№ 14 / 15 օգոստոս

ՋՐԵՐԸ  ՊԱՐԶՎՈՒՄ  ԵՆ.  ՎԵՐՋԸ  ԲԱՐԻ ԼԻՆԻ

Ետևում են մնացել հերթական խորհրդարանական ընտրությունները, ձևավորվել է նոր խորհրդարան՝ ուժերի նոր հարաբերակցությամբ, կան հաղթած և պարտված քաղաքական ուժեր, այս ամենի շուրջ հնչել են տարբեր գնահատականներ: Հնչած մտահոգություններից հիմնականը հետևյալն է՝ հաղթել են կոնկրետ քաղաքական ուժեր, այլ ոչ թե կոնկրետ արժեքներ, իմա՝ ժողովրդավարական արժեքներ, մեխանիզմներ ու գաղափարներ: Մինչդեռ երկրի համար հենց վերջիններիս հաղթանակը կլիներ օգտակար ու կհանդիսանար զարգացման խթան: Այս առումով բոլորս էլ պարտվել ենք, կամ էլ, համենայն դեպս, հաղթանակի մասին պիտի խոսել լուրջ վերապահումով:

Տեսեք, թե ընտրությունների ժամանակ և հատկապես դրանցից հետո ինչպես են գործել կամ, ավելի ճիշտ, ինչպես չեն գործել այդ արժեքները: Պավլիկ Մանուկյանի հետ դաժան հաշվեհարդարը ևս մի անգամ երևակեց այդ մեխանիզմների ու արժեքների չգործելը: Այսպես, դատաիրավական համակարգն իր բարձրության վրա չգտնվեց: Սա՝ մեկ: Երկրորդ՝ երկրի հիմնական լրատվամիջոցները՝ հանրապետական թերթն ու հանրային հեռուստատեսությունը, լռության մատնեցին այս արտառոց դեպքը: Այսինքն՝ խոսքի ազատության մեխանիզմն էլ չգործեց: Հիշյալ դեպքը, ինչպես նաև դրանից որոշ ժամանակ անց դատարանի շենքում տեղի ունեցածը, երբ բռնության դիմեց ևս մեկ պետական-ռազմական պաշտոնյա, ցույց տվեցին, թե որքան անպաշտպան է մեր քաղաքացին, այսինքն՝ պրոբլեմներ ունենք նաև մարդու իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմներում: Էլ չեմ խոսում ընտրությունների ժամանակ տխրահռչակ վարչական ռեսուրսների սահմանափակման մեխանիզմների չկայացածության մասին:

Ահա այս ամենի ֆոնի վրա պիտի խոսել հաղթանակի ու պարտության մասին: Խորհրդարանում մեծամասնություն կազմած ուժերի հաղթանակը չի զուգակցվել հիշյալ արժեքների ու մեխանիզմների հաղթանակով: Վաղը նրանց կարող է հաղթել մեկ այլ ուժ՝ նույն այդ արժեքների ու մեխանիզմների բացակայության պայմաններում: Ու երկիրը կհայտնվի մի անիմաստ ու վտանգավոր շրջապտույտում:

Իսկ ո՞րն է ելքը: Ըստ իս, պիտի փորձենք համատեղ ջանքերով, ամեն քաղաքական ուժ իր ունեցած հնարավորությունների ու լծակների, ինչպես նաև ստանձնած պատասխանատվության չափով նպաստել ժողովրդավարական արժեքների ու մեխանիզմների ստեղծմանն ու ամրապնդմանը: Այդ արժեքներն ավելի թանկ են, քան մենք, մեր հաղթանակն ու պարտությունը, մեր հաջողությունն ու անհաջողությունը: Գոնե այս հարցում մենք կարող ենք միակամ լինել՝ «հաղթածներն» ու «պարտվածները»:

Ինչ խոսք, այստեղ առանցքային է խորհրդարանում մեծամասնություն կազմած քաղաքական ուժերի դերը, հատկապես կարևոր է լինելու «Ազատ հայրենիք» կուսակցության դերակատարությունը, կուսակցություն, որի ստանձնած, մեղմ ասած, բարդ առաքելությունը պիտի որ ստիպի նրան կամրջի դեր խաղալ իշխանության և ընդդիմության, իշխանության և հանրության միջև: Սա դեպքերի զարգացման հնարավոր ուղիներից ընդամենը մեկն է, բայց միակ ցանկալին ու օգտակարը:

Մյուս ճանապարհը կարելի էր կանխատեսել և, ցավոք, այդ կանխատեսումն առայժմ իրականանում է՝ «Ազատ հայրենիքը» էն գլխից կարծես հակված չէ կամրջելու և միանշանակ նախընտրել է իշխանության մաս կազմել: Թե որքանով սա մարսելի կլինի այս քաղաքական ուժի համար՝ այլ հարց է, նաև՝ ժամանակը ցույց կտա: Համենայն դեպս, նախընտրական քարոզարշավում կառավարությանը լուրջ քննադատության ենթարկած կուսակցությունը առանց խղճի խայթի վստահություն հայտնեց նույն այդ կառավարությանը: Թե որքանով այս հանգամանքը մարսելի կլինի «Ազատ հայրենիքի» ընտրազանգվածի համար՝ դժվար է ասել: Բայց որ նման պահվածքն ամենևին էլ դրականորեն չազդեց երկրի իմիջի վրա՝ գոնե ինձ համար միանշանակ է:

Հարցն այն չէ, որ կառավարությունը դարձյալ չոր դուրս եկավ ջրից, բանը նույնիսկ նրանում չէ, որ կառավարության գործունեությունը քիչ թե շատ լուրջ քննադատության չենթարկվեց: Կառավարությանն ու վարչապետին, իհարկե, չարժեր քավության նոխազ դարձնել, քանի որ նրանք, ըստ իս, նույնքան վատն են, որքան ամբողջ իշխանությունը: Միևնույն ժամանակ, խորապես համոզված եմ, որ պետք էր անվստահություն հայտնել վարչապետին ու ամբողջ կառավարությանը: Հասկանում եմ, որ գործող իշխանության պարագայում պարզապես հնարավոր չէ, որ այդ փոփոխությունը սկզբունքային ու որակական նորամուծություններ առաջ բերի: Ուստի փորձեմ փոփոխությունների անհրաժեշտությունը հիմնավորել հայտնի փորձագետներից մեկի տրամաբանությամբ:

Ամեն դեպքում մեր երկրի իմիջին պետք է գոնե փոփոխությունների իմիտացիա, որպեսզի ստեղծված իրավիճակը ճահճի տպավորություն չթողնի, որպեսզի երևա, որ գոնե թեթև քամի կա, որը մի քանի տերև է շարժում, ջրի երեսին պղպջակներ է առաջացնում: Սա, իրոք, կարևոր է: Այսպես, միջազգային հանրությունն այսօր գրեթե պատրաստ է ճանաչելու Կոսովոյի անկախությունը, ինչը դրական լիցք կհաղորդի նաև մեր երկրի անկախության ճանաչման գործընթացին: Նույն այդ հանրությունը շատ լավ էլ գիտի, որ Կոսովոյում կլանային համակարգ է տիրում, բայց այնտեղ գոնե կլանները պարբերաբար փոխվում են, այսինքն՝ գործում է ռոտացիայի սկզբունքը, երկիրը ճահճի տպավորություն չի թողնում: Եւ սա միջազգային հանրության համար չարյաց փոքրագույնն է, որի վրա կարելի է աչք փակել:

Մեզ մոտ այս ամենի փոխարեն իշխանական թևը վերահամախմբվում է և «զոհեր» տալու մտադրություն իսկ չունի: Իշխանական թևի տրամաբանությունը հետևյալն է՝ միասին հաղթել ենք ու միասին էլ պիտի վայելենք: Ու ոչ ոք չի ուզում ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքի վրա, որ այս համատեղ վայելքի արդյունքը ոչ միայն երկրի զարգացման վրա խաչ քաշելն է, այլև այն տագնապալից միտումը, որը մեկուսացնում է իշխանությանը, մեկուսացնում է հանրությունից:

Ընտրությունների ժամանակ Ա. Ղուկասյանը բաց թողեց իր թիմի ու իր շրջապատի նախագահից համայն երկրի (և յուրայինների, և ոչ յուրայինների) նախագահի վերաճելու հնարավորությունը: Եւ շարունակում է գործել «յուրայինական» տրամաբանությամբ: Սոսկ մի օրինակ: Նոր խորհրդարանի կազմավորումից հետո նորովի կազմավորվեցին նաև ընտրական հանձնաժողովները (ԿԸՀ-ից մինչև տեղամասային հանձնաժողովներ): Նախագահը կարող էր վեր բարձրանալ ամեն ինչից և այդ հանձնաժողովներում ընդգրկել նաև ընդդիմության ներկայացուցիչների: Բայց նա կրկին վարվեց որպես յուրայինների նախագահ:

Ինչ որ է, պատրանքներ չունենանք: Իշխանական բուրգը համախմբվում-միատեղվում է՝ հընթացս ինքնամեկուսանալով: Բացասական հետևանքներից զատ այս երևույթը գոնե մեկ դրական կողմ ունի՝ ամեն ինչ հստակվում-միանշանակվում-տարանջատվում է: Աստված բարին անի:

ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

Օգոստոսի 4-ին ԵԱՀԿ առաքելությունը ԼՂՀ Մարտունու շրջանի հարավ-արևելքում անց է կացրել Լեռնային Ղարաբաղի և Ադրբեջանի զինված ուժերի շփման գծի պլանային դիտարկում:

ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի դիրքերից դիտարկումն իրականացրել են ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցչի դաշտային օգնականներ Միրոսլավ Վիմետալը /Չեխիա/ և Օլեքսանդր Սամարսկին /Ուկրաինա/:

Դիտարկումն անցել է նախատեսված ժամանակացույցին համապատասխան, կրակի դադարեցման ռեժիմի խախտումներ չեն արձանագրվել:

Ղարաբաղյան կողմից դիտարկման առաքելությանն ուղեկցում էին ԼՂՀ Պաշտպանության նախարարության և Արտաքին գործերի նախարարության ներկայացուցիչները:

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ԿՄՍ ՆՈՐԱՆՇԱՆԱԿ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ՀԵՏ

Օգոստոսի 13-ին ԼՂՀ ԿՄՍ նախարար Կամո Աթայանը հանդիպեց կուսակցությունների ու լրատվամիջոցների ղեկավարների ու ներկայացուցիչների հետ: Ներկայացնելով կրթության, մշակույթի, գիտության և սպորտի բնագավառներում իր դիտարկումները, առաջնահերթ անելիքներն ու հեռանկարային ծրագրերը՝ նորանշանակ նախարարը խոհեմորեն նաշընտրել է դրանք նախապես ենթարկել հասարակական փորձագիտության: Հավանաբար, նկատի ունենալով իր գլխավորած ոլորտների տարողունակությունը՝ նա հիմնական ուշադրությունը դարձրել է կրթական համակարգին: Խոսվեց դպրոցի և ուսուցչի դերի, ազգային կրթահամակարգի, գիտահետազոտական հաստատությունների,  դպրոցական վերահսկողության, ուսուցիչների վերապատրաստման, գիշերօթիկ  դպրոցների, արհեստագործական ուսումնարանների և այլ կարևոր հարցերի մասին: Կ.Աթայանը ներկաների հետ կիսեց նաև մշակույթի, սպորտի և գիտության ոլորտներում առկա առաջնահերթությունների մասին իր պատկերացումները:

Այնուհետև ծավալվեց մտքերի աշխույժ ու հետաքրքիր փոխանակություն, հրավիրվածների կողմից առաջարկվեցին ամենատարբեր գաղափարներ ու լուծումներ: Անկաշկանդ մթնոլորտում անցած քննարկումները, թերևս, օգտակար էին բոլորի համար: Համենայն դեպս, քանիցս նշվեց նման հանդիպումների ու քննարկումների անհրաժեշտությունը: Հաջորդ քննարկումն, ըստ նախարարի, կլինի շատ ավելի կոնկրետ թեմայով՝ նվիրված հիշյալ ոլորտներում այս կամ այն կոնկրետ հիմնախնդրին:

Թե ինչպիսի արդյունք կտա այս ամենը՝ դժվար է ասել, սակայն մի բան պարզ է էն գլխից՝ նման աշխատաոճը և հանրության կարծիքը հաշվի առնելու պատրաստակամությունը կարող է լավ հիմք լինել արդյունավետ գործունեության համար:

«Դեմո»

ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՁԵՌՔ ԲԵՐՈՒՄԸ ՀԱՎԱՆԱԿԱՆ Է 

«Ադրբեջանի եւ Հայաստանի նախագահների՝ օգոստոսի 26-ին Կազանում կայանալիք հերթական հանդիպման ժամանակ հնարավոր է ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ համաձայնության ձեռք բերում: Հիմնա-խնդրի շուրջ վերջին մեկ տարում անցկացված բանակցությունները թույլ են տալիս պնդել դա»,- «Ազատություն» ռ/կ-ին տված հարցազրույցում ասել է Ճգնաժամերի միջազգային (International Crisis Group) խմբի Կովկասի նախագծի տնօրեն Սաբինա Ֆրեյզերը: Ադրբեջանական ANS-ի փոխանցմամբ, Ֆրեյզերը նշել է, որ «բնակչության ոչ բավարար տեղեկացվածությունը ծնում է դժգոհություն եւ շահարկումներ մամուլում»:

«Կարեւոր է, որ անկախ նրանից՝ ձեռք կբերվի որոշակի համաձայնություն, թե ոչ, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի կառավարությունները բնակչությանը տրամադրեն սպառիչ եւ հստակ տեղեկատվություն: Հակառակ դեպքում երկու երկրների ժողովուրդներն էլ բացասական վերաբերմունք կունենան ցանկացած համաձայնեցված հարցի վերաբերյալ»,- նշել է Սաբինա Ֆրեյզերը:

Ի դեպ, եվրոպական ոչ կառավարական Ճգնաժամերի միջազգային խումբ (International Crisis Group) կազմակերպության նախաձեռնությամբ Թբիլիսիում հուլիսի կեսերին կայացել էր ղարաբաղյան հակամարտությանը նվիրված փակ ֆորում՝ հայ եւ ադրբեջանցի փորձագետների մասնակցությամբ:

«Կազմակերպության՝ նախագծի տեսքով պատրաստած փաստաթղթերին ծանոթանալուց հետո պարզ դարձավ, որ այն ավելի շատ համապատասխանում է հայերի շահերին: Այդ պատճառով ո՛չ ես, ո՛չ էլ Ադրբեջանի մյուս փորձագետները չհամաձայնեցինք եւ հայտնեցինք մեր բողոքը»,- ANS-ին ասել էր Ադրբեջանի Միլլի մեջլիսի պատգամավոր Գյուլթեկին Հաջիեւան: Նրա խոսքերով, քննարկման ներկայացված նախագիծը չէր արտացոլում «օկուպացիայի փաստը եւ միտված էր Ղարաբաղում դե-ֆակտո գոյություն ունեցող վարչակարգի լեգալացմանը»: «Նախագծում հիշատակվում է նաեւ հայերի կողմից ներկայացվող շատ վտանգավոր՝ հանրաքվեի անցկացման մասին առաջարկը: Այդ պատճառով իմաստ ունի լրջորեն մտածել եւ վերանայել այս փաստաթուղթը»,- ասել էր Հաջիեւան:

«Առավոտ», 5 օգոստոսի, 2005

Լույս է տեսել
ՈՒՇԱԳՐԱՎ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ինժեներատեխնիկական և տնտեսական մասնագիտությունների ուսանողների, ինչպես նաև այս կամ այն չափով բարձրագույն մաթեմատիկա ուսումնասիրողների համար հաճելի նվեր է «Բարձրագույն մաթեմատիկա. մաթեմատիկական անալիզի հիմունքները» գիրքը, որի հեղինակը արցախցի ճանաչված մտավորական, ԱրՊՀ նախկին ռեկտոր Պավել Սամվելի Գևորգյանն է: Գիրքը հրատարակվել է ռուսերեն լեզվով՝ Մոսկվայի «Ֆիզիկամաթեմատիկական գրականություն» ազդեցիկ հրատարակչության կողմից (խմբագիր՝ Ե.Խոդան): Սույն աշխատությունը հեղինակի հղացած եռագրության առաջին գիրքն է, հաջորդ երկու աշխատությունների հրատարակումը ևս հանձնառել է վերոհիշյալ հրատարակչությունը:

Այս առնչությամբ հարկ ենք համարում նշել երկու հանգամանք: Նախ՝ միայն ափսոսալ կարելի է, որ Պ. Գևորգյանի պես մտավորականն այսօր Արցախում չէ: «Ուղեղների արտահոսքը» եղել և մնում է մեր երկրի հիմնական պրոբլեմներից մեկը, որը կարծես թե չի մտահոգում մեր պետական այրերին: Երկրորդ հանգամանքը հետևյալն է՝ տարբեր մասնագիտությունների տեր մեր որոշ այրեր հաճախ հանիրավի ուռճացնում են իրենց դերն ու գիտական վաստակը, դա փաստարկելով տեղական նշանակությամբ: Մինչդեռ գիտությունն, ինչպես ասում են, սահմաններ չունի և այս կամ այն աշխատությունը, կամ այս կամ այն գիտնականը կարող են արժեքավոր կամ անարժեք լինել հավասարապես ամենուր՝ թե տեղում, թե այլուր: Այս առնչությամբ հաճելի է փաստել, որ բարձրագույն մաթեմատիկայի մի շարք ձեռնարկներում արդեն իսկ կան հղումներ Պ.Գևորգյանի աշխատությանը:

«Դեմո»

ՋԱՎԱԽՔ

ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐԱՑԻԱՅԻ ԿՈՄԻՏԵԻ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԱՅՑԵԼԵԼ Է ԱԽԱԼՔԱԼԱՔ ԵՎ ՆԻՆՈԾՄԻՆԴԱ

Օգոստոսի 8-ին Ախալքալաք էր ժամանել Վրաստանի խորհրդարանի Մարդու իրավունքների եւ քաղաքացիական ինտեգրացիայի կոմիտեի նախագահ Ելենե Թեւդորաձեն: Տիկին Թեւդորաձեի այցի նպատակը տեղում հայ ազգաբնակչության ինտեգրման խնդիրներին ծանոթանալն էր: Այդ նպատակով խորհրդարանականը նախ հանդիպել է Ախալքալաքի շրջանի ղեկավարության, ապա Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհրդի ներկայացուցիչների հետ: ՀԿ-երի ներկայացուցիչները վրաց խորհրդարանականին են ներկայացրել իրենց խորհրդի գործունեությունը վերջին մեկ տարվա ընթացքում: Նրանք տիկին Թեւդորաձեին են հանձնել ՀԿ-երի կազմակերպած «Ինտեգրացում, բայց ոչ ձուլում» թեմայով երկու համաժողովների ընդունած բանաձեւերը:

Հայկական ՀԿ-երի ներկայացուցիչները հանդիպման ընթացքում դժգոհել են Վրաստանի կառավարության կողմից ինտեգրման պատրվակով վարվող կրթալեզվական խտրական եւ ձուլում ենթադրող քաղաքականության կապակցությամբ: Իր հերթին Ելենե Թեւդորաձեն խոստացել է անել հնարավոր ամեն ինչ հայերի եւ մյուս ոչ վրացիների իրավունքները Վրաստանում պաշտպանելու համար: Այս երկու հանդիպումներից հետո Ելենե Թեւդորաձեն պատասխանել է վրացական ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչների և տեղացի լրագրողների հարցերին: Հաջորդ անգամ խորհրդարանի Մարդու իրավունքների եւ քաղաքացիական ինտեգրացիայի կոմիտեի նախագահը Ջավախք կայցելի սեպտեմբերին:

«Ա-ԻՆՖՈ»

ՆՈՐ ՍԵՄԻՆԱՐ-ԴԱՍԸՆԹԱՑՆԵՐ` ՆՎԻՐՎԱԾ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՈՒԺԻ ՄԵՋ ՄՏՆԵԼՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻՆ

Գրանցում ենք օգոստոս և սեպտեմբեր ամիսների մասնակիցներին:
2005թ. հունիսի 21-ից ուժի մեջ է մտել նոր “ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը”:

Հաշվի առնելով, որ աշխատանքային օրենսդրության մեջ կատարվել են բազմաթիվ փոփոխություններ, որոնք մասնագետի պարզաբանման և մեկնաբանությունների կարիք ունեն, «Էկոնոմիկա և իրավունք» կենտրոնը հրավիրում է կազմակերպությունների ղեկավարներին, հաշվապահներին, կադրերի բաժինների պետերին, իրավաբաններին, այլ մասնագետների մասնակցել դասընթաց-սեմինարներին, որոնց ընթացքում կներկայացվեն նոր աշխատանքային օրենսգիրքը և այն փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում օրենսգիրքը ուժի մեջ մտնելու պահից, ինչպես նաև կտրվեն պարզաբանումներ առավել դժվարություն ներկայացնող հարցերի և խնդիրների վերաբերյալ:

Դասընթացի ընդհանուր տևողությունն է  2  շաբաթ, շաբաթական 3 օր, օրական 2 ժամ:

Դասընթացի արժեքը մեկ մասնակցի համար`  25 հազար դրամ:

Դասընթացն ավարտողներին տրվում է ՀՀ գիտության և կրթության նախարարության կողմից լիցենզավորված «Էկոնոմիկա և իրավունք» կենտրոնի հավաստագիր:

Գրանցվելու համար կարող եք  դիմել «Էկոնոմիկա և իրավունք» կենտրոն`  Երևան, Մ. Բաղրամյան 24դ հասցեով, հեռ.՝  54-24-81, 54-74-81:

ՄՐՑՈՒՅԹ

Երեւանի մամուլի ակումբը հայտարարում է «Քաղաքացիների իրավունքներն ու քաղաքացիական հասարակության կայացումը Հայաստանում» թեմայով ֆիլմ ստեղծելու մրցույթ: Նախատեսվում է մոտավորապես 5-ից 7 րոպե տեւողությամբ ֆիլմը ցուցադրել Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Վրաստանի լրագրողների, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների եւ քաղաքական գործիչների մասնակցությամբ հեռուստակոնֆերանսի ժամանակ: Նախագիծն իրականացնում են Երեւանի մամուլի ակումբը, Ադրբեջանի լրագրողների «Ենի նեսիլ» միությունը եւ «BS Press» ընկերակցությունը (Վրաստան)՝ «Եվրասիա» հիմնադրամի Հարավային Կովկասում համագործակցության ծրագրի աջակցությամբ: Հայտերը՝ գաղափարի եւ դրա իրականացման տեխնիկական հնարավորությունների նկարագրությամբ, պետք է ԵՄԱ ներկայացնել մինչեւ ս.թ. սեպտեմբերի 1-ը:

Մանրամասն տեղեկությունների համար կարելի է դիմել Երեւանի մամուլի ակումբ՝ 53-35-41, 53-00-67 հեռախոսահամարներով՝ Բորիս Նավասարդյանին կամ Աշոտ Մելիքյանին:

ՀՐԱՎԻՐՈՒՄ ԵՆ ՍՈՎՈՐԵԼՈՒ

Իր գործունեությունն է հաջողությամբ շարունակում «Պատանի հետազոտողի և ստեղծագործողի հանրապետական հեռակա դպրոցը, որն իրականացնում է կրթության և գիտության նախարարության հաստատած կրթական ծրագիրը: Հեռակա դպրոցի աշակերտ կարող է դառնալ յուրաքանչյուր երեխա (մինչև 18 տարեկան), ով ունի ցանկություն հետազոտելու, ստեղծագործելու, համագործակցելու, դժվարին խնդիրներ և առաջադրանքներ կատարելու: Դպրոցում ուսանելու համար պետք է գրանցվել անձամբ կամ փոստով (սովորական կամ էլեկտրոնային): Դպրոցն ունի հետնյալ բաժինները՝ հայոց լեզու, գրականություն, օտար լեզուներ, պատմություն, ազգագրություն, հայրենագիտություն, իրավունք, սոցիոլոգիա, հոգեբանություն, տրամաբանություն և տրամաբանական խաղեր, տնտեսագիտություն, մաթեմատիկա, ծրագրավորում և ինֆորմատիկա, կերպարվեստ, երաժշտություն, դիզայն­գծագրություն, շախմատ, բնագիտություն (ֆիզիկա, քիմիա, կենսաբանություն, աշխարհագրություն, էկոլոգիա, երկրաբանություն), տեխնիկա: Աշակերտը գրանցվելիս նշում է անուն­ազգանունը, տարիքը, դպրոցը, հասցեն (նաև էլեկտրոնայինը, եթե ունի) և այն բաժինը կամ բաժինները, որտեղ ինքը կնախընտրեր ծավալել իր ուսումնա­հետազոտական աշխատանքները: Տեղեկատվության փոխանակումն իրականացվում է անձնական շփմամբ կամ փոստով (սովորական կամ էլեկտրոնային): Գրանցվելու, խորհրդատվությունների, պարզաբանումների և համագործակցության առաջարկների քննարկման համար դիմել հետևյալ հասցեով՝ Երևան 375064, Հ/Ա Բ-1 թաղամաս, Ա. Բաբաջանյան պողոտա 25, «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր, «Պատանի հետազոտողի և ստեղծագործողի հանրապետական հեռակա դպրոց»: Հեռ.՝ 732330, 735330: Էլփոստ՝ gevorg89@web.am:

