродромов для военного и военно-технического транзита, тогда как Азербайджан имел большие ожидания, в том числе – военную помощь США в решении карабахской проблемы (что сейчас уже выглядит смешным).

Еще недавно США и Великобритания, осуществляя полный контроль над азербайджанской оппозицией и фактически подавив ее деятельность, в настоящее время реанимируют ее, предоставляя широкую финансовую, политическую и пропагандистскую помощь. При этом, вопреки утверждениям некоторых политологов о том, что И. Алиев вызывает раздражение у американцев в результате его сотрудничества с Россией и попытками урегулировать отношения с Ираном, имеется версия относительно более принципиального отношения США в нынешнему режиму в Азербайджане. Возможно, в Вашингтоне имеется решение о смене правящего режима в Баку. В этом случае не только Азербайджан, но и весь регион ожидают значительные перемены. Вряд ли произойдет существенное изменение внешней политики Азербайджана, в том числе – в отношении карабахской проблемы, но можно надеяться на установление более демократического правления.

Азербайджанское общество, политики и эксперты Азербайджана явно преувеличили значимость своей страны в стратегических планах США. С Азербайджаном США связывают не столь широкие намерения, как казалось прежде. Даже нефтяные интересы США и Запада не позволили Азербайджану достичь своих целей на международной арене.

Алек РАСИ-ЗАДЕ
Политический исследователь, Вашингтон

——————————————————————————————

НКР

Что нужно, чтобы мировое сообщество признало политическую независимость НКР от Азербайджана

Проявляя стойкость духа, мужество и самоотверженность, наш народ смог одержать вдохновляющую победу в национально-освободительной войне и завоевать полную политическую независимость от Азербайджана.

Мы ожидали, что победную эстафету подхватят дипломаты, которые смогут выполнить кропотливую, активную интеллектуальную и организаторскую работу, благодаря которой наша национально-освободительная борьба будет доведена до логического завершения – международного признания НКР.

Для таких оптимистических ожиданий были и есть совершенно реальные основания. На нашей стороне исторические факты, международное право, общечеловеческие нравственные принципы… Говоря шахматным языком, выигрыш у нас есть, остается лишь найти выигрышные ходы, чего пока не удается. Значит, мы слабо играем. Наш оппонент же превосходит нас, вероятно, по силе шахматного игрока, раз ему удается, имея объективно проигранную позицию, не только цепко защищаться, но и делать иногда неожиданные ходы, которые вызывают замешательство у соперника. Наша безыницативная, вялая «игра», может быть, греет у нашего оппонента даже надежду на то, что он сможет не только спасти свою тяжелую позицию, но и довести партию до победы.

Итак, чем объяснить то удивительное явление, что, имея совокупность убедительных  аргументов, мы не можем  праздновать желанную победу на дипломатическом фронте – добиться международного признания НКР?

Это, вероятно, следствие хорошо продуманной и проводимой политики, логика которой заключается в следующем: сторонам конфликта не следует позволять делать какие-либо «резкие движения», которые смогли бы дестабилизировать ситуацию в регионе, вызвать рецидив конфликта в его острой форме и, в конечном итоге, подвергнуть опасности международное сообщество. Поэтому сохранение статус-кво отвечает интересам как конфликтующих сторон, так и мирового сообщества в целом. Следовательно, нужно стремиться к тому, чтобы сохранить этот статус-кво, прилагая для этого целенаправленные усилия (например, имитируя переговорный процесс).

На первый взгляд, это – блестящая парадоксальная идея (в похвальном смысле слова). Являются благородными цели, на достижение которых направлена политика сохранения статус-кво; нестандартными являются выбранные средства. Однако при более подробном рассмотрении обнаруживается, что ориентации на сохранение статус-кво содержат серьезные для НКР изъяны. В частности, приходится направлять значительную часть бюджетных средств, и без того скудных, на укрепление обороноспособности страны. Из-за непризнанности НКР испытывает значительные трудности, связанные с привлечением зарубежных инвестиций.

Региональные конфликты представляют собой угрозу международному миру и безопасности народов. Поэтому естественно, что международное право обязывает народы и страны регулировать возникшие региональные конфликты за возможно короткие сроки.

Есть еще одно более веское основание для того, чтобы не настаивать на продолжении политики сохранения нынешнего статус-кво. Его целью являются, напомним еще раз, международный мир и безопасность – это неоспоримая, достойная цель. Но она достижима также другим, более естественным и надежным способом – признанием полной политической независимости НКР со стороны международного сообщества. Такое решение – это не только дань уважения к сокровенным национальным чаяниям армян Нагорного Карабаха и всего мира; оно отвечает также стратегическим интересам самого Азербайджана (это утверждение можно обстоятельно аргументировать); это важнейшее условие обеспечения безопасности осуществления в регионе масштабных экономических (в частности, нефтяных) проектов; то есть это решение, от реализации которого выигрывают все и не проигрывает никто.

