№ 13 / 30 հուլիս

ԻՍԿ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՆԵՐՆ ԱՅՍՏԵՂ ԽԱՂԱՂ ԵՆ…

Ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման բանակցային գործընթացում վերջին ժամանակներս էական տեղաշարժ է նկատվում, ինչն արձանագրել են հայաստանյան և արտասահմանյան լրատվամիջոցները՝ հրապարակելով ամենատարբեր մանրամասներ խնդրո առարկայի շուրջ և հրամցնելով զանազան տեսակետներ: Որպես կանոն, այս ամենին օլիմպիական հանգստությամբ են նայում Արցախում՝ և՛ իշխանությունները, և՛ հանրությունը: Հատուկենտ մեկնաբանություններն ու հավուր պատշաճի ասված խոսքերը (ավելի ճիշտ՝ հազար անգամ կրկնված խոսքերը) չեն խաթարում արցախյան հովվերգությունը:

Արշալույսներն այստեղ խաղաղ են, մարդիկ աննկարագրելիորեն հանգիստ՝ կարծես թե տեղյակ էլ չեն կամ չեն էլ ուզում տեղեկանալ, որ իրենց ճակատագրի շուրջ է այդ ամբողջ թոհուբոհը: Այսպես ավելի հեշտ է հանրության համար, նման կրավորական կեցվածքը մարդկանց ապահովագրում է պատասխանատվության թեկուզև չնչին դոզայից, պահպանելով պահեստային տարբերակը՝ թող իշխանությունը պատասխան տա: Մարդիկ չեն ուզում հասկանալ մի պարզ ճշմարտություն՝ եթե անգամ, Աստված մի արասցե, ապագայում տհաճություններ լինեն, որոնց համար իշխանությունը պատասխան տա, և այդ պատասխանը չգոհացնի հանրությանը, որը պատասխանատվության կենթարկի իշխանություններին, ապա, միևնույն է, գնացքն արդեն անցած կլինի: Գնացքը՝ ոչինչ, մեր կյանքն անցած կլինի, մեր անվտանգությունն ու տարածքներն անցած կլինեն: Եւ իշխանություններին պատասխանատվության ենթարկելը շատ թույլ մխիթարանք կլինի մեզ համար, երկրի համար, մեր պատմության համար:

Անհասկանալի է նաև իշխանությունների «զուսպ» պահվածքը: Հանրությանը մասնակից անելը նրանց ռազմավարական շահերից է բխում, առայսօր չգիտակցված ռազմավարական շահերից: Մինչդեռ իրենց «օլիմպիական» պահվածքով նրանք կամա թե ակամա ստանձնում են ամբողջ պատասխանատվությունը: Պատրա՞ստ են, արդյոք, նման պատասխանատվության, թե՞ դա  ներքաղաքական կյանքում նույն այդ խոտելի կեցվածքի լոկ իներցիոն շարունակությունն է: Թե՞ պատրաստվում են միայն վերջին պահին հանրության ուսերին դնել պատասխանատվությունը: Վստա՞հ են, որ հանրությունը հոժարակամ կստանձնի այդ բեռը: Ինչ որ է, նման կեցվածքն անընդունելի է ու վտանգավոր:

Բայց, ի վերջո, ինչպիսի՞ն էր մեր իշխանությունների արձագանքը: Նախագահ Ա. Ղուկասյանը հայտարարեց, որ Լաչինի հարցը չի կարող սակարկման առարկա լինել: Մյուսներինն, ուրեմն, միանշանակ կարո՞ղ է: Ի՞նչ գնով ու փոխհատուցմամբ, մյուս նժարին ի՞նչ է դրվելու՝ այս մասին ոչ ոք չի խոսում:

Տարածքների հանձնման, նույն այդ մյուս նժարի պարունակության մասին զրույցները մեր արտգործնախարար Ա. Մելիքյանը չի հաստատում: Բայց ցավն այն է, որ չի էլ հերքում: Ի՞նչ է կատարվում իրականում: Չգիտեմ: Բայց ուզում եմ իմանալ: Մենք պարտավոր ենք իմանալ, մենք պարտավոր ենք ուզել, որովհետև խաղաքարտի վրա մեր իսկ ճակատագիրն է: Մինչև չուզենք՝ չեն ասելու: Կամ ասելու են միայն այն ժամանակ, երբ արդեն ուշ է լինելու, երբ մեր կարծիքը ոչ մեկին չի հետաքրքրելու:

Բայց առայժմ նման ցանկություն, ցավոք, չկա: Մեզ մոտ արշալույսներն առաջվա պես խաղաղ են: Մինչև ե՞րբ՝ սա է խնդիրը:

——————————————————————————————-

«ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ, ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՐՈՇՄԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ, ՀԱՅ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ»
 ՀԱՆՈՒՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻԺԻ-Ի ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԾ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԱԿՈՒՄԲԱՅԻՆ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ԶԵԿՈՒՅՑ

Մայիս 30, 2005-ին  Մարդու Իրավունքների և ժողովրդավարության Ինստիտուտ՝ ՄԻԺԻ, հայաստանյան ոչ կառավարական կազմակերպությունը նախաձեռնեց և իր միջոցներով Երևանում, Արմենիա Մարիոտ հյուրանոցում կազմակերպեց «Արցախի հիմնախնդիրը, ազգային ինքնորոշման իրավունքը և պայքարը, Հայ պետականության ամրապնդման խնդիրները՝ հանուն ազգային և պետական հայեցակարգի զարգացման» քաղաքացիական ակումբային քննարկում: ՄԻԺԻ-ն համոզված է, որ Հայաստանի ազգային-պետական նշանակություն ունեցող խնդիրների շարքում հատուկ տեղ ունի Արցախի հիմնախնդիրը և ազգային ինքնորոշման պայքարը: Այս պարագայում չափազանց կարևոր է խնդրի լայն քննարկումների անցկացումը մեր ժողովրդի շրջանում, նեղ, ակադեմիական, քաղաքական շրջանակներից խնդրի դուրս բերումը, խնդրի բազմակողմանի վերլուծությունը, քննարկումն ու երկխոսությունը:

Քաղաքացիական ակումբային քննարկման հիմնական հարցադրումներն էին՝

– Արցախի հիմնախնդիրը՝ իբրև ազգային ինքնորոշման և անվտանգության հիմնախնդիր

– Ի՞նչ է ժողովրդի, հասարակության, ազգի պահանջը Արցախի հիմնահարցը լուծելու իմաստով

– Ի՞նչ են ՀՀ պետական մարմինների դիրքորոշումները Արցախի հիմնախնդրի լուծման  գործում,  և ինչպիսի՞ն կլինեն դրանց հետևանքները:

Քաղաքացիական ակումբային քննարկմանը ներկա էին զրույցի հիմնական մասնակիցներ և ազատ ունկնդիրներ: Մուտքը ազատ էր բոլոր ցանկացողների համար: Քաղաքացիական ակումբային քննարկման հետ համատեղ կազմակերպվեց նաև Արցախի թեմայով լուսանկարների ցուցահանդես: Քննարկմանը որպես հիմնական մասնակիցներ հրավիրված էին Արցախյան հիմնահարցով զբաղվող փորձագետներ, պետական և հասարակական գործիչներ: Քննարկմանը ներկա էին 70-ից ավելի մասնակիցներ՝ հիմնականում երիտասարդներ:

Մասնակիցների ելույթներից և քննարկումից առանձնացնենք հետևյալ տեսակետներն ու  կարծիքները ըստ ստորև նշված կետերի.

Արցախյան հիմնահարցի ընկալումը հասարակությունում

Հայ ժողովուրդը չափազանց թերի է իրազեկված Արցախյան հիմնախնդրի շուրջ տեղի ունեցող «փակ» գործընթացների մասին: Այդ է պարագան նաև մյուս հանրային քաղաքականությունների վերաբերյալ: Մեծ է անջրպետը իշխանությունների /թե անցյալի, թե ներկայի/ և հայ ժողովրդի միջև: Իշխանությունը այս առումով բավարար չափով հաշվետու չէ ժողովրդին:

Հայաստանը չունի հստակ արտաքին քաղաքական դոկտրինա և հիմնականում ի հետևանք դրան տանուլ է տալիս Արցախյան հիմնահարցի շուրջ դիվանագիտական, հոգեբանական «պատերազմում»: Կարծիք հնչեց, որ պետք է վերադարձնել Արցախին իր ինքնուրույնությունը: Ներկայիս իշխանությունները պարտվողական են տրամադրված և իրենց քայլերով ամեն կերպ նպաստում են, որ Արցախն անկախ չլինի:

Անկախ ամեն ինչից, մեր ժողովրդի մեծ մասը, չնայած մի կողմից ցանկություն չունի պատերազմելու, սակայն պատրաստ չէ համակերպվել տարածքային զիջման հետ: Հայ ժողովուրդը իրական տերն է Արցախի ազատագրական հիմնախնդրի ու ազատագրական պայքարի, իսկ 1994-ից իշխանությունների վարքագիծը՝ ժողովրդին ննջեցնելու և օտարացնելու Արցախի հիմնախնդրից վնասակար է Հայ ժողովրդի և իր պետական անվտանգության իմաստով: Ասվեց, որ մեր իշխանություններն այսօր պատշաճ կերպով նույնիսկ չեն բարձրացնում Արցախյան հիմնահարցը միջազգային ատյաններում: Հայկական իշխանությունների այսպիսի մոտեցումը դավադրություն է ժողովրդի և պետության նկատմամբ: Հայ ժողովրդի համար Արցախյան պայքարը մնում է հիմնահարց և ազգային ազատագրական պայքար, իսկ միջազգային մակարդակում այն դիտվում է որպես կոնֆլիկտ, տարածքային վեճ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև:

Բազմիցս նշվեց, որ մեր իշխանությունները, հիմնվելով ժողովրդի կարծիքի վրա, պետք է հստակ հայտարարեն, որ Հայաստանը, Արցախը, հայ ժողովուրդը զիջելու ոչի՛նչ չունեն: Հայ ժողովուրդն ազատագրել է իր հայրենիքի մի մասը և 1994թ. զինադադարի կնքումը /արտաքինից պարտադրված/ հենց ինքնին մեր զիջումն է եղել:

Արցախյան հիմնահարցի լուծման վերաբերյալ առկա տեսակետները

ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարության /ԱԳՆ/ ներկայացուցիչը նշեց, որ Արցախյան հիմնահարցի լուծման կարևորագույն նախապայմաններ են հանդիսանում ժամանակին հանրապետության նախագահի կողմից առաջ քաշած երեք չափանիշները, որոնք են. ա) Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը Ադրբեջանի կազմից դուրս, բ) անվտանգ միջանցք դեպի Լեռնային Ղարաբաղ և գ) անվտանգության միջազգային երաշխիքներ:

Ինչպես հավաստիացրեց ԱԳՆ ներկայացուցիչը, այսօր որևէ փաստաթուղթ ստորագրված չէ Արցախյան հիմնահարցի կարգավորման վերաբերյալ, իսկ այդպիսի որևէ փաստաթղթի առկայության դեպքում դա անկասկած կդրվի հասարակության լայն քննարկմանը: Լեռնային Ղարաբաղը այժմ էլ է հանդիսանում բանակցային կողմ, փոխվել են միայն ֆորմատները: Սակայն այլ կարծիքներ էլ կային, որ իրականում Արցախյան կողմն այսօր դիտվում է ոչ թե որպես սուբյեկտ, այլ դարձել է օբյեկտ:

Շատերը համակարծիք էին, որ Արցախյան հիմնահարցի լուծման համար վճարվելիք գինն այսօր չի կարող նույնը լինել, ինչ այն, որ կվճարեինք տարիներ առաջ: 1995թ-ին այն լուծելու դեպքում հնարավոր է Հայաստանն էլ, օրինակ, մաս կազմեր Բաքու-Ջեյհանի նախագծին:

Բաքու-Ջեյհան նավթամուղի մասին խոսելով, նշվեց, որ այս նախագիծը Հայաստանին տարածաշրջանային գործընթացներից մեկուսացնելուց այն կողմ, Արցախյան հիմնահարցի վրա կարող է ունենալ այն ազդեցությունը, որ կարճաժամկետ հեռանկարով կտրուկ կնվազի պատերազմի վերսկսման հավանականությունը, քանի որ այս նախագիծն օժանդակող գերտերությունները դժվար թե որևէ պայմանով հանդուրժեն պատերազմ տարածաշրջանում, հաշվի առնելով հսկայական ներդրումների ծավալը նավթամուղում:

 Հնչած այլ կարծիքներից առանձնացնենք հետևյալները.

– Արցախյան հարցի լուծումը ձեռնտու չէ ոչ Հայաստանի, ոչ էլ Ադրբեջանի իշխանություններին: Առկախ հիմնահարցը ձեռնտու է նաև Ռուսաստանին, քանի որ վերջինս միայն չլուծված կոնֆլիկտների դեպքում կարող է պահպանել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում:

– Միջազգային մակարդակում Արցախյան հիմնահարցը դիտվում է որպես տարածքային կոնֆլիկտ: Սակայն, իրականում կոնֆլիկտող կողմերն են ոչ թե Հայաստանն ու Ադրբեջանը, այլ գերուժերը, այդ թվում՝ թե ԱՄՆ և Ռուսաստանը, թե Եվրոպան հանուն կովկասյան տարածաշրջանի, այս տարածաշրջանում իրենց ազդեցության: Արցախյան հիմնահարցը սրա անդրադարձն է միայն, և չի կարող լուծվել, քանի խնդիրը լուծված չէ գլոբալ քաղաքական, գերտերությունների մակարդակում:

– Միջազգային հանրությունը Հայաստանի նկատմամբ պրետենզիաներ (պահանջներ) ունի, և այդ պահանջներից խուսափելու համար Հայաստանը փորձել է մի շարք հիմնահարցեր ոչ թե լուծել, այլ օրակարգից հանել. սա սխալ քաղաքականություն է: Այս քաղաքականության արդյունքում ոչ միայն Ղարաբաղը, այլև Հայաստանն է դարձել օբյեկտ. հարցերը լուծվում են առանց Հայաստանի մասնակցության, քանի որ այժմ, ինչպես և անցյալում Հայաստանն ի վիճակի չէ խաղալ այնպես, որ վերոնշյալ պրետենզիաները հանվեն: Իրականում մենք մեր բարձր որակի քաղաքականությամբ միայն կարող ենք փոխել այդ պրետենզիաները:

– Չի կարելի, սխալ է խոսել Ղարաբաղյան հիմնահարցի կարգավորման մասին, կարգավորումը խաղաղություն չի բերում, այլ պատերազմի սկիզբ է միայն:

– Արցախյան հիմնախնդիրն ըստ էության և քաղաքական նշանակության՝ տարբեր նշանակություն ունի Հայաստանում, Արցախում և Ադրբեջանում:

– Արցախի հիմնախնդիրը մեզ համար գոյություն չունի, այն գոյություն ունի Ադրբեջանի համար:

– Արցախյան հիմնահարցը ազգային ինքնորոշման խնդիր չէ. այս տերմինն ընդունելի չէ արդեն կայացած հայ ազգի համար. դա ազգային ազատագրական պայքար է:

– Մեր հիմնախնդիրը երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակն է և բարոյահոգեբանական մթնոլորտը. այն կապիտալիստական անբարո կարգերը, որ տիրում են այսօր Հայաստանում և մի փոքր մեղմ ձևով՝ Արցախում:

– Ոչ միայն մեր իշխանությունները, այլև լրատվամիջոցները, իրենց քարոզչությամբ և բառացի կրկնելով արտերկրում, այդ թվում նաև Ադրբեջանում արծարծվող գաղափարները, ուղղակի ահաբեկում են մեր ժողովրդին և հասարակությանը: Այսպիսի ոչ ինքնուրույն, կրկնօրինակող հոդվածները և հաղորդումները, որ լույս են տեսնում այսօր հայաստանյան ԶԼՄ-ներում, կարող են զենք դառնալ հենց մեր պետության դեմ:

Նաև անընդունելի գնահատվեց մեր իշխանությունների դավադրական և պարտվողական  վարքագիծը Ջավախքի հիմնահարցում, որը նույնպես ճակատագրական նշանակություն ունի Հայ ժողովրդի և իր պետական անվտանգության իմաստով: Իսկ հայ–թուրքական սահմանների բացման մասին խոսելը առանց նախապայման դնելու՝ նշանակում է հանձնվել պանթուրքական քաղաքականությանն ու ձգտումներին:

Քննարկումը ցույց տվեց, որ Արցախյան հիմնահարցը, իրոք, մեծ հետաքրքրություն է վայելում լայն հասարակության և ժողովրդի շրջանակներում, դրա մասին է վկայում հենց միայն այն փաստը, որ դահլիճը լեփ լեցուն էր հիմնական մասնակիցներով և ազատ ունկնդիրներով:

Քաղաքացիական ակումբային քննարկումը և մասնակիցներից ՄԻԺԻ-ին ուղղված առաջարկները՝ անպայման շարունակել նմանօրինակ քննարկումները, ցույց տվեցին, որ այս տիպի երկխոսությունների պարբերաբար և բազմակողմանի անցկացման պահանջը մեծ է: Արցախի հիմնախնդիրը, որ օրակարգ է մտել որպես համազգային հարց, ի վերջո իր լուծումը պետք է ստանա ազգային համաձայնության և որոշման հիման վրա:

Բազմիցս նշվեց, որ Հայաստանը, Արցախը, հայ ժողովուրդը զիջելու ոչինչ չունեն, և որ հայ ժողովրդի զիջումը եղել է 1994թ. զինադադարը:

Բանավեճի հիմնական մասնակիցների ցանկ

Արմինե Առաքելյան – ՄԻԺԻ-ի նախագահ
Մանվել Սարգսյան – ԼՂՀ նախագահի խորհրդական
Վարուժան Ներսիսյան – ՀՀ Արտաքին գործոց նախարարություն
Սեյրան Շահսուվարյան – ՀՀ Պաշտպանության նախարարության մամլո խոսնակ
Աշոտ Մելքոնյան – պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր
Հրանուշ Խառատյան – ազգագրագետ
Ահարոն Ադիբեկյան – սոցիոլոգ, «Սոցիոմետր» անկախ սոցիոլոգիական կենտրոնի տնօրեն
Իգոր Մուրադյան – քաղաքագետ, Լոնդոնի միջազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի անդամ
Հայկ Դեմոյան – ԵՊՀ, պատմական գիտությունների թեկնածու
Սիմոն Կամսարական – Մշակույթի զարգացման և ռազմավարության հայկական կենտրոնի տնօրեն
Արմեն Աղայան –  «Ազատագրված տարածքների պաշտպանություն» հասարակական նախաձեռնության քաղաքական քարտուղար
Կարինե Դանիելյան – «Կայուն զարգացում» ՀԿ նախագահ
Արամ Մանուկյան – Հայոց Համազգային Շարժման վարչության անդամ
Խաչիկ Գալստյան – քաղաքագետ, ԵՊՀ
Արա Սարգսյան – «ՀՀ Ազատամարտի վետերանների միության» նախագահի գլխավոր խորհրդական
ԱԺ արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովի ներկայացուցիչ – բացակա էր
Հայ դատի հանձնախմբի հայաստանյան գրասենյակի ներկայացուցիչ  – բացակա էր

Կազմվեց «Մարդու Իրավունքների և Ժողովրդավարության Ինստիտուտ»՝՝ ՄԻԺԻ-ի կողմից

ՄԻԺԻ-Ի ԱՐՁԱԳԱՆՔԸ ԵԱՀԿ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎՈՒՄ ԳՈՐԱՆ ԼԵՆՆՄԱՐՔԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԱԾ ԶԵԿՈՒՅՑԻՆ

«Ոսկե հնարավորություն որոշ գաղափարներ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին»

Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ինստիտուտ՝ ՄԻԺԻ ոչ կառավարական կազմակերպությունը՝ որպես հայկական ներգործուն քաղաքացիական կառույց, իր դիրքորոշումն է ներկայացնում ս.թ. հուլիսի 1-ին ԵԱՀԿ Խորհրդարանական Վեհաժողովի տարեկան նստաշրջանում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցով հատուկ ներկայացուցիչ, շվեդացի պատգամավոր Գորան Լեննմարքերի՝ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախ) հիմնախնդրի մասին ներկայացրած «Ոսկե հնարավորություն. որոշ գաղափարներ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին»  զեկույցի վերաբերյալ, ուր վերլուծվում են  Արցախի  հիմնահարցի խաղաղ կարգավորման նախադրյալները և տարբերակները:

ՄԻԺԻ-ն ողջունում է այս նորարար փաստաթղթում հրապարակված հետևյալ երկու կարևոր պնդումները.

ա. Այս փաստաթղթի 29-րդ կետում, դիվանագիտական մակարդակով և միջազգային հաստատությունների կողմից ներկայացված բացառիկ առաջարկների թվում նման ՀՍՏԱԿ ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՈՎ Արցախի կարգավիճակի վերաբերյալ տարբերակ է առաջարկվում Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի Հանրապետության կազմում: Հեղինակը նշում է, որ «Հայաստանը ցանկանում է Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգությունը, և այսպիսի կարգավիճակը կձևավորի  անվտանգության բարձրագույն մակարդակ»:

բ. Արցախի հիմնահարցի խաղաղ լուծումը պետք է հիմնված լինի «ոչ թե ուժային քաղաքականության կամ երկակի չափանիշների, այլ միջազգային նորմերի և եվրոպական արժեքների վրա» (կետ 4):

Մյուս կողմից, նույն 29-րդ կետում  հեղինակը բացառում է Արցախի անկախ և ինքնիշխան պետականության գոյությունը, նշելով, որ «Լեռնային Ղարաբաղը ինքը ցանկանում է անկախ պետություն լինել … սակայն Կովկասյան տարածաշրջանի մասնատումը փոքր պետությունների՝ վտանգավոր է դիտվում … միջազգային հանրությունը պատրաստ չէ անկախություն տալ տարածաշրջանի տարբեր մասերին, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղին»: ՄԻԺԻ-ն քննադատում է այս ձևակերպումը և մեկ անգամ ևս ցանկանում է շեշտել, որ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից ազգերի ու ժողովուրդների ազատ ինքնորոշման իրավունքը հիմնարար սկզբունք է. հետևաբար Արցախի կարգավիճակի հետ կապված ցանկացած տարբերակ նախ և առաջ պետք է հիմնված լինի Արցախի ժողովրդի կամքի վրա: Այն որևէ կերպ չպետք է զիջվի աշխարհաքաղաքական շահերին:

ՄԻԺԻ-ն նաև քննադատում է հեղինակի այն մոտեցումը, որ Արցախի հիմնահարցը դիտարկվում է ազգային փոքրամասնությունների իրավունքի համատեքստում և իբրև հակամարտություն (կետ 6): Արցախի խնդիրը հայ ժողովրդի համար եղել է և մնում է իր իրավունքի համար մղվող պայքար և «հիմնահարց», այլ ոչ «կոնֆլիկտ»:

Փաստաթղթի 10-րդ և 11-րդ կետերում հեղինակը նշում է, որ «հայերի հիմնական մտահոգությունը ազգային անվտանգությունն է»՝ պատմական կոնտեքստում, իսկ «Ադրբեջանական հիմնական մտահոգությունը՝ արդարությունը»՝ նկատի ունենալով կորցրած տարածքների և փախստականների հարցերը: ՄԻԺԻ-ն շեշտում է, որ Արցախի, Հայաստանի և բովանդակ հայ ժողովրդի համար Արցախի հիմնախնդիրը ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ հարց է, մարդկային և ազգային գոյատևման ու զարգացման և մարդու իրավունքների հիմնախնդիր: Սրանով է պայմանավորված այն դիրքորոշումը, որ Արցախի որևէ կարգավիճակ Ադրբեջանի կազմում, անգամ ինքնավարության բարձրագույն մակարդակով, չի կարող ընդունելի լինել հայ ժողովրդի համար:

Հեղինակի կողմից նորարար առաջարկ է ներկայացվում Արցախի կարգավիճակի մասին շվեդաբնակ Ալանդական կղզիների օրինակով, որոնք չնայած գտնվում են Ֆինլանդիայի կազմում, սակայն հանդիսանում են Եվրոպայի ամենաբարգավաճ շրջանը (կետ 30): Ալանդական կղզիների օրինակը ուշագրավ նախադեպ է այն բանի, որ մի էթնիկ հանրություն կարող է բարգավաճ ապրել մեկ այլ պետության տարածքում: Սակայն մենք գտնում ենք, որ այս օրինակը որևէ կերպ չի համապատասխանում Արցախի օրինակին: Ադրբեջանը մի կողմից, Արցախն ու Հայաստանը մյուս կողմից այսօր գտնվում են քաղաքակրթական զարգացման տարբեր հանգրվաններում: Հայերի դեմ Ադրբեջանի կողմից՝ իբրև պանթուրքական քաղաքականության արդյունք կիրառված բռնությունները, կոտորածներն ու պոգրոմները «պատմություն» չեն, և ոչ էլ կարող են բացատրվել պատերազմական պայմաններով: Դեռ 2 տարի էլ չի անցել այն դեպքից, երբ Բուդապեշտում հայ սպան քնի մեջ կացնահարվեց ադրբեջանցի սպայի կողմից: Հետևաբար, դժբախտաբար, Ալանդական կղզիների օրինակը չի կարող ընդունելի լինել Արցախի պարագայում, քանզի Արցախը Ադրբեջանի կազմում նշանակում է հայերի ոչնչացում:

Հեղինակի կողմից կարևորվող ինտեգրացիոն գործընթացները (կետ 18-20), փոխադարձ հաղորդակցությունը, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային ճանաչողությունը, անշուշտ, երկխոսություն խթանելու և փոխադարձ վստահության կարևոր նախադրյալներ են: Սակայն այս ինտեգրացիոն գործընթացները կարող են տեղի ունենալ և հաջողվել միայն այն պարագայում, երբ Ադրբեջանի կողմից քաղաքակրթական թռիչք կատարվի՝ հարգելու մարդու հիմնական իրավունքները և հրաժարվելու պանթուրքական ռասիստական գաղափարախոսությունից և պետական ագրեսիվ ու ահաբեկչական քաղաքականությունից:

ՄԻԺԻ-ն մեկ անգամ ևս ողջունում է այս փաստաթղթում ներկայացված որոշ առաջարկների դրական արժեքը: Միաժամանակ, հույս ենք հայտնում, որ նստաշրջանի պատվիրակները, և մասնավորապես՝ Հայաստանի  Հանրապետության պատվիրակությունը, նկատի կունենան վերը նշված դիտողությունները և հայ քաղաքացիական գործոնների առաջարկությունները, որպեսզի ներկայացվող թղթածրարը ավելի դրական և ամբողջական դառնա:

Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ինստիտուտ` ՄԻԺԻ
Երևան, 5 հուլիս 2005թ.