——————————————————————————————-

Հոգեւոր

ՆԱԽԱԳԻԾ. ԼՂՀ ՕՐԵՆՔ ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵՎՈՐ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ներածություն

Յուրաքանչյուր երկրի համաժողովրդական ինքնակազմակերպման և ազգային ինքնության կենսադրսևորման, ժառանգման, ազգային անվտանգության և ինքնաստեղծագործումային զարգացման քաղաքակրթական պաշտպանությունն ու պաշտպանվածության համազգային ինքնաստեղծ հենքը տվյալ երկրի Ազգային Բարոյահոգևոր Կարգավորվածությունն է:

Ազգային-քաղաքակրթական բարոյահոգևոր կարգավորվածության և զարգացումային վերակարգավորումների բնական՝ անօտարելի անհրաժեշտության բոլոր գործընթացները իրագործվում են տվյալ երկրի Ազգային-Բարոյահոգևոր իշխանության միջոցով: Այն, Ազգային Մշակութային, Պաշտպանության և Աշխարհիկ իշխանությունների հետ միասին, ձևավորում և ամբողջացնում է տվյալ երկրի և ժողովրդի պետականությունն ու ինքնիշխանությունը. ապահովում է Ազգային – քաղաքակրթական Անվտանգությունը, Զարգացումն ու զարգացման շարունակականությունը:

Հոդված 1. Բարոյահոգևոր

Կարգավորվածություն, պետականություն և ԼՂՀ իշխանություն

Հայոց Ազգային-քաղաքակրթական բարոյահոգևոր կարգավորվածությունը, որպես ազգային ժառանգության հոգևոր և մտավոր բարոյականության ավանդույթային հիմնարար հենքով, նաև աշխարհաճանաչման ու ինքնաճանաչումի ազգային – քաղաքակրթական արդի զարգացումների հասարակական և քաղաքական բարոյականության լրացումով մեկամբողջացող քաղաքակրթական-քաղաքական իրողություն,  անբաժանելի և անօտարելի մասն է Հայոց Պետականության, որով ձևավորած ԼՂՀ ամբողջ (անմիջական, նաև ներկայացուցչական և միջնորդված) իշխանությունը պատկանում է ԼՂՀ ժողովրդին՝ Հայոց Պետականության կրողին:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության բարոյահոգևոր կարգավորվածության կենսառիթմը, պաշտպանությունն ու զարգացումային բոլոր վերակարգավորումները, ինչպես և ազգային ինքնության կենսադրսևորմանը, ժառանգմանը, ազգային – քաղաքակրթական անվտանգությանն ու զարգացմանն անհրաժեշտ՝ անհատականներով ընդհանրացող ու ամբողջացող համաժողովրդական ինքնակազմակերպումի բոլոր գործընթացների երաշխավորումն ու կանոնավորումը իրագործվում է ԼՂՀ Բարոյահոգևոր իշխանության կողմից:

Հոդված 2. Բարոյահոգևոր իշխանության առանցքը, ԼՂՀ Հոգևոր իշխանությունը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում Բարոյահոգևոր իշխանության առանցքային դերը պատկանում է Հայոց Հոգևոր իշխանությանը: ԼՂՀ Ժողովուրդն իր Հոգևոր իշխանությունը իրագործում է անմիջականորեն, նաև Հայոց Հոգևոր Կառույցի՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներկայացուցչական իշխանության միջոցով. Հայոց ազգային – բարոյահոգևոր աշխարհաճանաչողության և ինքնաճանաչումի աշխարհիկ, ազգային – պետական և հոգևոր – կրոնական ավանդույթների, ծեսերի ու սովորույթների, Հայոց Եկեղեցական Աշխարհիկ Ժողովի, Հայոց Եկեղեցական՝ Եպիսկոպոսաց Ժողովի, ԼՂՀ Անկախության Հռչակագրի և ԼՂՀ օրենքների հիման վրա:

Հոդված 3. ԼՂՀ կրոնը և Եկեղեցին

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում ազգային-պետական կրոնը քրիստոնեությունն է. Հոգևոր՝ ներկայացուցչական իշխանություն իրագործող կառույցը՝ հանձինս Արցախի թեմի, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին է: Այն՝ հանձինս Արցախի թեմի թեմակալ առաջնորդի (նստավայրը՝ Շուշի),  ղեկավարում և Հայոց Եպիսկոպոսաց Ժողովի հետ միասին առաջնորդում է Հայոց Եկեղեցական Աշխարհիկ ժողովի կողմից ընտրված Վեհափառ Հայրապետը՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը (նստավայրը՝ Էջմիածին):

Հոդված 4. Հայոց Ազգային Հարստության բարոյահոգևոր ժառանգությունը

Հայոց Ազգային Հարստության առանցքային, անբաժանելի ու անօտարելի մաս կազմող Հայոց Բարոյահոգևոր ժառանգությունը Հայաստանի Հանրապետության, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Համայն Հայության սեփականությունն է: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում այն պահպանվում և սերունդներին է ժառանգվում Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողմից, իսկ ներքին կամ արտաքին ոտնձգություններից պաշտպանվում է օրենքով, համապատասխան՝ ԼՂՀ պետական բարոյահոգևոր անվտանգության աշխարհիկ կառույցների կողմից:

Հոդված 4. Պետության բարոյահոգևոր կարգավորումը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական – համակարգային բարոյահոգևոր ընդհանուր կարգավորումը, նաև պետական իշխանական առանձին մարմինների ու իշխանավորների, ինչպես և ՀՀ քաղաքացիների ազգային բարոյահոգևոր կարգավորման և ինքնակարգավորման, նաև կարգավորվածության պաշտպանության, անվտանգության և զարգացման խնդիրների օրենսդիր և գործադիր կանոնավորումը իրականացվում է պետության կողմից, ըստ Հայոց Պետականության ազգային ավանդույթի, Հայկական աշխարհիկ ու հոգևոր իշխանությունների փոխհարաբերման պատմական փորձի և ՀՀ Հոգևոր ինքնիշխանության կողմից սահմանված աշխարհիկ բարոյահոգևոր նորմերի:

Հոդված 5. Աթեիզմը բարոյահոգևոր կարգավորումը

Աթեիզմը՝ որպես բարոյական կենսաձև, աշխարհաճանաչողություն, ինքնաճանաչում և անհատական մտածողություն, որպես բնագիտական հենքի աշխարհաճանաչողական համոզմունքով ձևավորված բանական-վերլուծական հավատ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում չի արգելվում:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, որպես հասարակության ընդհանուր կարգավորվածությունը վտանգող և երկրի անվտագությանը սպառնացող գործոններ աթեիզմի, ինչպես և որևէ այլ գաղափարախոսության կամ կրոնական համոզմունքի անվան տակ անբարոյականությունը, բարոյազրկությունը, սադիզմը, մարդատյացությունը, նյութապաշտությունը, սատանայապաշտությունն ու բարոյահոգևոր այլասերումների յուրաքանչյուր այլ դրսևորումները, ինչպես և նրանց քարոզչությունը, ուսուցանումն ու դասավանդումը արգելվում են. այդօրինակ կենսաձևն ու կենսաբովանդակությունը, նաև այն տարածելն ու սերմանելը ենթակա են պատասխանատվության և պատժվում են ԼՂՀ օրենքով:

Հոդված 6. Կրոնական ատելություն, թշնամանք և աղանդավորություն

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում արգելվում է աթեիզմի կամ հասարակագիտական-քաղաքական որևէ ուսմունքի անվան տակ որևէ ազգային կրոնի դեմ պայքարելը, այն զավեշտի վերածելը կամ այլասերված ներկայացնելը: Աշխարհում պատմականորեն հայտնի որևէ կրոնի, կրոնական ուսմունքի, հավատի և Եկեղեցու հանդեպ թշնամանք, ատելություն կամ հակակրանք տարածելը, քարոզելն ու սերմանելը պատժվում է օրենքով:

Աղանդավորությունը, որպես մարդու և հասարակության հոգևոր ապակարգավորմանն ու ապազարգացմանը ծառայող համամարդկային և համաշխարհային բարոյահոգևոր չարիք, իր բոլոր դրսևորումներում՝ անկախ կրոնական պատկանելությունից ու գործունեության ձևից, ԼՂՀ -ում արգելվում է:

Հոդված 7. Հոգեորսություն

Հոգեորսությունը՝ հավատափոխության, դավանափոխության կամ այլ բացահայտ կամ ոչ բացահայտ նպատակով ու ակնկալիքով, արգելվում է: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում հոգեորսությամբ զբաղվողները՝ անկախ կրոնական պատկանելությունից, ազգությունից, ԼՂՀ կամ օտարերկրյա քաղաքացի լինելուց, պատժվում են ԼՂՀ օրենքով:

Հոդված 8. Անհատական բարոյահոգևոր աշխարհաճանաչողություն և ինքնաճանաչում

Ուղղակի կամ անուղղակի ճանապարհներով և մոտեցումերով, ինչպես կրոն ու հավատ, նույնպես և աթեիզմ պարտադրելը կամ հարկադրելը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում արգելվում է: Կրոնական և ոչ կրոնական հասարակական կազմակերպությունների ու կազմակերպչական այլ կառույցների կամ անհատների կողմից կատարվող այդօրինակ կամ դրանց հանգեցնող գործողությունները ԼՂՀ-ում պատժվում են օրենքներով. անկախ կատարողների ազգային, կրոնական կամ քաղաքացիական պատկանելությունից:

Հոդված 9. Ազգային փոքրամասնությունների բարոյահոգևոր պաշտպանությունը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնությունները՝ անհատապես և ընդհանրորեն, ազատ են իրենց ազգային կրոնի կամ աթեիզմի միջև ընտրություն կատարելու հարցում, նաև կրոնական ծեսերի, արարողությունների կատարման խնդրում:

Պետությունը ԼՂՀ ազգային փոքրամասնությունների հոգևոր համայնքի կենտրոնի՝ Եկեղեցու խնդրանքով պաշտպանում է ազգային փոքրամասնությունների հոգևոր ինքնիշխանությունը ներքին և արտաքին աղանդավորական ազդեցությունից, կազմակերպված բնույթի հոգեորսությունից ու անհատ հոգեորսներից:

Հոդված 10. Օտարերկրյա ազգային սփյուռքի ներկայացուցիչների բարոյահոգևոր պաշտպանությունը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, որպես ԼՂՀ քաղաքացիներ հյուրընկալվող օտար երկրների ազգային սփյուռքի գաղութները (ներկայացուցչական խմբերը) անհատապես և ընդհանրորեն, ազատ են իրենց ազգային կրոնի կամ աթեիզմի ընտրության հարցում, նաև կրոնական ծեսերի կատարման խնդրում:

Պետությունն ու Հայոց Եկեղեցին նպաստում և աջակցում են ԼՂՀ-ում հյուրընկալվող օտար երկրների ազգային սփյուռքի բոլոր գաղութներին իրենց Հայրենիքի ու Հայրենյաց Եկեղեցու հետ հոգևոր կապերի ստեղծման, պահպանման ու ամրապնդման խնդիրներում: ԼՂՀ-ում նրանց հոգևոր անդորրը ներքին և արտաքին աղանդավորական ազդեցություններից, կազմակերպված բնույթի հոգեորսությունից ու անհատ հոգեորսներից պաշտպանվում է Լեռնայի Ղարաբաղի Հանրապետության կողմից՝ ԼՂՀ-ում հյուրընկալվող սփյուռքի հոգևոր կառույցի խնդրանքով և իրենց Հայրենյաց Եկեղեցու միջնորդության ու համաձայնության համատեղության պարագայում:

«Դեմո»-ի կողմից. Ընթերցողների դատին հանձնելով վերոբերյալ հրապարակումները՝ ակնկալում ենք բարձրացված հարցին վերաբերող առաջարկներ և քննարկումներ:

Սիմոն ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ
Հիմնարար Գիտությունների Հայկական Կենտրոնի տնօրեն
հեռ.  28-36-89, E-mail: pico@web.am

ԵՐԿՐԻ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԱՇԽԱՐՀԻԿ, ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵՎՈՐ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՌԱՄԻԱՍՆԱԿԱՆ  ՄԵԿԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆ.