Таким  образом, с симпатией и уважением относясь к мотивам политики сохранения нынешнего статус-кво  в карабахском урегулировании и, соответственно, имитации переговорного процесса, следует все же считать, что эта политика является – независимо от того, сложилась ли она стихийно или проводится по заранее разработанной программе – неестественной, палиативной (такое впечатление, что здесь мы имеем дело с неким политическим извращением) и поэтому – малоперспективной. Совершенно естественным, принципиальным и честным, согласующимся с историческими фактами, соответствующим духу международного права, гармонирующим с общечеловеческими нравственными принципами, отвечающим интересам конфликтующих сторон и мирового сообщества в целом решением является признание полной политической независимости НКР от Азербайджана.

Краткий анализ показал, что из двух конкурирующих подходов к урегулированию карабахского конфликта (пассивная политика сохранения нынешнего  статус-кво  и активное стремление к международному признанию НКР) логически более убедительным и практически более перспективным является второй. Поэтому вернемся к вопросу, над которым задумывались в начале статьи: почему независимость НКР до сих пор не признана мировым сообществом?

Классики науки (Эйлер, Лаплас, Ньютон, Эйнштейн) считали, что самые сложные явления природы и общественной  жизни в своих причинах просты, и истинная задача исследователя заключается в экономном изложении этих причин – с точки зрения языковых и логических средств.

Простую причину имеет, вероятно, и такое удивительное явление, что до сих пор мировое сообщество не признает право НКР на политическую независимость, т. е. право армян Нагорного Карабаха на жизнь. Поищем эту простую причину и сделаем это – вопреки парадоксальной мысли («история учит тому, что ничему не учит») – извлекая полезный урок из истории, причем из отечественной – более близкой и доступной. Обратимся, например, конкретно к истории арцахской войны и поразмыслим над таким вопросом: почему нашему народу удалось одержать победу над врагом, который превосходил его многократно по своим материальным и человеческим ресурсам? Благодаря каким слагаемым науки побеждать она оказалась возможной? Об одном из них – о ярком патриотическом духе, беспримерном героизме сынов земли армянской – сказано много, хотя должно быть сказано еще больше… Но здесь мы назовем другой, еще один существенный фактор победы. Как вы думаете, возможно ли было взятие Шуши, если бы не было обстоятельного плана операции? Конечно, нет. Шуши был взят сначала на бумаге гениальной полководческой мыслью – было определено, когда нужно начать штурм, кто должен его осуществить и в каких направлениях; было предусмотрено, какие непредвиденные ситуации могут неожиданно возникнуть во время операции и как их предупредить… Короче говоря, возможные ошибки исправлялись еще на бумаге – то есть и наша война доказала, что был глубоко прав Наполеон, когда говорил “на войне удается ровно столько, сколько продумано и просчитано”. Обобщая мысль великого полководца, можно сказать так: в любом деле удается ровно столько, сколько продумано и просчитано.

Отсюда вытекает простой ответ на вопрос, который вынесен в заголовок статьи. Если мы хотим, чтобы международное сообщество признало политическую независимость НКР от Азербайджана, то должны заботиться о том, чтоб иметь это признание сначала на бумаге, обосновать  с математической строгостью и точностью, почему и как это возможно, какими должны быть, образно говоря, направления главных ударов – то есть нужно разработать разносторонне продуманную, обстоятельно аргументированную программу действий (назовем ее условно «Признание»), благодаря осуществлению которой будет одержана желанная победа и на дипломатическом фронте.

Если программа «Признание» может сыграть  значительную роль  в судьбе не  только армян Нагорного Карабаха, но и всего армянства в целом, тогда почему она до сих пор не разработана? Потому что ее  значение по-настоящему не оценено и поэтому на ее  разработку нет четкого, настоятельного социального заказа? Хотя  для  такого удручающего предположения есть  реальные основания (были обращения к компетентным органам и лицам с предложениями о разработке программы, которые остались без отклика), все же хочется быть оптимистом и думать, что есть другая, объективно более сильная причина – сложность предмета программы.

Является ли сложность какого-либо явления (в данном случае, нагорно-карабахского конфликта) фатально непреодолимой? Или с ней можно все же справиться? Каким образом? Что для этого нужно?

Мы не первые, кто задумывался над подобными вопросами. Их задавал, например, также известный кибернетик У. Эшби, который отвечал на них так: «Чтобы не спасовать перед сложностью проблемы, нужно обозреть ее с птичьего полета». Это, конечно, общая образная рекомендация, но она имеет конкретный полезный смысл. Эшби утверждает, что очень важно определить общую укрупненную структуру проблемы, отвлекаясь при этом от деталей; нужно, другими словами, отделить главное от второстепенного, существенное от несущественного, то есть отделить, образно говоря, зерна от плевел, проникнуть через «болото вещей» к спрятанным в глубине простым истинам.