Ներկայացված` 1 հուլիս 2005, Վաշինգտոնում, Եվրոպայի Անվտանգության և Համագործակցության կազմակերպության՝ ԵԱՀԿ Խորհրդարանական Վեհաժողովի տարեկան նստաշրջանում

——————————————————————————————

Լրահոս

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎՍ 5 ՏԱՐՈՎ ՍՏԱՑԱՎ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ ՎՍՏԱՀՈՒԹՅԱՆ ՔՎԵՆ

Անուշավան Դանիելյան. «Ծայրահեղ պոպուլիզմին մենք ագրեսիվ պրագմատիզմ կհակադրենք»

Համաձայն օրենքի, նոր խորհրդարանի ձեւավորումից հետո կառավարությունը մեկամսյա ժամկերում պատգամավորներին է ներկայացնում առաջիկա 5 տարվա իր ծրագիրը: Եթե Ազգային ժողովը ներկայացնելուց 48 ժամ անց անվստահություն չի հայտնում կառավարությանը, ուրեմն՝ ծրագիրն ընդունված է:

Ամեն ինչ կատարվեց օրենքին համապատասխան, եւ հուլիսի 28-ին կառավարությունը ստացավ պատգամավորների վստահության քվեն: Նախօրեին, երբ պատգամավորներին հնարավորություն է ընձեռվել վարչապետին հարցեր տալ ներկայացված հայեցակարգի վերաբերյալ, ոչ ոք «հայեցակարգային» հարց չբարձրացրեց: Պատգամավորներին հետաքրքրում էին կոնկրետ հարցեր: Օրինակ, «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար Արթուր Թովմասյանը կոչ արեց կառավարությանը բարձրացնել երկկողմանի ծնողազուրկ եւ զոհված ազատամարտիկների երեխաների նպաստները: «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության հաշվարկներով, այդ խմբի երեխաների նպաստը 10 հազարով բարձրացնելու համար տարեկան ընդամենը 250 միլիոն դրամ է պահանջվում: Ի պատասխան վարչապետը հիշեցրեց, որ իրենք քննարկում են ոչ թե տարվա բյուջեն, այլ հայեցակարգ:

Նույն կուսակցության համանախագահ Արպատ Ավանեսյանը բարձրացրեց բուհերի եւ միջին ուսումնական հաստատությունների դասախոսների աշխատավարձի հարցը: «Մենք չգիտես ինչ մակարդակի ուսուցիչներ ենք թողարկում, բայց նրանք մեզանից ավելի բարձր աշխատավարձ են ստանում»,- ասաց նա: Վարչապետն էլ զարմացավ, թե ինչու Հայաստանում առայսօր նման տարբերությունն ուշադրության չարժանացավ: Երեւի ակնկալվում է, որ դասախոսները, ինչպես բուժաշխատողները, «լեվի» շահույթ ունեն: Թե չէ՝ բուժքույրը 15 հազարի համար ամիսը 10 գիշերային հերթապահության չէր գնա:

Եւս մի քանի հարց, եւ բոլորն ընդունեցին հայեցակարգը: Կառավարությունը գոհ էր, վարչապետը «կանխավ» նույնիսկ նշեց, որ իրենք «ծայրահեղ պոպուլիզմին ագրեսիվ պրագմատիզմ կհակադրեն»: Որպես պրագմատիզմի նշան՝ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը բերեց կառավարության անցած 5 տարվա աշխատանքի արդյունքները: Նա հիշեցրեց, որ 1999-ին, երբ գործող կառավարությունը սկսեց աշխատել, հանրապետությունն ուներ 3.8 մլրդ դրամ ներքին պարտք՝ աշխատավարձի, կենսաթոշակների գծով: Ընդ որում, սեփական եկամուտները կազմում էին 1.6 մլրդ դրամ: Նրա բնութագրմամբ, երկիրը հայտնված էր տնտեսական կոլապսի եզրին: Այսօր մենք ներքին պարտք չունենք, ավելին՝ 1999-ից մեր սեփական մուտքերը ավելացել են 6 անգամ, իսկ ՀՆԱ-ն կրկնապատկվել է: Ներկայացված ծրագիրն էլ՝ իրագործածի օրգանական շարունակությունն է: Ըստ վարչապետի, մոտակա 5 տարում կառավարությունը մտադիր է ՀՆԱ-ի 12 տոկոսը (հիմա 6 տոկոս) ուղղել կապիտալ շինարարությանը՝ ճանապարհներ, ջրամբարներ, էներգետիկա: Այդ ամենի արդյունքում՝ Արցախը կունենա 16 հազար հա ջրովի հող, կարտադրի մոտ 500 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա (ներքին պահանջարկը՝ 170 մլն է), մայրուղիների հետ կկապվեն հանրապետության գյուղերը (առաջինը կնորոգվի Մարտունի-Կարմիր շուկա ճանապարհը): Իհարկե, աշխատավարձերի եւ կենսաթոշակների ամենամյա բարձրացում:

Կսկսվի եւս մի կարեւոր ծրագիր՝ հիպոթեկ: Կառավարությունը մտադրվել է 5 տարում մոտ 5 մլրդ դրամ ներդնել հիպոթեկային հիմնադրամ. յուրաքանչյուր երիտասարդ ընտանիք հնարավորություն կունենա բնակարան կառուցելու համար մոտ 20 հազար դոլար վարկ վերցնել՝ 6 տոկոսով ու 20 տարով: Ընդ որում, երեխա ծնվելու դեպքում պետությունն իր վրա է վերցնելու պարտավորությունների մի մասը:

Նշվեցին նաեւ այդ ամենին հասնելու ձեւերը: Մասնավորապես, վարչապետի խոսքերով, հատուկ ուշադրություն կդարձնեն Շուշիի զարգացմանը (ազատ տնտեսական գոտու ստեղծում), զբոսաշրջության, դեղագործության, բարձր տեխնոլոգիաների զարգացմանը:

Կարծում ենք, ներկայացված ծրագիրը՝ Վասյուկի չէ, իրոք՝ իրատեսական է: Ներուժ, հնարավորություն ունենք, միայն թե չխանգարեն եւ այս կամ այն ծրագրին հատկացրած գումարները չուտեն, կառուցված ջրատարերը չչորանան, նոր շենքերը չքանդվեն, ճանապարհները չփլվեն: Այսինքն՝ ամեն ինչում վերահսկողություն լինի, ընդ որում՝ հասարակական: Թեկուզ կառավարության ծրագրում հասարակական սեկտորի զարգացման մասին գրեթե ոչինչ չկա:

Մնում է մի հարց. կաշխատի՞ կառավարությունը նույն կազմով, թե՞ նախարարներին էլի «ռակիրովկա» է սպասում: Այդ հարցով դիմեցինք խորհրդարանի փոխնախագահ, «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ Ռուդիկ Հյուսնունցին: «Զարգացած երկրներում խորհրդարանական ընտրություններից հետո, երբ մի քաղաքական ուժ պատկառելի թվով մանդատներ է ստանում (թեկուզ՝ մեծամասնություն չէ), ներկայացված է լինում նաեւ կառավարության կազմում: «Ազատ Հայրենիք» կուսակցությունը խորհրդարանում ունի 36 տոկոս ձայն: Լիահույս ենք, որ խորհրդարանի վստահության քվեն ստանալուց հետո կառավարությունը հաշվի կառնի ստեղծված իրավիճակը»,- ասաց փոխնախագահը: Մեր հարցին՝ գո՞հ է նա կառավարության ծրագրից, Ռ. Հյուսնունցը պատասխանեց, որ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության նախընտրական ծրագրի մի մասը ընդգրկվել է դրա մեջ: «Ոչ լրիվությամբ, քանի որ խորհրդարանի մեծամասնությունը ԱԺԿ-ն է կազմում: Բայց սկզբի համար վատ չէ, դրա համար անվստահության հարց չբարձրացրինք»,- նշեց նա:

Վերջում հիշեցնենք, որ խորհրդարանի ղեկավար մարմինները, հանձնաժողովներն արդեն ձեւավորված են, թափուր է միայն սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի փոխնախագահի պաշտոնը, որը «նախատեսվում» էր ընդդիմության, կոնկրետ՝ Արմեն Սարգսյանի համար: Նա հրաժարվել է այդ պաշտոնից, եւ այդպես էլ չի գտնվել մի մարդ, որը կարող է թողնել իր հիմնական աշխատանքը ու հանձնաժողովի փոխնախագահ դառնալ:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————

Մերոնք

ՃԻՇՏ Է ԱՐԵԼ

Երեկ հայտնի դարձավ, որ ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը պաշտոնանկ է արել իր խորհրդական Մանվել Սարգսյանին: Նշենք, որ Սարգսյանը Ղուկասյանի աշխատակազմի ամենաինտելեկտուալ անդամներից էր: Նա նաեւ քաղաքացիական հստակ աշխարհայացքի տեր անձնավորություն է, եւ ավելորդ չէ նշել` աչքի է ընկնում բացառիկ համեստությամբ: Հասկանալի է, որ այսպիսի մարդիկ Ղուկասյանին պետք չեն: Սարգսյանն, իսկապես, չի կարող մարդ ծեծել, մարդ խփել եւ զբաղվել թալանով: Կարճ ասած, հակապետական եւ ապազգային տարր է:

«Հայկական ժամանակ», 22 հուլիսի, 2005

«ԴԵՄՈ»-Ի ԿՈՂՄԻՑ. Մանվել Սարգսյանին ԼՂՀ նախագահի քաղաքական հարցերով խորհրդականի պաշտոնից ազատելու մասին հրամանագրում չի նշված պաշտոնանկության պատճառը:

Արդյոք, միջանձնային խնդիրնե՞ր են ծագել, թե՞ քաղաքական կոնյունկտուրան է փոխվել: Կամ էլ գուցե նախագահ  Ղուկասյանի այս քայլն ինչ-որ ձևով կապված է խորհրդարանական ընտրությունների, ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման կամ Հայաստան-Ղարաբաղ հարաբերությունների հետ: Հարցերի ու կասկածների ահա այս «բեռով»  մենք դիմեցինք Մանվել Սարգսյանին՝ խնդրելով պարզություն մտցնել խնդրո առարկայի շուրջ:

Ի պատասխան Էքս-խորհրդականը նշեց միայն, որ անիմաստ է համարում ու նպատակահարմար չի գտնում որեւէ մեկնաբանություն անել այդ կապակցությամբ: Միևնույն ժամանակ, նա խոստացավ մեր թերթում արծարծվող ցանկացած հրատապ հարցի վերաբերյալ մեկնաբանություններ անել ու իր կարծիքը հայտնել:

ԲԱ ՕԼԵ՞ԳԸ

Կառավարության երեկվա նիստի մասին տարածված պաշտոնական հաղորդագրության մեջ ասվում է, որ կառավարության հավանությանն է արժանացել «ՀՀ-ում ֆինանսական համակարգի միավորված վերահսկողության ներդրման հայեցակարգը»:

Առաջին հայացքից այս տեղեկատվության մեջ որեւէ ուշագրավ բան չկա: Բայց ամբողջ խնդիրն այն է, որ այս հայեցակարգը հավանության արժանանալու արդյունքում կլուծարվի ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովը, եւ դրա գործառույթները կվերապահվեն ՀՀ կենտրոնական բանկին: Սա էլ իր հերթին ուշագրավ է նրանով, որ այդ հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում բոլորովին վերջերս նշանակվեց ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախկին նախագահ Օլեգ Եսայանը, որը այդ պաշտոնում փոխարինեց ՀՀ տնտեսական դատարանի նախագահ նշանակված Էդուարդ Մուրադյանին: Փաստորեն, ստացվում է, որ Օլեգ Եսայանը, Ղարաբաղից Հայաստան գալով, նշանակվեց մի պաշտոնի, որը մի քանի ամիս անց գոյություն չի ունենալու: Տեսնենք, թե Եսայանի համար ինչ նոր պաշտոն կմտածեն:

«Հայկական ժամանակ», 22 հուլիսի

——————————————————————————————-

ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԸ 10 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԱՆՔ ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ՆԱԽԱԳԱՀ Պրն. ԲՈՐԻՍ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԻՆ

Մեծարգո պարոն Նավասարդյան:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի անդամների և անձամբ իմ անունից ի սրտե շնորհավորում եմ Երևանի մամուլի ակումբի 10-ամյակը և մաղթում ամենայն բարիք:

Այն, ինչ արել ու անում է ԵՄԱ-ն քաղաքացիական հասարակության զարգացման, խոսքի ազատության հաստատման, տեղեկատվության մատչելիության ապահովման, լրագրության մեջ էթիկական ու պրոֆեսիոնալ չափանիշների արմատավորման, լրագրողների տարածաշրջանային ու միջազգային համագործակցության ծիրերում հայ լրագրողների ներգրավման ուղղությամբ, ըստ արժանվույն գնահատվում է նաև արցախյան լրատվական դաշտում, քանի որ վերջին տարիներին արցախցի տասնյակ լրագրողներ ԵՄԱ-ի աջակցությամբ առիթ են ունեցել առնչվելու դրանց:

Նորանկախ ԼՂՀ-ում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի կողմից նմանատիպ առաքելության կատարումն անհնարին կլիներ առանց Երևանի մամուլի ակումբի ցուցաբերած անշահախնդիր մասնագիտական օգնության և միջազգային ասպարեզ դուրս գալու հարցում ըստ ամենայնի աջակցության: Պատիվ ունենալով համագործակցել ԵՄԱ-ի պես արհեստավարժ ու ազդեցիկ լրագրողական կազմակերպության հետ՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը նախանձախնդիր է այդ համագործակցության շարունակմամբ:

Խորին երախտագիտությամբ և լավագույն բարեմաղթանքներով՝ 
ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ,  Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահ

ԼՐԱԳՐՈՂԱԿԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿՆԵՐ՝ ԼՐԱԳՐՈՂՆԵՐԻՑ

Երեւանի մամուլի ակումբի (ԵՄԱ) հիմնադրման 10-րդ տարելիցի շրջանակներում կազմակերպված հոբելյանական միջոցառումները շարունակվում են:

Երեկ Կամերային երաժշտության տանը կայացած հանդիսավոր արարողության ժամանակ մրցանակներ հանձնվեցին մի խումբ լրագրողների ու կազմակերպությունների: Այս առիթով միջոցառմանը ներկա ԵԱՀԿ երեւանյան գրասենյակի ղեկավար Վլադիմիր Պրյախինը ԵՄԱ նախագահ Բորիս Նավասարդյանին պարգեւատրեց ԵԱՀԿ-ի մեդալով, վերջինս էլ Պրյախինին՝ ԵՄԱ-ի ոսկե նշանով:

ԵՄԱ-ի եւ ՄԱԿ-ի հայտարարած «Ոչ ոք չի անտեսվում» լրագրողական մրցույթում հաղթող ճանաչվեցին Արփինե Հարությունյանը («Armenia Now» եւ «Հետք»), Սառա Պետրոսյանը («Հետք») եւ Սուսաննա Շահնազարյանը (Գորիսի «Բան ու գործ» թերթ):

Բ. Նավասարդյանն ասաց, որ սահմանվել են նաեւ ԵՄԱ վարչության հատուկ մրցանակներ իրենց այն գործընկերների անունով, ովքեր այլեւս ողջ չեն: Մասնավորապես Վալերի Այդինյանի անվան մրցանակ շնորհվեց Տիգրան Պասկեւիչյանին՝ «168 ժամ» շաբաթաթերթում գրած հրապարակախոսական հոդվածների համար, իսկ Տիգրան Նաղդալյանի անվան մրցանակ՝ Արտակ Ալեքսանյանին (Հ1)՝ «ստեղծագործական որոնումների մեջ գտնվելու եւ հաջողության հասնելու համար»:

ԵՄԱ-ի եւ ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի սահմանած մրցանակներին արժանացան «Առավոտի» կրթական էջի պատասխանատու Հասմիկ Բուդաղյանը եւ Վահան Իշխանյանը՝ կրթության ու առողջապահության ոլորտի կոռուպցիան լավագույնս լուսաբանելու համար: Համաշխարհային բանկի սահմանած հատուկ մրցանակին արժանացավ «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի թղթակից Հայկ Գեւորգյանը՝ տնտեսական ոլորտի թափանցիկությանը նպաստելու համար: Տարածաշրջանային խնդիրների լուսաբանման համար մրցանակ ստացավ «Ազգ» թերթի լրագրող Թաթուլ Հակոբյանը:

Մրցանակներ շնորհվեցին «Հայրենիք» հեռուստաընկերությանը՝ մանկապատանեկան լսարանին հասցեագրած հաղորդումների, «Շողակաթին»՝ հեռուստաեթերային գեղագիտության, «Երկիր մեդիային»՝ քաղաքական-վերլուծական հաղորդումների, Հանրային ռադիոյի «Ռադիոլուր» ծրագրին՝ օպերատիվության համար:

ԱԺՄ նախագահ Վազգեն Մանուկյանին էլ չմոռացան: Նրան շնորհվեց մրցանակ՝ հրապարակային քաղաքականության մշակույթին հավատարիմ մնալու համար: ԵՄԱ-ի օրերս կազմակերպած ֆուտբոլային ու շախմատային խաղերում աչքի ընկնելու համար առանձնացվեցին Ռուբեն Մարգարյանն ու Արմեն Նիկողոսյանը («Գոլոս Արմենիի»), Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի մամլո քարտուղար Արայիկ Մանուկյանը, «Տիգրանպրես» գործակալության տնօրեն Տիգրան Հովհաննիսյանը:

Հայաստանի ժուռնալիստների միության նախագահ Աստղիկ Գեւորգյանը փաստեց, որ պետությունը մշտապես պարգեւներ է շնորհում միայն գիտության ու մշակույթի գործիչներին՝ մոռանալով գնահատել լրագրողների դժվարին աշխատանքն ու «բարեբախտաբար այդ գործը անում են հենց իրենք՝ լրագրողական կազմակերպությունները»: Ի պատասխան՝ «Հայկական ժամանակի» թղթակիցը ժպտալով ասաց. «Աստված չանի, որ լրագրողներին մրցանակներ հանձնի պետությունը: Ավելի լավ է դա անի ԵՄԱ-ն»:

ԳՈՀԱՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ
«Առավոտ», 19 հուլիսի

ԿՍՏԵՂԾՎԻ ՆՈՐ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱ

«Մենք մտադիր ենք հետագայում եւս զարգացնել մեր գործունեությունը մի շարք ուղղություններում, ներառյալ օրինաստեղծ ոլորտը, միջազգային եւ տարածաշրջանային մակարդակում շփումների զարգացումը»,- երեկ հրավիրված մամուլի ասուլիսում լրագրողներին ասել է ԵՄԱ նախագահ Բորիս Նավասարդյանը: Նա հայտնել է, որ առաջիկայում կգրանցվի Հայաստանի ԶԼՄ-ների ասոցիացիան, որը կնպաստի ԶԼՄ-ների հետագա զարգացմանը Հայաստանում, մասնավորաբար նրա հիմնական նպատակը կլինի ԶԼՄ-ների զարգացումը որպես ինդուստրիա: Ըստ Նավասարդյանի, ասոցիացիան, որի գործընկերը կլինի ԵՄԱ-ն, մտադիր է բոլոր ջանքերը գործադրել, որպեսզի ԶԼՄ-ները լինեն ֆինանսապես ավելի անկախ: Ներկայումս նախաձեռնող խումբը զբաղված է ասոցիացիայի կանոնադրության մշակմամբ:

«Առավոտ», 19 հուլիսի, 2005

——————————————————————————————

Հետընտրական

ՀԻՄԱ ԲՈԼՈՐԸ ՇՈՒՍՏՐԻԱՑԵԼ ԵՆ՝ 98 ԹԻՎԸ ՉԷ

Երևանում վաղուց պատրաստ են զիջումների. մի մասը՝ իշխանությունն ու սեփականությունը պահպանելու համար, մի մասը՝ դրանք ձեռք գցելու համար, մի մասին էլ մահակ են դարձնում՝ ակամա մասնակից անելով զիջումներին: Մնում էր մի քիչ Ղարաբաղը:

ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկասյանը ներկայում ուզում է բոլորին համոզել, որ ԼՂՀ խորհրդարանի ընտրություններում փողի գործոնը դեր չի խաղացել: Ի՞նչ է պատահել. ընտրությունները կարծես լավ են անցել, միջազգային դիտորդական կարծիքները բարենպաստ են, գումարած հայ ժողովուրդն էլ մի թաքուն փայփայած հույս-երազ ունի, որ Ղարաբաղի ընտրությունները գոնե լավը լինեն՝ աշխարհի առաջ խայտառակ չլինելու ու մեր տեղական կեղծարարների աչքը մի բան կոխելու համար, և մեր ժողովուրդը հանուն իր այդ նվիրական երազի…

Իսկապես, ի՞նչ է պատահել: Թեկուզ մի հարյուր հազար էլ «դրվեց»: Որտե՞ղ չի պատահում: Բայց Ղուկասյանը գիտե՝ ինչ է պատահել ու ինչ է պատահելու: Մենք էլ փորձենք վերծանել նրա անհանգստությունը և փորձենք հասկանալ՝ ինչ է տեղի ունենում: Բանն այն է, որ Ղուկասյանին մոտավորապես ասել են՝ այնպես արա, որ Ղարաբաղի անունից խոսող չլինի, կամ՝ Ղարաբաղում բոլորը համաձայն լինեն նույն բանին: Եւ դրա դիմաց նրան ինչ-որ բան են խոստացել: Առարկան կարծես պարզ է՝ կարգավորման արդյունքում փոխզիջումները, ավելի ճշգրիտ՝ զիջումները (երբ Ղարաբաղը գործոն չէ, ցանկացած տարբերակ զիջում է թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի համար՝ Ղարաբաղի հաշվին, և երբևէ խաղաղություն ու համագործակցություն անհնար է ակնկալել):

Այս իրավիճակին Ղուկասյանը պատրաստվում էր վաղուց. որպեսզի խոսելու իրավունք ունեցողները՝ «ժողովրդի ընտրյալները», խոսեն այն, ինչ պետք է, և որ ոչ ոք չկասկածի, որ նրանք ժողովրդի ընտրյալներ են: Ահա թե ինչու այս գործընթացի վերջին ու կարևոր ակտը՝ ընտրությունները, որոնց արդյունքում պետք է ձևավորվեր ընտրյալ-խոսող-չխոսկանների բանակը, «փողի գործոնի» պատճառով վտանգվում է: Այսինքն, փողով ընտրված պառլամենտը արդեն չի ներկայացնում ժողովրդին: Այսինքն՝ Ղուկասյանին չի հաջողվում ապահովել ամբողջ-ժողովրդական-համաձայնության մթնոլորտը և, փաստորեն, միայն իր վրա է ընկնելու զիջումների պատասխանատվությունը:

Մյուս կողմից, մինչ ընտրությունները և դրանցից հետո էլ Ղուկասյանը կադրային յուրահատուկ քաղաքականություն էր տանում: Նախագահի աշխատակազմում գնալով մեծ թիվ ու ազդեցություն սկսեցին ձեռք բերել դրսեկ մարգինալներն ու ռենեգատները, որոնք որևէ առնչություն չունեին երկրի ու ժողովրդի ձգտումների հետ, և որոնց միակ «արժանիքն» այն էր, որ Ղուկասյանից «թռնելու» տեղ չունեին և ամբողջովին հավատարիմ էին նրան: Նախագահի համաձայնությամբ նրանք աշխատակազմից և պետական կառավարման մյուս օղակներից սկսեցին դուրս մղել կամ մեկուսացնել բոլոր նրանց, ում հետևողական աշխատանքի արդյունքում Ղարաբաղում ստեղծվել էին քաղաքացիական արժեհամակարգի վրա հիմնված բավական արդյունավետ մեխանիզմներ, որոնք թույլ էին տալիս համարժեք արձագանքել միջազգային ամենալուրջ տեղաշարժերին: Մարգինալների ու ռենեգատների գործունեության վերջնանպատակը տարիների ընթացքում Ղարաբաղում ձևավորված յուրահատուկ պետական-հասարակական ինստիտուտների ու հարաբերությունների կազմալուծումն էր և Ղարաբաղի ոչնչացումը որպես ինքնուրույն քաղաքական գործոն, որին նրանք կարծես թե հասնում են:

Հաջորդ թիրախը խորհրդարանն էր, և խնդիր էր դրված ամբողջապես չեզոքացնել ընդդիմությանը, որը ներկայացնում էին «Շարժում-88-ՀՅԴ» դաշինքը և մի քանի անշառ կուսակցություն, որոնք կարող էին դիմադրել զիջումների քաղաքականությանը: Խնդիրը լուծելու համար ստեղծվեց օլիգարխների կուսակցությունը, որն էլ «պատվով կատարեց» իր խնդիրը: Այս կուսակցության անդամների և համակիրների բիզնեսը հիմնականում գտնվում է Հայաստանում՝ հայտնի «տանիքի» ներքո, որը հրապարակայնորեն հայտարարել է զիջումների մասին: Բնական է, որ կուսակցության հավակնությունները մեծ են՝ ծառայության դիմաց՝ բիզնեսի և սեփականության պահպանում, գումարած Ղարաբաղի վարչապետի և գործադիր իշխանության առանցքային պաշտոնները:

Ղուկասյանը մասնավոր զրույցներում հաճախ է շեշտում, թե ինքը հաղթել է խորհրդարանի ընտրություններում, սակայն զրուցակիցները նշում են, որ սկզբնական էյֆորիայից հետո նա սկսում է հասկանալ ընդդիմությանը նման կուսակցությամբ փոխարինելու ողջ վտանգն իր համար: Բանն այն է, որ օլիգարխների կուսակցությունը կոնկրետ «տանիք» ունի, որն, իր հերթին, ունի իր կոնկրետ շահերն ու խնդիրները: Դրանք ենթադրում են Ղարաբաղի այս կամ այն կերպ համաձայնությունը զիջումներին և քավության նոխազ: Ո՞վ է հայտնվելու այս վերջինի դերում: Զիջումներին գուցե թե բանա՞կը չհամաձայներ: Բայց բանակի ղեկավարներն ու գեներալիտետն, իրար հերթ չտալով, խոսում են զիջումներից: Պլյուս՝ Բաբայան Սամոն, որին Հայաստանում տնտեսական ու քաղաքական քվոտաներ են բաշխել: Պլյուս՝ դաշնակ Պավլիկի գործը, որի արդյունքում վարկաբեկված հրամանատարությունը նույնն է, ինչ փողով ընտրված դեպուտատը: Գուցե դաշնակնե՞րը: Բայց ո՞ր դաշնակները՝ Հայաստանի՞, թե՞ Ղարաբաղի, որոնց միջև հակասություններն ավելի խորն են, քան կարելի է ենթադրել: Ուրեմն, խորհրդարանը չի համաձայնում քավության նոխազի դերին: Դրան չեն համաձայնում «կավե և ոչ կավե» գեներալները, Բաբայան Սամոն, օլիգարխները, աշխատակազմի մարգինալները, սեփական կուսընկերների ճակատագրով առևտուր անող դաշնակները… Հիմա բոլորը շուստրիացել են, հիմա 98 թիվը չի:

Ա.Ղուկասյանը իր պաշտոնավարման 8 տարիների ընթացքում այդպես էլ չփորձեց իմաստավորել Ղարաբաղի և նրա նախագահի դերն ու նշանակությունը հայության ճակատագրի և տարածաշրջանի գործընթացների համար: Ավելին, նրա վարած քաղաքականությունը սպառնում է զրոյականի հասցնել Ղարաբաղի գործոնը, որը վերջին հարյուրամյակներում հայության և տարածաշրջանի համար ունեցել է յուրահատուկ կառուցվածքաստեղծ և կարգավորիչ դեր: Նա չկարողացավ ապահովել այդ դերը, որը տարածաշրջանի համար կայունության, համագործակցության և զարգացման միակ երաշխիքը կարող էր լինել: Նա չկարողացավ Ղարաբաղով շունչ ու ոգի առած հայության հույսերն ու ձգտումները զերծ պահել այլասերումից և ղարաբաղյան գործոնը՝ Հայաստանի ներքաղաքական գզվռտոցի ու նեղ-կլանային շահերի գործիք դառնալուց: Դրա համար էլ Բաբայան Սամոն ու դաշնակներն ասում են, թե Ղարաբաղում ընտրություն չի եղել, և ամեն ինչ որոշվում է Երևանում: Իրականում ընտրություն եղել է, այլ հարց է՝ թե ինչպիսի և ինչ արդյունքներով: Իսկ Երևանում, բարեբախտաբար թե դժբախտաբար, ոչինչ էլ չի որոշվում և չի կարող որոշվել ևս 2800 տարի, քանի դեռ մարդիկ միայն իրենց կաշվի խնդիրն են լուծում: Աստված պահի ժողովրդին:

Գևորգ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
«Հայկական ժամանակ», 23 հուլիսի, 2005

ԻՆՉՈՒ «ԴԱՇԻՆՔԸ» ՊԱՐՏՎԵՑ
կամ՝ կատարվեց այն, ինչ պիտի կատարվեր

ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրությունների մասին արդեն կարելի է խոսել անցյալ ժամանակով: Վաղուց հանդարտվել են կրքերը, քաղաքական աղմուկից հետո անդորր է տիրում թե՛ իշխանական, թե՛ ընդդիմության և թե՛ այս ամենի հետ ասես կապ չունեցող ժողովրդի ճամբարներում: Բազմիցս «հաշվել-վերահաշվել են ճտերը», սակայն մի հարց, այնուամենայնիվ, հանգիստ չի տալիս ոչ միայն քաղաքագետներին. ինչո՞ւ ընդդիմությունը պարտվեց, և ինչո՞ւ այդպե՛ս պարտվեց…