(ժողովրդի, պետության և պետականության ազգային քաղաքակրթական – քաղաքական պաշտպանության, անվտանգության և զարգացման հիմնական երաշխիք)

Մարդկային Աշխարհի բնապատմական զարգացման ամբողջ ընթացքում պետության և պետականության, իշխանության և ինքնիշխանության ձևի ու բովանդակության կենսագործընթացների պատմաքաղաքական էվոլյուցիայի բոլոր փուլերում՝ զարգացման բոլոր մակարդակներում մշտառկա է եղել մարդկային բնության հիմնարար օրենքներից մեկը՝ Աշխարհիկ, Բարոյահոգևոր և Մշակութային իշխանությունների փոխլրացումային – եռամիասնականության և մեկամբողջության ինքնաստեղծ Օրենքը: Այն որպես առանցքային օրենք՝ իր հիմնարար օրինաչափություններով, դրսևորվում է մարդու և մարդկային հանրությունների լինելության՝ անհատական ու ընդհանրական կյանքի, կենսագործունեության, պաշտպանության, ազգային անվտանգության և զարգացման ինքնակազմակերպումի ստեղծագործ ինքնաձևավորման ու գործադիր իրագործման կենսախնդիրներում: Աշխարհիկ իշխանությունը պատասխանատու է տվյալ երկրի Ազգային ընդհանուր Հարստության նյութական արժեքային դաշտի կարգավորվածության և ժողովրդի կենսաբանական լինելության, այն է՝ աշխարհիկ կենսառիթմի՝ մարդկային, հասարակական-քաղաքական և ազգային-քաղաքակրթական ինքնավերարտադրման ու ժառանգման, արտադրատնտեսական գործընթացների ու գործունեության, նաև սոցիալական պաշտպանվածության, անվտանգության և պաշտպանվածության կենսագործունեության համար: Մշակութային իշխանությունը պատասխանատու է տվյալ երկրի ու ժողովրդի ազգային-քաղաքակրթական անվտանգության և զարգացման համար: Իսկ Բարոյահոգևոր ընդհանուր իշխանությունը, որի առանցքն է կազմում Հոգևոր իշխանությունը, պատասխանատու է տվյալ երկրի Աշխարհիկի ու Մշակութայինի լրացումային փոխհարաբերումների, նաև նրանց ներքին կենսագործընթացների ու փոխհարաբերությունների ինքնակազմակերպման համար: Ասել է թե, Բարոյահոգևոր իշխանությունը իրենով՝ ազգային հոգևորով ու ՀՀ Հոգևոր իշխանության հենքով ապահովում և երաշխավորում է երկրի ու ժողովրդի՝ նրանց նյութականի (կենսաբանականի), մշակութայինի (ազգային-քաղաքակրթականի) և ազգային անվտանգության ու քաղաքակրթական պաշտպանության բոլոր համակարգված՝ առանձին ամբողջության ապակենտրոնացումների մեկամբողջական ինքնակենտրոնացումը, կազմակերպումն ու ինքնակազմակերպումը:

Սահմանադրորեն տարանջատել այս բնական եռամիասնությունը, ասել է թե՝ անջատել Մշակութայինը Աշխարհիկից. անջատելով նաև օտարել ազգային Բարոյահոգևորը՝ Եկեղեցին, նույնն է՝ Հոգևորը իշխանությունը երկրի Աշխարհիկ, Մշակութային ու Պաշտպանության իշխանություններից, նույնն է՝ կամովին հոգեզրկել, բարոյազրկել երկրի ամբողջ ինքնիշխանությունը:

Այն, որպես ազգային անվտանգությանը անմիջականորեն սպառնացող երևույթ, հղի է երկրի ու ժողովրդի բնականոն կենսանպատակների այլասերման, անհատականից մինչև ընդհանրական կյանքի իմաստազրկման ավելի քան վտանգավոր իրողությամբ: Իրողություն, որն իր ապազարգացումային՝ ինքնափլուզման տանող, վերակարգավորումներով առաջիկայում իսկ կսպառնա, հարցականի տակ կդնի երկրի ու ժողովրդի հետագա լինելությունը:

Այսօր, աշխարհի մի շարք՝ այդ թվում և մեր երկրի համար, աշխարհաքաղաքական-քաղաքակրթական բարոյազրկումների սպառնալից այս իրողությունում, երբ համառորեն փորձ է արվում ՀՀ-ում Հայոց Եկեղեցին սահմանադրորեն անջատել պետությունից, ոչ միայն բարոյահոգևոր, այլև բարոյամտավոր, մշակութային և պաշտպանության ազգային կարողությունների առումով նույնպես ավելի քան իրատեսական է քաղաքակրթական ինքնաոչնչացման գնալու «կամավոր ընտրության» հեռանկարը:

Իրավամբ, մեծ է վտանգը, քանզի շոշափելիորեն իրատեսական է մեր երկրում ծավալվող ու տարածվող վաղվա Չարիքի սպառնալից իրողությունը… Եթե առկախ այդ վտանգներին, որպես ազգային ինքնապաշտպանական գործընթաց չհետևի Հայոց ազգային բարոյականությանն ու Հոգևոր ինքնիշխանությանը սպառնացող վտանգները դիմագրավելուն պատրաստ՝ պատասխանատվության բարձր զգացումով գոտեպնդված և ազգային ինքնակազմակերպումի գնացող ազգային – քաղաքակրթական ինքնապաշտպանությունը:

Եվրոպական երկրներից շատերում Եկեղեցին և ազգային կրոնը սահմանադրորեն, օրենքով, կամ էլ Աշխարհիկ և Հոգևոր իշխանությունների միջև կնքված համաձայնագրերով (կոնկորդատ) ունեն պետական կարգավիճակ: Եվրամիության Սահմանադրության նախագծում Եկեղեցին պետությունից անջատելու քայլով ընդամենը մի անհաջող փորձ արվեց եվրոպական երկրներում, որպես համաեվրոպական – սահմանադրական պահանջ,  Եկեղեցին, նույնն է Հոգևոր իշխանությունը անջատել պետությունից, ասել է թե՝ ժողովրդից, նրան պատկանող երկրի ամբողջ իշխանությունից, ասել է թե՝ այդկերպ օտարել և ինքնավերացման տանել այդ երկրների բարոյահոգևոր կարգավորման ու ինքնակարգավորման ինքնիշխանությունը:

Հայտնի է, սակայն, որ տարիներ առաջ սույն «նորամուծության» փորձը ավարտվեց անհաջողությամբ: Քանզի Եվրամիության Սահմանադրության նախագծի հեղինակները հաշվի նստելով եվրոպական պետությունների և ժողովուրդների «մեղմ ասած» անհամաձայնության հետ, ստիպված եղան հրաժարվել  եվրոպական երկրների ազգային անվտանգությանը լրջորեն սպառնացող իրենց նախաձեռնությունից և Եվրամիության Սահմանադրության նախագծում (ԵՎՄ ՍԴ հոդված 51.) այն փոխեցին իրենց նախորդ մոտեցմանը տրամագծորեն հակառակ պնդում ունեցող դրույթներով:

Եվրամիության Սահմանադրության «Եկեղեցիների և ոչ կրոնական կազմակերպությունների կարգավիճակը» վերնագրով հոդված 51.-ի առաջին մասում ամրագրված է, որ Եվրամիությունը, որպես վերպետական մարմին, հարգում է եվրոպական երկրների ազգային օրենսդրությամբ սահմանված Եկեղեցիների կարգավիճակը (ասել է թե՝ երկրի Սահմանադրությամբ կամ խորհրդարանի կողմից ընդունած օրենքով, կամ էլ երկրի Աշխարհիկ և Հոգևոր իշխանությունների միջև կնքված համաձայնագրով ընդունված կարգը. ըստ որի Եկեղեցին՝ Հոգևոր իշխանությունը, ունի պետական կարգավիճակ): Հարգում է նաև կրոնական կազմակերպությունների (ասել է թե՝ տվյալ երկրում հյուրընկալված օտարերկրյա ազգային Սփյուռքի ներկայացուցիչների ազգային Եկեղեցիներին պատկանող կրոնական կազմակերպությունների), նաև կրոնական համայնքների (այն է՝ տվյալ երկրի ազգային փոքրամասնությունների կրոնական համայքների) նկատմամբ եվրոպական առանձին երկրների կողմից  օրենսդրորեն սահմանված կարգավիճակները:

Առնվազն բարոյահոգևորի ու Եկեղեցու հարցում, կարծում ենք, կարիք չկա լինել եվրոպացիներից ավելի պահպանողական: Ուստի ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունների հեղինակներին առաջարկում ենք նախկին մարտնչող աթեիզմի քարերը փեշից ցած թափել, նաև իրենց իսկ կողմից ազգային-պետական մեծ մեղքի տակ չմտնել: Վերադարձ մեր ազգային ակունքներին՝ Հայոց Աշխարհիկ, Մշակութային և Բարոյահոգևոր կենսակերպին ու կենսաբովանդակությանը՝ աշխարհաճանաչողությանն ու ինքնաճանաչումին: Ըստ այդմ, իրենց նախագծերում  սահմանադրորեն վերականգնել Հայոց Անկախ Պետությանը վայել Հոգևոր իշխանության 1635-ամյա փաստացի իրողությունը: Ասել է թե՝ Հայոց Պետականությանն ու Հայկական Պետությանը հարիր, ուստի և՝ Եկեղեցուն, կրոնին և հոգևոր իշխանությանը վերաբերող բնականոնությանը:

——————————————————————————————-

Կնճիռ

ԹԵԵՎ ԹՂԹԻՑ ՉԷՐ ՄԵՐ ՇԵՐԵՓԸ…

(85 տարի առաջ ստորագրվեց Սևրի հաշտության դաշնագիրը)

Առաջին՝ 1914-18թթ. աշխարհամարտից հետո, որին մասնակից էին դարձել 33 պետություններ՝ 1,5 միլիարդ ընդհանուր բնակչությամբ (երկրագնդի բնակչության 87%-ը), պատերազմի արդյունքներն ի մի բերելու նպատակով, բնականաբար, կնքվեցին մի շարք միջազգային պայմանագրեր: Դրանցից մեկն էլ ստորագրվեց 1920թ. օգոստոսի 10-ին, փարիզամերձ Սևր փոքրիկ քաղաքում, ուր, թվում էր, պիտի վերջապես իր լուծումը ստանար մի բավականին չարչրկված խնդիր, իրականություն դառնար թուրքական նախճիրից հազիվ կիսով չափ փրկված՝ մոլորակի հնագույն ժողովուրդներից մեկի դարերով փայփայած երազանքը՝ անկախ ու միացյալ հայրենիքի վերածնունդը, սակայն ճակատագիրը նորից ու կրկին երես թեքեց հայերից, թեպետ կարծես թե այս անգամ թղթից չէր մեր շերեփը, քանզի Հայաստանն էլ հաղթողների շարքում էր՝ իբրև աշխարհի հզորների դաշնակից…

Սևրի դաշնագիրը ստորագրել են՝ մի կողմից պատերազմում պարտված սուլթանական Թուրքիայի կառավարությունը, մյուս կողմից՝ 13 դաշնակից պետությունները՝ Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Ճապոնիա, Հունաստան, Լեհաստան և այլն: Վերջիններիս մեջ էր նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, որի անունից պայմանագիրը ոսկե գրչածայրով ստորագրեց գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, մինչ այդ Հայոց ազգային խորհրդի (1917), ապա ՀՀ խորհրդարանի (1919) նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը:

«Հայաստան» բաժինն ընդգրկում էր 88-93-րդ հոդվածները: Թուրքիան Հայաստանը ճանաչում էր որպես «ազատ ու անկախ պետություն»: Դաշնագիրը ստորագրող երկրները համաձայնում էին Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանազատումը թողնել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահի որոշմանը՝ չորս նահանգների տարածքում, որտեղ հայերը թուրքական կառավարության բազմադարյան հայահալած ու ջարդարարական քաղաքականությունից հետո էլ, մինչև 1915թ. եղեռնը, մեծամասնություն էին կազմում: Հայաստանի արևելյան սահմանները որոշվելու էին Ադրբեջանի և Վրաստանի հետ ուղղակի բանակցությունների միջոցով: Համաձայնության չգալու դեպքում խնդիրը պետք է լուծվեր տեղում՝ դաշնակից պետությունների կողմից ստեղծված հատուկ հանձնաժողովի օգնությամբ:

Մինչև Սևրյան հաշտության դաշնագրի ստորագրումը ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի նշանակած հանձնաժողովը ուսումնասիրել էր տեղագրությունը, տնտեսությունը, տրանսպորտը, ջրային ռեսուրսները, առևտրական ճանապարհները, ժողովրդագրական ու մյուս խնդիրները, որոնք պետք է հաշվի առնվեին սահմանները որոշելիս: Հանձնաժողովն իր հանձնարարականները քննարկման ներկայացրեց 1920-ի սեպտեմբերին, իսկ Վիլսոնն իր որոշումը եվրոպական պետություններին հանձնեց նոյեմբերի 22-ին: Ըստ որի Հայաստանը պետք է ստանար Վանի և Բիթլիսի (Բաղեշ) նահանգների երկու երրորդը, Էրզրումի (Կարին) գրեթե ամբողջ նահանգը, Տրապիզոնի նահանգի մեծ մասը: Այդ որոշման համաձայն՝ հայ-թուրքական սահմանն սկսվում էր Իրանի սահմանամերձ Կոտուր բնակավայրից, անցնում Վանա լճից և Բիթլիս ու Մուշ քաղաքներից հարավ-արևմուտք, ապա, Երզնկան շրջանցելով, ձգվում հյուսիս, մինչև Սև ծով՝ ներառելով Տրապիզոն նավահանգիստը: Այդպիսով, Արևմտյան Հայաստանի տարածքը պիտի կազմեր 90 հազար քառ. կմ: Միավորվելով արդեն գոյություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության հետ՝ հայկական անկախ պետությունը կունենար շուրջ 160 հազար քառ. կմ տարածություն՝ դեպի Սև ծով ելքով, որը մոտավորապես կազմում է հայոց բնօրրանի կեսը:

«Սևրյան հաշտության պայմանագիրը կարող էր նպաստել Հայկական հարցի լուծմանը և հայ ժողովրդին տրամադրել նրա ազգային համախմբման համար բավարար տարածք: Սակայն Սևրյան հաշտության պայմանագիրը մնաց թղթի վրա: Այն չվավերացրեց նույնիսկ սուլթանական կառավարությունը»,-խոր ափսոսանքով նշում է հայագետ, պրոֆ. Ռ. Հովհաննիսյանը (ԱՄՆ): «Սևրի դաշնագիրը չիրականացվեց, քանի որ  քեմալական Թուրքիան՝ հենվելով խորհրդային Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական աջակցության վրա և օգտվելով արևմտյան տերությունների թողտվությունից, համառ պայքար ծավալեց այդ պայմանագրի ձախողման համար»,- գրում է պրոֆ. Յու. Բարսեղովը (Մոսկվա): Այո, պիտի շեշտել, որ Հայկական հարցի տապալման, ինչպես նաև Հայաստանի առաջին Հանրապետության կործանման գործում որոշիչ դեր է խաղացել թուրք-բոլշևիկյան գործակցությունը՝ Վլադիմիր Ուլյանով-Լենինի և Մուստաֆա Քեմալ-Աթաթյուրքի գլխավորությամբ, որոնց համար միջնորդ էր դարձել հարավ-արևելյան Կովկասի Ադրբեջան հավակնոտ անունով նորաթուխ պետությունը:

Դեռևս 1919թ. նոյեմբերին Բաքվում մշակվել էր այն պլանը, որով թուրքական զորքը պիտի անցներ ՀՀ-ի վրայով՝ սովետական կարգերի մոլի հակառակորդ գեներալ Դենիկինի թիկունքն անցնելու համար: Մինչ այդ Թուրքիայի արևելյան նահանգներում սկսվել էր ազգայնական մի լայնածավալ շարժում, որը 1920թ. ապրիլի վերջին (ճիշտ այն ժամանակ, երբ «կարմրացվեց» Ադրբեջանը) թուրքական իշխանության ղեկը պիտի հանձներ Մ. Քեմալին: Պատահական չէր, որ Լենինի ղեկավարած խորհրդային կառավարությունը առաջինը ճանաչեց քեմալական կառավարությունը (հիշեցնենք, որ Սովետական Ռուսաստանը, ի տարբերություն Թուրքիայի, չէր ճանաչել ՀՀ-ն), իսկ օգոստոսի 24-ին Մոսկվայում կնքվեց խորհրդա-թուրքական գաղտնի պայմանագիր, որի նպատակն էր ի չիք դարձնել Սևրի դաշնագիրը, հետևաբար՝ նրա սուր ծայրն ուղղված էր Հայաստանի դեմ:

Եվ սեպտեմբերի 23-ին Մուստաֆա Քեմալը իր 30 (որոշ տվյալներով՝ 25) հազարանոց բանակը նետեց Հայաստանի Հանրապետության վրա, արևելքից էլ ասպատակել էին բոլշևիկյան զորքերն ու կարմիր աստղակիր, պոպոզավոր գլխարկներ դրած մուսաֆաթական թափթփուկները: Իր երեկվա «դաշնակիցների» կողմից մոռացված Հայաստանը՝ հայտնվելով «բոլ-շևիկյան մուրճի և թուրք-թաթարական սալի» միջև, ունենալով 40 հազարանոց կանոնավոր բանակ, պարտվեց: Դրանում նվազ դեր չխաղաց հայ կոմունիստների ազգադավ քարոզչությունը, որոնց խնդիրն էր կազմալուծել հայկական բանակը բոլոր միջոցներով. կազմակերպել դասալքություն, խանգարել զորահավաքին, հասկացնել զինվորներին, որ նրանք չկրակեն առաջացող եղբայրական թուրք ասկյարների վրա, այլ լքեն դիրքերը, չենթարկվեն սպաներին և հարկ եղած դեպքում սպանեն նրանց…

Ծվատված, արնաքամ Հայաստանը գաղութացնելուց հետո թվում էր կարմիր Ռուսաստանը հանգիստ կթողներ նրան, բայց իրեն ճնշված ժողովուրդների առաջնորդ հորջորջող Ուլյանով-Լենինը ուրիշի հողերի նվիրատվությամբ պիտի շարունակեր սիրաշահել թուրք «հեղափոխական» բանակին՝  1921թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքելով «խորհրդա-թուրքական բարեկամության և եղբայրության պայմանագիրը», որը կոչված էր քարտեզին թողնել այսօրվա մի բուռ, չարենցյան ձևակերպմամբ, հարցանիշ հիշեցնող Հայաստանը:

Արևելյան Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո գերտերություններն այլևս մտահոգված չէին Արևմտյան Հայաստանով, իսկ ռուս-թուրքական դաշինքից հետո նրանք փոխեցին իրենց վերաբերմունքը նաև Թուրքիայի նկատմամբ՝ ոտնահարելով հայ ժողովրդի շահերը: Ֆրանսիան Կիլիկիան զիջեց Թուրքիային, Անգլիան պաշտպանեց Ադրբեջանի նկրտումները Արցախի և Զանգեզուրի հանդեպ, ԱՄՆ-ի սենատը ձայների մեծամասնությամբ (52:23) մերժեց ընդունել Հայաստանի մանդատը…

Միով բանիվ՝ թուրք-բոլշևիկյան համագործակցությամբ հաջողվեց վերանայել Սևրի հաշտության դաշնագիրն ու այն փոխարինել 1923թ. Լոզանի հաշտության պայմանագրով, որը և հաստատեց Թուրքիայի արդի սահմանները, որոնք ընդգրկում են Սևրի պայմանագրով Հունաստանին ու Հայաստանին անցած արևելյան Թրակիան, Իզմիրն իր շրջակայքով, հայոց Կիլիկիան, Արևմտյան Հայաստանի չորս հիշյալ նահանգների տարածքները, ինչպես նաև Արևելյան Հայաստանի նախկին շրջանները՝ Կարսը, Արտահանը, նույնիսկ Սուրմալուն: Լոզանի պայմանագիրը ստորագրել են Սևրի դաշնագիրը ստորագրած 13 պետություններից 7-ը՝ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Հունաստանը, Ճապոնիան, Ռումինիան, Հարավսլավիան, իսկ մյուս 6-ը՝ Բելգիան, Լեհաստանը, Չեխոսլովակիան, Պորտուգալիան, Հեջազը (Սաուդյան Արաբիա) և Հայաստանը հիշյալ պայմանագրի կազմմանը չեն մասնակցել (ԱՄՆ-ը ներկա էր որպես դիտորդ, իսկ խորհրդային՝ ռուս-ուկրաինա-վրացական միացյալ պատվիրակությունը մասնակցել է միայն սևծովյան նեղուցների հարցի քննարկմանը): Ավելին՝ Հայաստանի պատվիրակությանը (Ա. Ահարոնյան, Ա. Խատիսյան) մերժեցին պաշտոնապես մասնակցել Լոզանի կոնֆերանսին, որովհետև այլևս չէր ներկայացնում Հայաստանի Հանրապետությունը, որտեղ սովետական իշխանություն էր հաստատվել: Այնուհանդերձ, Ազգային պատվիրակության (Գ. Նորատունկյան, Լ. Բաշալյան) հետ միատեղ կոնֆերանսին ներկայացվեց մի հուշագիր, որն առաջարկում էր Հայկական հարցի երեք հնարավոր լուծում. Վ. Վիլսոնի գծած Հայաստանի սահմաններում «Հայկական ազգային օջախի ստեղծում», ՀՀ-ի ընդարձակում՝ կցելով Արևմտ-յան Հայաստանի մի մասը՝ ծովային ելքով, իսկ հակառակ դեպքում՝ «Հայկական ազգային օջախի ստեղծում» Կիլիկիայում: Սակայն դրանք վճռականորեն մերժեց Թուրքիան՝ մյուսների լուռ համաձայնությամբ, դրանով իսկ ավելի խորացնելով հայ ժողովրդի հիասթափությունը միջազգային դիվանագիտությունից, որ ծայր էր առել դեռևս Բեռլինի կոնգրեսից (1878թ.), որի մուտքը նույնպես փակ էր հայոց ազգային պատվիրակների առաջ, քանզի, ըստ Խրիմյան Հայրիկի, նրանք թղթե շերեփով էին ներկայացել…

Կոմիտաս ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
Արևմտյան Հայաստանի հայերի համագումար
«Հայրենիք» կազմակերպության փոխնախագահ

 

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԱՐՑՈՒՄ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ ՁԵՌՔ ԿԲԵՐՎԻ ԿԱՄ ՀԻՄԱ, ԿԱՄ ՀԵՌԱՎՈՐ ԱՊԱԳԱՅՈՒՄ