Такова же и сущность другой полезной рекомендации, которая вытекает из ныне популярного методологически корректного и практически эффективного правила 20/80: «Нужно четко выделить некоторые действительно важные вещи в интересующей нас области и не обращать внимания на неважные подробности».

Вырисовывается, таким образом, то ценное качество, которым должен обладать специалист для того, чтобы успешно справиться с трудной задачей осмысления сложных проблем вообще и карабахского урегулирования в частности. Это, обобщенно говоря, редкое умение отделения главного от второстепенного. Увы, такое исключительно ценное качество является недостижимым идеалом даже для самых крупных политических деятелей, их «ахиллесовой пятой». Один из них – К. Аденауэр – чистосердечно признался, что им, политикам, не хватает разумной способности для того, чтобы отличать главные и второстепенные политические вопросы. Если так говорит один из выдающихся политиков XX века, то…

Но как определить, какие вопросы (факторы, проблемы, средства) являются главными, существенными? Можно ли приобрести умение оценивать их сравнительную ценность, важность? Если да, то каким образом? Это весьма интересные вопросы, на которые можно дать обстоятельные ответы, что невозможно сделать в рамках газетной статьи. Но если очень коротко, то на поставленные вопросы можно ответить так: шансы отделить главное от второстепенного есть только у того специалиста, кто обладает разносторонними познаниями в области социологии, психологии, логики, политологии, этики, философии, имеет основательную исследовательскую подготовку… В арсенале эффективного специалиста должна быть теоретическая концепция, которая облегчает ориентацию в хаосе явлений современного мира.

Предположим, что выявлены главные вопросы, от точности и глубины осмысления которых решающим образом будет зависеть успех усилий, направленных на то, чтоб убедить мировое сообщество признать право армян Нагорного Карабаха на независимость. Такими являются, например, следующие вопросы – что мешает решающим образом справедливому решению карабахской проблемы; кто этому мешает; каков наш наиболее сильный аргумент; кто наши истинные друзья и кто убежденные враги и т.д.

И здесь наступает очередь второй трудности в разработке программы. На насущные для судеб нашего народа вопросы готовых ответов нет. Те данные, которые хаотично рассеяны в книгах, в газетных и журнальных публикациях – это еще не истинные, не чистые знания (аналогично тому, как металлолом – это еще не чистый металл или же нектар в тысячах цветков – это еще не мед). Чтоб собрать ответы на вопросы по «крупицам», которые рассеяны в различных источниках, нужно выполнять изобретательную, кропотливую работу – искать и находить источники исходной информации, извлекать из них первичные данные и подвергать их ювелирной аналитической обработке – «расплавлять», образно говоря, первичный «лом» информации и превращать эту  бесформенную массу в чистые, истинные знания, которые могут стать основой для целенаправленных, эффективных действий. То есть исследователь должен уметь выполнять такую же кропотливую, ювелирную работу, которую выполняет пчела для того, чтоб совершать многокилометровые изнурительные полеты, искать и находить медоносные цветки, извлекать из них нектар, обработать их внутри себя по совершенной технологии и превращать собранный нектар в удивительный продукт природы.

Далее. На митингах и собраниях невозможно разработать глубокую, разносторонне продуманную программу действий. Для того, чтобы созрели хорошие идеи, необходима непрерывная, без отвлечения на что-либо другое сосредоточенная работа в течение достаточно длительного времени, нужного для накопления «критической» массы информации. Такое понимание органически вытекает из некоторых фундаментальных закономерностей процесса познания, истинность которых подтверждается творческим опытом великих ученых.

Выявление главных, существенных, наиболее важных вопросов карабахского урегулирования, синтез истинных ответов на насущные для нас вопросы – это действительно очень трудные задачи, которые осложняют разработку программы. Но ничего не поделаешь – нет, как известно, легких путей к царским достижениям. У нас просто нет другого выбора. Либо мы разрабатываем фундаментальную программу, которая становится надежной основой активной, наступательной дипломатии; либо мы ее не разрабатываем и довольствуемся пассивной ролью обороняющегося в предстоящей дипломатической войне. Нас устраивает такая позиция позорной обреченности?

Все предыдущее позволяет сделать следующие выводы:

1. Убедить мировое сообщество признать независимость НКР от Азербайджана возможно – благодаря разработке и осуществлению комплексной программы.

2. На разработку программы должен поступить четкий социальный заказ.

3. Для разработки эффективной программы необходима непрерывная, сосредоточенная работа в течение достаточно длительного времени, необходимого для накопления «критической» массы информации.

4. Успешная разработка программы сводится к проблеме эффективного специалиста.

5. Успешно справиться с трудностями разработки программы сможет специалист, слагаемыми профессиональной подготовки которого являются

– разносторонние познания в области социологии, психологии, логики, политологии, этики, философии…

– эффективное исследовательское искусство – умение отделить главное от второстепенного, синтезировать новые истинные знания…

– способность к неутомимому, кропотливому труду…

Есть такие специалисты?

Ищите!

Степан ГАБРИЕЛЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s