Ըստ իշխանական ճամբարում տարածված լուրերի, «Դաշինքի» պարտության հիմնական պատճառը ներկայիս իշխանության հասցեին բուռն քննադատական ելույթներն են, որ, մեղմ ասած, խրտնեցրել են ժողովրդին: Այս տեսակետին կարելի է հավատալ միայն այն դեպքում, եթե ընտրարշավին հետևած լինեինք Լուսնից կամ Մարսից, քանզի իշխանություններին քննադատում էին բոլորը՝ բացի ԱԺԿ-ից, իսկ թվերի լեզվով ասած՝ պատգամավորության 106 թեկնածուներից առնվազն 80-ը: Նրանց քննադատողների մի մասն այսօր արդեն խորհրդարանում է:

Իսկ ի՞նչ են ասում ընդդիմության ճամբարում: Ըստ «Դաշինքի», վճռորոշ դեր են կատարել ընտրակաշառքը, պետական ռեսուրսների ողջ թափով օգտագործումը (այդ թվում՝ բանակը, անգամ՝ մանկական ստեղծագործական կենտրոնի սաներին են օգտագործել քարոզարշավի ժամանակ) և ընտրացուցակներում կարուսելի տեխնոլոգիայի կիրառումը (այսինքն՝ մարդկանց որոշակի զանգվածներ միաժամանակ քվեարկել են նաև այլ ընտրատարածքում)…

Ես չեմ կարող հաստատել կամ հերքել այս փաստերը: Եթե դրանք համապատասխանում են իրականությանը, ապա անկասկած մեծ դեր են խաղացել, սակայն հազիվ թե միայն դրանցով հնարավոր լիներ ջախջախիչ պարտության մատնել «ՀՅԴ – Շարժում 88» դաշինքին:

Վերջին ՏԻՄ ընտրություններում, մասնավորապես Ստեփանակերտի քաղաքապետի ընտրապայքարում իշխանությունները պարտություն են կրել: Ժողովուրդը ոչ միայն արթնացել է քնից, այլև կարողացել է հաղթանակ տոնել: Արդյունքում՝ քաղաքապետ է ընտրվել ընդդիմությունը ներկայացնող Էդուարդ Աղաբեկյանը:

Այդ ընտրություններից, սակայն, դասեր են քաղել միայն իշխանությունները: Գաղտնիք չէ, որ քաղաքապետի ընտրություններում կարող էր հաղթել ցանկացած այլ թեկնածու՝ ոչ իշխանական ճամբարից, և մոտ 10 հազար մայրաքաղաքցիները ոչ այնքան «այո» են ասել Է. Աղաբեկյանին, որքան «ոչ» են ասել իշխանություններին… Սակայն, ինչպես արդեն ասվեց, այդ ընտրություններից դասեր քաղեցին միայն իշխանությունները, և ողջ թափով սկսեցին նախապատրաստվել գալիք խորհրդարանական ընտրություններին:

Իսկ ի՞նչ կատարվեց ոչ իշխանական ճամբարում: Ոչինչ՝ այդ բառի ամենաուղիղ և բոլոր իմաստներով: Ի՞նչ փոխվեց քաղաքապետարանում: Գրեթե ոչինչ: Նոր քաղաքապետն իր խոսքի տերը եղավ. իսկապես ոչ միայն կադրային ջարդ չեղավ, այլև գրեթե ոչ մի կադր չտեղահանվեց:

Զավեշտականն այն չէ, որ խորհրդարանական այս ընտրություններում հազիվ թե գտնվի ընտրարշավին մասնակցած քաղաքապետարանի մի աշխատակից, որ գործած չլիներ «Դաշինքի» դեմ, այլ այն, որ այդ մարդիկ նաև կադրեր չե՛ն: Իսկ եթե նկատի առնենք, որ այդ «կադրերն» այս կամ այն իշխանավորի ծանոթ-բարեկամն են, պարզ կդառնա, թե ինչպիսի «մասնագիտական դարբնոց» ունենք քաղաքապետարանի շենքում:

Նոր քաղաքապետի ընտրվելուց հետո մարդիկ սպասում էին: Անցավ մի ամիս, 100 օրն էլ անցավ, կես տարին էլ: Սակայն՝ ոչ մի փոփոխություն, «Շարժում-88»-ի ղեկավարը պաշտպանում էր նախանձելի անդորր: Համենայն դեպս՝ տեսանելի ոչ մի փոփոխություն տեղի չունեցավ:

Վերջին 10 տարում ժողովուրդն ապրեց իր ամենամեծ հիասթափությունը: Հիասթափություն նկատվեց նաև նորաստեղծ կուսակցության ներսում, հիասթափվեցին համակիրները, մարդիկ, որ անկեղծորեն ուզում էին իրենց ծառայություններն առաջարկել, հասկացան, որ քաղաքական այս ուժը մարդու, գաղափարակցի, համախոհի, դաշնակցի, պարզապես կադրի կարիք չի զգում, և՝ հեռացան… Ժողովուրդը սպասում էր Առաջնորդի, որը, սակայն, չհայտնվեց, ժողովուրդը սպասում էր Առաջնորդի, որը, սակայն, չկայացավ: Քիչ է ասել, թե ժողովուրդը հիասթափվեց: Նոր-նոր արթնացած ժողովուրդը պարզապես կրկին քնեց:

Իսկ այժմ «Շարժում-88»-ի դաշնակցի՝ ՀՅԴ-ի մասին: Անկախ այն բանից, թե դաշնակցականներն ինչպես են պարզաբանում ՀՅԴ-ի ընդդիմության ճամբարում հայտնվելը, ժողովրդի մեջ հիմնականում մնաց այն կարծիքը, թե դա պայմանավորված էր ԿՄՍ նախարար Արմեն Սարգսյանին պաշտոնանկ անելով: Իսկ եթե դրան հավելենք այն, որ ՏԻՄ ընտրություններում Է. Աղաբեկյանի թեկնածությունը պաշտպանած քաղաքական ուժի ներսում նույնպես տիրում էր այդ ընտրություններում հաղթածի էյֆորիան, պատկերն ավելի պարզ կդառնա:

Մյուս կողմից՝ բազմամյա այս կուսակցության ժողովրդականությանը խանգարում էր ազգայինը կուսակցականին, իսկ կուսակցականն էլ անձնականին ստորադասելու հիվանդությունը: Սեփական բիզնեսի առկայությունը շարունակ խոչընդոտում է քաղաքական լուրջ գործունեությամբ զբաղվելուն:

Ինչ վերաբերում է ՀՅԴ-ի երևանյան բոսերին, ապա նրանք թերևս այնքան էլ երջանիկ չէին իրենց արցախցի ընկերներին ընդդիմության ճամբարում տեսնելով: Նրանք իրականում ավելի շուտ աջակցություն էին խաղում, և իրենց կուսակիցների պարտությունն ընդունեցին անգլիական սառնասրտությամբ, ինչպես ասում են՝ «տղամարդու պես»…

Այս ամենից հետո եթե վերջում պարզապես մի հայացք ձգենք Արցախով մեկ տարածած «Դաշինքի» երեք գործիչների հանրահայտ մեծադիր լուսանկար-պաստառին, դժվար չէ հասկանալ, թե շարքային ընտրողի, շարքային քաղաքացու վրա ինչպիսի հակաքարոզչական ազդեցություն է ունեցել այն, քանզի լուսանկարում պատկերված երեք գործիչներից մեկը (Է. Աղաբեկյան) խորհրդանշում էր երեկվա խորը հիասթափությունը, երկրորդը (Ա. Սարգսյան) դեռևս երեկ 6-7 տարի շարունակ իշխանություն է եղել, և քանի որ ժողովուրդը հաճախ գնում է ոչ թե Գաղափարի, այլ Մարդու հետևից, այդպես էլ չհաշտվեց նրան թիվ 1 ընդդիմադիր տեսնելու մտքի հետ…

Այնպես որ՝ ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրություններում, մեծ հաշվով, արտառոց ոչինչ չեղավ: Կատարվեց այն, ինչ պիտի կատարվեր: Քաղաքապետի ընտրություններում միայն մայրաքաղաքում մոտ 10 հազար ձայն ստացած ընդդիմությունը հազիվ մի տարի հետո խորհրդարանական այս ընտրություններում ողջ Արցախում ստացավ ընդամենը 14,5 հազար ձայն: Երբ մարդ բարեկամներ ու ընկերներ է կորցնում, հիմնական մեղավորն ամենևին նրա հակառակորդը չէ:

Չէր խանգարի գոնե հիմա դասեր քաղել…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ԽՄԲԱԳՐԻ ԿՈՂՄԻՑ.  Վ. Օվյանի վերոբերյալ հոդվածի նկատմամբ իմ վերաբերմունքն արտահայտելուց առաջ կուզեի մեր ընթերցողներին մեկ անգամ ևս հիշեցնել, որ «Դեմո»-ն հանրային թերթ է, որի դռները բաց են բոլորի ու բոլոր կարծիքների առաջ, և որ խմբագրակազմի համար գերագույն արժեքը խոսքի ազատությունն է:

Այսքանն իմիջիայլոց: Այժմ՝ հոդվածի մասին: Խորապես կիսում եմ հեղինակի մտահոգ անհանգստությունն ու սրտացավությունը երկրում առկա իրավիճակի առնչությամբ և ընկալում եմ այն որպես մի մարդու ցավալի հիասթափություն, որն իրական բարեփոխումների ջատագով է  և ուզում է, որ անհաջողությունը դաս լինի բոլորիս համար՝ հետագա հաջողությունների ակնկալիքով:

Միևնույն ժամանակ կուզեի նշել հետևյալը: Ինչ խոսք, ընդդիմությունը մեզ մոտ կատարյալ չէ, ունի թերություններ ու թույլ տված սխալներ, սակայն պիտի հասկանալ մի պարզ ճշմարտություն՝ ընդդիմությունը ևս այս երկրի, առկա իրավիճակի ու դրանից ածանցյալ բարոյահոգեբանական դաշտի պրոդուկտն է, այլ ոչ թե իրականությունից վերացարկված երևույթ: Այսինքն, ընդդիմությունը պարտադրված էր գործել՝ հաշվի առնելով առկա իրողությունները: Այստեղից էլ՝ առկա ու հնարավոր սխալները: Այլ հարց է, որ առկա թերացումները պիտի ոչ միայն նույն այդ ընդդիմության, այլև հանրության համար առիթ լինեն ոչ ֆետիշացնելու դրանք, այլ իրապես դասեր քաղելու, ինքնակատարելագործվելու համար:

Ինչ վերաբերում է քաղաքապետին ու Դաշինք կազմած կուսակցություններին, ապա, ըստ իս, գովելի երևույթ է, երբ նոր քաղաքապետն էն գլխից հրաժարվել է շոուներ կազմակերպելու գործելակերպից և ձեռնամուխ է եղել ավելի խորը բարեփոխումների, որոնք և տևական ժամանակ են պահանջում, և անզեն աչքով տեսանելի չեն, բայց մյուս կողմից էլ, ինչ խոսք, մարդիկ կոնկրետ արդյունքների են սպասում, մի հանգամանք, որին քաղաքապետը պարզապես չի կարող ուշադրություն չդարձնել:

Դաշնակցությունն, այո, ազգային կուսակցություն է՝ այստեղից բխող անասելի ծանր առաքելությամբ և այդ առաքելության ամենատարբեր գնահատումներով ու մեկնաբանություններով, ինչն անպայման բերում է ազգային-կուսակցական-անհատական եզրերի մշտատև ճշտմանն ու հստակեցմանը: Այս գործընթացում եղել են ու կլինեն շեղումներ, բայց գերագույն նպատակը՝ ազգին ծառայելը, եղել ու մնում է այս կուսակցության հոգում և ուղեղում: Այս առումով ԿՄՍ նախկին նախարար Ա. Սարգսյանի գործունեությունն իր բոլոր դրսևորումներով ևս միտված էր դրան:

«Շարժում-88»-ն էլ ( որի փոխնախագահն է տողերիս հեղինակը) նոր կուսակցություն է, որ գտնվում է կայացման դժվարին ճանապարհին: Այն աճում է ոչ այն տեմպերով, որ ցանկալի կլիներ հանրության համար, բայց որ աճում է և մյուս նորաստեղծ քաղաքական ուժերի համեմատ այդ աճն առողջ է ու մաքուր՝ կարծում եմ, աներկբա է: Թե՞ այդ արժեքն արդեն երկրորդական է մեր հանրության համար: Հուսով եմ՝ այդպես չէ:

Ահա այսքանը՝ իմ սուբյեկտիվ կարծիքով:

Գ. Բ.

——————————————————————————————-

Ինտելեկտ

«ԹՈՒՓԸ, ՈՐՊԵՍԶԻ ԾԱՌ ԵՐԵՎԱ, ՊԵՏՔ Է ԿՈՂՔԻ ԾԱՌԵՐԸ ԿՏՐԻ»
կամ բաց նամակ, որ դժվար թե հասցեատիրոջը հասանելի լինի

Մեր օրերում, ցավոք, ընդունված է ամեն մի բացթողում, թերություն ու անճշտություն անվանել պատերազմի հետևանք: Բայց արի ու տես, որ այն, ինչի մասին խոսելու եմ, ոչ պատերազմի հետևանք է, ոչ էլ թշնամու արարք, այլ, ես կասեի, տնավարի թշնամություն:

Ժողովուրդն ասում է. «Նոր գինի չեն պահում հին տիկերում», իսկ Մարտակերտի շրջանում մի քանի «տիկեր» հին են և ոչ պիտանի ոչ միայն այսօր, այլ էն գլխից էլ:

Սկսենք «Ջրաբերդ» թերթի խմբագրությունից, ավելի կոնկրետ՝ խմբագրից: Մեծարգո Մանուկյանին (խմբագիր) թվում է, թե թերթը ուրիշի բոստան է, և այնտեղ ամեն ինչ հանդուրժելի է: Չեմ կարծում, թե փոքրիշատե իրեն կիրթ համարող մարդը (անկախ մասնագիտությունից) կարող է ընթերցել այդ թերթը, իսկ թե ընթերցի էլ՝ զայրացած մի կողմ չշպրտել այն: Առանց վարանելու կարող եմ ասել, որ ցանկացած համարում մի քանի տասնյակ (հաճախ և հարյուրավոր) ուղղագրական, շարահյուսական ու ոճական սխալներ ուղղակի աչք են կուրացնում: Հարկ լինելու դեպքում ես առանձին հոդվածով կանդրադառնամ այդ սխալներին:

Բոլոր թերթերն ու բոլոր հեղինակներն էլ, ինչ խոսք, սխալներ անում են, բայց հո «ուղտը չեն կապում էշի պարանով»: Նմանատիպ և առավել վատթար հարյուրից ավելի սխալներ կարելի է գտնել թերթի համարներից մեկում, այն էլ այնպիսի մի համարում, որի մի մասը հին լուրեր են՝ արտատպված այլ թերթերից, որոնք ոչ ընթերցելու, և ոչ էլ ուղղելու կարիք կա:

Չկարողանալով զսպել զայրույթս՝ այս մասին հայտնեցի վարչակազմի ղեկավարին, դե, նա էլ շտապեց «տեղեկացնել» խմբագրին (չնայած ես նախ խմբագրին էի ասել), սա էլ չարացած հեռազանգեց ինձ՝ սպառնալով «աչքերս հանել»: Ակնաբու՞յժ է˜, անգղ է˜, ի՞նչ է… Պարոնին թվում է, թե ինքը մեծ մարդ է և մեծ-մեծ գործեր է անում: Համաստեղը կասեր. «Այս մարդիկ ծիտի ձայն կհանեն և կենթադրեն, որ մութ ու հսկայ անտառին մեջ առիւծն է, որ ամպի պես կգոռայ»: Ե՞ս եմ մեղավոր, որ պարոնը չգիտի, թե ինչ է դերբայական դարձվածը, փոխաբերությունը, կողմնակի ենթական և լեզուն՝ առհասարակ:

Իմ և Մանուկյանի միջև գրեթե չեղած այս վեճի առիթով (նրա հեռախոսազանգը չհաշված) ավելի ընդգծված մի պաշտոնյա էլ աճապարում է սպառնալիքի ժամանակակից երանգով ինձ զգուշացնել՝ «տղան օֆիցեր է»: Էհ, հետո՞: Մենք որ պատերազմից հետո զինվոր չմնացինք, դադարեցի՞նք հայրենասեր լինելուց, թե՞ «ուժը կորցրած ճանաչվեց» մեր հայրենասիրությունը: «Հայրենասիրությունն ալ վերջ ի վերջոյ իրենց են սեփականացուցեր… Մարդիկ ո՞ր տեղեն կառնեն այդ իրավունքը և կամ նժարը, չես գիտեր» (Համաստեղ):

Թերթը դարձրին «տիտղոսավոր» թուղթ, արվեստը՝ լաթի կտոր:

Այ, ուրիշ բան է «Զիպո» կրակայրիչը, տեսախցիկով հեռախոսը, բանալիների օղակից կախելու «Մերսեդես» նշանով խաղալիքը և այսպիսի բազմաթիվ կարևոր բաներ: Թե չէ՝ բանաստեղծությո˜ւն, որակյալ թե˜րթ, արվեստի տո˜ն ու նմանատիպ այլ «անհեթեթություններ»: Տպագրված թերթն ո՞վ է կարդում, որ որակի մասին մտածեն:

Այս ո՞ւր հասանք, ինչի՞ վերածվեցինք… Այսպիսին չէինք: Հաստատ: Թե չէ՝ պատերազմը տանուլ կտայինք:

Ինչևէ: Անցնենք առաջ՝ մեջբերելով զավեշտական այս իրականությանը համահունչ մի այլ զավեշտապատում: «Հռչակավոր կոմպոզիտոր և ջութակահար Էնեսկուն նաև լավ դաշնակահար էր: Մի անգամ իր ծանոթ, միանգամայն միջակ ոմն ջութակահար նրան խնդրում է նվագակցել իր համերգին: Համերգի գնալիս՝ Էնեսկուն հանդիպում է հայտնի դաշնակահար Գիզեկինգին և անսպասելի նրան առաջարկում ընկերակցել իրեն. «Դե, թեկուզ իմ նոտաները կթերթես»: Բարեկամները միասին գնում են համերգի: Հաջորդ օրը լրագրերից մեկում տպագրվում է հետևյալը. «Երեկ տեղի ունեցավ տարօրինակ համերգ: Նա, ով պետք է ջութակ նվագեր՝ դաշնամուր էր նվագում, ով պետք է դաշնամուր նվագեր՝ նոտաներ էր թերթում, իսկ ով պետք է նոտաներ թերթեր, չգիտես ինչու, ջութակ էր նվագում»»:

Պարոնայք, նույն համերգի շարունակությունը չէ՞ արդյոք ձեր զբաղմունքը: Թե չէ՝ կրթության փոխնախարար-շրջբաժվար-վարչակազմի ղեկավար (նախկին) եռյակն ինձ չէր առաջարկի 6-8 ժամ շաշկու խմբակ պարապել Գետավանի միջնակարգ դպրոցում:

Շնորհակալ եմ: Հոգաչափ շնորհակալ եմ, որ ինձ՝ բանաստեղծիս, սպորտի վարպետի տեղ դրիք: Դուք դրիք, ես՝ ոչ: Ավելի լավ կլիներ դիպլոմս աճուրդով վաճառեիք տգետ մի պաշտոնյայի կամ մի ուսուցչի, միևնույն է, այն, կարծես թե, պետք չէ ինձ:

Ինձ վրա անեծք կա: Եվ մեծարգո շրջկրթբաժվար Եդիգարյանն էլ իր գործը թողած, նստել ու գուշակություններ է անում, թե ինչո՞ւ են իմ գործերը միշտ այսպես թարս:

Հա: Քիչ մնաց թոշակառուներին մոռանայի, առանձնապես այն թոշակառուներին, ովքեր իրենց զավակներին հեռու փախցրին «արյունոտ» հայրենիքից՝ այնպիսի գունազարդ ողբերգականությամբ ներկայացնելով հայրենիքը, որ առայսօր հայրենիքի անունը լսելիս՝ նրանց մարմիններով սարսուռ է անցնում: Իսկ իրենք, իրենց նոր օրիորդացած աղջնակի տեղ դրած, սեթևեթ հրճվանքով ամուր կառչել են իրենց աշխատատեղերին և թքած ունեն բոլոր գրված և չգրված օրենքների վրա:

Չէ, չեմ զարմանում: Չեմ զարմանում, թե ինչու մարդիկ հանկարծ զրկվեցին զարմանալու զգացումից: Չեմ զարմանում, թե ինչու մի դպրոցում մի աշակերտին գրեթե մի ուսուցիչ է հասնում, և այդ ուսուցիչն էլ թոշակառուն պետք է լինի: Իսկ ես՝ երկու դպրոցահասակ և մեկ անչափահաս երեխաների հայրս, տանը նստեմ ու սպասեմ: Սպասեմ ո՞ւմ, ինչի՞ն, ինչպե՞ս, թե՞ դա արդեն ձեզ չի հետաքրքրում…

Մարտակերտի շրջանի բոլոր պաշտոնյաներն էլ «սիրում են» ինձ, բոլորի համար էլ ես «տաշած քար» եմ և գետնին մնալու իրավունք չունեմ, ու շուտով (հինգ տարի է) ինձ համար հարմար պատ կգտնեն: Եվ առայսօր չեն կարողանում կողմնորոշվել՝ ես եմ պատը փչացնելո՞ւ, թե՞ պատը՝ ինձ:

Գործող վարչակազմի ղեկավարի խոսքն էլ սկզբից շատ կիրթ ու գեղեցիկ էր, բայց հետո սահեց ու անցավ ճշմարտության ու ստի արանքով և արձագանք տվեց չգիտես որ ձորում: Հիմա էլ թե՝ ինձ աշխատանքի տեղավորելով՝ քաղաքական մթնոլորտի կայունությունը (չեղած) կխաթարվի: Ի՞նչը կխաթարվի, պարոն, կամ Մարտակերտում ի՞նչն է կայուն: Գուցե պետության դրամն անտեղի վատնողների գրպանի մուտքի պարբերականությո՞ւնը:

Չէ, հիմար չեմ, որ «կրակի հետ խաղում եմ», պարզապես փորձեցի գեթ մեկ անգամ անկեղծ լինել: Իմ բարեկամներն էլ ինձ կանխավ հուշեցին, թե գլուխս ոնց որ թե ցավում է: Ոչ, սիրելիներս, չի ցավում, ավելի ճիշտ՝ արդեն չի ցավում: Իսկ թե ցավում էլ է՝ արդեն չեմ զգում: Խոսքերիս հետևանքն ինչպիսին էլ որ լինի՝ իմ պատասխանը մեկն է. «Ողորմելի մարդիկ են ողորմելի զգացմունքների ընդունակ»:

Ումից աշխատանք ես խնդրում, դառը դեղահաբ կուլ տվածի պես դեմքն է ծամածռում: Կրթության և մշակույթի փոխնախարար պարոն Ասրյանն էլ խորհուրդ է տալիս ավելի բարձրին դիմել: Խորհուրդը շատ չէ տարօրինակ կարծես, եթե այն ասված չլիներ հանրապետության նախագահին հղված իմ դիմումի քննարկման ժամանակ: Պարոնն ի՞նչ էր առաջարկում: Գուցե Աստծո՞ն դիմեմ: Իսկ Աստված, ի հեճուկս ձեզ, ինձ առանց դիմումի բանաստեղծ է կարգել, և դա, առայժմ, միակ ու գերագույն առավելությունս է ձեր համեմատ:

Խոսքս, նամակ կոչվելու համար, շատ երկարեց, ու չգիտեմ՝ ինչ անուն կտրվի նրան՝ բաց նամա՞կ, մենախոսությո՞ւն, թե՞… Ինչ անուն էլ որ տալու լինեք, համաձայն եմ, միայն, խնդրում եմ, քաղաքական մակդիր չսոսնձեք նրան:

Ի՞ՆՉ, ՈՐՏԵ՞Ղ, Ե՞ՐԲ ԵՎ ԱՄԵՆԱԿԱՐԵՎՈՐԸ՝ ԻՆՉՈ՞Ւ

«3-4 տարի առաջ «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղի հայաստանյան հեռուստատեսային տարբերակը ցույց տվեց, որ խաղի նկատմամբ ժողովրդի հետաքրքրությունը մեծ է, սակայն հեռուստատեսայինը հայտնի չէր հասարակության լայն շրջանակներին: Այս տարի, երբ իմացանք, որ խաղի աշխարհի առաջնությունը տեղի է ունենալու Յարոսլավլում, մասնակցելու գայթակղությունը մեծացավ: Քանի որ նախորդ 3 տարիներին առաջնությունը  անցկացվել է Բաքվում, և մեր թիմերը, հասկանալի պատճառով, չեն  մասնակցել»,- վերջերս խաղի նկատմամբ աշխուժությունն այսպես մեկնաբանեց հայաստանյան հեռուստատեսային տարբերակի հաղորդավարը:

Հունիսի 24-25-ը  Երևանում կայացավ «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղի հայաստանյան  առաջնությունը: Հրավիրվածների թվում էր նաև ռուսաստանյան հեռուստատեսային տարբերակի «Ադամանդե բու»-ի մրցանակակիր, Ակումբների միջազգային ասոցիացիայի ներկայացուցիչ Ալեքսանդր  Դրուզը,  դստեր՝ Իննայի  հետ: Հենց Ա. Դրուզն էլ վարեց խաղը: Երբ նա սկսեց ընթերցել հարցերը, տեղերից հնչեցին դժգոհություններ առ այն, որ հարցերը շատ հեշտ են: Դրուզը փոքր-ինչ շփոթված պատասխանեց, որ այսուհետ կհնչեն բարդ հարցեր:

Առաջնությանը մասնակցում էր 17 թիմ: «Հարցերը կազմվել են այնպես, որ թիմերը կարողանան հասկանալ դրանց էությունը: Հաշվի առնելով, որ երիտասարդ սերունդը կարող է ոչ այնքան լավ տիրապետել ռուսերենին, ես  առաջին փուլում փորձում էի լրացուցիչ բացատրություն տալ: Թիմերի մակարդակը, հատկապես՝ երկու առաջատարներինը, ես բարձր կգնահատեի:  Չէ՞ որ առաջնությունը ազգային է, մինչդեռ  հարցերի  միայն 20-25 տոկոսն է կազմվել հայ հեղինակների կողմից: Ես գտնում եմ, որ արդյունքները վատ չեն: Խմբերը ուժեղ են և կարող են մրցել մեծ համբավ ունեցող խմբերի հետ»,- հատուկ «Դեմո»-ին տված հարցազրույցում նշեց Ա. Դրուզը:

Իսկ Իննա Դրուզի կարծիքը հայկական թիմերի մասին հետևյալն է. «Ես ունեմ հստակ չափանիշներ. հայկական խմբերը, որ եկել էին մեզ մոտ՝ Պետերբուրգ, աշխարհի գավաթի առաջնությունում 2 տեղ են գրավել, ինչը և խոսում է այն մասին, որ թիմերը շատ լավ են խաղում: Իսկ այժմ ես տեսա այս խաղի արդյունքները և կարծում եմ, որ լավ ցուցանիշներ են: Մի խոսքով՝ լավ են խաղում»,- գոհունակությամբ նշեց Իննան:

Թիմերի գրանցումն ու մասնակցությունը  կատարվել է ըստ ցանկության: «Իրականում ես զարմացած եմ, որ չնայած ազատ մասնակցության հնարավորության ընձեռմանը, քիչ խմբեր են մասնակցում: Հիշում եմ, մի ժամանակ Հայաստանը շատ ուժեղ թիմեր ուներ: Ասենք՝ Գյումրիի թիմը»,- ավելացրեց Ա. Դրուզը:  Հայաստանյան տարբերակի հաղորդավարը պարզաբանեց, որ առաջնության կազմակերպումը հապճեպ է ստացվել: «Ինտերնետով շատ թիմեր էին մասնակցության ցանկություն հայտնել: Սակայն դիմումները սկսեցին ընդունվել խաղից մեկ շաբաթ առաջ, և շատերը չհասցրին դիմում ներկայացնել: Մարզերից այս անգամ թիմեր չկան: Հաճելի կլիներ, եթե թիմեր լինեին Արցախից, Գյումրիից: Մեր այդ բացթողումը հաջորդ անգամ անպայման կլրացնենք»:

Առաջնությանը մասնակցելու  տարիքային սահմանափակում չկար: Խաղում էին 2 դպրոցական թիմ, ուսանողական թիմեր  և ավագ սերունդը ներկայացնող թիմեր: Առաջնության հաղթող ճանաչվեց Հայաստանի հանրապետական կուսակցության երիտասարդական կազմակերպության թիմը: Նշենք, որ թիմերին ֆինանսապես աջակցել է Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը՝ ՀՀ վարչապետի գլխավորությամբ:

«Երբ շատ են խաղում՝ լավ  «մարզավիճակի» մեջ են մտնում»,- ասում է հայաստանյան հեռուստախաղի վարողը: -Հուսով եմ, Հայաստանի չեմպիոնը  վերջապես հնարավորություն կունենա  մասնակցել աշխարհի առաջնությանը: Հաղթող խումբը կմեկնի Յարոսլավլ, եթե, իհարկե, կարողանա ապահովել ճանապարհածախսը: Ես հասկացա, որ Հանրապետական  կուսակցությունը կշարունակի աջակցել թիմերին: Բացի այդ, Ակումբների միջազգային ասոցիացիան ևս աշխատում է այդ ուղղությամբ, որպեսզի  ֆինանսական հարցերը չեմպիոնների համար՝ խաղին չմասնակցելու պատճառ չդառնան»:

Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆ

——————————————————————————————

Սահմանադրական

Հայոց Եկեղեցուն և ազգային կրոնին վերաբերող հոդված 7.1-ը, ուր ամրագված է. «ՀՀ-ում Եկեղեցին անջատ է պետությունից», փոխարինել հետևյալ բովանդակության հոդվածով՝

Հոդված 7.1 Հայոց Ազգային – քաղաքակրթական բարոյահոգևոր կարգավորվածությունը անբաժանելի և անօտարելի մասն է Հայոց Պետականության, որով ձևավորած ՀՀ ամբողջ (անմիջական և ներկայացուցչական) իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին՝ Հայոց Պետականության կրողին:

Հայաստանի Հանրապետությունում Բարոյահոգևոր իշխանության առանցքային դերը պատկանում է Հայոց Հոգևոր իշխանությանը: Ժողովուրդն իր Հոգևոր իշխանությունը իրագործում է անմիջականորեն, նաև Հայոց Հոգևոր Կառույցի՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներկայացուցչական իշխանության միջոցով. Հայոց ազգային – բարոյահոգևոր աշխարհաճանաչողության և ինքնաճանաչումի աշխարհիկ, ազգային – պետական և հոգևոր – կրոնական ավանդույթների, ծեսերի ու սովորույթների, Հայոց Եկեղեցական Աշխարհիկ Ժողովի, Հայոց Եկեղեցական՝ Եպիսկոպոսաց Ժողովի, Հայաստանի Անկախության Հռչակագրի, ՀՀ Սահմանադրության և օրենքների հիման վրա:

Հայաստանի Հանրապետությունում ազգային – պետական կրոնը քրիստոնեությունն է. Հոգևոր՝ ներկայացուցչական իշխանություն իրագործող կառույցը՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին է: Այն ղեկավարում և Հայոց Եպիսկոպոսաց Ժողովի հետ միասին առաջնորդում է Հայոց Եկեղեցական Աշխարհիկ ժողովի կողմից ընտրված Վեհափառ Հայրապետը՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը (նստավայրը՝ Էջմիածին):

1. Հայոց Ազգային Հարստության առանցքային, անբաժանելի ու անօտարելի մաս կազմող Հայոց Բարոյահոգևոր ժառանգությունը Հայաստանի Հանրապետության և Համայն Հայության սեփականությունն է: Այն պահպանվում և սերունդներին է ժառանգվում Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողմից, իսկ ներքին կամ արտաքին ոտնձգություններից պաշտպանվում է օրենքով՝ համապատասխան ՀՀ պետական բարոյահոգևոր անվտանգության աշխարհիկ կառույցների կողմից:

2. ՀՀ-ում պետության բարոյահոգևոր՝ համակարգային ընդհանուր կարգավորումը, նաև պետական իշխանական առանձին մարմինների ու իշխանավորների, ինչպես և ՀՀ քաղաքացիների ազգային բարոյահոգևոր կարգավորման և ինքնակարգավորման, նաև կարգավորվածության պաշտպանության, անվտանգության և զարգացման խնդիրների օրենսդիր և գործադիր կանոնավորումը իրականացվում է պետության կողմից, ըստ Հայոց Պետականության ազգային ավանդույթի, Հայկական աշխարհիկ ու հոգևոր իշխանությունների փոխհարաբերման պատմական փորձի և ՀՀ Հոգևոր ինքնիշխանության կողմից սահմանված աշխարհիկ բարոյահոգևոր նորմերի:

3. Հայաստանի Հանրապետությունում աթեիզմը՝ որպես բարոյական կենսաձև, աշխարհճանաչողություն, ինքնաճանաչում և անհատական մտածողություն, որպես բնագիտական հենքի աշխարհաճանաչողական համոզմունքով ձևավորված բանական – վերլուծական հավատ չի արգելվում:

4. Որպես հասարակության ընդհանուր կարգավորվածությանը վտանգող և երկրի անվտանգությանը սպառնացող գործոններ, Հայաստանի Հանրապետությունում աթեիզմի, ինչպես և որևէ այլ գաղափարախոսության կամ կրոնական համոզմունքի անվան տակ անբարոյականությունը, բարոյազրկությունը, սադիզմը, մարդատյացությունը, նյութապաշտությունը, սատանայապաշտությունն ու բարոյահոգևոր այլասերումների յուրաքանչյուր այլ դրսևորումները, ինչպես և նրանց քարոզչությունը, ուսուցանումն ու դասավանդումը արգելվում է. այդօրինակ կենսաձևն ու կենսաբովանդակությունը, նաև այն տարածելն ու սերմանելը ենթակա են պատասխանատվության և պատժվում են օրենքով:

5. ՀՀ-ում արգելվում է աթեիզմի կամ հասարակագիտական – քաղաքական որևէ ուսմունքի անվան տակ որևէ կրոնի դեմ պայքարելը, այն այլասերված ներկայացնելը, ինչպես և աշխարհում պատմականորեն հայտնի որևէ կրոնի, կրոնական ուսունքի, հավատի և Եկեղեցու հանդեպ թշնամանք, ատելություն կամ հակակրանք տարածելը, քարոզելն ու սերմանելը:

6. Աղանդավորությունը, որպես մարդու և հասարակության հոգևոր ապակարգավորմանն ու ապազարգացմանը ծառայող համամարդկային և համաշխարհային բարոյահոգևոր չարիք, իր բոլոր դրսևորումներում՝ անկախ կրոնական պատկանելիությունից ու գործունեության ձևից, ՀՀ-ում արգելվում է:

7. Հոգեորսությունը՝ հավատափոխության, դավանափոխության կամ այլ բացահայտ կամ ոչ բացահայտ նպատակով ու ակնկալիքով արգելվում է: ՀՀ-ում հոգեորսությամբ զբաղվողները՝ անկախ կրոնական պատկանելիությունից, ազգությունից, ՀՀ կամ օտարերկրյա քաղաքացի լինելուց, պատժվում են ՀՀ օրենքով:

8. ՀՀ-ում ինչպես կրոն ու հավատ, նույնպես և աթեիզմ պարտադրելը կամ հարկադրելը արգելվում է: Կրոնական և ոչ կրոնական հասարակական կազմակերպությունների ու կազմակերպչական այլ կառույցների կամ անհատների կողմից կատարվող այդօրինակ կամ դրանց հանգեցնող գործողությունները պատժվում են ՀՀ օրենքներով. անկախ կատարողների ազգային, կրոնական կամ քաղաքացիական պատկանելությունից:

9. ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունները՝ անհատապես և ընդհանրորեն, ազատ են իրենց ազգային կրոնի կամ աթեիզմի միջև ընտրություն կատարելու հարցում, նաև կրոնական ծեսերի, արարողությունների կատարման խնդրում: Պետությունը ՀՀ ազգային փոքրամասնությունների հոգևոր համայնքի կենտրոնի՝ Եկեղեցու խնդրանքով պաշտպանում է ազգային փոքրամասնությունների հոգևոր ինքնիշխանությունը ներքին և արտաքին աղանդավորական ազդեցությունից, կազմակերպված բնույթի հոգեորսությունից ու անհատ հեգեորսներից:

10. ՀՀ-ում, որպես ՀՀ քաղաքացիներ հյուրընկալվող օտար երկրների ազգային սփյուռքի գաղութները (ներկայացուցչական խմբերը) անհատապես և ընդհանրորեն, ազատ են իրենց ազգային կրոնի կամ աթեիզմի ընտրության հարցում, նաև կրոնական ծեսերի կատարման խնդրում: Պետությունն ու Հայոց Եկեղեցին նպաստում և աջակցում են ՀՀ-ում հյուրընկալվող օտար երկրների ազգային սփյուռքի բոլոր գաղութներին իրենց Հայրենիքի ու Հայրենյաց Եկեղեցու հետ հոգևոր կապերի ստեղծման, պահպանման ու ամրապնդման խնդիրներում: ՀՀ-ում նրանց հոգևոր անդորրը ներքին և արտաքին աղանդավորական ազդեցություններից, կազմակերպված բնույթի հոգեորսությունից ու անհատ հոգեորսներից պաշտպանվում է Հայաստանի Հանրապետության կողմից՝ ՀՀ-ում հյուրընկալվող սփյուռքի հոգևոր կառույցի խնդրանքով և իրենց Հայրենյաց Եկեղեցու միջնորդության ու համաձայնության համատեղության պարագայում:

Սիմոն ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ
Հիմնարար Գիտությունների Հայկական Կենտրոնի տնօրեն
18 մայիսի 2005թ.,  

——————————————————————————————-

Երեւանի մամուլի ակումբի, Հայաստանի ժուռնալիստների միության, Հայաստանի «Ինտերնյուս» հասարակական կազմակերպության, Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի, «Հետաքննող լրագրողներ» հասարակական կազմակերպության, «Թիմ» ուսումնասիրությունների կենտրոնի եւ Գյումրիի լրագրողների «Ասպարեզ» ակումբի

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծի վերաբերյալ

2005 թվականի հուլիսի 7-ին ՀՀ իշխանությունները Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծն ուղարկել են Վենետիկի հանձնաժողովի քննարկմանը, իսկ օգոստոսի 29-ին հրավիրված է Ազգային ժողովի արտահերթ նիստ՝ նախագիծը քննարկելու օրակարգով:

Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծում ներմուծված է դրույթ, ըստ որի էլեկտրոնային լրատվամիջոցների գործունեությունը կարգավորող մարմնի  (այստեղ եւ այսուհետեւ՝ ընդգծումները մերն են) անդամներին ՀՀ նախագահի ներկայացմամբ նշանակում է ՀՀ Ազգային ժողովը:

Ըստ նախագծի հեղինակների, այն համապատասխանում է 2005 թ. հունիսի 23-24-ին Ստրասբուրգում ընդունված «Համաձայնեցված գործողություններ «Ժողովրդավարություն օրենքի միջոցով» եվրոպական հանձնաժողովի (Վենետիկի հանձնաժողով) եւ Հայաստանի իշխանությունների միջեւ՝ սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացի վերաբերյալ» փաստաթղթին, որի կետերից մեկը ենթադրում է խորհրդարանի ներգրավումը լրատվամիջոցների գործունեությունը կարգավորող մարմինների անդամների նշանակման գործընթացում:

Մենք պնդում ենք, որ Վենետիկի հանձնաժողովի գնահատմանն ուղարկված նախագծի համապատասխան ձեւակերպումը լրատվամիջոցների ազատության, անկախության եւ բազմակարծության խնդրի լավագույն լուծումը չի տալիս եւ ամբողջությամբ չի արտահայտում «Համաձայնեցված եզրակացությունների» սկզբունքները:

Նախ՝ փոփոխությունների նախագիծը նշում է կարգավորող մեկ՝  ըստ հեղինակների պարզաբանումների՝ մասնավոր հեռարձակողների գործունեությունը կարգավորող մարմնի  մասին, այն դեպքում, երբ ըստ «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի նախատեսված են երկու կարգավորող մարմիններ՝ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհուրդն ու Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը: Հետեւաբար՝ դրույթը պետք է վերաբերեր ոչ թե մեկ մարմնի, այլ մարմինների, մանավանդ, որ «Համաձայնեցված եզրակացություններում» այդպես էլ նշված է՝ «լրատվամիջոցների գործունեությունը կարգավորող մարմինների…»: «Հեռարձակումը կարգավորող մարմիններ» արտահայտությունն է օգտագործված նաեւ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի 1458 (2005)՝ «Սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացը Հայաստանում» բանաձեւում:

Այնուհետեւ՝ ավելի տրամաբանական եւ նպատակահարմար կլինի, եթե Ազգային ժողովը՝ որպես իր բնույթով ներկայացուցչական եւ հասարակության տարբեր շերտերի շահերը արտահայտող հաստատություն, ներկայացնի  կարգավորող մարմինների անդամների թեկնածությունները, իսկ նախագահը, որպես Սահմանադրության երաշխավոր եւ պետության գլուխ, նշանակի նրանց: Դրանով կապահովվի իշխանության տարբեր թեւերի եւ հասարակության ակտիվ մասնակցությունն այդ մարմինների ձեւավորմանը: Հետագայում՝ Սահմանադրության փոփոխությունների ընդունումից հետո «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» օրենքում կատարվելիք փոփոխություններով կսահմանվի ԱԺ կողմից այդ մարմինների անդամների առաջադրման եւ նախագահի կողմից հաստատման կամ մերժման կարգը:

Մենք կարծում ենք նաեւ, որ Սահմանադրության   մեջ պետք է ներառել գրաքննության ցանկացած ձեւն արգելող դրույթ: Մեր այս առաջարկը բխում է այն իրողությունից, որ ժողովրդավարության ուղին բռնած երկրներում, որոնցում ոչ հեռու անցյալում կային գրաքննություն իրականացնող մարմիններ, պահպանվում է թաքնված գրաքննության տարրեր ներդնելու վտանգը: Սահմանադրության մեջ գրաքննության ցանկացած ձեւն արգելող դրույթը տարբեր օրենքներում դրա քողարկված դրսեւորումները բացառելու երաշխիք կլինի:

Մենք կոչ ենք անում ՀՀ Ազգային ժողովին՝ մեր առաջարկած դրույթները ներառել երկրորդ ընթերցման ներկայացվող նախագծում:

13 .07. 2005

——————————————————————————————-

Կրթություն, գիտություն և…

«ԲԵՌԸ, ՈՐ ԻՄ ՈՒՍԵՐԻ ՎՐԱ Է ԴՐՎԵԼ, ԵՍ ԿԱՐՈՂ ԵՄ ՏԱՆԵԼ».
ասում է ԿՄՍ նորանշանակ նախարար Կամո ԱԹԱՅԱՆԸ

ԱԺ ընտրություններից հետո, ԿՄՍ նախկին նախարար Ա. Ղուլյանի պատգամավոր ընտրվելուց հետո, այդ պաշտոնում նշանակվեց ֆիզիկոս Կամո Աթայանը: Մինչ այստեղ գալը, Կ. Աթայանը Հայաստանի պետական բուհերի ռեկտորների խորհրդի քարտուղարն էր:

Ձեզ ենք ներկայացնում նորանշանակ նախարարի մեր թերթին տված հարցազրույցը:

– Պարոն նախարար, երբ Ձեզ  առաջարկեցին գալ Ղարաբաղ, արդյո՞ք ծագեց գալ-չգալու հարցը:

– Ամեն նման առաջարկություն, իհարկե, արժանի է քննարկման: Բնականաբար, միշտ էլ դժվարություններ լինում են, տվյալ դեպքում նույնպես. կար և՛ ընտանիքի հետ կապված խնդիրը, և՛ կիսատ թողնվող գործերի հարցը: Կիսատ թողնվող գործ ասելով, նկատի ունեմ կոնկրետ մեր կողմից արդեն 9-րդ տարին հրատարակվող «Կրթությունը և գիտությունը Արցախում»  հանդեսը, որն, ի դեպ, առաջին հանդեսն էր հետխորհրդային Ղարաբաղում և Հայաստանում: Բացի այդ, Հայաստան տեղափոխվելուց անմիջապես հետո, իմ առաջարկությամբ և շատ նշանավոր մարդկանց միջնորդությամբ, սկսվեց լույս ընծայվել «Բնագետ» գիտամեթոդական գիտահանրամատչելի հանդեսը: Ու այդքանը միանգամից թողնել…

Հիմա պիտի եզրեր գտնենք. ինչպե՞ս անենք, որպեսզի բոլոր գործերն էլ կարողանանք իրականացնել և դրանցից ոչ մեկը չտուժի: Մտածելու առիթ, իհարկե, կար, բայց եթե ի վիճակի ես ինչ-որ բան Արցախում իրականություն դարձնել, ապա մնացած հարցերը միշտ էլ հարթվում են՝ թեկուզ և տասնյակ պատճառներ լինեն: Այնպես որ՝ որոշումն ընդունված է, և չնայած ինչ-ինչ դժվարություններին, ես ուզում եմ այդ բոլորը դնել մի կողմ և գործը համարել առաջնայինը:

– Ձեր բնագավառն ավելի շատ կրթության ոլորտն է, բնականաբար տեղյակ էիք, թե ինչ է կատարվում Արցախում կրթության ոլորտում: Ապրելով Երևանում՝ որքանո՞վ էիք տեղյակ Արցախի մշակութային կյանքին:

– Մշակույթը, լայն իմաստով, այն ամենն է, ինչ քաղաքակրթությունը ստեղծել է: Ուստի տեղեկություններ, իհարկե, ունեի: Բավականին լավ շփումների մեջ էի ոլորտի ղեկավարների հետ: Ես ծանոթ եմ և նախօրոք գիտեի, թե ինչ վիճակ է տիրում այդ ոլորտում: Չեմ կարծում, որ մեր ինքնատիպ, ղարաբաղյան արվեստին, թեկուզ և Հայաստանում, բոլորը տեղյակ լինեն: Եվ միգուցե հենց առաջին հարցերից մեկը պետք է լինի այն Հայաստանում ներկայացնելը, մանավանդ, որ սեպտեմբերի առաջին կեսերին նախատեսված է Լեռնային Ղարաբաղի մշակութային օրեր Հայաստանում:

– Դուք նշեցիք, որ տեղյակ էիք, թե ինչ վիճակում է գտնվում արցախյան մշակույթը: Իսկ եթե փորձենք գծել, ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն կստացվի մերօրյա արցախյան մշակույթի պատկերը:

– Իմ սեղանին հիմա կան շատ ծրագրեր, կան մշակված շատ գրաֆիկներ, առաջարկությունների փաթեթներ, ունենք մեր կանոնադրությունը, ամեն ոլորտ ունի իր զարգացման հեռահար ծրագրերը: Ըստ իս, մշակութային ծրագերի առումով, Ստեփանակերտում առօրյան լավ է անցնում, կարելի է ասել՝ բովանդակալից:  Բայց չէ՞ որ Արցախը միայն Ստեփանակերտը չէ: Նորմալ մշակութային  քաղաքականություն վարել, ի վերջո, նշանակում է, որ յուրաքանչյուր մարդ, յուրաքանչյուր ղարաբաղցի պետք է նաև լինի դրա կրողը: Այսինքն՝ նա պետք է նաև զգա պահանջն այն բանի, որ մենք պետք է կարողանանք ազգային հիմքի վրա նրան արվեստ մատուցանենք: Արդյո՞ք դա իրականացվում է: Կարծում եմ՝ դժվար է միանշանակ պատասխան տալ այդ հարցին: Եկեք հայացք ձգենք և տեսնենք՝ ի՞նչ վիճակում են այսօր գտնվում գյուղական մշակույթի տները: Լավագույն դեպքում՝ մի քանի ամիսը մեկ կարող է կազմակերպվել մի միջոցառում՝ մշակութային խարխուլ դահլիճում: Բայց չէ՞ որ այդպիսին չէր վիճակն, ասենք, խորհրդային տարիներին: Դրանք այն ժամանակ իսկական մշակույթի կենտրոնի իրենց դերն ու նշանակությունն ունեին: Կարծում եմ՝ մենք դրան հասնելու ճանապարհները կգտնենք:

– Այսօր մայրաքաղաքում կան բազմաթիվ, տարատեսակ համույթներ, խմբեր, անհատ կատարողներ, որոնցից քչերն են գնում շրջաններ, կամ էլ՝ շատ հազվադեպ են գնում: Արդյո՞ք հարցը միայն ֆինանսականի մեջ է, և ինչքանո՞վ է ԿՄՍ նախարարությունը լիազորված որոշակի պայմաններ դնել այն համույթների, այն մարդկանց առաջ, որոնք պետական դոտացիա են ստանում: Այսինքն՝ կարո՞ղ է կատարել բարտերային գործարքի նման մի բան՝ դուք տալիս եք գումարը, աշխատավարձի տեսքով, նրանք էլ պետք է կատարեն  ձեր պայմանները, ասենք՝ ամսական գոնե մեկական ելույթներ ունենան շրջաններում:

– Օրերս հանդիպում ունեցանք մշակույթի գործիչների հետ և հարցերի մեծ սպեկտոր առաջացավ: Իրոք՝ շատ դեպքերում մենք զբաղված ենք հերթական միջոցառման դիմաց «պլյուս դնելու» գործելակերպով, այն էլ միայն Ստեփանակերտում, լավագույն դեպքում՝ շրջկենտրոններում: Գյուղական բնակչությունը, ու հատկապես երիտասարդությունը, շատ գործընթացներից դուրս է մնացել: Երևի կոնկրետ ծրագիր կմշակվի, և ես ոչ մի համույթի գործելակերպը դրական չեմ համարի, եթե այն միայն ցանկանա քաղաքներում (այստեղ կամ դրսում) ելույթներ ունենալ: Ըստ մեր ծրագրի, կարծում եմ, աստիճանաբար գյուղական համայնքներն էլ շահագրգիռ վերաբերմունք կունենան մշակույթի օջախների նկատմամբ: Ու այն քար անտարբերությունը, որ հիմա առկա է, կվերանա: Մեր բոլոր գործընթացներում, ես դա նկատում եմ, վերահսկողության պակաս կա: Մարդն, ընդհանրապես, ինչքան էլ լինի զարգացած, ժողովրդավարական երկրի քաղաքացի, միևնույն է՝ միշտ պետք է զգա, որ իր աշխատանքը վերահսկվում, գնահատվում է…

– Իսկ եթե այդ համույթներից որոշները, այնուամենայնիվ, չընդունեն գործելակերպի նման պայմաններ, ի՞նչ «պատժամիջոցներ» կկիրառի ԿՄՍ նախարարությունը:

– Այդ մեկն անել հնարավոր չէ: Արցախը փոքրիկ երկիր է, և մենք բոլորին աչքի առաջ կարող ենք ունենալ՝ պարբերաբար հանդիպումներ կազմակերպելով և այլն: Վերջապես, նախարարությունն ունի մշակույթի բաժին, որը կիրականացնի այդ վերահսկողությունը: Եթե վերահսկողություն լինի, կարծում եմ՝ այդ պարագայում հնարավոր չէ, որ նրանք խոստանան ու չկատարեն իրենց խոստումը: Իսկ չկատարողը, միանշանակ ասում եմ՝ կպատժվի: Կարևորն այն է, որ տեսնենք գործի նկատմամբ ստեղծագործական մոտեցումը: Եթե երեխան, ավարտելով ամենից ծայրամասային գյուղը, կարող է առանց լրացուցիչ պարապմունքի ընդունվել բուհ, դա արդեն կարելի է դիտել որպես դպրոցի աշխատանքի չափանիշ: Իսկ եթե նա առանց պարապելու, առանց լրացուցիչ մեծ գումարներ ծախսելու չի կարող ընդունվել, ապա ինչի՞ համար է դպրոցը. միայն «ատեստատ ստանալո՞ւ»: Մենք պետք է մեր համակարգում դնենք որակի և արդյունավետության հարցը: Եվ դա վերաբերում է բոլոր ոլորտներին. որակի անկման տենդենցը բոլոր ոլորտներում էլ այսօր առկա է:

– Խոսեցիք ստեղծագործական մոտեցման մասին: Արդյո՞ք այդ ֆոնի վրա կլինեն որոշակի կադրային փոփոխություններ:

– Բոլոր ոլորտներում մենք կունենանք կոնկրետ նշաձող: Այդ նշաձողին հասնելու համար աշխատողները կունենան համապատասխան ժամկետներ: Եթե մարդը, մասնագետը վերջում համոզվի, որ այդ նշաձողն իր համար չէ, այդ դեպքում նրան մնում է միայն իր հոժար կամքով ազատվելու դիմում գրել:

– Դա կվերաբերի միայն պաշտոն ունեցող մարդկա՞նց:

– Բոլորին:

– Խոսեցինք այն մասին, որ համույթները, ստեղծագործական խմբերը քիչ են ելույթ ունենում, բայց հարցի մյուս կողմն էլ կա. խնդիրը ոչ միայն քանակի, այլ նաև որակի մեջ է: Հանդիսատեսը չի գնում համերգի, ներկայացման, որովհետև իրեն չի բավարարում մատուցման որակը: Արդյո՞ք այս տեսակետից ևս հատուկ մոտեցում կլինի:

– Բոլոր հարցերն այս համալիրում բերում են որակին. այն համույթը կունենա իր ունկնդիրը, որ ազգային հիմքի վրա կարողանում է ելույթ, ներկայացում մատուցանել հանդիսատեսին: Այնպես որ՝ բոլոր քայլերը տանում են որակի բարձրացմանը: Ասենք՝ ես որևէ գյուղում ուսուցիչ եմ: Բարձր գնահատականներով ավարտել եմ համալսարանը, մի քանի տարի աշխատելով, սակայն,  ես նկատում եմ, որ ո՛չ ուսումնական մասի վարիչը, ո՛չ տնօրենը իմ դասը բացարձակապես չեն լսում, աշակերտական կոլեկտիվում իներտություն է տիրում, ի՞նչ պիտի անեմ ես: Ո՛չ մասնագիտական որևէ գրականություն կընթերցեմ, ո՛չ գիտամեթոդական, հանրամատչելի ամսագրերին կծանոթանամ, ո՛չ լրացուցիչ պարապմունքներ կանցկացնեմ երեխաների հետ: Արդյունքում՝ օլիմպիադաներում նախկինում, առանձնապես բնագիտական առարկաներից, արցախցիները միշտ ամենաբարձր տեղերն էին գրավում, իսկ հիմա, մի քանի տարի շարունակ հանրապետական օլիմպիադաներում ֆիզիկայից, մաթեմատիկայից, քիմիայից գրեթե չեն էլ մասնակցում: Լավագույն դեպքում՝ մեկ-երկու հոգի: Ասել, թե օժտված երեխաներ չկան՝ սխալ կլինի, միշտ էլ օժտված երեխաներ լինում են, պարզապես նրանց սովորեցման, ուսուցման գործընթացը ինչ-որ տեղ խզվել է՝ ուսուցչի մեղքով, կրթական գործի կազմակերպչի մեղքով, տնօրենի մեղքով, ու արդյունքում՝ ստացվել է այս վիճակը, որին միանշանակ պետք է վերջ տալ: Իսկ դա մեկ օրվա, մեկ ամսվա, մեկ տարվա հարց չէ: Կրթական ոլորտում գլխավոր դերը պատկանում է ուսուցչին, նա է հենասյունն այդ ոլորտի: Նա պիտի իր աշխատանքներում նորովի մոտեցումներ ցուցաբերի: Կան բազմապիսի ուսուցման ինտերակտիվ մեթոդներ, արդյո՞ք այսօրվա մեր ուսուցիչը ծանոթ է այդ մեթոդներին, որևէ տարր այդ մեթոդներից կարողանո՞ւմ է բերել իր դասապրոցես: Միանշանակ՝ ոչ: Եթե ծանոթ էլ են՝ շատ քչերն են ծանոթ դրան: Ուստի, ուզում ենք ուսուցիչների վերապատրաստման լայն ծրագիր սկսել, ոչ թե սովորականի պես, երբ ուսուցիչը հավաքում է 10-20 ուսուցիչների և սկսում դասավանդել նրանց: Ոչ, այս դեպքում նրանց կդասավանդի այդ ոլորտի լավագույն մասնագետը՝ պրոֆեսորը, գիտության դոկտորը, որը ճանաչված է, որին կարող են լսել:

– Դա կվերաբերվի նաև դասախոսների՞ն:

– Դասախոսների պարագայում վիճակը մի քիչ այլ է. բուհական համակարգում այդ պաշտոնները ընտրովի են. փաստորեն եթե այդ մարդը տարվա ընթացքում X քանակությամբ հոդվածներ չի գրել (գիտամեթոդական, գիտական), նա կարող է նույնիսկ չընտրվել, թեև, վերջին հաշվով, ստեղծագործական մոտեցման խնդիրը վերաբերում է և՛ դպրոցին, և՛ կրթական գործի կազմակերպչին, և՛ դասախոսին, և՛ մշակույթի գործչին. այսինքն՝ մեր նախարարությունն ընդգրկող բոլոր ոլորտների աշխատողներին:

– «Ղարաբաղյան հարցի» ծագումից հետո, բացի քաղաքական գործընթացներից, խոսվում է նաև մշակութային ճիշտ քաղաքականության մասին, որի նպատակն է «Ղարաբաղը դարձնել այն փարոսը, որի շուրջ պետք է հավաքվի ողջ հայությունը»: Թվում է, սակայն, որ վերջին տարիներին մշակութային նման միջոցառումների պակաս կա: Ըստ Ձեզ, ղարաբաղյան չլուծված հարցի պայմաններում, ո՞րն է մշակութային այն ճիշտ քաղաքականությունը, որ պետք է տարվի:

– Մեր պարագայում ամեն ինչ մի քանի անգամ դժվար է, քան Հայաստանում, որովհետև նրանք ճանաչված են, նրանք ունեն դրսի հետ համագործակցելու հնարավորություն: Կա այսպիսի մի մոտեցում. հաղթանակած պետությունը, հաղթանակած ժողովուրդը սկզբում հետպատերազմյան մի խառը էտապ է անցնում, հետո սկսվում է ինքնամաքրման բավականին լուրջ պրոցես, որը բերում է նաև մշակութային, կրթական, այսինքն՝ հոգևոր ոլորտի զարգացմանը: Եվ այդ առումով, միգուցե իրոք հարցին չպիտի թերահավատությամբ մոտենալ, միգուցե հենց Ղարաբաղում պետք էր այդ մշակութային, հոգևոր, կրթական ոլորտների զարգացումը լիներ: Իհարկե, բարդություններ կային, բայց հիմա, կարծում եմ, ժամանակն ուրիշ է:

Ի դեպ, ժամանակի մասին. խորհրդային տարիներին, երբ «ազգային դպրոց» գաղափարը ֆիկցիա էր, երբ գրեթե ոչ մի ազգային բան չկար, այն ժամանակվա  դպրոցը տվել է պատերազմում հաղթանակած սերունդ: Փաստորեն՝ այն տարիներին մեր ուսուցչությունը, կրթական գործի կազմակերպիչները հայրենասիրական մեծ գործ են կատարել: Նրանք կարողացել են դաստիարակել հայրենասեր սերունդ: Ես չեմ ուզում կասկածի տակ դնել այսօրվա մեր սերնդի հայրենասիրությունը, պարզապես շուկայական տնտեսության հետ կապված, բազմապիսի տնտեսական հարաբերությունների խառնաշփոթում մարդու մեջ  երբեմն հարց է ծագում՝ արդյո՞ք այս սերունդը, որը կրթվում և դաստիարակվում է, կարողանալու է հարկ եղած դեպքում վաղը նույնն  անել: Իհարկե, մեծ իմաստով, ես չեմ կասկածում, և ոչ ոք էլ չպիտի կասկածի, որ նրանք տեսել են իրենց եղբայրների, իրենց հայրերի օրինակը… Բայց մի՞գուցե ավելի արդյունավետ դարձնելու հարց կա: Դաստիարակության կուռ համակարգ այսօր մենք ունե՞նք, կարծում եմ՝ չունենք: Չնայած Արցախում գործում է ռազմահայրենասիրական դաստիարակության շատ լավ համակարգ: Այս ենթատեքստում շատ կարևորում եմ ֆիզիկական դաստիարակությունը՝ սպորտը: Իհարկե, ունենք բավականին հայտնի մարզիկներ, արդեն հանրապետական մակարդակից միջազգային ասպարեզ ոտք դնող մարզիկներ, բայց, իմ կարծիքով՝ սպորտը մեզ մոտ մասսայական չէ: Ինչպե՞ս այն պիտի լինի մասսայական, երբ մեր դպրոցներում բացօթյա սպորտհրապարակներ չկան: Եթե կան էլ, ապա, լավագույն դեպքում, մի հարթ տարածք է… Դա հասարակ գործ է, որը կարող են անել դպրոցի տնօրենն ու համայնքի ղեկավարը: Մենք ստիպված սպորտային բացօթյա մարզաբազայի 3 տարբեր նախագծեր պատրաստեցինք և ուղարկեցինք շրջանային բաժիններին: Դրանք պիտի հասնեն անխտիր բոլոր դպրոցներին՝ անկախ այն բանից, թե քանի երեխա է այդ դպրոցում սովորում, ու տրված է հստակ ժամկետ՝ մինչև սեպտեմբերի 30-ը: Նախարարությունը, որքան հնարավոր է, օգնելու է դպրոցներին այդ խնդրում: Բայց նախաձեռնությունը պետք է լինի համայնքների և դպրոցների տնօրինության կողմից: Մեկ պրոբլեմ էլ. ինչո՞ւ մեր դպրոցներում չկա առավոտյան մարմնամարզություն: Հայտնի ասացվածք է. «Առողջ մարմնում՝ առողջ հոգի»: Եթե երեխան 10-11 տարիների ընթացքում առողջ չէ, բանակը չի համալրվում առողջ մարտիկներով, ո՞վ է դրա առաջին մեղավորը: Բոլոր մեր հարցերը մի եռանկյունու մեջ են. ընտանիք-դպրոց-հասարակություն: Շատ լուրջ կերպով մենք կհետևենք այդ գործընթացների իրականացմանը, և արդեն 1-2 տարի հետո դրա արդյունքը նկատելի կլինի:

– Կրթության նախկին նախարար Հ. Գրիգորյանի ԱրՊՀ ռեկտոր նշանակվելուց հետո, կրթության, մշակույթի, սպորտի նախարարությունները միացվեցին իրար: Այսպես թե այնպես, նախարար դառնում է մարդ՝ կամ այս, կամ մյուս ոլորտից, ի՞նչ եք կարծում՝ որքանո՞վ է դա արդյունավետ, և ավելի արդյունավետ չի՞ լինի, եթե կրթության համակարգը առանձնացվի մշակույթից: Մեկ մարդու վրա բարդել 3 տարբեր պատասխանատու ճյուղեր և պահանջել արդյունավետություն. որքանո՞վ է դա իրական…

– Դեռ խորհրդային տարիների մեր բոլոր բաժնի վարիչները եղել են լուրջ մտավորականներ, իսկ մտավորականը, բնականաբար, չի կարող չլինել մշակույթի սիրահար, մշակութային քաղաքականության որոշակի կրող: Այս առումով, ես կարծում եմ՝ բեռը, որ այս պարագայում իմ վրա է, ես կարող եմ տանել: Պարտադիր չէ, որ ես լինեմ արվեստագետ, լինեմ նկարիչ կամ քանդակագործ, կարևորն այդ գործիչների, այդ կազմակերպությունների, առողջ մասսայի միջոցով մշակութային լուրջ քաղաքականություն իրականացնելն է: Կան պետություններ, որտեղ իրար հետ միացված են կրթության և առողջապահության ոլորտները: Իսկ նախարարն էլ այնպիսի մարդ է, որ կրթության գործիչ էլ չէ: Կարևորը մշակված, լավ քաղաքականություն ունենալն է, և մարդ, որ կիրականացնի այդ քաղաքականությունը:

– Ունե՞ք այդ քաղաքականությունը:

– Այդ քաղաքականությունը ես կասեի թղթի վրա կա, բայց իրականացվում է ոչ այնքան արդյունավետ: Ուստի, կփորձենք այն ավելի արդյունավետ դարձնել:

– Իր՝ նախարարի պաշտոնում 100 օրը լրանալու կապակցությամբ տված մամլո ասուլիսի ժամանակ, ԿՄՍ նախկին նախարար Աշոտ Ղուլյանը նշել էր, որ այս տարվա բյուջեից ԿՄՍ ոլորտին հատկացվող գումարներն ավելացվել են: Արդյո՞ք այդ ամենի հետևանքը կարելի կլինի տեսնել առավել արդյունավետ կատարված աշխատանքի տեսքով:

– Անկասկած: Տարեցտարի բյուջեից հատկացվող գումարներն ավելանում են, և մենք ամեն ինչ կանենք, որպեսզի ոչ մի կոպեկ չփոշիանա այդ գումարից:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հայացք՝ դեպ անցյալ

ՄԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՃՇԳՐՏՈՒՄ

Արցախյան պատերազմից հետո իմ հետաքրքրությունը Շուշիի նկատմամբ ավելի մեծացավ: Ինձ համար զարմանալի է, որ նույնիսկ այս քաղաքում գեթ մի անգամ չեղած մարդն անգամ նրա պատմության, մշակույթի, բնակչության նիստուկացի մասին է խոսում: Եվ, որպես տեղացի, որոշեցի Շուշին ուսումնասիրել յուրովի, մի կողմ թողնելով քաղաքի և նրա բնակիչների մասին գրվածներն ինչպես այլազգի, այնպես էլ հայ հեղինակների կողմից՝ համեմատելով ի հայտ եկածը վաղուց գրվածների հետ: Դրդապատճառներ շատ կային, սակայն կարևորներից էին Շուշիում ծնված բաքվաբնակ Ֆ. Շուշինսկու 1968թ. Բաքվում ռուսերեն հրատարակված «ՄցՔՈ» գիրքը,  Ա. Գ. Բարխուդարյանի հեղինակությամբ 1982թ. Երևանում հրատարակված «Դիվան հայ վիմագրության» գրքի 5-րդ պրակը՝ նվիրված Ղարաբաղին, որի էջերում Շուշիի մասին գրված է. «Ղարաբաղի ամենափոքր շրջանն է, զբաղեցնում է Կարկառ գետի վերին հոսանքը: Շրջանում հին հուշարձանները վատ են պահպանվել և այդ շրջանից արձանագրություններ քիչ ունենք»:

Խոսք չունեմ ասելու: Հայրենանվեր գործ է կատարվել: Այժմ լրիվ հայաթափված և Ադրբեջանի տիրապետության տակ մնացած Արցախի շատ շրջանների մասին տեղեկություններ կարող ենք ստանալ նման աղբյուրներից: Սակայն, կարծում եմ, չարժեր Շուշիի մասին նման տողեր գրել, որ հետագայում մի յուրատեսակ «հայելի» դառնա ազգի համար:

Համոզված կարելի է ասել, որ Շուշիին վերաբերվող արձանագրությունները գրքում տեղադրված են այլ աղբյուրներից: Հենց այս և նման այլ աննշան թվացող վրիպումները տեղիք են տալիս, որպեսզի այսօր Բաքվից Ռաֆայել Հյուսեինովն ասի. «Լեռնային Ղարաբաղում անհնար է գտնել մի հայկական գերեզմանատուն, որը 160-ից ավել տարիք ունենա» (տես՝ «Հայաստանի պետական քաղաքականությունը՝ ուղղված ադրբեջանցիների գենոֆոնդի և պատմական հուշարձանների խեղաթյուրմանը» փաստաթուղթը, 02.05.2005 թ. Բաքու): Իսկ պատմաբան Ն. Կուլիևը Բաքվի «Зеркало» թերթում գրում է. “Каждый уголок Шуши хранит в себе историю и культуру азербайджанского народа. Армяне хотят создать свою лжекультуру на основании нашей» (см. “Зеркало”, Баку, 25.06.2004г.).

Վստահ կարելի է ասել, որ Շուշին որոշ չափով հետազոտված է մի քանի օտարազգի ուսումնասիրողների կողմից, բայց ոչ մեր՝ հայերիս: Եվ յուրաքանչյուր հետազոտող գրի է առել այնքան՝ ինչքան տեսել է, այնպես՝ ինչպես կարողացել է, կամ էլ ուրիշների թելադրանքով: Հենց այս պատճառով էլ անհայտ են մնացել շատ արժեքավոր ու հարուստ տեղեկություններ հայոց պատմության համար:

Իմ կողմից առաջ քաշված խնդրի լուծման համար ես դիմեցի մեր անցյալի անխոս վկաներին՝ հին գերեզմանատներին ու պատմաճարտարապետական հուշարձաններին: Ուսումնասիրության ժամանակ պարզվեց, որ ի հայտ եկած արձանագրությունները, որ առաջին անգամ են շրջանառության մեջ մտցվում, արժեքավոր տեղեկություններ են տալիս պատմական կարևոր դեպքերի, ինչպես նաև ազգին նվիրված մարդկանց մասին: Շատ արձանագրություններ հնարավորություն են տալիս առանց որևէ կասկածի նույնիսկ պատմական ճշգրտում կատարել: Այստեղ ես ուզում եմ խոսք բացել մի շիրմաքարի արձանագրության մասին, որի տակ հանգչողը տարբեր անուն-ազգանունով է ներկայացված ընթերցողին:

Խոսքը Քրիստինե Կոթիկյանի հեղինակությամբ Երևանում հայերեն ու պարսկերեն հրատարակված «Ճշմարիտ պատմություն» գրքի հեղինակ Միրզա Հուսիֆ Ներսեսովի մասին է:

Որպեսզի համոզվենք, դիմենք կոնկրետ փաստերի: «Նյութեր Ղարաբաղի նախասովետական շրջանի մամուլի պատմությունից» գրքի հեղինակ Ս. Դ. Ավագյանը գրում է վերը նշված գրագրի մասին: Մեջբերում եմ. «Ծնվել է Շուշի գավառի Թաղուտ գյուղում: Իսկական անունը Հարություն էր: 1805թ. ռուս-պարսկական կռիվների ժամանակ, երբ նա ընդամենը 5-6 տարեկան էր, գերի է վերցվում: Պարսկական արքունիքում նա ստանում է Ֆարտուխ անունը: Կարճ ժամանակամիջոցում տիրապետում է մի քանի լեզուների: Քսան տարեկանում նա արդեն Թեհրանի սարդարի քարտուղարն էր: 1826թ. ռուս-պարսկական պատերազմի օրերին, հարմար առիթն օգտագործելով, Միրզա Ֆարտուխը փախչում է և գալիս Շուշի» (տես նշված գիրքը, Երևան, 1969թ.):

Ինչպես գիտենք, Շուշիի գավառը նախ չի ունեցել Թաղուտ անունով գյուղ: Այն եղել է ու կա Դիզակի գավառում (Հադրութի շրջան)՝ Տող գյուղից 2 կմ դեպի հարավ:

Հեղինակներ Ս. Ավագյանի և Ն. Ախունդովի կողմից նշված որոշ տվյալներ հայտնի գրագրի մասին համապատասխանում են այն տվյալներին, որ առկա են շիրմաքարի արձանագրության տողերում (նա տարվել է Պարսկաստան, կրթվել է, եղել է հայտնի գրագիր, այնուհետև վերադարձել է հայրենիք և այլն), սակայն անհասկանալի է, թե տվյալները նրանք որտեղից են գրի առել, որ չեն նշում սկզբնաղբյուրները: Եվ, ի տարբերություն Ն. Ախունդովի, Ս. Ավագյանը նշում է. «Ֆարտուխը (Հարություն) 1826թ. փախել է»: Այս մասին ևս ոչինչ չկա շիրմաքարի արձանագրությունում: Իսկ ըստ ադրբեջանցի հեղինակ Ն. Ախունդովի, նույն Ֆարտուխը մահացել է 1864 թվականին, այնինչ արձանագրության վերջին տողում գրված է, որ մահացել է 1853թ. նոյեմբերի 13-ին:

Հայտնի գիտնական, գրագիր (Միրզա) Փարրուխ Մինասի Ամիրխանյանցի դիակը հողին է հանձնված Շուշիի Երևանյան դռների հարավ-արևմտյան գերեզմանատանը՝ հայտնի նավթագործ-բարերարներ Պողոս և Աբրահամ Հովհաննեսի Ղուկասյան եղբայրների տոհմական գերեզմանոցի հարևանությամբ: Հայտնի գրագրի շիրմաքարին, որն ունի 240x120x30 սմ չափսեր, արձանագրված է.

ՅԱՅՍՄ ՏԱՊԱՆԻ ԱՄՓՈՓԵԱԼ Է ՄԱՐՄԻՆ ԼՈՒՍԱՀՈԳԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆ ՄԻՐԶԱՅ ՔԱՐՐՈՒԽԻ ՄԻՆԱՍԵԱՆ ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆՑ ԳԵՐԵՎԱՐԵԼՈՅՆ Ի ՊԱՐՍՍ Ի 1805 ԱՄԻ ՌՍԵԼՈՅՆ ԱՆԴԱՆՕՐ, ԵՒ ՎԵՐԱԴԱՐԾԵԼՈՅՆ Ի ՀԱՅՐԵՆ ԻՍ ԻՒՐ Ի ԴԻԶԱԿ Ի 1821 ԱՄԻ, ՈՐ ԵՒ ԸՆԿԱԼԵԱԼ ՎԵՐՍՏԻՆ ԶՔՐԻՍՏՈՆԷԱԿԱՆ ԻՒՐ ՀԱՎԱՏ, ՓՈԽԵՑԱՒ ԱՌ Ք Ս ՓՐԿԻՉՆ ԻՒՐ Ի 13 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 1855 ԵՒ ՌՅԴ ԱՄԻ:

Հարևանությամբ հողին են հանձնված կնոջ՝ Խանումի և դստեր՝ Ելիզաբեթի դիակները (տես՝ Շուշիի Եր. դռների հարավ-արևմտյան կողմի հին հայկական գերեզմանատուն, արձանագրություն N 208, 209, 210):

Թող ընթերցողին զարմանալի չթվա, եթե ասեմ, որ ի հայտ եկած շատ արձանագրությունների միջոցով հնարավոր է այլ կարևոր ճշգրտումներ ևս կատարել:

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

Վերոհիշյալ մի շարք վայրենությունները կրկին անգամ պարզ ապացուցեցին, որ ռուս բարբարոս կառավարությունը ոչնչով հետ չէ մնում տաճկայ կարմիր սուլթանից, որ հայ ազգաբնակչությունը յուր ինքնուրույնությունը պահպանելու համար պետք է Ռուսաստանի ուրիշ ազգությունների հետ, ձեռք-ձեռքի տված, շարժվի հեղափոխության խոչընդոտներով լի, բայց վեհ և պատմությունից փորձված միակ ճանապարհով:

Թող կորչի բռնակալ բռնապետությունը:
Կեցցե՛ հայ ժողովրդի ազատությունը:
Կեցցե՛ Ռուսաստանի ազատ ազգությունների ֆեդերացիան:
Հայկական ինքնապաշտպանության կենտրոնական կոմիտե, 1919թ.

* * *

Այն գլխավոր հարցմանը պատասխանելու համար, թե ինչու Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն է տրվել, իսկ Հարթավայրային Ղարաբաղին՝ ոչ: Խոսքը տրվում է Հ. Սուլթանովին:

Սուլթանովը պարզաբանում է, որ ինքնավարությունը տրվում է ոչ թե տարածքային, այլ ազգային հատկանիշին, Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության մշակութային ինքնորոշումն ու զարգացումը պայմանավորվում է այդ ինքնավարությամբ, իսկ Հարթավայրային Ղարաբաղի բնակչությունն այդ հնարավորությունն ունի՝ լինելով Ադրբեջանական Խորհրդային Հանրապետության մի մասը:

Ընկեր Չալյանն ընթերցում է Լենինին հղած ողջույնի հեռագիրը (բուռն ծափահարություններ, երգում են Ինտերնացիոնալը):

Ընկեր Չալյանն առաջարկում է հանձնարարել նախագահությանը հեռագրեր ուղարկել նաև ԽՍՀՄ նախարար ընկեր Կալինինին, Անդրերկրկոմին, ԱՆԴՐԿԳԿ-ին, ԱԿԿ Կենտկոմին, Քրդստանի և Աղդամի գործկոմներին և Գերմանիայի պրոլետարիատին (բուռն ծափահարություններ):

Արխիվային քաղվածք

Մինիստրների խորհրդի 1919թ., մայիսի 23-ի նիստ

Նախագահ՝ Ա. Խատիսյան

Քարտուղար՝ Պ. Թարվերդյան

…Որոշեցին

1. Ընդունել, որ Հայաստանի կառավարությունը Ղարաբաղի վերաբերմամբ մնում է իր վճռին հաստատ. այն է, որ Ղարաբաղը Հայաստանի Հանրապետության անբաժան մասն է, կազմում է այժմ էլ ու պետք է կառավարվի ազգային խորհրդի մասնակցությամբ: Բողոքել Ղարաբաղի խաղաղ հայ բնակչության վերաբերմամբ կատարված բռնությունների առթիվ:

2. Դատապարտել Անդրկովկասյան հանրապետությունների քաղաքական կյանքը և տերիտորիալ շահերը զենքի ուժով վճռելու ձգտումը, մինչև որ այդ հարցերին որոշում չտա Փարիզի կոնֆերանսը:

* * *

Նախագահ ընկեր Կարագյոզովը առաջարկում է կենտրոնից ընկերներ Դովլաթովի, Չինգիզի և Հ. Սուլթանովի համագումար գալը նշանավորել՝ Ստեփանակերտ քաղաքի երեք փողոցներ նրանց անուններով կոչելով (ծափահարություններ):

Ծաղկե¯ց Ղարաբաղը (բռնկումը հեղինակի), հավանաբար այդ հույսով են գործում ու երազում, թե կգա նաև այն օրը, երբ Ստեփանակերտի փողոցները կկրեն Պոլյանիչկոյի, Սաֆոնովի, Վեզիրովի, Բաղիրովի և, ինչու չէ, նաև Միրջափա Հաջիևի անունները, որոնք հիմա ով գիտե, թե որտեղ հերոսի իրենց փառքն են վայելում, «յա¯ ալլահ» կանչելով, որ ապրում են լայնարձակ մի հայրենիքում, որտեղ մարդակեր գազանն ու հանցագործը քայլում են այդպես ազատ, և որ ցեղասպանություն կազմակերպողներն ու իրականացնողները չէ, այլ այդ մասին խոսողներն ու քաղաքական գնահատական պահանջողներն են ավելի շատ պատժվում՝ որպես քաղաքական հանցագործներ:

* * *

Բուռն ծափահարություններից հետո երգում են…

Բայց ահա եկան բոլշևիկները,
Թշնամուն ջնջեցին բոլշևիկները,
Ժողովրդին փրկեցին բոլշևիկները,
Տոն լեռներում, իմ Ղարաբաղ:
Ստալինը քեզ կյանքի հույս տվեց,
Արդար բյուրեղյա օրենք
պարգևեց,
Նա քեզ պարզ ու ջինջ հորիզոն տվեց,
Եվ ուժ թևերիդ, իմ Ղարաբաղ:
Անճանաչելի ես այժմ դու դարձել,
Ախ, գեղատեսիլ երկիր ես դարձել,
Իմ հող հարազատ,
անմոռաց ես դու,
Իմ տուն ու օջախ, իմ Ղարաբաղ:
Բարձունքներից ես նոր աշխարհին նայում,
Հզոր դու արծիվ, երկիր հմայուն,
Դու հավատարիմ որդին
Ադրբեջանի,
Շողա դարեդար, իմ Ղարաբաղ:

(վարագույր)

Ներկայացումն, այո, այստեղ ավարտում է: Սակայն պակաս ներկայացում չէր մեր 70-ամյա «ինքնավար» կյանքը: Տարիներ շարունակ այս երգը «Այսքան ուրախ կյանքը մեր» – ի նման ստիպում էին երգել բոլորին: Եվ երգում էին՝ դպրոցներում, մանկապարտեզներում, հոբելյանական ու տոնական կեղծ միջոցառումներին, սոված ու տկլոր, աղքատ ու հուսահատ, բայց երգում էին, որովհետև այդպես էին կարգադրել: Իսկ իրականում…

Նախախորհրդային Ղարաբաղում գործում էր 21 տպագիր մամուլ, որից 19-ը հայկական էր, երկուսը՝ ռուսերեն: 1923 թվականից հետո Ղարաբաղում հայկական դպրոցների, թատրոնների, գրադարանների և կուլտուրական բազմաթիվ օջախների հետ փակվում են նաև Հայկական թերթերն ու հանդեսները: Նրանց փոխարինում են թուրքերեն լեզվով լրատվական միջոցները: 1923-ից մինչև 1988 թվականը մարզում լույս տեսնող միակ հայկական թերթը մնում էր «Խորհրդային Ղարաբաղը»:

Մարզի տարածքի ընդամենը մեկ, իսկ բնակչության չորս տոկոսը կազմող ադրբեջանցիների աճը 1923 թվականից հետո ավելանում է կոսմիկական արագությամբ և հասնում 484 տոկոսի և 1979 թվականի տվյալներով նրանք արդեն կազմում էին մարզի բնակչության 23 տոկոսը: Իսկ մինչ այդ «խորհրդային», «ինքնավար» հռչակված Ղարաբաղում ինտերնացիոնալիզմի քողի տակ «լայնաքայլ էր ընթանում Ադրբեջանը» ու դատարկվում էին հայկական գյուղերն ու ավանները, լցվում ադրբեջանցիներով:

(շարունակելի)

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ՀԵՏԸՆՏՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

– Քո կարծիքով, ինչո՞ւ ընդդիմադիրների համար այսքան անսպասելի արդյունքներով ավարտվեցին ընտրությունները:

– Որովհետև հիմնականում գիդի-գիդի էին անում…

– Չեմ հասկանում, ինչի՞ մասին է խոսքը:

– Դե, հնից եկող մի այսպիսի զրույց կա. մեկը մի օր մի տեղ մի գառ է գտնում, հետո ամեն օր գնում է նույն տեղում գիդի-գիդի անում՝ նորից գառ գտելու հույսով:

– Էլի բան չեմ հասկանում: Ի՞նչ կապ կա քո էդ…

– Այն կապը կա, որ 2004 թվականին քաղաքապետի ընտրությունների ժամանակ իշխանություններին քննադատելով՝ ընդդիմադիրները հասան հաղթանակի:

– Հա, գիտենք, բայց էլի չհասկացա քո ասածի իմաստը:

– Ըստ երևույթին, մարդկանց ընդհանրապես որևէ բան հասկացնելու համար պիտի հենց էն գլխից, սկզբից մինչև վերջ պարզորոշ շարադրես միտքդ, ասելիքդ: Հարցի էությունը նրանում է, որ այս՝ խորհրդարանական ընտրություններում նույնպես ընդդիմությունը բավարարվել է հիմնականում իշխանություններին քննադատելով…

– Ահա թե ինչ ես ուզում ասել: Դու ամոթ չունես. քեզ ընդդիմադիր ես երևակայում, բայց ընկերներիդ վիրավորում ես…

– Լսիր, է՜, չեմ վիրավորում, դա իմ ոճն է: Այ, դու շատ թե քիչ էդ բաներից հասկանում ես, ընդդիմադիրների քարոզարշավը բազմակողմանիության առումով լիարժեք չէր…

– Սպասիր, սպասիր, քյասմա ղարաբաղերեն ասա՝ ի՞նչ ես ուզում ասել…

– Այն, որ ավելի շատ քննադատել են, քան կոնկրետ առաջարկություններ, ծրագրեր պարզաբանել: Այնինչ, պիտի անեին հակառակը. ավելի շատ պետք էր ծանրանալ ծրագրային դրույթների վրա, պարզաբանել…

– Ճամարտակում ես: Իսկ որ քո ոճով արտահայտվենք, կասեմ՝ լեզու է, սարի դեմ չի առնում, քոլի դեմ չի առնում:

– Գիտե՞ս ինչ. մեկ, երկու, նույնիսկ մի քանի անգամ ասելուց հետո էլ դժվար է մարդկանց հասկացնել, տեղ հասցնել ասելիքդ: Եթե նժարների վրա դնենք մեր արած քննադատությունն ու մեր ծրագրային դրույթների պարզաբանումը, ապա քննադատությունը գերակշռում է, ստվեր է գցում մեր հիմնական ասելիքի վրա:

– Հասկացա: Ասա, խնդրեմ, կարո՞ղ ես որևէ օրինակ բերել, որ քո կարծիքով լավ չի արծարծվել, պարզաբանվել, տեղ հասցվել:

– Ինչո՞ւ չէ, խնդրեմ. ի՞նչ կերպ պետք է շարքային քաղաքաբնակներին մասնակից դարձնել սեփականաշնորհման գործընթացին, կամ…

– Սպասիր, սպասիր, որ ճիշտը խոստովանենք, ես էլ չգիտեմ, թե դա ինչպես է արվելու:

– Ըհը՛: Խոսքը հենց այդ մասին է, նման բաների մասին: Նկատի ունեցիր, որ իշխանությունների ռեսուրսները շատ ավելի մեծ էին: Չեմ թվարկում, բոլորին են դրանք հայտնի: Իսկ մեր հնարավորություննե՞րը: Միայն քարոզարշավ, որը, իմ կարծիքով, միակողմանիության՝ եթե չասեմ թեքում, գոնե երանգ ուներ: Ահա թե ինչու եմ խոսում այդ ոճով: Իսկ եթե դու գտնում ես, որ ասելիքիս ոճը վիրավորական է՝ նախապես ներողություն եմ խնդրում:

«ՑԱԽԱՎԵԼԻ» ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Ընդդիմությունը կարծես թե ըմբռնել էր «ցախավելի» գաղտնիքը և մեծամասնական ընտրակարգով անցկացված ընտրություններում ջանում էր «շյուղերն ի մի բերել»: Դժբախտաբար, դա չհաջողվեց:

Մինչդեռ իշխանությունները հմտորեն օգտագործեցին «ցախավելի» գաղտնիքը: Հենց միայն օրենքի ընդունումը՝ մեկ ընտրատարածքում միանգամից, առանց երկրորդ փուլի, պատգամավոր ընտրվելը, հաղթանակի հասնելու հնարավորություններ էր ընձեռում: Հասկանալի է, որ իշխանությունների համար առանձնակի դժվարություն չէր ներկայացնում ցանկացած ընտրատարածքում մեկ թեկնածուի պատգամավոր օծելը: Ամենևին էլ չարախոսություն չի լինի, եթե ասենք, որ օրենքն ընդունողներն արդեն կանխավայելում էին իրենց հաղթանակը, նախքան այն ուժի մեջ մտնելը:

Խելքի բան է:

Իսկ ընդդիմադիրնե՞րը: Ես չգիտեմ, թե նրանք ի՞նչ դիրքորոշում ունեին ընտրական օրենսգրքի այդ կետի քննարկման ժամանակ, բայց փաստը մնում է փաստ, որ օրենքն ընդունելու ժամանակ ընդդիմադիրները, թվում է, խորապես չեն գիտակցել, թե ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ այդ օրենքի ընդունումը, այլապես նրանք բոլորը, առանց բացառության, ընտրություններից հետո նման ապշահար վիճակում չէին հայտնվի:

Լավ է, իհարկե, ուրիշների սխալների վերլուծությունից դասեր քաղելը, սակայն, չարյաց փոքրագույնն է սեփական սխալների վրա սովորելը:

Արդյու՞նքը: Հայտնի է. իշխանություններին հաջողվեց «շյուղերն ի մի բերել», ստեղծել իրենց ուզած մարմինը՝ ժողովրդի ձայնով, քվեարկությամբ հաստատված: Այսպես է, իրերը, երևույթները, կատարվածը պետք է իրենց անուններով կոչել: Մնում է միայն հուսալ, որ նորաստեղծ խորհրդարանը կառաջնորդվի իր մի շարք պատգամավորների «վստահեք և պահանջեք» նախընտրական կարգախոսով: Լավ կարգախոս է. ժողովուրդն անսացել է այդ կարգախոսին, վստահել և ընտրել իր խորհրդարանը ու հիմա էլ պետք է թարմացնել, ավելի ճիշտ՝ այժմեականացնել այդ կարգախոսը. վստահել ենք՝ պահանջում ենք:

Այո, վստահել ենք, հիմա էլ, պահանջում ենք: Սա է մարտավարությունը, ռազմավարությունը: Չենք թերանալու: Հինգ տարի շարունակ պահանջելու ենք:

Հաջող նավարկություն խորհրդարանին՝ հինգ երկար ու ձիգ տարիներ:

ՓԻԼՈՆ՝ ՓԻԼՈՆԵՐԻՆ

«Ես իմ ձայնը տալիս եմ ընկեր Լամբարյանին»:

Ն. Զարյան. «Հացավան»:

Ես Փիլոն եմ, ձեզ քաջ հայտնի Փիլոն: Չնայած ես մի անգրագետ «հերոս» եմ, բայց ես իմ ձայնը համոզված էի տալիս ընկեր Լամբարյանին, հավատացած, որ նա մեր մասին մտածելու է, հոգ է տանելու: Եվ, իրոք, հույսերն արդարանում էին:

Բայց ինչե՞ր եմ լսում, այս լուսավոր ժամանակներում ինչե՞ր են կատարվում. ձայնը վաճառել մի քանի գրոշո՞վ:

Բա եղա՞վ:

Թե որ ձեզ համեմատում են ինձ հետ (չնայած դա ինձ համար խիստ վիրավորական է, սակայն ընդհանուրի շահից ելնելով՝ մի կերպ հանդուրժում եմ), ապա բարի եղեք ինձ նման ձեր ձայնը անկեղծ սրտով տալ նրան, ում ցանկանում եք, և ոչ թե նրան, ով վճարում է:

ԼԻԿԻ-ԼԻԿԻ˜, ԼԻԿԻ-ԼԻԿԻ˜

Երբ տակառում ջուրը կիսատ է՝ լիկի-լիկի, լիկի-լիկի: Անվերջ, անընդմեջ ջուրը զարնվում է տակառի կողերին և ոչ մի րոպե հանգիստ չի մնում:

Սա ձեզ չի՞ հիշեցնում թերուս, կըրթը պակաս, ոչ մի բան կարգին չիմացող, կիսատ-պռատ գիտելիքների տեր մարդկանց, մարդիկ, ովքեր անկախ այն բանից՝ հարցից հասկանում են, թե չէ, թանի ճանճի պես տեղի-անտեղի մեջ են ընկնում, կարծիք հայտնում. լիկի-լիկի, լիկի-լիկի:

«ԱԶԱՏ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ»՝ ՀՈՒԼԻՈՍ ԿԵՍԱՐԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ

Եկանք, տեսանք, հաղթեցրինք…

ԻՆՉՊԵՍ ՄԱՐԵԼ ՊԱՐՏՔԸ

– Երեք տարին լրացել է՝ պարտքս չես տալիս: Հիմա ես ի՞նչ անեմ… էլ ճար չկա, մնում է քեզ գրավ դնեմ, որ պարտքդ մարես:

– Իմ ի՞նչն ես գրավ դնում: Իսկ եթե շատ ես ուզում ինձ գրավ դնել, ատամներս պետք է ոսկուց գցել տաս…

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԻՆՉ ԵՆՔ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄ

2004թ. ապրիլին ընթերցողների դատին հանձնվեց «Դեմո»-ի առաջին համարը. թերթ, որ այս մեկուկես տարվա ընթացքում ոչ միայն վստահություն և հարգանք է ձեռք բերել, այլև դարձել է մեր հանրապետության ամենալայն լսարան ունեցող պարբերականը: Մայրաքաղաքի բնակչության մեծ մասը վստահություն է արտահայտում հենց այս թերթի հանդեպ` համարելով, որ խոսքի ազատությունը առկա է միայն այստեղ:

Համարից համար նկատելի է դառնում, որ թերթի խմբագրակազմի ջանքերը հետևողականորեն ուղղված են ընթերցողների մեջ քաղաքացիականության զգացում զարգացնելու, կյանքի կոչելու նրա մարդկային արժանապատվությունը, հարգանքը մարդու և նրա իրավունքների հանդեպ: Տողերի արանքից կարծես ասվում է, որ ամեն ինչ պիտի լինի մարդու համար, ծառայի նրան և համապատասխանի նրա ազատությունների ժամանակակից ըմբռնմանը, միգուցե նաև՝ սոցիալական պահանջմունքների ժամանակակից ըմբռնմանը: Վերջին հաշվով, մարդ պետք է ունենա այնպիսի զգացում, որ ինքը ոչ թե ծառայում կամ ծառայեցվում է ինչ-որ նպատակների, անգամ իդեալների, նա զգա, որ ինքը գտնվում է յուրաքանչյուրին հարգող հասարակությունում, և դա զգացվում է քաղաքացիական և իշխանական բոլոր կառույցների հետ նրա հարաբերություններում: Այսինքն՝ դա այն է, ինչ կարելի է համարել ժողովրդավարության ժամանակակից ըմբռնում: Դրանով է հենց այս թերթը ներգործուն ու ինքնատիպ:

Ընթերցողները բարձր են գնահատում ոչ միայն թերթի անաչառությունը, այլև ազատ արտահայտվելու հնարավորության ընձեռումը: Մեր ժողովրդին անհրաժեշտ է մի լրատվամիջոց, որը ոչ միայն տեղեկացնի, այլ նաև փորձի օգնել, լուծում տալ որոշ խնդիրների: «Արցախմամուլի» կրպակներից մենք իմացանք, որ «Դեմո»-ն իսկապես մեծ պահանջարկ ունի: Մարդիկ ընտրում են այս պարբերականը, որովհետև «այստեղ գտնում են Արցախի ճակատագրին առնչվող իրենց հուզող հարցերի պատասխանները», որովհետև «գտնում են ճշմարտությունը»:

Սակայն պետք է նշել նաև, որ «Դեմո»-ի ընթերողների մեծ մասը 30 տարեկանից բարձր տարիքի մարդիկ են: Ցավով պետք է նշեմ, որ մեր քաղաքի 16-25 տարեկան բնակչությունն ընթերցասիրությամբ այնքան էլ աչքի չի ընկնում: Նրանց մեծ մասը եթե հետաքրքրվում է, ապա միայն «դեղին մամուլով», նրանց մեծ մասը վստահորեն չի կարողանում նշել անգամ մեր հանրապետությունում լույս տեսնող պարբերականներից գոնե մեկի անունը: Եթե մեր երիտասարդությանն ավելի շատ հուզում է Ջենիֆեր Լոպեսի վերջին սիրավեպը, քան իրենց հայրենիքում տեղի ունեցող հասարակական և քաղաքական իրադարձությունները, քան իրենց երկրի ճակատագիրը, դա ոչ այնքան ծիծաղելի, որքան ցավալի է:

Այս տարիքային խմբից մեր հարցին դրական պատասխան տվողները հիմնականում նշում էին «Դեմո», «Ազատ Արցախ» և «Արցախի համալսարան» թերթերը: Ի դեպ, վերջինիս «նախապատվություն» տվողները նշում էին, որ ստիպված են ընթերցում` «շնորհիվ հարկադրական բաժանորդագրության»: Հետաքրքրական է այն փաստը, որ այս տարիքային խմբից «Դեմո» ընթերցում են հիմնականում բանասիրական ֆակուլտետի ուսանողները: Սակայն այն երիտասարդները, որոնք ընթերցում են թերթը, հետևում մեր երկրում զարգացող իրադարձություններին, թղթակցում, փորձում որոշ հարցեր լուծել, հույս են ներշնչում, որ մենք ինչ-որ բանի կհասնենք և գուցե կկարողանանք հալեցնել այն անվստահության սառույցը, որը արմատավորվել է հատկապես մեր մեծահասակ ընթերցողների հոգիներում և վերադարձնել վստահությունը լրատվամիջոցների նկատմամբ:

Սաթինե ՄԻՆԱՍՅԱՆ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ – ԱՐՎԵՍՏԱՆՈՑ

Չնայած հուլիսյան տապ օրերի միօրինակությանը, գույների ու երանգների զարմանալի բազմազանություն է տիրում Հակոբ Գյուրջյանի անվան կիրառական արվեստի ինստիտուտում: Այստեղ կարելի է զգալ հայկական ճարտարապետության արևային շունչը, լսել կորսված ծովերի ալիքների երգը, տերյանական աշնան պոեզիան և զմայլվել ծիածանի գույներով: Ինստիտուտի շրջանավարտների դիպլոմային հավաքածուի յուրաքանչյուր նմուշ ինքնին մի աշխարհ է` վառ և անզուգական:

Իսկ ինստիտուտն այդ հանդիսանում է Երևանի Թորոս Ռոսլինի անվան կիրառական արվեստի ինստիտուտի Ստեփանակերտի մասնաճյուղը, որը հիմնադրվել է 1996թ.` ինստիտուտի ռեկտոր Յու. Հովհաննիսյանի նախաձեռնությամբ: Ըստ նախագծի, ինստիտուտը պետք է ունենար գորգի բաժին, որովհետև հայկական գորգագործությունը ինստիտուտի ստեղծման հիմնական դրդապատճառներից էր: Սակայն մասնագետի կարիք կար, մինչդեռ ժամանակն իր պահանջներն էր ներկայացնում, և բացվեց մոդելավորման բաժինը:

Թեև մթնոլորտը ջերմ է, սակայն ամեն ինչ չէ, որ հարմարավետ է ստեղծագործ աշխատանքի համար. նոր կահավորման և, ինչու չէ, նաև նոր շենքի անհրաժեշտություն է զգացվում: Գուցե նման հարցերը շտկվեն ինստիտուտի հավատարմագրումից հետո, որի գործընթացը, ի դեպ, կսկսվի այս տարի և կտևի երկու տարի: Սակայն պետք է նշել, որ ինը տարվա մեջ ինստիտուտը զգալի հաջողությունների է հասել: Նրա սաները առաջնակարգ տեղեր են գրավում Հայաստանում անցկացվող մրցույթներում, ինչպես նաև Ռուսաստանում Տատյանա Միխալկովայի կողմից կազմակերպվող «Ռուսական սիլուետ» մրցույթում, նրանց նախագծերը ինտերյերի և էքստերյերի բնագավառում մեծ պահանջարկ ունեն մեր քաղաքում, իսկ գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչներից ոմանք իրենց զարդերը կարող են համալրել ինստիտուտի սաների ձեռքի աշխատանքով: Ինստիտուտում ուսումնասիրվող 37 առարկաներից որոշները դասավանդում են նրա իսկ շրջանավարտները:

Արվեստը մի բնագավառ է, որտեղ պակաս կարևոր դեր չի խաղում միջավայրը: Ինստիտուտի սաների աշխատանքներում զգացվում է արցախցու բնավորությունը, մեր բնաշխարհի՝ ձորերի ու անտառների բազմազանությունը… Թեև ի՞նչ կարիք կա այդքան երկար պատմելու: Ավելի լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան տասն անգամ լսել: Իսկ տեսնելու հնարավորություն մենք կունենանք օգոստոսի վերջին, երբ կցուցադրվի Հակոբ Գյուրջյանի անվան կիրառական արվեստի ինստիտուտի շրջանավարտների հինգերորդ թողարկման դիպլոմային հավաքածուն:

Ս. ՄԻՆԱՍՅԱՆ

ԶԱԼՑԲՈՒՐԳԻ ԱՄԵՆԱՄՅԱ ՓԱՌԱՏՈՆԻՆ ՄԱՍՆԱԿՑԵԼ Է ՆԱԵՎ ԱՐՑԱԽԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՐԳՉԱԽՈՒՄԲԸ

Հուլիսի 14-17-ը Զալցբուրգի ամենամյա երգչախմբային և նվագախմբային փառատոնին  մասնակցել է նաև Արցախի պետական երգչախումբը՝ Նինա Գրիգորյանի գլխավորությամբ:

Այս նշանակալից իրադարձությունը թերևս ամբողջությամբ գիտակցված չես համարի, քանի դեռ տպավորություններն այնքան են վառ, որ ժամանակ են պահանջում հասկանալու, թե որն էր կարևորը, իսկ որը՝ ոչ այնքան: Այնուամենայնիվ, փորձենք կարևորել գլխավոր պահերը:

Երբ փառատոնի փակման ժամանակ թարգմանչի ջանքերով փորձում էի հարցազրույց վարել ընկերության տնօրեն Յան Բեխտոլդի հետ, նա բոլոր հարցերի պատասխանը բերում էր միացնում մի գաղափարի հետ: Փառատոնն ունի մեկ նպատակ և ընկերությունը ամեն ինչ անում է իրականություն դարձնել այդ գաղափարը: Փառատոնը հեռու է մրցույթ հասկացությունից՝ իր բոլոր բացասական հետևանքներով: Նպատակն այլ էր, կասեի, աստվածային, քանզի կոչված էր միաբանելու այն երաժիշտ կատարողներին, երկրպագուներին, և այն արվեստը, որը մաքրում է մարդու հոգին, բարձրացնում և մոտեցնում Աստծուն: Ով ընդունում էր գաղափարը, նրա համար ստեղծված էին բոլոր պայմանները՝ միասին ուրախություն ապրելու:

Անդրանիկ համերգը կայացավ եկեղեցում: Տաճարն ավետարանչական էր, բայց այդ հանգամանքը չխանգարեց այլ ուղղության եկեղեցիների քահանաներին քարոզ կարդալ, սաղմոս երգել, աղոթք անել այնտեղ: Փառատոնի մասնակիցները միանում էին այդ արարողությանը մեկ հոգևոր ստեղծագործության կատարումով, կարծես, քննության ենթարկելով ինքներն իրենց՝ արդյո՞ք պատրաստ են մտնել այդ հոգևոր դաշտը: Այդ քննություն-համերգը  կայացավ փառատոնի հենց առաջին օրը: Արցախի երգչախումբը կատարեց Կոմիտասի «Սուրբ, սուրբը»:

Երկրորդ և հիմնական համերգը կայացավ հաջորդ օրը: Խորհրդավոր էր նաև այդ համերգի իմաստը: Ամեն մասնակից-խմբի՝ հավաքված աշխարհի ամենատարբեր ծեգերից՝ Տայվանից, Բրազիլիայից, Իռլանդիայից, ԱՄՆ-ից, Ավստրիայից, Հունաստանից, հատկացված էր 10-15 րոպե մենաելույթ՝ ազգային երաժշտության կատարմամբ: Տեսնել էր պետք, թե յուրաքանչյուր խումբ ինչպիսի հաճույքով էր կատարում իր ազգայինը:

Համերգի առաջին մասը տիրոջ իրավունքով պիտի եզրափակեին Զալցբուրգի երգչախումբն ու նվագախումբը: Բայց այդ պատվավոր դերը տրվեց հայկական խմբին՝ պատշաճ գնահատելով առավոտյան փորձի ժամանակ նրա կատարողական մակարդակը: «Վարարակն» երգչախմբի ծրագիրը հիմնականում կազմված էր Կոմիտասի երգերից («Չինար ես», «Ել, ել», «Հով արեք», «Լոռու գութանի երգը», գեղջկական երգերի շարքը և այլն) և մեկ ստեղծագործություն ժամանակակից հայ երգահան Արզաս Ոսկանյանի գործերից: Զալցբուրգի այսօրվա լավագույն՝ Մացարտեումի մեծ դահլիճի հանդիսատեսները հոտնկայս էին ծափահարում հայկական խմբին: Տեղին էր բացականչել. «Օ¯, հրաշագործ Կոմիտաս, որերորդ անգամ է հայ երաժշտությանն անծանոթ հանդիսատեսը գլուխ խոնարհում Քո արվեստի առջև»: Հունաստանի նվագախմբի դիրիժորն այնքան հավանեց այդ երգերը, որ խնդրեց նոտաներն ուղարկել:

Գալա-համերգն անցավ ազգային և դասական երաժշտության համատեղությամբ: Միացյալ ուժերով կատարվեց Բեթհովենի 9-րդ սիմֆոնիայի եզրափակիչ «Ձոն ուրախության» խմբերգը: Հենց այդ ստեղծագործությամբ բացվեց համերգը: Իսկ եզրափակեց՝ էլի համատեղ կատարմամբ, Հենդելլի մեսսայից «Ալելույան»: Կարծես ստուգում էին բոլոր մասնակիցների կատարողական ունակությունները, կարողությունը՝ միաձուլվել մեկ մարմնի մեջ:

Մեկ կարևոր պահ ևս: Անչափ շոյված զգացինք մեզ, երբ Զալցբուրգի գլխավոր՝ Դոմյան տաճարում Շարլ Գունոյի Մեսսայի փորձի ժամանակ, որը կրկին միացյալ ուժերով պիտի կատարվեր, դիրիժոր Յան Բեխտոլդը թարգմանչին ասաց. «Ես ձեր երգչախմբի կարիքն ունեմ»: Այդ պարզ նախադասության մեջ հնչեց հայկական երգչախմբի պարզ, հստակ գնահատականը: Կարևոր չէր կատարողն ինչ ազգության էր և որ երկրից: Բարձր էին գնահատում նրա անձնական գիտելիքներն ու կարողությունները: Հենց ա՛յդ էր Եվրոպան:

Անաչառ գնահատական տրվեց երկու տարի առաջ Բարսելոնայում ֆոլկ-երաժշտության մրցույթում, երբ խումբն արժանացավ ոսկե մեդալի: Անաչառություն էր տիրում և Զալցբուրգի փառատոնում:

Զալցբուրգի հայերի և Վիենայի հայ համայնքի համար տրված համերգներն ավստրիական ուղևորության անքակտելի մասն էին կազմում, թեկուզ և ոչ մի առնչություն չունեին փառատոնի հետ: Կարոտով լցված հայի աչքեր կարելի էր հանդիպել աշխարհի ցանկացած ծայրում: Մենք չէինք կարող չերգել, նրանց համար չհնչեցնել հայկական երաժշտություն: Նրանք դրա կարիքը շատ էին զգում… Սակայն դա այլ թեմա է:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

——————————————————————————————-

Миацум

Правила хорошего тона в Армении

Оказывается, ругнуть карабахцев перед едой полезно для пищеварения

Поехала в Армению в отпуск и вернулась удрученная. Оказалось, что там многое изменилось, по меньшей мере, для карабахцев. В кафе, на улицах, в учреждениях только и делают, что поругивают нашего брата-карабахца. Кто-то делает это просто так, следуя моде, кто-то с ленцой, а кое-кто – зло, с укоренившимся убеждением, что все несчастья армян происходят из Карабаха. В отличие от других, эта тема почти не выходит на страницы печати. А когда публичному и распространенному явлению не придают словесного обрамления, это значит – стесняются. Или считают, что обнародование будет на радость оппонентам.

Где же пресловутый источник такого отношения? Искать его в советской действительности бессмысленно, хотя и тогда карабахцев в Армении не жаловали. Возможно, стоит обратиться к послевоенным годам, когда в Армении, блокированной и нищенствовавшей, появились согревшие руку на карабахской войне нувориши, прикупили в Ереване квартиры, земли, открыли предприятия и взяли на себя роль «крыш». Это делалось совершенно неприкрыто и не могло не вызвать волны недовольств в самой Армении. Но тогда умные политтехнологи поспешили политизировать чистейшей воды человеческий фактор и представить это явление так, будто Армения страдает не из-за конкретных людей, а из-за нерешенности карабахской проблемы в целом. Это было тогда весьма кстати, так как, судя по всему, руководство Армении намеревалось решить карабахский вопрос путем создания «общего государства» с Азербайджаном.

Но рядовые жители Армении на этот крючок не попались. Они смогли сориентироваться в системе ценностей и отвергли «шанс» решить свои проблемы ценой такой жертвы, как  Карабах. Они прикинули, что потеря Карабаха – это не просто территориальное поражение, это коллапс армянского этноса. И на этой волне к власти в Армении пришли люди, которые провозгласили политическим приоритетом совместное благополучие Армении и Карабаха: сохранение независимости Карабаха и его прогрессирующее развитие было объявлено единственной возможностью превратить Армению в геостратегически значимую единицу.

Так продолжалось недолго. О том, что власти Армении свернули с этого пути, говорит очередной всплеск негативного отношения к карабахцам. Но на этот раз причины такого отношения оцениваются более реалистично – люди говорят о засилье карабахцев в государственных органах, в бизнесе и, что самое неприятное, в криминальной иерархии. Трудно судить о масштабах этого явления, тем не менее, в Армении усиленно распространяется и культивируется миф о том, что все сферы жизнедеятельности республики контролируются карабахцами. Да что там говорить, даже анализ крови в больнице нельзя прилично сдать, если не предупредить старшую сестру – уроженку Мартакерта.

Какова во всем этом доля мифологизации, судить из Карабаха трудно, однако, учитывая падкость армянского общества к разного рода мифам, можно предположить, что кто-то может с успехом воспользоваться таким положением дел. К примеру, отставные генералы, которые усиленно убеждают ереванские «сливки» в том, что без карабахской «крыши» далеко не уедешь. И идут «сливки» за генералами, с одной стороны, стесняясь своей связи с Карабахом, а с другой – считая, что «надо же как-то выживать».

Да, не в слишком хорошем свете выглядит армянское общество. В первую очередь, потому, что жизнь в этом обществе построена на подчинении не закону, а воровским канонам того или иного землячества – будь то карабахского, ленинаканского, ереванского. И все же, Карабах проигрывает от этого гораздо больше. Проигрывают простые карабахцы, которых на улице в Ереване могут и оскорбить, проигрывает карабахский вопрос, так как в Армении появляется слой людей, отмахивающихся от карабахцев как от назойливых мух, проигрывает просто спокойствие людей,  которым, по большому счету, только этого не хватало.

Выход из этой ситуации трудный, но единственный – установить в Армении такой правовой порядок, чтобы не кланы правили, а законы. И тогда карабахцы наравне со всеми остальными армянами смогут и бизнес делать, и наукой заниматься, и жить в Армении. Но если и тогда им это будет удаваться лучше, чем остальным, тут уж, как говорится, ничего не поделаешь.

Армянская болезнь

“Шуртвац” հայ
– Ты откуда?
– Из Карабаха…
– Ужас!  Опять?????????

Если кажется, что этот диалог происходит между представителями воюющих государств, или, например, в России, где он еще и сопровождается словом “Понаехали…”, ошибаетесь. Это – типичный на сегодняшний день разговор между двумя представителями одной нации – из Армении и Карабаха.

В Армении нас уже не любят. Многие – даже на дух не переносят. Каждый раз, выходя в город, моя родственница предупреждает: “не говори на карабахском…” Конечно, там полно  здравомыслящих людей, которым бывает стыдно, если кто-то ставит разницу «айастанец-карабахец”, но в большинстве своем многие простые люди в Армении к карабахцам сегодня относятся негативно. На самых различных уровнях я слышала обвинения в том, что карабахцы “понаехали” и держат теперь в руках весь армянский бизнес, что многие ключевые посты занимают люди с карабахскими корнями, что именно “карабахская мафия” безнаказанно бесчинствует, и что во всех бедах, в бедности населения и тяжелой социальной ситуации в Армении виноваты только карабахцы…

На заре 88-го года такое вряд ли представлялось возможным. Была волна единения и братства, а слово “миацум” передавало весь смысл карабахского движения. Сегодня страшно об этом говорить, но стена, разделяющая две части армянства, становится толще и выше. Недоверие, нелюбовь, обозленность и неприязнь – вот что в первую очередь чувствуют многие люди как там, так и здесь.

Я долго не решалась внутри себя назвать отдельные симтомы проблемой, но опыт последних месяцев общения с айастанцами подсказал: лучше начать говорить об этой больной теме, чем умалчивать и делать вид, что ее не существует. От этого рана станет более глубокой и имеющей меньше  шансов на лечение…

“Кату краскатвох”

В этой проблеме виноватые есть, и виноватых нет. Началось все ужасно давно – быть может, с шутливой анекдототической истории о том, что айастанский бизнесмен покрасил кота и продал его вместо тигра… Пишу, потому что многие мои друзья в Армении не понимают этого выражения в подзаголовке. И сегодня, когда мы упрекаем наших соотечественников из Армении за нелюбовь к нам, стоит вспомнить и о наших к ним чувствах… Ведь и мы сами ставим разницу, ведь этот комплекс “местничества”, увы,  присущ армянам всех происхождений. Может, надо заглянуть и к себе вовнутрь?

“Агабекяни моркури тген ем!”