«Մենք մեծ հավատ ունենք, որ ղարաբաղյան հակամարտության հարցում խաղաղ համաձայնագրի ձեռքբերման համար պայմաններ կստեղծվեն: Այդ առնչությամբ մենք նախագահների Կազանի հանդիպմանը վերաբերվում ենք որպես իրական հնարավորության»,- «Ազատություն» ռադիոկայանին հայտարարել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ԱՄՆ կողմից համանախագահի տեղակալ Էլիզաբեթ Ռութը: Նշենք, որ օգոստոսի 27-29-ին Թաթարստանի մայրաքաղաք Կազանում կկայանա ԱՊՀ երկրների վեհաժողով, որի ընթացքում կքննարկվեն ԱՊՀ կառույցների կատարելագործմանը, համագործակցությանը,տարածաշրջանային հակամարտությունների եւ ահաբեկչության դեմ պայքարի հարցերին առնչվող հարցեր: Այդ վեհաժողովի շրջանակներում նախատեսվում է Ադրբեջանի եւ Հայաստանի նախագահներ Իլհամ Ալիեւի եւ Ռոբերտ Քոչարյանի հերթական հանդիպումը ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերաբերյալ: Ամերիկացի դիվանագետը հայտարարել է, որ չնայած Կազանում Ադրբեջանի եւ Հայաստանի նախագահների հանդիպման հետ կապված ակնկալիքներին՝ պետք չէ սպասել Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ ամփոփիչ փաստաթղթի ստորագրում, քանի որ դրա համար անհրաժեշտ է շարունակել բանակցությունները. «Անձամբ ես չէի ակնկալի ամփոփիչ փաստաթղթի ստորագրում Կազանում: Ընդհանուր առմամբ հնարավոր է, որ մոտ ապագայում այդ համաձայնագիրը չի ստորագրվի: Սակայն մենք հույս ունենք, որ երկու կողմն էլ կմոտենան այն օրվան, երբ խաղաղ համաձայնագիրը իրականություն կդառնա: Դրա համար մենք ջանք չենք խնայում»: Է.Ռութի կարծիքով՝ խաղաղության հնարավոր կլինի հասնել «կամ հիմա, կամ հեռավոր ապագայում», այսինքն՝ դա կախված է կողմերի վճռականությունից եւ կամքից: Այսինքն, հակամարտության կարգավորումը կարճ ժամանակում իրենց՝ կողմերի ձեռքում է: Նրա խոսքերով՝ կողմերը համանախագահներին հայտարարել են հակամարտության կարգավորման համար լուրջ աշխատանք տանելու ցանկության մասին: «Խաղաղության համար անհրաժեշտ հարցերը քննարկվում են արդեն 18 ամիս, եւ այդ քննարկումները կշարունակվեն»,- ընդգծել է ամերիկացի դիվանագետը: Նրա խոսքերով՝ խաղաղ համաձայնագրի ստորագրումը պահանջում է երկու կողմերից դժվար որոշումների ընդունում եւ կոշտ ղեկավարություն, քանզի ղարաբաղյան հակամարտությանը չպետք է նայել որպես հասարակ հիմնախնդրի. «Սա այն խնդիրը չէ, որը կարելի է հեշտ լուծել: Երկու կողմի հասարակությունն ունի արդեն ձեւավորված դիրքորոշում այն մասին, թե ինչպես եւ ինչպիսի արդյունքներով կլուծվի հակամարտությունը: Այս հակամարտությունը կարգավորելը միշտ շատ դժվար կլինի: Հարկ կլինի ընդունել ծանր որոշումներ: Սակայն մենք հավատում ենք, որ պայմանները հասունացել են, եւ եթե կողմերը լուրջ աշխատանք տանեն, հնարավոր կլինի հասնել խաղաղության: Համենայն դեպս, մենք լավ արդյունքների հույս ունենք»: Է. Ռութն ասել է նաեւ, որ մինչեւ Կազանի հանդիպումը Մինսկի խմբի համանախագահները Մոսկվայում կհանդիպեն Ադրբեջանի եւ Հայաստանի արտգործնախարարներ Էլմար Մամեդյարովի եւ Վարդան Օսկանյանի հետ: Այդ հանդիպումը նախապատրաստում կդառնա նախագահների հանդիպմանը: Է.Մամեդյարովը հաստատել է, որ նման հանդիպում կկայանա: Նա ասել է, որ օգոստոսի 23-ին կհանդիպի Վ. Օսկանյանի հետ Մոսկվայում, սակայն ոչինչ չի ասել հանդիպմանը համանախագահների մասնակցության մասին: Է. Մամեդյարովը հայտարարել է, որ հանդիպմանը կքննարկվեն մի քանի մանրամասներ, եւ այն հարցերը, որոնցով ձեռք կբերվեն համաձայնագրեր, կներկայացվեն Կազանում նախագահների հանդիպման ժամանակ: Նախարարի խոսքերով՝ օգոստոսի 23-ի հանդիպումից հետո եւ ինքը, եւ Վ. Օսկանյանը կներկայացնեն իրենց նախագահներին հատուկ հաշվետվություն: Հիշեցնենք, որ տարածաշրջան իրենց վերջին այցի ժամանակ Մինսկի խմբի համանախագահները հույս են հայտնել, որ Կազանի հանդիպումից հետո հակամարտության կարգավորումն առաջ կտեղաշարժվի: Նրանք հայտարարել են, որ Վարշավայում կայացած հանդիպմանը նախագահները պայմանավորվածություն են ձեռք բերել բանակցությունների արագ շարունակման մասին եւ այդ պայմանավորվածությանը համապատասխան համանախագահները մի քանի ամսվա ընթացքում մի շարք հանդիպումներ են անցկացրել Ադրբեջանի եւ Հայաստանի պաշտոնական ներկայացուցիչների հետ: Բացի այդ, համանախագահները հայտարարել են, որ մեղադրել իրենց՝ խնդրի չկարգավորման հարցում, ճիշտ չէ, քանզի հակամարտության կարգավորումը կախված է ոչ այնքան միջնորդներից, որքան կողմերից: Նշենք նաեւ, որ ԱՄՆ կատարած այցից հետո Է. Մամեդյարովը հայտարարել էր հիմնախնդրի լուծման գործում ոչ այնքան մեծ, սակայն համենայն դեպս առաջընթացի մասին: Նրա խոսքերով՝ չնայած բանակցություններն ընթանում են բարդ պայմաններում, նա լավատեսորեն է տրամադրված առաջիկա հանդիպումների նկատմամբ, տեղեկացնում է Բաքվի «525» թերթը:

PanARMENIAN.Net

——————————————————————————————-

Հետընտրական

Անդրադարձ մեր արմատներին
ԱՄԵՆ ԻՐԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆ ՉԷ

կամ՝ քթիդ հալը հալ չէ Ապուպապերիս խոսքն է իմաստուն –
Պայծառ, սրտաբուխ այս Պըլը-Պուղին:

Վազգեն Օվյան

Վերջերս լույս է տեսել մի հաստափոր գիրք՝ «Աշխարհի ժողովուրդների անեկդոտներ» (ռուսերեն) վերտառությամբ: Ինձ թվում էր, թե անեկդոտներ տպագրված կլինեն նաև Խիկար իմաստունից, կամ Պոլոզ Մուկուչից, կամ…

Սակայն ժողովածուում տպագրված էին Պըլը-Պուղու անեկդոտներից մի քանիսը և ուրիշ ոչինչ: Հայ ժողովուրդը աշխարհին ներկայանում է Պըլը-Պուղու անեկդոտներով:

Այո, աշխարհը ընդունում է Պըլը-Պուղու մեծությունը: Մեծ արցախցին դարեդար համաքայլ ընթանում է երկրորդ հազարամյակի ամենասիրելի կերպարի՝ Դոն Կիխոտի հետ: Եվ եթե Դոն Կիխոտը «ապրեց խելագար, մեռավ իմաստուն», ապա մեր «պել մեռածը» ապրեց և մեռավ իմաստուն, ապրում է իմաստուն և դեռ երկար-երկար կապրի իմաստուն, քանզի այսօր էլ ամեն մի արցախցի Պըլը-Պուղուց ժառանգել է երգիծելու, հումորով պատմելու, ճշմարտությունը մարդկանց երեսին ասելու շնորհքը: Իմաստուն արցախցու խորը փիլիսոփայական-իմաստասիրական, իրականության հանդեպ իրական մոտեցման, վերաբերմունքի ավանդույթը դարեդար արմատավորվել, խորացել է արցախցու հոգում, կոփել է նրա ազատաբաղձ ոգին, սնել արցախցու հոգու ըմբոստության ծիլը, որը և դարձավ հզոր, հողմերին դիմադիր շառաչուն կաղնի:

Այսօր էլ մեր մեծ արցախցին մեզ հետ է: Մեր հետընտրական մտորումներում հառնում է խոսքի ու գործունեության միասնության անգերազանցելի հատկությամբ օժտված մեծ իմաստունի կերպարը: Նրա՝ «առ քո երեք մանեթը՝ քթեդ հալը հալ չի» իմաստուն խոսքը կարծես թե ստեղծվել է ոչ թե դարեր առաջ, այլ մեր օրերում, նախընտրական քարոզարշավի օրերին: Մեծ անկաշառը կաշառակերության փորձ անող տիրոջ, իշխանավորի երեսին է շպրտում տիրոջ տված երեք մանեթը.

-Առ քո երեք մանեթը և լավ իմացիր՝ քթիդ հալը հալ չի:

Եվ սա այն ժամանակաշրջանում, երբ հանճարեղ դիալեկտիկ փիլիսոփան բարբառում էր՝ «Ամեն իրական բանական է, ամեն բանական՝ իրական», դրանով իսկ արդարացնելով տիրող անարդարությունները, հավերժացնելով մարդկանց ստրկական վիճակը:

Սակայն մեծ արցախցին չի ընդունում, որ ամեն իրական բանական է: Նա ըմբոստանում է, ընդվզում, նա չի հաշտվում ինքն իր հետ, նրա հոգում մեծ, համամարդկային խռովք է.

– Երեք մանեթի համար դիմել կեղծիքի՞…Ոչ, առ քո երեք մանեթը:

Իսկ դուք, սիրելի արցախցիներ, երեք մանեթ (այսինքն՝ երեք հազար դրամ) կաշառք տվողին ի՞նչ եք պատասխանել…Լսո՞ւմ եք, լավ էլ հայտնի է…

Գուցե որոշ մարդիկ Պըլը-Պուղու պես են վարվել: Չի բացառվում: Սակայն փաստը մնում է փաստ, որ ընտրակաշառքը հաղթանակել է՝ մարդկանց ինքնությունը «երեք մանեթով» գնելու գնով: Հենց այդ է պատճառը, որ քարոզարշավի օրերին պատգամավորության որոշ թեկնածուների «աչքն էնքան էր ձեզ կերել», որ վստահ հայտարարում էին, թե ցանկության դեպքում «կուբիկն» էլ կդարձնենք պատգամավոր:

Կաշառքն ավանդական, հազարամյակների բնույթ ունի և «արդարացնում է» իրեն: Սակայն տեսնենք, թե ընտրակաշառքի մասին ի՞նչ էին ասում ընդդիմադիր թեկնածուները.

-Վերցրեք, կաշառքը վերցրեք, ինչքան էլ տան՝ վերցրեք, միայն թե քվեարկեք խղճի մտոք, ձեր ձայնը տվեք ոչ թե կաշառք տվողին, այլ նրան, ում ցանկանում եք:

Սրանից ավելի սխալ խորհուրդ դժվար է պատկերացնել: Նախ՝ խաբեությամբ արդար ընտրություններ անցկացնել հնարավոր չէ: Դժբախտաբար, այս խորհուրդը բումերանգի դեր խաղաց. ընտրողին խաբեությու՞ն ես սովորեցնում: Նա կանգնեց երկընտրանքի առաջ. այս երկու կեղծիքից ո՞րը ընտրել: Կասկած չկա՝ «օգտակար» կեղծիքը: Սա շատ եզակի իրողություն է այն բանի, թե ընդդիմադիրներն ինչպես կարողացան քարոզարշավի ժամանակ օգնել իշխանություններին: Պարզ չէ՞, որ նման քարոզարշավի արդյունքում «պարտությունն ապահովված է»: Այս սխալ խորհրդից բխող վնասները շատ-շատ են, նշենք միայն ամենակարևորը. կխորանա անդունդը ժողովրդի և իշխանությունների միջև: Ե՞լքը: Ետ վերադառնալ շուրջ 200 տարի և մեր մեծ իմաստունի պես չվերցնել երեք մանեթը:

Եվ այսպես, ընտրությունները վաղուց անցյալ են, սակայն հետընտրական մտորումները, խոհերը, առաջարկությունները շարունակում են հուզել մարդկանց: Այստեղ ես ամենևին էլ մտադիր չէի շոշափել «պավլիկյան հարցը», սակայն մի բարձր ամբիոնից հնչած՝ «հո պավլիկյան շարժում չե՞նք ծավալելու Պավլիկի համար» արտահայտությունը մարդկանց անհանգստացնում է: Նորից եմ կրկնում, ինձ շատ ավելի անհանգստացնում է վերաբերմունքը կատարվածի հանդեպ: Դեպքը հիշեցնում է երկու ընկերոջ հետ անտառում կատարվածը, երբ արջը հարձակվում է մեկի վրա, իսկ մյուսը փախչում է, թե իբր՝ գնացել էր հրացան բերելու: Իսկ այս դեպքում գոնե այդպես էլ չեղավ. արջը հարձակվել է քո՞ վրա, ի՞նչ հրացան, ի՞նչ բան: Արջը հարձակվել է քո վրա՝ դու գիտես-ինքը, ինչի՞, հո քո պատճառով արջի խաթրին չե՞նք դիպչելու (պավլիկյան շարժում չե՞նք ծավալելու):

Ցավալի է, շատ ցավալի, երբ դժբախտության մեջ հայտնված ընկերոջդ չեմ ասում օգնության հասնել, գոնե ցավակցել չես ցանկանում՝ արջի խաթրին չդիպչելու նպատակով:

Այո, հետընտրական մտորումները շատ-շատ են և մի քանի հոդվածներում անգամ հնարավոր չէ դրանք ամփոփել: Մնում է միայն պուղիական անաչառությամբ մոտենանք կնճռոտ հարցերի պարզաբանմանը. այն, ինչ թեկուզ իրական է, բայց բանական չէ, խոստովանենք, որ այդպիսին է և ոչ թե ասենք՝ ամեն իրական բանական է:

Շարունակենք մեր մեծ իմաստունի՝ իրականության հանդեպ իրական մոտեցման, իրական, ճշմարիտ վերաբերմունքի ավանդույթը:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Ընտրահումոր

ՇԻԿԱՑԱԾ ԸՆՏՐԱՊԱՅՔԱՐ՝ ՄԵՐ ԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ

Այնպես ստացվեց, որ նորերս մեզ մոտ անցկացված խորհրդարանական ընտրարշավն ուժգին թափով ներխուժեց նաև մեր բազմանդամ ընտանիքը: Քանի որ, ինչպես ասում են, ընտանիքն էլ մի փոքր պետություն է, հարց առաջացավ՝ ինչո՞ւ հանուն ժողովրդավարության մեր ընտանիքում ևս չանցկացվի ընտրություններ՝ պետությունների օրինակով:

Մեր ընտանիքում ձևավորված ընդդիմությունը որոշեց պաշտոնանկ անել ընտանիքի ներկա ղեկավարին (որն, իրենց կարծիքով, ինքնահռչակ միատեր էր դարձել) և ընտրել նոր, ժողովրդավար ղեկավար:

Ընդդիմադիր թևը գլխավորում էր մեծ եղբայրս, որ հենվում էր իր երկու տղաների օժանդակության վրա: Վերջիններս ավարտել էին ոչ պետական բուհի իրավաբանական բաժինը և քանի տարի է՝ անգործ էին: Ընդդիմությանը միացավ նաև մայրս, որն, իր ասելով, ամուսնության օրից սկսած ընդդիմադիր էր հորս և 4-րդ կուրսի ուսանողուհի Վարդիթեր քույրս ու զառամյալ Զառնիշան տատս, որը նույնպես միշտ հակասական է եղել ընտանիքի էքս-նախագահ Լևոն պապի հետ:

Քույրերս բողոքում էին հորս բռնատիրական կառավարման ոճի դեմ, տատս իր որդուն ճնշում էր՝ թոշակի նվազ չափի պատճառը կապում էր հորս ընչաքաղցության հետ, որն ընտանիքի բյուջեն ծախսում էր իր աթոռի անշարժությունը էլ ավելի ամրացնելու համար:

Ուսանողուհի քույրս հանդես եկավ մի կարճ հայտարարությամբ.

– Մեր ներկա ղեկավարը՝ պապան, մաքուր սոցիալիզմի մնացուկ է, բրեժնևյան լճացումից մնացած, որը լողալով կտրել-հասել է մեր օրերը: Այնպես որ, նա շատ է ետ մնացել, փոխել է պետք:

Այդ հայտարարության վրա հայրս գունատվեց, ապա գունափոխվեց ծիածանի բոլոր գույներով:

– Ես իմ աթոռը ոչ մեկին չեմ տալու…Ձայններդ կտրեք, թե չէ…

Նա մի քանիսի վրա մատ թափ տվեց, սպառնալով կիրառել կոշտ պատժամիջոցներ:

Հորս կողմը մնացին ընտանիքի պահպանողական տարրերը, որոնք ամուր դիրք ունեին ընտանիքում և տիրապետում էին նյութական կարևոր ռեսուրսներին: Իշխանամետ թևը բավականին ազդեցիկ էր, բայց ընդդիմադիրներն էլ անզիջում էին:

Ընտանիքում ամեն ինչ խառնվեց իրար: Ընդդիմության և դիմության պայքարը շիկացավ, բայց միևնույն է՝ նշանակվեց քվեարկության օրը: Ուժգին թափով սկսեց գործել ընտրախոստումների և ընտրակաշառքների մեխանիզմը, որին պետք է (բնականաբար) հետևեին ընտրակեղծիքները:

– Ընտանիքի ներկա ղեկավարի աշխատաոճը շատ է հեռու ղեկավարման դեմոկրատական չափանիշներից: Չնայած նա մեր հարազատն է, բայց նա ի վիճակի չէ մեր մասին հոգալ,- հայտարարեց ընտանեկան բարձրագույն աթոռին հավակնող թեկնածու մեծ եղբայրս՝ Արտաշես Բարձրագնալյանը:

– Ես հրաժարական տվողը չեմ: Ձեր քննադատությունը կառուցողական չէ: Եթե համը հանեք՝ ես ձեզ որպես խռովարարներ ու էքստրեմիստներ կպատժեմ:

Լևոն պապս հանդես եկավ նախատինքի սուր խոսքերով.

– Էդ ջահել լակոտներից ի՞նչ ղեկավար կլինի: Մեր ընտանիքը տանելու են կործանման:

Այս ասելով պապս քվեատուփը դուրս շպրտեց փողոց:

Ընդդիմադիր թեկնածու Արարատը տուփը ետ բերեց և ասաց.

– Մենք պարտավոր ենք ժողովրդավարական ընտրություններվ ընտրել ղեկավար, հո ընտանիքն առանց ղեկավար չե՞նք թողնելու:

Ուսանողուհի քույրս և ոչ պետական բուհ ավարտած և առայսօր անգործ իրավաբան եղբայրներս հայտարարեցին.

– Մենք ձայն ենք տալու մեր արժանավոր թեկնածու Արտաշեսին, նա պետք է ընտրվի:

Այս կտրուկ հայտարարության վրա հորս դեմքին կրկին հայտնվեցին ու մարեցին ծիածանի յոթ գունափոխումները:

– Ուրեմն դուք ուզում եք Արտաշեսի՞ն…

– Այո,- միաբերան գոչեցին ընդդիմադիրները:

Հայրս այս անգամ չգիտես ինչու անցավ ռուսերենին.

– Только через мой труп.

Ապա, քրտինքը սրբելով, ավելացրեց՝ «Ես նախագահ եղել եմ, նախագահ էլ մեռնելու եմ: Ձեզ չի հաջողվի ինձ հեռացնել իմ երկարամյա պաշտոնից: Գունավոր հեղափոխության հոտ եք առել, հա՞…

Հենց այս տաք բանակռվի պահին մեր ընտանիք մտան մեր երկրի նորաթուխ Ազգային Ժողովի պատգամավորության մի քանի թեկնածուներ իրենց վստահված և չվստահված անձանց ուղեկցությամբ և պահանջեցին, որ մենք առաջիկա ընտրություններում ձայն տանք այսինչին, այնինչին և այդինչին:

Ընդդիմադիր տատս, միամիտ-միամիտ զարմանքով մեջ ընկավ.

– Բայց դրանցից շատերը թա…

Ու վախեցած ձեռքը դրեց բերանին՝ սեփական ձայնը խլացնելու համար…

Չէ, այ մարդ, այս երկրում կարգին ընտրություն չի ստացվում՝ ոչ Ազգային ժողովում, ոչ էլ ընտանիքում:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

——————————————————————————————-

Կենցաղ

ՋՐԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀՐԱՏԱՊ ԽՆԴԻՐ Է

Ստեփանակերտի համար այսօր ամենահրատապը ջրի հիմնախնդիրն է: Փաստ է, որ քաղաքի ջրամատակարարման ներկա վիճակը չի համապատասխանում բնակչության աճող պահանջմունքներին: Մայրաքաղաքն էն գլխից ջրի հիմնահարց է ունեցել: Այսօր էլ նրա որոշ թաղամասերում խմելու ջրի հարցը շարունակում է անլուծելի մնալ՝ բնակիչներին հարուցելով բազմաթիվ դժվարություններ: Ի՞նչ աշխատանքներ են այսօր տարվում մայրաքաղաքի բնակչությանը ջրով ապահովելու ուղղությամբ:

«Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը մեզ մոտ իր գործունեությունն սկսեց դեռևս 1993 թվականի մայիսին, այն ժամանակ, երբ դեռևս չէին դադարել թշնամու կողմից սանձազերծված պատերազմական գործողությունները, իսկ Ստեփանակերտը, ավերված ու վիրավոր, դժվարությամբ փորձում էր մի կերպ ոտքի կանգնել: Հենց 1993 թվականից էլ հիմնադրամի միջոցներով գրեթե բոլոր շրջաններում ստեղծվեցին, վերակառուցվեց ու վերականգնվեց տնտեսության համար մեծ նշանակություն ունեցող բազմաթիվ ենթակառուցվածքներ:

Եվ միայն 1997 թվականին հիմնադրամի ծրագրի շրջանակներում ֆինանսավորվեց Ստեփանակերտ քաղաքում ջրամատակարարումն ապահովող օղակաձև ցանցի կառուցումը: Եվ դա ոչ պատահականորեն: Տասնյակ հազարավոր բնակիչ ունեցող (այդ թվում՝ նաև բազմաթիվ բռնագաղթվածներ) քաղաքի համար ջրի հիմնահարցը հրատապ լուծում էր պահանջում: Քաղաքի որոշ թաղամասերում ջուրը նույնիսկ դույլերով էր բնակարան հասցվում: Ստեփանակերտցիները երախտապարտ են հիմնադրամին և Հայ բարեգործական ընդհանուր միությանը՝ նման նախաձեռնության համար, քանի որ դրանով ոչ թե օրվա,  այլ տասնամյակների խնդիր է լուծվում:

Այսօր գոհունակությամբ կարելի է նշել, որ հիմնադրամը հաստատ մնաց ստեփանակերտցիներին տված իր խոստմանը: Նրա ջանքերով շուտով ջրամատակարարման ցանցեր, ջրահավաք ավազաններ, ջրի մաքրման և մղիչ պոմպակայաններ սկսեցին կառուցվել քաղաքում: Իսկ 1998 թ. մայիսին շահագործման հանձնվեց Ստեփանակերտի ջրամատակարարման օղակաձև ցանցի առաջին հերթը: Սրանով իսկ հնարավորություն ստեղծվեց զգալիորեն բարելավելու Ստեփանակերտ քաղաքի ջրամատակարարումը: Այս ծրագիրը ֆինանսավորեց Կանադայի Տորոնտո քաղաքի հայկական համայնքը: Դրան մասնակցեց նաև Հոլանդիայի համայնքը: Բնորոշ է նաև այն, որ վերոհիշյալ ծրագրի իրականացման շրջանակներում քաղաքում կառուցվեց ու շահագործման հանձնվեց Վարարակն աղբյուրն ու ջրագիծը՝ Գերմանիայի  հայ համայնքի հատկացրած միջոցներով:

Գոհունակությամբ կարող ենք արձանագրել, որ «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամը իր ծանրակշիռ ավանդն ունեցավ նաև քաղաքի ջրամատակարարման օղակաձև ցանցի երկրորդ հերթի շինարարության բարդ ու դժվարին գործում, որը շահագործման հանձնվեց 2003 թվականին՝ իր մի շարք ջրամբարներով: Այսօր ջրամատակարարման այս ցանցի մեջ են ընդգրկված քաղաքի Թումանյան, Տիգրան Մեծի, Սասունցի Դավթի, Մաշտոցի, Անդրանիկի, Չկալովի և այլ փողոցներ, որոնց բնակիչները այժմ ապահովված են խմելու ջրով:

– Գաղտնիք չէ, որ տարիներ շարունակ անուշադրության էր մատնված մայրաքաղաքի ծայրամասային թաղամասերի բնակչությանը ջրով ապահովելու հարցը: Ի՞նչ է արվել այդ ուղղությամբ,- հարցրի Ստեփանակերտի «Ջրմուղ-կոյուղի» ՓԲ ընկերության գործադիր տնօրեն Վլադիմիր Արզումանյանին:

– Հին Արմենավանը մայրաքաղաքի մոռացված թաղամասերից մեկն էր համարվում: Անուշադրության էին մատնված թաղամասի բնակչության պահանջները: Անբավարար էր մանավանդ ջրամատակարարման վիճակը: Սակայն այսօր միանգամայն այլ է թաղամասի պատկերը: Ջրամատակարարման օղակաձև ցանցի գործարկումից հետո իրականացվել են ջրամատակարարման բարելավման որոշակի միջոցառումներ, անց են կացվել նոր ջրատարներ, ջրով ապահովված են բոլոր բնակարանները: Թաղամասում 1500 մետր երկարությամբ մագիստրալային ջրատար գիծ է անցկացվել,- տեղեկացնում է նա:- Որոշակի աշխատանքներ են տարվել նաև մայրաքաղաքի Աջափնյակ թաղամասում, որտեղ ավելի քան 1300 մետր ջրատար գիծ է անցկացվել: Այստեղ ջուրը բերվում է մոտակա Քռասնի գյուղից, սակայն ջրի ծորակները տեղադրված են միայն փողոցներում, ջուրը դեռևս չի հասցվել բնակարանները: Ստեփանակերտի ջրամատակարարման ցանցի և ջրատար խողովակների նորոգման ու տեղադրման աշխատանքները, սակայն, ավարտված չեն, դրանք շարունակվում են քաղաքի տարբեր թաղամասերում: Այժմ վերակառուցման ու ջրատար խողովակների տեղադրման աշխատանքներ են տարվում քաղաքի Նաբերեժնայա և Սահինյան փողոցներում, որտեղ մոտ 400 մետր երկարությամբ մագիստրալային ջրատար նոր գիծ է անցկացվում:

Առանց հապաղելու գնացի այնտեղ: Շինհարթակում առաջինը հանդիպեցի տեղամասի վարպետ Արթուր Գալստյանին: Նա պատմեց շինարարության ընթացքի, կոլեկտիվի ամենօրյա գործերի ու հոգսերի մասին.