Дней 15 назад в очередной раз едем в Армению. Наш таксист – опытный и залихватский водитель – гоняет с большой скоростью. И тут – в неожиданном месте – ГАИ. Парень представляется и спрашивает: “Вы знаете, что превысили скорость?” Наш таксист – “Да, я просто спешу”. ГАИ-шник: «Вы знаете, что это нарушение правил и что Вас должны наказать за превышение скорости?” Таксист: “А Вы что, тут новенький? Мою машину не знаете? Не знаете, что я – двоюродный брат генерала Агабекяна???” ГАИ-шник покорно продолжает: “Так бы сразу и сказал! Счастливой дороги, езжайте!” Мы спрашиваем: “Действительно, брат?” Таксист улыбается: “нееет”…

Если бы я сама не была свидетелем этой истории, мне бы такой случай показался придуманным. Но это – реальность. Реальность, не делающая чести никому из героев этой истории. И обиднее всего то, что это далеко не единичный случай. Можете представить, сколько карабахцев и некарабахцев от имени представителей карабахского клана вершат разные дела и делишки? Сколько творится беззаконий под теми или иными именами? И сколько еще будет совершено поступков, к которым простые люди из Карабаха и Армении не имеют отношения, но в результате которых пострадают именно они?

Белый костюм и черные колготки

Самая большая волна нелюбви к карабахцам пришлась на период правления Кочаряна. Люди, недовольные своим социальным положением, карьерой, зарплатой и т. д., видят виновником всех бед Кочаряна. Возникает ненависть к нему, а через него – к карабахцам вообще. Я многим своим знакомым пыталась объяснить, что нельзя переносить нелюбовь к Кочаряну на весь карабахский народ, но ни в какую! «Кочарян плохой, он – провинциал, перетащил в Ереван чуть ли не всех своих деревенских, и теперь коренными ереванцами руководят какие-то приезжие!» – вот так начинается поток недовольств. А  одним из удивительных фактов в моей практике было то, что две очень известные представительницы масс-медиа Армении в качестве серьезных недостатков Кочаряна называют его жену. И причина недовольства – «Представляете, она с белым костюмом надевает черные колготки!»

На сайте знакомств

Самые свежие впечатления о взаимоотношениях двух представителей одной нации мы получили в нашей редакции из одного сайта знакомств. Во-первых, зарегистрироваться нам там как представителям Карабаха не удалось. Вариант был – «Степано(О)керт, Азербайджан». Мы вынужденно зарегистрировались как «Ереван, Армения» – потому что в списке армянских марзов Карабах (Арцах) не значился. И потом вдруг обнаружили, что не все собеседники нормально воспринимают то, что мы – из НК. Кто-то сразу прекращал переписку, кто-то – начинал обвинять в чем только возможно, кто-то – не верил, что в Карабахе могут жить эрудированные, свободные и развитые люди… Было обидно, когда вполне образованные лица, даже полушутя, говорили – «При карабахцах продали все, что можно было продать. Хорошо, что только высокие деревья и фонари  не трогают. Чтоб было на чем их вешать потом…»

Ереванские вопросы

Недавно на одной встрече представителей общественности и СМИ Армении и Карабаха как-то само собой получилось, что обсуждение армяно-азербайджанских отношений перелилось в более наболевшую тему – армяно-карабахские взаимоотношения. Вспомнилось, как однажды на конференции представители Армении и Карабаха чуть ли не переругались из-за того, что в РА правят карабахцы, а присутствующие азербайджанцы полушутя сказали – “Да-а, а мы-то зря приехали…” К сожалению, сегодня выражения “стереотипы”, “стирание образа врага” и т. п. можно уже проецировать и на отношения между двумя частями нашего народа. Истоков у этой проблемы несколько – начиная с раздувшегося до неимоверных границ “карабахского бизнеса” в Армении до армейских проблем в самом НК.  И еще – неинформированность населения. В Армении меня серьезно спрашивали – «Это правда, что тротуары в Степанакерте строят из мрамора?”, “Это правда, что каждый карабахец по приезде в Ереван получает квартиру и работу от Кочаряна?”, “ Это правда, что…”

Несмотря на близость расстояния, мифы обретают корни скорее, чем реальность. Простые люди в Армении не знают о том, что здесь живется так же, как и им. И что проблемы безработицы, социальной несправедливости, правовой незащищенности знакомы карабахцам так же, как и их соотечественникам в Армении.

Опасения

Мой коллега из Армении считает, что антагонизм между двумя частями нашего народа искусственно насаждается агентами различных спецслужб на уровне сплетен и разжигании антикочаряновских настроений в массах, чему нередко способствуют и действия оппозиции. До сих пор срабатывает подсознание, когда азербайджанцы внушали карабахцам, что они – “лучшие” армяне, а в Армении их называли “шуртвац”.

Наиболее важным в этой проблеме является то, что в случае возобновления военных действий это искусственное отчуждение между населением НКР и РА может крайне негативно сказаться на взаимопомощи. При сегодняшнем пристальном внимании международного сообщества к конфликту невозможно будет пресечь какими-то санкциями только помощь добровольцев из Армении. Вот почему в этой ситуации огромное значение будет играть единство менталитета нации, возврат к идеалам 88-го года и осознание простой истины – «Мы сильны, когда мы вместе».

Сор из избы

К счастью, в Армении и в Карабахе достаточно людей, которые и понятия не имеют о вышеназванных проблемах. Для них существует одна Родина, одна нация, один народ, один язык. Для них не возникает вопроса – откуда он и что у него за диалект? Для них важен просто ЧЕЛОВЕК.

Вот почему об этой проблеме и хотелось говорить, и нет. Не хотелось обижать друзей и единомышленников. Не хотелось выносить “сор из избы”. Но и жить дальше, умалчивая, невозможно. Ведь “изба-то” общая. И строить ее, чинить, думать о взаимоотношениях ее жителей и их будущем тоже должны мы.

Вместе и сообща.

Карине ОГАНЯН

——————————————————————————————-

Урегулирование

Территории или безопасность: в чем же суть карабахского конфликта?

«Кажется, карабахская сторона серьезно запуталась во всех этих пакетных и поэтапных вариантах урегулирования конфликта. Иначе не прозвучало бы нижеследующее заявление министра ИД А. Меликяна: “Мы отделяем вопрос признания статуса Нагорного Карабаха от вопроса мирного урегулирования. В этом вопросе для Степанакерта основополагающим фактором является безопасность народа НКР”. Как можно с такой логикой мирно урегулировать конфликт, суть которого состоит в вопросе принадлежности территорий?».

Бакинское «Эхо»

Безопасность зависит от соседа

Мы неслучайно привели эту выдержку из влиятельной азербайджанской газеты. В данном фрагменте – квинтэссенция того, что называется трансформацией сути конфликта. Азербайджан представляет конфликт так, будто армяне борются за какие-то территории. На самом деле конфликт в Карабахе начался с того, что чуть не ставшее национальным меньшинством на своей земле карабахское общество ощутило угрозу собственной безопасности, угрозу жизни, свободам – правовым, этническим, цивилизационным. На глазах у карабахцев права на жизнь на собственной земле были лишены нахичеванцы, жители других армянских районов на территории Азербайджана. Когда в демографическом раскладе численность азербайджанцев достигла критических 30%, карабахцы оказались перед выбором – либо отказаться от права на жизнь по собственному усмотрению, либо бороться. То есть речь шла не о территориях, а об основополагающем праве людей и народов – праве на жизнь и безопасность. Неважно, на территории какого государства живет тот или иной народ, неважно, кто им правит, важно то, чувствует ли он себя в безопасности.

А безопасность зависит от соседствующих народов. В этом плане Карабаху с соседом не повезло. Исторически, ментально, демографически восточно-тюркские этносы имеют привычку распространяться и расширять ареал своего проживания. Естественно, это расширение происходит за чей-то счет. Проблема заключается в том, в состоянии ли коренное население воспротивиться экспансии. Причем, экспансии не столько военной, столько демографической.

Чего ради Карабах должен идти на компромиссы

В докладе спецпредставителя Парламентской Ассамлеи ОБСЕ Горана Ленмаркера по карабахскому вопросу говорится: “Европейская модель урегулирования конфликтов, основанная на уважении прав нацменьшинств и интеграции, может подсказать разрешение других конфликтов в южнокавказском регионе”. Ленмаркер предложил определить статус Арцаха по примеру шведонаселенных Аландских островов, входящих в состав Финляндии. Комментируя данное предложение, вице-спикер армянского парламента Тигран Торосян отметил: «В свое время карабахцы дали ответ на этот вопрос. Президент НКР Аркадий Гукасян сказал члену комиссии по внешним отношениям Европарламента Пьеру Гартону: “Я согласен, чтобы Нагорный Карабах стал автономной областью, но только под протекторатом Финляндии”.

Это очень важное замечание. Как мы уже отметили, для карабахцев (как и для всех нормальных людей) главное – право на жизнь, безопасность и свободы. При наличии у людей условий для безопасного и свободного проживания этнический фактор обретает сугубо культурно-языковое, ментальное значение (как в США). Кстати, Горан Ленмаркер предложил учитывать при урегулировании конфликта четыре условия. Первое: договоривающиеся страны должны осознавать, что их национальной безопасности ничто не угрожает. Иметь соседа, чувствующего себя в безопасности, значит обеспечить собственную безопасность. Второе: должны соблюдаться высокие стандарты демократии, прав человека и прав меньшинств. Третье: экономическая интеграция обеспечивает общую прочную взаимозависимость на основе взаимного процветания. Четвертое: процесс интеграции подкрепляется свободой передвижения и коммуникаций.

Касаясь статуса Нагорного Карабаха, Горан Ленмаркер отмечает, что нахождение Арменией и Азербайджаном решения на базе современной интеграции во многом упростит поиски разрешения данного вопроса. В случае открытия границ и создания интегрированной экономики роль контроля над территориями потеряет былое значение, и в связи с ними будет возникать меньше споров. В то же время Горан Ленмаркер напомнил, что Нагорному Карабаху необходимо будет предоставить возможность сохранения своей самобытности, а его население необходимо будет убедить в том, что его права будут защищаться надежной и независимой правовой системой в рамках Азербайджана.

Все это прекрасно, ну а что, если ваш сосед имеет склонность к экспансии – внешне очень даже мирной? Какие гарантии может предложить мировое сообщество для защиты от такого соседа? Вряд ли предложенный европейцами вариант интеграции подходит для карабахского конфликта, поскольку именно в условиях отрытых границ и интернациональных законов гораздо легче осуществить демографическую экспансию. (Грубо говоря, демографическая экспансия – это когда один народ размножается и распространяется гораздо быстрее, чем другой).

Так что же, неужели лучшим способом  защититься от национальной экспанции является моноэтнизм и национальная самоизоляция? Это, конечно, противоречит принципам западной демократии, которая не предполагает различий по национальному или иным признакам, однако, не стоит забывать, что западная демократия строилась в странах, которые не ощутили на себе экспансию другой цивилизации. Сегодня, после терактов в Лондоне, взрывов отелей для иностранных туристов в Египте, словом, после объявления Востоком террористической войны, Запад оказался перед выбором  – этническое равноправие или безопасность? Пока Европа не может отказаться от взлелеянных веками демократических ценностей, однако уже вынуждена прибегать к некоторым ограничениям, за которыми, по всей видимости, последует установление этнических квот. Европа захочет себя обезопасить, и от того, какой путь она выберет, зависит, как будет решен карабахский вопрос. Если вопросы всеобщей безопасности будут продолжать оставаться на задворках европейской политики, Карабаху навяжут аландскую модель. Но как только подвергающиеся экспансии народы осознают всю опасность террористической войны, Карабах (и Армения) будет обязательно признан форпостом западной цивилизации на Южном Кавказе.  Если уже не признан.

О чем же хотят спросить европейцы карабахцев?

Говорят, европейцы предлагают в течение 10-15 лет провести референдум по статусу Нагорного Карабаха. При этом Азербайджан фактически признает право Карабаха на самоопределение. Что касается территорий, контролируемых Карабахом, то 5 районов возвращаются Азербайджану в обмен на возможность проведения референдума. Так передает радио «Свобода». Решен, якобы, и вопрос размещения миротворцев – государства, предоставляющие миротворцев, не должны быть членами Минской группы ОБСЕ. По сообщению “Свободы”, “пакетно-поэтапный формат” затрагивает также армяно-турецкие отношения, в частности, вопрос открытия границ. Согласно источнику, с момента подписания соглашения Турция открывает границу с Арменией, а Азербайджан прекращает блокаду транспортных путей.

Кстати, интересная информация. “Исключение Армении из региональных экономических и коммерческих инициатив на Южном Кавказе угрожает политике Соединенных Штатов, направленной на стимулирование стабильности и атмосферы сотрудничества в регионе”, – говорится в проекте закона “Акт 2005 года об интеграции и открытых железных дорогах Южного Кавказа”, который передан на рассмотрение в Палату представителей Конгресса США. В разделе практических мер проекта запрещается содействие США созданию или развитию железнодорожных или связанных с железной дорогой коммуникаций, которые не пересекают Армению или не создают связь с ней, однако пересекают Баку, Тбилиси и Карс или создают с ними связь. Отметим, что в мае этого года президенты Азербайджана, Грузии и Турции заявили о намерении построить железнодорожный коридор, связывающий Турцию с Грузией и Азербайджаном.

Так может ли моноэтнизм обеспечить национальную безопасность?

Многие карабахцы, уже много лет проживающие в России, покупают квартиры в Степанакерте. На всякий случай. В беседе с нами один из таких «москвичей» отметил, что слишком много происходит терактов, слишком сильна непримиримость на чужбине – уж лучше жить среди своих. «И вообще, выясняется, что самое безопасное на земле место – это Карабах. Многие «бывшие» карабахцы даже не подозревают, насколько здесь безопасно – и в плане терроризма, и криминальньной ситуации. «Там» трудно жить – в  постоянном страхе за детей», – признался мне «москвич».

Так почему безопасно в Карабахе? Неужели у нас лучше всех работают службы нацбезопасности? Или народ законопослушный пошел? А может, моноэтнизм и есть панацея от национальных бед? Не хочется так думать. Иначе придется признать, что люди за тысячи лет своей истории так и не извлекли уроков из вавилонского столпотворения, придется открыть глаза и понять, что предрекаемая западными геополитиками война цивилизаций уже началась и что Европа, увы, растеряна и не готова к этой войне.

Наира АЙРУМЯН

 

Азербайджанская и армянская делегации “дали бой”

О дипломатической победе над Азербайджаном заявил глава делегации Армении в Парламентской ассамблее ОБСЕ, вице-спикер парламента Ваан Ованнесян.

По его словам, предложенный на прошедшей 1-5 июля в Вашингтоне сессии ПА ОБСЕ доклад спецпредставителя генерального секретаря ОБСЕ по карабахскому урегулированию Горана Ленмаркера отражает в большей степени позицию официального Еревана.

В. Ованнесян заявляет, что “сбалансированный и объективный” доклад Г. Ленмаркера “Бесценная возможность – некоторые соображения по поводу нагорно-карабахского конфликта” является результатом серьезной работы как Г. Ленмаркера и армянской делегации, так и руководства “Национального собрания Нагорного Карабаха”. В качестве доказательства В. Ованнесян приводит следующие постулаты из доклада.

По словам главы армянской делегации, Г. Ленмаркер подчеркивает, что одним из наиболее приемлемых путей урегулирования конфликта является присоединение Нагорного Карабаха к Армении. “Армения добивается безопасности для Нагорного Карабаха, и такой вариант обеспечивает наибольшую степень безопасности”, – отмечается в докладе. Кроме того, в документе подчеркивается необходимость установления сотрудничества между Арменией и Азербайджаном в рамках программы Евросоюза “Расширенная Европа: Новые соседи” и разблокирования коммуникаций без всяких предварительных условий. В документе также содержится призыв к Азербайджану начать прямые переговоры с Нагорным Карабахом. Докладчик представляет Нагорный Карабах как сторону конфликта.

В. Ованнесян подчеркнул, что все эти положения исходят из интересов армянской стороны и не зафиксированы в каком-либо другом международном документе.

Правда, оговаривается В. Ованнесян, в докладе имеются такие тезисы, как, к примеру, нецелесообразность приобретения Нагорным Карабахом статуса независимости, поскольку наличие на Южном Кавказе множества “маленьких популяций”, стремящихся к независимости, может привести к раздроблению региона.

Кроме того, в документе подчеркивается необходимость возвращения беженцев и подконтрольных армянской стороне территорий “в случае обеспечения четких гарантий безопасности народа Нагорного Карабаха”. В отчете также говорится о возможности размещения на подконтрольных армянской стороне территориях международных миротворческих отрядов.

По словам Ованнесяна, Г. Ленмаркер предложил создать комитет по примирению, в который войдут не только парламентарии конфликтующих сторон, но и делегации стран-членов ПА ОБСЕ. Вице-спикер счел данную идею вполне приемлемой для армянской стороны.

Отметим, что ранее планировалось, что на основе доклада Г. Ленмаркера ПА ОБСЕ примет специальную резолюцию по карабахскому урегулированию. Однако, как выясняется, этому воспрепятствовали делегации как Азербайджана и Армении, так и сам Г. Ленмаркер.

Во-первых, доклад Ленмаркера не был обсужден на ПА ОБСЕ из-за несоответствия процессуальным нормам, согласно которым Ассамблея не может рассматривать два документа на аналогичную тему. Дело в том, что до планируемого обсуждения Г. Ленмаркер не представил полный текст доклада азербайджанской стороне, а прислал лишь тезисы. Как заявил “Зеркалу” член азербайджанской делегации Эльдар Ибрагимов, наши делегаты внесли в тезисы Г. Ленмаркера свои поправки, после чего и вернули ему. Однако, когда Ленмаркер заявил, что он против принятия на данном этапе резолюции со стороны ПА ОБСЕ, глава азербайджанской делегации Саттар Сафаров внес на рассмотрение свой проект резолюции.

Постоянный комитет глав делегаций ПА ОБСЕ с перевесом в три голоса отклонил азербайджанский проект, причиной чего Э. Ибрагимов видит деятельность проармянски настроенных делегаций.

Во-вторых, ввиду стремления азербайджанской делегации внести в проект Ленмаркера положения из резолюции Парламентской ассамблеи Совета Европы по Нагорному Карабаху, где Армения называется агрессором, его рассмотрению стала препятствовать армянская делегация. В этом вопросе армянской делегации, по словам В. Ованнесяна, оказали содействие делегации России, Франции и США. Глава армянской делегации заявляет, что “мы все отлично осознаем, что для армянской стороны будет приемлема лишь та резолюция, в которой будет зафиксировано, что Физули и Кельбаджар являются исконно армянскими территориями, а на данном этапе принятие подобной резолюции в международных инстанциях невозможно”.

Что касается самого Ленмаркера, то, по словам Э. Ибрагимова, спецпредставитель генерального секретаря ОБСЕ выступил против принятия резолюции. Ленмаркер считает, что необходимо дать еще один год Минской группе ОБСЕ для достижения позитивных результатов на мирных переговорах. Резолюцию можно принять на летней сессии ПА ОБСЕ в 2006 году, утверждает Г. Ленмаркер.

”Мы вызвали Ленмаркера на приватную беседу и в жесткой форме обвинили его в преднамеренном затягивании принятия резолюции. Он уже второй год занимается этой проблемой, и мы должны увидеть наглядные плоды его деятельности. Почему ПА Совета Европы принимает специальную резолюцию, называет Армению агрессором, а ПА ОБСЕ молчит?”, – задается вопросом Э. Ибрагимов.

В. Ованнесян рассказал еще об одной интересной встрече. По словам вице-спикера НС Армении, там же в Вашингтоне в приватной беседе с делегациями Азербайджана, Турции и Армении помощник американского сопредседателя Минской группы ОБСЕ Элизабет Руфф заявила, что армянская сторона должна возвратить подконтрольные ей территории, но в то же время нельзя игнорировать принцип права народа на самоопределение.

В беседе с “Зеркалом” Э. Ибрагимов обвинил В. Ованнесяна во лжи. По его словам, победа на сессии и в кулуарных беседах осталась на стороне представителей Азербайджана, так как “армяне ничем не могли ответить на наши справедливые доводы”.

Так, по словам Ибрагимова, тезис Ленмаркера о возможности присоединения Нагорного Карабаха к Армении – не более чем один из пунктов в перечне желаний сторон конфликта. Так, в проекте резолюции Ленмаркер всего лишь перечисляет позиции сторон: Азербайджан желает восстановить свою территориальную целостность; Нагорный Карабах хочет независимости; Армения стремится присоединить Нагорный Карабах к себе.

Таким образом, после сессии ПА ОБСЕ сложилась неоднозначная ситуация. Обе стороны, опровергая друг друга, заявляют о своем дипломатическом успехе. Но по итогам сессии не принят конкретный документ, на основе которого можно было бы сделать объективные выводы об успешности той или иной дипломатии.

Впрочем, на данный момент более весомыми являются не принятые и отвергнутые парламентскими структурами различных международных организаций резолюции, а вызывающая оптимизм активность переговоров между сторонами конфликта. Так, в ходе августовской встречи президентов Азербайджана и Армении ожидается завершение работ по выработке “основных формулировок урегулирования”- об этом заявил российский сопредседатель Минской группы ОБСЕ Юрий Мерзляков.

“Зеркало” (Азербайджан)

——————————————————————————————-

После выборов

“Мы выбираем, нас выбирают. Как это часто не совпадает…”

19 июня сего года прошли очередные парламентские выборы в НС НКР. Изменилось ли после них настроение у граждан? Отвечу просто: не заметил. К сожалению, мои предвыборные лозунги “Голосуйте сердцем!” и “Подкупайтесь, но не продавайтесь!” (см. “Демо” от 16 мая с. г.) многие серьезно не восприняли… И какими удивительными или подозрительными ни были данные выборы, выбор уже сделан и это наш с вами выбор. А ближайшие пять лет должны показать, насколько он был оправдан. В противном случае, вся вина опять же ляжет на всех нас, то есть – “Хотели как лучше, а получилось как всегда”. Но мы живем всегда с надеждой и верой, что наступят времена, когда  скажут: “Хотели как лучше, а получилось еще лучше”. Вот только когда? Вопрос, касающийся всех, так как ответ находится именно в наших руках.

Говоря о прошедших выборах, мне хотелось бы затронуть не столько их результаты, сколько сам Избирательный Кодекс. В своих статьях я всегда резко критиковал страны, в которых выборы считаются состоявшимися при 20-25%-ой явке избирателей, считая их антидемократичными и бессмысленными. Каково же было мое удивление, когда узнал, что наши выборы прошли по аналогичному закону, к тому же победитель определялся простым большинством. Глупее не бывает. Вот доказательство. Допустим, на нашем участке 4000 граждан, имеющих право голоса. Выходит, выборы будут считаться состоявшимися, если на них придут 1000 избирателей. А если учесть, что на данном участке, к примеру, 10 кандидатов и каждый из них набрал почти равное количество голосов (8 по 100, 1-99, 1-101), то победитель может определиться при 101 голосе. А это составляет всего 2.5% от общего числа избирателей. Значит с 2.5% можно стать избранником народа?! Не глупо ли? Конечно. И никакой демократии. Почему нужно было принимать такой закон, если почти все выборы в НКР преодолевали планку 50%-ой явки? Не кажется ли вам, что подобный закон не только абсурден, но и принят специально? Ведь легче (и с малыми затратами) уговорить некое меньшинство, чем разумное большинство, и таким образом стать избранником “большинства”.

Высокая явка – визитка НКР для всего мирового сообщества. Этим мы отличались и должны отличаться всегда.

Надеюсь, этот пример убедит депутатов вновь избранного парламента вернуть закон о выборах в прежний формат и никогда больше не опускать планку ниже уровня в 50%. Лишь тогда победитель на выборах почувствует себя избранником народа. И лишь тогда возможно будет избежать названия этой статьи.

Альберт МАРДЯН

 

Я верю в мой народ

Дорогие карабахцы! Прежде чем выразить свое мнение о прошедших выборах, оговорюсь: я категорически не принадлежу ни к какой партии, не выражаю ничьи интересы, кроме интересов народа. Моя партия – моя совесть и честь. Прежде чем сесть за эту статью, долго-долго думала: поймут ли, оценят ли по справедливости, воспримут ли по сути? Но, как говорят, “взялся за гуж, не говори, что не дюж”. Решительность взяла вверх. Всю жизнь ненавидела равнодушие и замкнутые сплетни. “Молчалины” не в моем вкусе.

Я – коренная уроженка Степанакерта. К великому моему сожалению, сейчас являюсь переселенкой. За шесть лет, проведенных после возвращения на родину, я была чужой среди своих. Врагу не пожелаю жить в тех условиях, в каких жила и продолжает жить семья человека, рожденного в г. Гюмри и отдавшего ой как много карабахскому движению. Мой покойный муж очень любил Карабах и карабахцев. Но не об этом речь…

Я имею привычку обязательно смотреть местную телепередачу, отбросив в сторону сериалы и вызывая недовольство домочадцев. С большим вниманием следила за выступлениями кандидатов в депутаты, резюмируя их для себя.

Канун выборов был жарок, полон беспокойства, нерешительности, сомнений. Люди устали от царившей вокруг несправедливости, их разум помутнился бытовыми проблемами, которые никак невозможно решить. После каждой встречи с кандидатом они, как флюгера, принимали решения, легко изменяющиеся до очередной встречи. Помните героя фильма “Свадьба в Малиновке” – он готов и так, и эдак. Так и наш народ. Натуральные марионетки. И когда это случилось? Почему? Ведь карабахцы всегда отличались своей твердостью, непоколебимостью. В этом феномен карабахца.

День выборов. Он, казалось, прошел спокойно, непринужденно. Активности карабахцев надо отдать должное. Она проявилась с самого утра. Люди торопили события, забыв о том, что избирательные участки закрываются не ранее 8 часов. Нетерпенье возрастало с каждым часом. Чувствовался какой-то спортивный интерес в этом избирательном марафоне. Кто – кого? Как?

Отгремели полуночные фанфары, итоги выборов разглашены. Часть карабахцев в шоковом состоянии. Факты превзошли ожидания. Политология как наука, казалось, канет в прошлое – то, что оказалось выше прогнозов аналитиков и политологов, остается за семью замками. Я не политолог, не аналитик, не приглашенный наблюдатель, уполномоченный следить за выборами. Но я избиратель – самое что ни на есть заинтересованное лицо, которое очень желает видеть профессиональный парламент, действующий в интересах народа, издающий законы, защищающие права граждан. Слово “парламент” от французского “говорить”. Значит, парламент должен быть гласом народа, хотя верится в это с трудом. Почему? Да потому, что глас народа сегодня – “глас вопиющего в пустыне”. Не будут выполняться никакие выборные обещания. Депутаты займутся восстановлением опустошенных во время выборов карманов. Они, то бишь карманы, стали довольно прозрачными, чуть ли не до дыр. И новоявленным депутатам не до народа будет. Помните диалог М. С.  Горбачева с народом?

Народ: “Михаил Сергеевич! Вы же обещали, что мы будем жить хорошо?”.

М. С.: “Да… Я же не говорил, что вы будете жить хорошо”.

Такова история. “Против” никак нельзя, иначе окажешься в опале. Хочешь жить – научись бить челобитную. А кто по капельке выжал из себя раба, должен прозябать. Жизнь будет проходить по налаженному механизму: богачи станут еще богаче, нищие – еще потуже затянут ремни.

Вокруг царят безотцовщина и нищета. Многие, несколькими десятками лет стоящие в очерена получение жилья, потеряли всякую надежду. На фоне этого рост количества особняков и иномарок, которые, разумеется, не принадлежат вышеназванной части населения, выглядит более чем аморально. Роскошь некоторых затмила им глаза. Откуда все это? Где кроется причина безотчетности как перед своим народом, так и перед соответствующими учреждениями, уполномоченными требовать от этой зарвавшейся прослойки декларацию о доходах? Отсюда и безответственность, вседозволенность и безнаказанность.

Я приветствую людей, создающих производство и, естественно, рабочие места, руководителей, защищающих не только личные интересы, но и интересы рабочих. И здесь существенна роль профсоюзов, которые с трудом, но все же восстанавливаются. Это отрадно. Во многих местах стало популярным отвечать на недовольство рабочих, когда попираются их права, словами “Не нравится – уходи. Вокруг полно безработных!” Они бьют больно и в точку. Ведь у каждого семья, больные, взрослые родители – словом, масса неразрешенных проблем. Приходится смиряться, глотая очередную порцию обиды и горечи, надеясь, что скоро подвернется возможность выехать из Карабаха в поисках хлеба насущного. Тогда напрашивается вопрос: “Зачем в Карабахе миграционная служба, если сами же карабахцы выезжают отсюда?” За шесть лет проживания в Степанакерте мы, имея статус, не смогли воспользоваться правами переселенца, так как столица не входит в эту программу. Правительственные чиновники “пользуются” только внутренней миграцией, приобретая квартиры по всей территории Степанакерта, строя особняки и переселяясь с одного места на другое. А переселенцам предлагают широкий выбор на освобожденных приграничных зонах: скатертью – дорога! Выбирай, переселенец или беженец, по той или иной причине вынужденный оставить свой дом. Выбор есть. Меня, коренную жительницу Степанакерта, посылают подальше от столицы…

Я всегда гордилась своим карабахским происхождением. Но… приходится несладко, если судьбы людей вершат горе-руководители. Пример из личной практики. Как-то мой директор (специально не называю его имя, потому что это – не сведение счетов, а просто показатель современной кадровой политики), не имея на это никаких прав, сократил штат заведующего общим отделом и отделом кадров, кем являлась я. И мотивировал свой шаг словами: “Мне на руку работать с дураками…” Этого человека я называю “цунами”, потому что, куда бы ни послали его работать, он с большим творческим рвением все разваливает.

Каждый должен занимать должность, соотвествующую его способностям. Ведь мы стараемся строить цивилизованное, демократическое, процветающее государство. Это частный случай, с которым мне лично пришлось столкнуться, но боюсь, не единственный. Как ни печально, “движущая сила” таких кадров слишком сильна и авторитетна. Они уверены в том, что сегодня – здесь, завтра – там, но при должности и в кресле…

В последнее время я отказалась от чтения классиков и вернулась к сказкам. Помните – “Лампа Алладина”, “Али-баба и 40 разбойников”, “По щучьему веленью, по моему хотенью”, “Скатерть-самобранка” и т. д. Госчиновники, видимо, начитались в свое время этих сказок и запомнили их надолго. Повзрослев, решили проверить, всегда ли сказка – ложь. Оказалось – сущая неправда: занимающим кресло руководителя стоит потрогать, попробовать, потереть аппараты, пульты, окружающие их руководящий трон, и денежки посыплются как из “рога изобилия”. А что надо бы и остановить этот счастливый миг, они забывают. Может, время укротить пыл многих? Опоздать – опоздали, но стоит пришпорить кой-кого и подумать хоть изредка о народе. До каких пор мы будем радоваться тому, что олигарх из спюрка, носящий фамилию на “ян”, приедет к нам и решит построить больницы, школы, индивидуальные дома, обустроить дороги и сделать ряд других инвестиций? Почему не использовать их помощь с максимальной отдачей, создавая рабочие места, дабы самим же в будущем иметь возможность подумать о своем бизнесе? Почему свои проблемы не решать самим же? А может – просто не хотим? Сколько лет нашей зыбкой, но все же победе? Много. Почему за столь долгий срок не решается жилищная проблема семей погибших? Порою становится совестно, когда мне суют в глаза список семей погибших, состоящих в очереди на жилье. Почему рядовая труженица должна краснеть за халатность и безразличие правительственных чиновников, обязанных решить эту проблему? Небось, свои жилищные вопросы они решают в блиц-сроки. Это позорное явление. Воинов-освободителей похоронили, отдали принародно почести на могилах, а семьям – малость. Спрашивается: зачем новостройка по соседству со зданием Правительства, которая поднимается как на дрожжах? Может, стоит такими же темпами построить дом для семей погибших и остро нуждающихся и навсегда уничтожить пресловутый вышеназванный список?

Дорогие карабахцы! Вы, должно быть, поняли, что я не претендую ни на головное место, ни на депутатский мандат, ни на… Хочу защитить свои права. Я – рядовой человек, слишком горячо любящий свой город и народ, чтобы быть безразличной к его судьбе. Хочу призвать всех к тому, чтобы в судьбоносные моменты люди не поддавались голосу чрева, а действовали разумно. Ведь мы на  крови наших родных, близких и дорогих людей строим будущее наших детей.

Господа новоизбранные депутаты! Оставьте в стороне ваши личные и политические амбиции и подумайте о нас, о простом народе. По жизни вы уже состоявшиеся, самодостаточные, обеспеченные люди. Возьмитесь за решение народных проблем. Может, в душе, а кто и громогласно – в компании – засмеется над моим призывом, считая его наивностью. Сарказм неизбежен. Но “живее всех живых” гоголевское “Над кем смеетесь? Над собою смеетесь?” Кто-то из знаменитых людей сказал, что величие человека в том, как они умеют обращаться с меньшими. Великим, конечно, никто не стал, но они успели подняться слишком высоко, чтоб не предвидеть боли падения. Жизнь полна неожиданностей. Вспомнилась притча. У книготорговца спрашивают:

– Как идут твои дела?
– Плохо.
– Почему?
– Потому что у тех, кто читает книги, нет денег, а у кого есть деньги, они не читают.

Сказано просто, но точно. Я хочу привлечь внимание нечитающего слоя населения и попросить почитать на досуге эту статью. Здесь много боли, горечи, обиды, может нетерпенья. Но, как ни странно, и ожидания лучшего…

Заира МИРЗОЯН

——————————————————————————————-

Толерантность

Казнить… или предоставить альтернативу?

«Адвентисты 7 дня», «Пятидесятники», «Евангелисты», «Свидетели Иеговы», «Баптисты»… На протяжении десятилетий советской власти существование у нас этих религиозных организаций вряд ли представлялось возможным. Сегодня они стали привычными для карабахского общества, хотя, конечно, отношение к ним далеко не однозначное.

Кроме Арцахской епархии Армянской Апостольской Церкви, на данный момент у нас действуют  такие религиозные организации, как «Свидетели Иеговы» (в НК появилась в 1993 году, в настоящее время насчитывает 200 членов), «Христианская вера Евангельская» (в 1999 году, свыше 350 человек), «Евангельские христиане-баптисты» (в 2000 году, около 20 человек), церковь «Адвентисты 7 дня» (в 2000 году, 40 человек), «Евангелистская церковь» (в 1995году, около 600 человек) и «Пятидесятники» (данные о них не уточнены).

Да, времена «безверия» и «воинствующего атеизма» минули давно: раскрепостившись, люди устремились к свободе – не только политической, но и духовной, потянулись к Богу. И Армянская Апостольская церковь открыла в Карабахе Арцахскую епархию. Вместе с тем в Карабахе появились представители вышеуказанных неортодоксальных, совершенно незнакомых карабахцам религиозных течений.

Многие из них предпочитали работать нелегально. Оно и понятно – время было военное, проливалась кровь, решалась судьба целого народа, и сложившиеся реалии требовали от арцахцев самопожертвования, готовности в случае необходимости отдать жизнь за родину, родных и близких. Неудивительно, что на этом фоне  стремление  указанных религиозных организаций развернуть свою деятельность в Карабахе воспринималось как попытка расколоть общество, сплотившееся перед общей опасностью, проявление космополитизма, антипатриотизма. Тем более, что догмы некоторых религий не позволяют брать в руки оружие и вообще служить в армии.

Исходя из этого, Государственный комитет обороны в свое время принял решение, однозначно запрещающее деятельность незарегистрированных религиозных организаций, одновременно жестко регламентирующее деятельность регистрированных организаций.

С тех пор прошло более 10 лет, с отдалением непосредственной угрозы войны у нас в регионе имели место необратимые демократические процессы. В их контексте определенным образом изменилось отношение общества к различного рода меньшинствам, в том числе и религиозным. Признанные республики региона (Армения, Грузия и Азербайджан), вступая в Совет Европы, взяли на себя обязательства зарегистрировать в соответствующих структурах вышеуказанные и подобные религиозные организации, позиции которых отличаются от ортодоксальных. В данном контексте государства обязались проявлять толерантность к ним, и в частности, ввести институт альтернативной службы для тех верующих, которые, исходя из религиозных соображений, принципиально не хотят служить в армии…

И вот недавно карабахская неправительственная правозащитная организация «Центр Гражданских Инициатив» (ЦГИ) обратилась к данной теме, организовав круглый стол, в работе которого принимали участие как представители властей и неправительственного сектора, так и впервые сами представители действующих в Нагорном Карабахе религиозных организаций (кроме «Свидетелей Иеговы», которые заранее предупредили об этом организаторов мероприятия).

Открывая круглый стол, директор ЦГИ Альберт Восканян сразу же отметил: «Мы не ставим себе цели определить, какая религия или религиозное течение «правильное», а какое – «неправильное». Цель нашего круглого стола – попытаться определить отношение нашего общества к религиозным меньшинствам. Лично я придерживаюсь того мнения, что  у нас в Нагорном Карабахе отношение к религиозным меньшинствам не толерантное. Это относится как к самим властям, так и части общества. У нас последователи некоторых сект чувствуют себя изгоями».

В качестве примера он привел случаи привлечения к уголовной ответственности и осуждения на различные сроки наказания двух свидетелей Иеговы и одного баптиста – за отказ служить в вооруженных силах. Это – Аванесян Арег Саркисович, 1986 г.р., в феврале 2005 года осужден по ст.327 ч.3 УК НКР «Уклонение от призыва на военную службу во время военного положения» и приговорен к 4 годам лишения свободы с отбыванием наказания в усиленном режиме; военнослужащий АО НКР Григорян Армен Оганесович, 1986 г.р.,  в июне 2005 года осужден по ст. 362 ч.1 «Дезертирство» и ст. 364 ч.1 «Отказ от исполнения обязанностей военной службы» УК НКР и приговорен к 2 годам лишения свободы с отбыванием наказания в общем режиме; военнослужащий АО НКР Мирзоян Гагик,  в июле 2005 года приговорен к 2 годам лишения свободы с отсрочкой исполнения наказания сроком на 1 год ст. 70 УК НКР Гадрутским районным судом по ст. 364 ч.1 УК НКР «Отказ от исполнения обязанностей военной службы».

При этом правозащитник отметил, что «Закон о свободе совести и религиозных организациях», который  был принят в НКР 16 марта 1997 года, предоставляет всем гражданам нашей республики право свободы совести и вероисповедания.

В связи с вышеуказанными фактами Альберт Восканян  инициировал в ходе круглого стола обсуждение вопроса о введении института гражданской альтернативной службы, который, к примеру, действует в Армении.

«Как показывает практика, репрессивные меры в отношении религиозных меньшинств не только не способствуют их «искоренению», но, наоборот, приводят к увеличению их сторонников, создавая им имидж «мученников за веру», – отметил Альберт Восканян. При этом он высказался за предоставление «противникам армии» возможности вместо воинской службы отработать свой армейский срок в другом месте, скажем, в народном хозяйстве, причем, не 2 года, а больше.

В ходе развернувшейся достаточно бурной дискуссии участники круглого стола высказали свое мнение относительно различных аспектов данной проблемы. Сторонники альтернативной службы ссылались на альтернативную службу как на важный элемент демократии, приведения законодательства республики в соответствие с международными стандартами, противники же – на неурегулированность карабахского конфликта, угрозу возобновления военных действий и нежелательный прецедент уклонения от службы в армии.

В целом присутствующие высказались за необходимость более толерантного отношения к религиозным меньшинствам со стороны государства и общества.

Введение в Нагорном Карабахе  альтернативной службы, конечно же, вопрос не одного и, наверно, не сегодняшнего дня. Но и сажать молодежь за решетку за уклонение от службы по религиозным соображениям, думаю, нецелесообразно, как с морально-нравственной, так и материальной точек зрения.

По подсчетам ЦГИ, в сутки на питание одного заключенного наше государство тратит 739 драмов. В год получается – 266 040 драмов, что по нынешнему курсу – около $5912. Это – только на питание. Если прибавить к этому расходы на обеспечение одеждой, лечение, свет, воду, соблюдение санитарно-гигиенических норм и т. д., то сумма доходит почти до  $7000. А отдачи в материальном плане от заключенного, к сожалению, практически нет, так как в тюрьме нет производства, где осужденные могли бы работать и своим трудом зарабатывать деньги – хотя бы на частичное покрытие сумм, которые тратит государство на их содержание.

Кроме того, мне довелось побеседовать с осужденными верующими, и я понял, что тюрьма – не способ мобилизации их в армию: они «готовы отсидеть сколько угодно, но в вооруженные силы не пойдут».

И еще… Одна беда – если уклонистами от службы являются религиозные фанатики.  Но ни для кого не секрет, что определенная часть нашей молодежи находит и другие способы «уберечся» от службы…

Вот над этим следует призадуматься всерьез…

Ашот БЕГЛАРЯН

 

Общество  глазами  беженцев

Как известно, в феврале 1988 года правительство Азербайджана организовало погромы против армянских жителей в Баку, Сумгаите и других городах. Множество людей, переживших бойню, нашли убежище в Нагорном Карабахе, Армении, России, других зарубежных странах. Армянские беженцы из Баку были в основном горожанами и обладали профессиональными знаниями и опытом.

Людмиле Семеновне Багдасарян 48 лет. Родилась и выросла в Баку. В 1988 году была депортирована в Ереван, где и получила статус беженки. Лет 13 она жила в г. Арташате и работала старшей медсестрой в детской поликлиннике. В прошлом году по семейным обстоятельствам переехала в столицу Нагорного Карабаха. Ныне живет на квартире.

Поразительно, с какой щедростью она делится своими знаниями с молодыми коллегами-медсестрами. Ей самой хочется все в жизни охватить, переставить с места на место. Делать. И делать как можно лучше – в соответствии с темпами нынешнего бурного времени.

Ее коллеге Марите Нораевне Алексанян 28 лет. Родилась и 12 лет прожила в Баку. В 1988г. вместе с родителями и с сестрами переехала в Нагорный Карабах. В 1999 г. окончила Степ. медучилище. Ее любимое слово – “работать”. Не стесняется отстаивать точку зрения, которую считает правильной.

Людмила и Марита неотделимы от жизни сегодняшнего карабахского общества, частицами которого они являются.

– Общество – это хорошо подобранный экипаж, в котором все стремятся к общему благу, – говорит Людмила Багдасарян. – Все люди одинаково ценны. Где бы человек ни родился, что бы ни происходило в его жизни, он имеет право на равное с другими отношение к себе, независимо от того – местный он или беженец. Что касается политической, культурной и экономической жизни,  а также социального блага, то здесь все люди должны иметь не только право, но и равные возможности для участия. Нельзя также забывать, что многие могут оказаться слабыми (материально) или же не столь развитыми интеллектуально. Возможности различны… У каждого человека есть в обществе своя роль, и любая роль важна. Моя роль в обществе – лечить людей, создавать все условия для их выздоровления. Многие думают, что если бы сегодня государство имело бы больше средств, можно было бы решить все проблемы общества. Но все зависит не только от некоего абстрактного богатства страны, многое зависит и от идей!..

– Я думаю, в обществе необходим высокой уровень политического мышления, – коротко продолжила Марита Алексанян.

– А какова, на Ваш взгляд, судьба и роль нашей интеллигенции в прошлом и сегодня?

– В 60 – 70-ые годы прошлого века в Баку у нас был тонкий, но сплоченный слой интеллигенции. Все знали друг друга, независимо от национальности и специальности. Все – врачи, музыканты, писатели и т. п. – составляли элитную интеллигентную массу, которая задавала тон обществу, – говорит Людмила Багдсарян. – Интеллигентность и образование очень ценились. А что касается нынешних дней, так здесь в Нагорном Карабахе все иначе. Может из-за того, что живем не в те времена. Но все же в нас остались еще задатки советских времен.

– Наше государство чем-то помогает вам, беженцам?

– Я себя уже не считаю беженкой, – отвечает Людмила Багдасарян, – так как в 2000 г. в Арташате я отдала удостоверение статуса беженца и получила гражданство Армении. Сколько я знаю, беженцы, в том числе дети их, родившиеся в Республике Армения, пользуются всеми видами услуг, независимо от формы их регистрации.

– Но что касается нашей республики, – говорит Марита Алексанян, – то здесь, видимо, об оказании помощи нам никто не думает. Только вот в конце прошлого года в Министерстве социального обеспечения НКР принимали документы семей беженцев, объясняя тем, что собираются давать нам статус беженца.

Узнав о том, что пишу статью о беженцах, ко мне подошел молодой человек 38 лет и попросил, чтоб я и о нем написал.

Эрик Владимирович Хачатрян, независимо от того, что корни его из Нагорного Карабаха, тоже родом из Баку. Оттуда его забрали в армию и с 1985 по 1987 гг. он прослужил в Афганистане. Вернувшись домой, он прожил в Баку два года. В 1989 г. переехал вместе с родителями в Нагорный Карабах. До войны работал водителем. С 1991 г., начиная с партизанского движения, он воевал в карабахской войне, оставался в армии до 1997 г., потом уволился. С 2000г. до сих пор он вновь – в рядах нашей армии. Награжден медалями: за боевые заслуги в Афганистане, за 70-летие Советской Армии, за боевые действия в карабахской войне. В 1996 г. женился. Имеет двоих детей. Жена – домохозяйка. Живут на квартире.

– Со дня приезда в Нагорный Карабах и до сих пор какая-либо организация оказывала вашей семье помощь?

– Только в 1990 г. в Ереване давали денежную помощь от Соса Саркисяна, – рассказывает Эрик Хачатрян. – Мне пришлось поехать туда, чтобы получить. С той поры до сих пор – ничего! И статус беженца нам не дали. С 1990 г. я стою на квартирном учете, в том же году я был прописан в общежитии у тети. Как женился – живу на квартире, жилплощадь тети не позволяет жить с ней. Не имею ни кола, ни двора. Многочисленные обращения в жилищный отдел мэрии нашего города никаких результатов не дают. Как воин-афганец никаких привилегий не имею. В списке на получение квартиры воинам-афганцам в очереди я второй. Я даже к мэру города на прием ходил, мне все время обещают. Если так будет продолжаться и дальше, я вынужден буду уехать с семьей в Россию. А пока – я благодарен нашему командованию, что они обеспечивают жилищной квартплатой. А то бы мне пришлось вообще трудно.

– Эрик, в июне с. г. прошли выборы депутатов в Национальное Собрание нашей республики. Как ты думаешь, новый состав депутатов примет какое-либо решение об оказании помощи воинам-афганцам или беженцам?

– Только в том случае, если среди депутатов есть воин-афганец или беженец, – коротко ответил Эрик Хачатрян, продолжив. – Я обращаюсь к правительству нашей страны: прошу вас обратить внимание на участников войны в Афганистане и Карабахе. После войны в нашем городе построили более десяти жилых зданий, но ни одного воина-афганца не обеспечили квартирой. Сегодня очень много квартир пустует, так как находится в продаже. У меня нет той суммы, чтобы приобрести себе новую жилплощадь. До 2000 г. я стеснялся обращаться в мэрию с просьбой об  обеспечении квартирой – в связи с тем, что домами обеспечивали в первую очередь семьи погибших и инвалидов карабахской войны.

Господа руководители, прошу подумать о таких, как я. Неужели я, участник двух войн, не заслужил внимания?..

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Резонанс

Добрая традиция

Уже шестой год Управление культуры министерства ОКС проводит конкурс национальной песни и танца, превратив его в добрую традицию. Конкурс прошел в начале прошлого месяца и был широко освещен в СМИ. Но о тех проблемах, которые заметил бы в течение конкурса взгляд профессионала или просто знатока национального песенного и танцевального искусства, почти ничего не было сказано. Однако актуальность их велика, и говорить об этом, на мой взгляд, можно и даже нужно всегда. Конкурс, как уже было отмечено, превратился в добрую традицию. Добрую, поскольку карабахцы успели за годы «великой» интернационализации всех и всего основательно подзабыть свое национальное. Об этом можно судить по результатам конкурса. Национальные танцы вот уже сколько лет на конкурс представляли, в основном, лишь столичные детские учреждения – Школа искусств, Центр детско-юношеского творчества. Иногда палитру «обогащал» третий конкурсант: бывало, группа из Шуши, как-то из Бердзора, а в этом году – даже из с. Чапар Мартакертского района. Соответственно, «борьба» за звание лучшего исполнителя народного танца разворачивалась между столичными группами. Одно радует, хоть степанакертским детям везет: здесь есть кому учить их народным танцам. Чего не скажешь о детях двухсот с гаком арцахских сел, которые с безнадежной завистью, наверное, смотрят на своих столичных сверстников. Кто об их эстетическом воспитании, причем не в глобально теперь уже интеграционном, а в национальном духе позаботится? На этот, как выясняется, очень сложный вопрос затрудняются ответить даже ответственные работники соответствующего министерства. В самом деле, что тут можно сказать, если в Карабахе есть села, где и не имеется домов культуры. Или если они есть, то находятся в аварийном состоянии, а ремонт требует больших денег, которых нет у общины и даже государства. Или если сохранились они целыми и невредимыми, то в результате суровой оптимизации, случившейся в послевоенные годы, в их структуре остались лишь штаты директора да технического работника. Хороша оптимизация! «Оптимистично» решившая, что для сельских детей, что музыкант, что хореограф, что вообще человек искусства – чистое излишество.

Так что тот факт, что национальные песни в селах помнят получше (а это выявляется каждый год на конкурсе), представляется настоящим чудом. Посудите сами. Разве не чудо, что семидесятидевятилетний певец-самоучка из Вагуаса Шмавон Мусаелян в таком чистом виде (без современных искажений, называемых цивилизованно – аранжировками) и так великолепно исполнил гусанскую песню (довольно сложную), что вызвал буквально шквал аплодисментов у болельщиков – зрителей, а от жюри удостоился единогласной высочайшей оценки. Не меньшее чудо случилось чуть позже: семилетний певец из столичной школы N2 Карен Хачатрян с неменьшей силой заворожил зал чудесным чистым пением песни Саят-Новы, удостоившись, конечно, аналогичной реакции и оценки. Как мы узнали от родителей, школой его столь чистого гусанского исполнения стали просто-напросто пение деда, отца, незабытая семейная традиция во время застолий петь, как в стародавние времена, народные гусанские песни.

Заметили? Лучшими исполнителями старинной гусанской песни стали те, кто – что стар, что млад – не забыли традицию их исполнения. Какой же напрашивается отсюда вывод? Не тот ли, что тех, кто хорошо знает традицию исполнения народных гусанских песен, надо хотя бы привлекать в качестве консультантов к педагогам вокала, которые обречены учить такие песни по нотам (только знатоку понятно, что это равнозначно абсурду), от чего и исходит неуклюжесть, топорность в исполнении. И это в лучшем случае. Чаще наши гусанские, народные песни можно услышать в искаженном варианте (порою и не узнать-то песни) или в так называемой  “эстрадной” обработке, отчего песня теряет свое первозданное очарование, превратившись в обыкновенную эстрадную продукцию, свидетелями которой становимся сплошь и рядом.

И все же, невзирая на то, что основная часть участников недостаточно хорошо, нехорошо или плохо знают старинные армянские песни, каждый состоявшийся конкурс радует. Чем? Все увеличивающимся количеством конкурсантов. Стало быть, чем-то привлекателен конкурс национальной песни и танца. Чем же? Желанием подзаработать? Маловероятно. Цена призов-то неаховая: первые места – 15 тыс. драмов, вторые – 10, третьи – 5. К примеру, никак не выдерживает сравнения с недавно прошедшим (в начале мая) конкурсом «Ынца», где гран-при было оценено в почти что тысяча долларов (450 тыс. драмов). Чуть уходя от темы, заметим по ходу, что благодаря мощной поддержке множества спонсоров создалась возможность поднять рейтинг «Ынца». Стало быть, общественность может повлиять на качество проведения любого конкурса, если последний заинтересует общество. Из этого вывода следует другой: нынешнему армянскому обществу неинтересны конкурсы национальной песни. Почему? Это тема другой статьи. Заметим лишь: осознание ошибочности, ущербности подобного отношения к собственной культуре должно наступить незамедлительно, если наше общество действительно собирается интегрироваться в европейское сообщество, которое, не следует забывать, есть совокупность самобытных культур. Вхождение в это сообщество безликим и анациональным обречено на чистую ассимиляцию. Но не станем увлекаться мрачными прогнозами. Возвратимся к конкурсу, где есть обнадеживающие, радующие душу факты.

Итак, участников в этом году на конкурсе национальной песни и танца было несравнимо больше. Было несколько блестящих исполнений и множество средних. Согласитесь, это тоже радует: есть надежда, что завтра это множество будет исполнять их лучше. И тогда, возможно, старинная армянская песня по праву вновь займет свое почетное место в наших и буднях, и праздниках.

Светлана АМБАРЦУМЯН

 

Командировка или…

Прочел перепечатанную в «Демо» статью из газеты «Реальный  Азербайджан»  бакинского журналиста Эйнуллы  Фатуллаева (спецрепортажи из Шуши, Агдама и Ханкенды) и появилось желание человека, занимающегося изучением Шуши, ответить на два вопроса, касающихся Бердадзорского подрайона и самого Шуши, которые автор репортажа задал сотруднику степанакертского управления полиции Карену на пути следования из Лачина в Шуши.

При въезде на территорию Бердадзорского подрайона, заметив вывеску с надписью «Бердадзор», журналист спросил у полицейского: «Что такое Бердадзор?», на что тот ответил: «Это бывший Гарагышлаг». Такой непродуманный ответ Карена дал Фатуллаеву повод написать в своей статье:

«Власти Нагорного Карабаха изменили названия подавляющего количества сел Карабаха. И в этом ряду Шуша не является исключением».

Винить Карена в том, что он дал неправильный ответ, можно, а можно и нет. Вменить ему вину следует за то, что он не имел простого понятия о том, что «Бердадзор» – это тот же «Каладараси», переведенный азербайджанскими властями (берд – кала, дзор – дара) с целью изменения названия этого древнейшего в регионе армянского села, не отдавая себе отчета в том, что собственные имена не переводятся. Считаю целесообразным отметить, что «Гарагышлаг» также означает Бердадзор. А где раскопали это слово автор и Карен, это могут знать только они сами.

Позволю себе заметить, что Карен должен был ответить примерно так: «Бердадзор – это название армянского села».

Во втором абзаце автор спецрепортажа пишет: «За все время моего пребывания я упорно пытался найти ответ на вопрос: почему армянам было так необходимо внести изменение в окончание названия азербайджанского форпоста в Карабахе? Почему? Тщетно. Каждый житель Карабаха пытался объяснить мне исключительное право армян на Шушу и обосновать глупое решение об изменении названия города, который сейчас называется Шуши».

Г-н Фатуллаев, Ваше право задавать любые вопросы, и никто не имеет права запретить Вам это. Однако вопрос адресован неверно. Я сам вынужден задать аналогичный вопрос Вам и вашим властям, в чем была необходимость и какую цель преследовала азербайджанская сторона, когда меняла армянское окончание исконно армянского города с «и» на «а». Тем же способом были изменены на азербайджанский лад названия десятков армянских сел Карабаха.

Думаю, наши предки правильно поступали, употребляя в надписях на надгробных плитах словосочетания, которые помогают нам сегодня отвечать на многие вопросы, доказывая вашу неправоту и умышленное искажение всего того, что создано армянами-арцахцами. И чтоб убедиться в этом, достаточно только побывать на территории любого из шести армянских и одного русского кладбища 18-19 веков в городе Шуши, увидеть там воочию слова «Арцах», «Шуши».

В качестве примера представляю литографическую надпись на надгробной плите полковника Федора Семенова, командира 6-го погранполка Царской России, дислоцированного с 14-го мая 1805 года в г. Шуши.

ЗДЪСЬ ПОКОИТСЯ ПРАХЪ ПОЛКОВНИКА ФЕОДОРА СЕМЕНОВА СЬНА ИЩЕНКОВА БЫВШАГО ШУШИНСКАГО КАМЕНДАНТА УМЕРШАГО 17-ГО АВГУСТА 1852-ГО ГОДА НА 54-МЪ ГОДУ ЖИЗНИ И НА 37-МЪ ГОДУ СЛУЖБЫ ЕГО ВЪРНЫЙ ДОЛГУ ЦАРЮ И ОТЕЧЕСТВУ ХРАНИМЫЙ РОКОМЪ ВЪ БИТВАХЪ ЗА АРАКСОМЪ И ЕФРАТОМЪ ПОД ЗНАМЕНАМИ ВЕЛИКАГО ИЗЪ ВОЖДЕЙ ГРАФА ПАСКЕВИЧА ЭРИВАНСКАГО И САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ МУЖЕСТВЕННОЙ ЗАЩИТЪ КР. КУБЫ НА БЕРЕГУ КАСПИЯ НЕ ИЗБЪГЪ ПРЕДЛАСМЕРАНАГО ВЪ МИРНОЙ ТВЕРДИНЪ ШУШИ

Грачик АРУТЮНЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s