– Մենք արդեն ջրատարների տեղադրման աշխատանքներ ենք տանում փողոցի կենտրոնական մասում: Եթե պահանջվող խողովակների և սարքավորումների մատակարարման գործում թերացումներ չլինեն, ապա վստահորեն կարող եմ ասել, որ տեղամասում աշխատանքները կավարտենք նշված ժամկետից զգալիորեն շուտ:

Ստեփանակերտի ջրամատակարարման օղակաձև ցանցի շինարարական աշխատանքներն այսօր էլ քաղաքի որոշ շրջաններում դեռևս շարունակվում են: Սակայն ասել, թե բնակչությանը ջրի լրիվ բավարարման հարցը լուծված է, իհարկե, ճիշտ չէր լինի: Բնակարաններում չկա շուրջօրյա ջրամատակարարում, իսկ ոչ բարենպաստ եղանակներին ջրախողովակներով  բնակարաններն են մղվում պղտոր ջրեր, որ պիտանի չեն օգտագործման համար: Լուրջ խնդիրներ են առաջացնում նաև ջրատար հին խողովակները: Այս առումով վիճակը բարվոք չէ, օրինակ, քաղաքի Վոստոչնայա, Տոլստոյ, Մարիետա Շահինյան, Հովհաննես Շիրազ, Պարսեղով, Աբովյան և այլ փողոցներում: Անբավարար է վիճակը նաև Վազգեն Սարգսյան, Նելսոն Ստեփանյան, Ադմիրալ Իսակով և քաղաքի այլ փողոցների ու թաղամասերի բազմաբնակ շենքերում, որոնցում դեռևս անցած տարվանից նախատեսված է տեղադրել ջրաչափիչներ, սակայն, ցավոք սրտի, շենքերի ներքին  ջրատար խողովակների անմխիթար վիճակի պատճառով, արդեն երկրորդ տարին է, ինչ դադարեցվել է տեղադրումը:

Կարևորագույն խնդիր է նաև ջրի կորուստների կրճատումը: Վերջերս «Ջրմուղ-կոյուղու» կողմից աշխատանքներ են տարվել նաև ջրահեռացման  խողովակների անցկացման ու վերակառուցման ուղղությամբ: Անցած տարի քաղաքի որոշ բնակարաններում կատարվել է նման աշխատանք: Սակայն, չնայած այդ ամենին, դեռևս մեծ անելիքներ կան ջրահեռացման համակարգում:

Այս օրերին ևս քաղաքի ջրատար խողովակների տեղադրման ու նորոգման աշխատանքները շարունակվում են:

Արտավազդ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

ԵՐԲԵՎԷ ԿՈՒՆԵՆԱ՞ՆՔ ՋՐԱՇԽԱՐՀ

Ամառային այս տոթ օրերին, երբ կարծես օդը կանգնած լինի, երբ քամին «խռովել է» մեզնից, երբ մարդ ձգտում է րոպե առաջ հասնել տուն կամ ստվերներում պատսպարվել, երբ դրսում մինչև 35 աստիճանի հասնող տոթ է՝ մեզ բոլորիս միայն մի բան է ձգում՝ ինչքան հնարավոր է հաճախ ջուրը մտնել կամ էլ սառը ցնցուղ ընդունել՝ մինչև արևը նորից իր «անխիղճ» շողերի հետ կթեքվի դեպի մայրամուտ: Ստեփանակերտ քաղաքի հիմնական գետերը՝ Կարկառն ու Վարարակնը, շոգ օրերին մեր միակ մխիթարանքն են: Մարդիկ այստեղ են գալիս ընտանյոք հանդերձ, ընկերներով կամ միայնակ…

Այնքան է գետը ձգում ամառվա օրերին, որ մարդիկ չեն էլ նկատում, թե ինչ սար ու ձոր անցան՝ մինչև գտան զովանալու մի փոքրիկ տեղ, իսկ վերադառնալուց էլ ուժասպառ ընկնում են բազմոցին ու հաջորդ մի քանի օրը  չեն կարողանում «վերականգնվել»: Ոմանք էլ, մտաբերելով գետը տանող այդ դժվար ճանապարհները, նախընտրում են մնալ տանը ու երանի տալ այն մանուկներին, որոնք առավոտից-իրիկուն դուրս չեն գալիս գետից: Դե, մանուկներին էլ չի հուզում, թե այդ գետերին ինչքան կոյուղաջրեր են խառնվում, լողանում են որտեղ պատահի, և ինչո՞ւ պիտի մտածեն, երբ մենք՝ մեծերս, նույնպես չենք մտահոգվում վարակիչ հիվանդությունների վտանգով: Մեր «խասյաթն» է՝ մինչև գլխներս չի գալիս, չենք մտածում դրա մասին:

Մի՞թե հնարավոր չէ Ստեփանակերտում օրեցօր աճող այս անկապ բար-ռեստորանների փոխարեն մի փոքրիկ ջրաշխարհ կառուցել, ինչպես դա Երևանում է արվել: Եթե քաղաքի ներսում այսպիսի տարածք չկա՝ թող լինի քաղաքից մի քիչ հեռու, միայն թե նորմալ հաղորդակցություն լինի: Ամենակարևորն այն է, որ գոնե վստահ կլինենք, որ մաքուր ջրում ենք լողանում: Ավելին՝ հետաքրքիր ու հաճելի կլինի բոլորիս համար, կունենանք զվարճանալու ու հանգստանալու մի փոքրիկ անկյուն… Մեր պետական այրերը երբևէ մտածե՞լ են այս մասին:

Գենադի ԵՐԵՄՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռնալիստիկա, 3-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Չորրորդ իշխանություն

«ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ԼՐԱՏՎԱԿԱՆ ՕԼԻԳԱՐԽՆԵՐԻՆ ՀԶՈՐԱՆԱԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿ ՏԱԼ»

Հարցազրույց ԱՄՆ-ում հայտնի լրագրող եւ քննադատ Բեն Բաղդիկյանի հետ

Բեն Բաղդիկյանը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հայտնի լրագրող ու քննադատ է: Երկար տարիներ աշխատել է «Washington Post» թերթում, եղել է Կալիֆորնիայի Բերքլիի համալսարանի ժուռնալիստիկայի դպրոցի դեկանը, հեղինակել է բազմաթիվ գրքեր: Առավել հայտնի է «Media Monopoly» աշխատությունը, որ վերահրատարակվել է մի քանի անգամ եւ թարգմանվել է աշխարհի տարբեր լեզուներով: Բեն Բաղդիկյանի մասին ավելի մանրամասն կարելի է կարդալ նրա ինտերնետային էջում՝ www.benbagdikian.com

Ի՞նչ ուշագրավ փոփոխություններ ու զարգացումներ են կատարվում հիմա աշխարհում զանգվածային լրատվության դաշտում:

– Ազատ շուկայական պետություններում, ինչպիսին ԱՄՆ-ն է եւ ուրիշ այլ երկրներ, տարբեր լրատվական միջոցները միաձուլվում են հզոր կորպորացիաների մեջ: Այս պրոցեսը կանխելու համար պետք է պայքարել, որ կառավարության կողմից հակամենաշնորհային քայլեր ձեռնարկվեն, բացառվեն միավորյալ շահերը՝ լրատվամիջոցների անկախ իշխանությունն երաշխավորելու համար: Իշխանություն, որ կառավարության վրա ներգործելու ավելի մեծ լծակներ է տալիս, քան ընտրողների քվեներն են: Այնտեղ, որտեղ տեխնիկապես կամ քաղաքականապես հնարավոր է, մեդիա տեխնոլոգիաներին քաջատեղյակ մարդիկ կարող են ստեղծել իրենց սեփական այլընտրանքային լրատվական միջոցները եւ համախմբեն ընտրողներին լրատվամիջոցների մոնոպոլիզացումը սահմանափակելու համար պայքարում: Այն պետություններում, որտեղ լրատվամիջոցները ղեկավարվում կամ ճնշվում են կառավարության կողմից, առաջին հերթին անհրաժեշտ է դիմադրել կառավարական մենաշնորհին, ստեղծել անկախ մամուլ՝ օգտագործելով հատկապես այն համակարգերը, որոնք կառավարությունը չի կարողանա ամբողջությամբ վերահսկել: Այդպիսին, օրինակ, ինտերնետն է: Ինտերնետը կարելի է օգտագործել լուրջ եւ պատասխանատու հանրային տեղեկատվության համար, ինչն արագ կգրավի հանրության վստահությունը:

– Ինչո՞ւ է լրատվամիջոցների մոնոպոլիզացումը այդքան վտանգավոր:

– Ժամանակակից աշխարհում մարդկանց մեծ մասն այլեւս չի բնակվում փոքր գյուղերում, որտեղ ինֆորմացիայի աղբյուրը բանավոր խոսքը կամ համայնքային հավաքներն են, իսկ հանրային քաղաքականությունը խմբակային որոշումներով է ձեւավորվում: Զարգացած կամ զարգացող երկրներում մարդիկ հիմնականում ապրում են մեծ քաղաքներում, չեն ճանաչում մեկը մյուսին, եւ իրադարձությունների մասին հիմնականում տեղեկանում են զանազան լրատվական համակարգերից՝ թերթեր, ամսագրեր, գրքեր, ռադիո, հեռուստատեսություն, կինո… Երբ այս ամենը կենտրոնանում է մի քանի կորպորացիաների կամ մեդիա մագնատների ձեռքում, ստացվում է այնպես, որ հենց այդ մի քանի մարդիկ են որոշում, թե ինչ պետք է իմանան քաղաքացիները եւ ինչ չպետք է իմանան: Բնականաբար այդ կորպորացիաները հազվադեպ են շեշտադրում այն նորություններն ու վերլուծությունները, որոնք իրենց ձեռնտու չեն: Հակառակը, նրանք ընդգծում են այն, ինչն ամրապնդում է իրենց իշխանությունը ու ծառայում իրենց, այլ ոչ թե ընդհանուր հանրության շահերին: Քաղաքական գործիչները ցանկություն չեն ունենում հակամարտելու նման հզոր ուժերի հետ, քանի որ իրենք էլ են կախվածության մեջ լրատվամիջոցներից, որոնց օգնությամբ նրանք կարող են քվեներ շահել կամ էլ հակառակը՝ կորցնել: Այսպիսով, քաղաքացու շահը լրատվական դաշտում դառնում է նվազ կարեւոր, ինչից էլ տուժում է ժողովրդավարությունը:

– Երկրում կատարվող ո՞ր գործընթացներն են հանգեցնում լրատվական մենաշնորհին եւ ինչպե՞ս կարելի զարգացող երկրներում խուսափել դրանից:

– Սովորաբար մենաշնորհներ ձեռքբերած ընկերությունները սկսում են մեկ լրատվամիջոցից՝ թերթ, ամսագիր կամ ռադիոկայան: Հետո նրանք ավելի եւ ավելի են ընդլայնում իրենց սեփականությունը՝ հասկանալով, որ լրատվական իշխանությունը ոչ միայն եկամտաբեր է, այլեւ հզոր քաղաքական զենք է: Հենց երկրում մեկնարկում է հավելյալ լրատվամիջոցների ձեռք բերման գործընթացը, պետք է հասարակությանը կոչ անել զգոնությամբ հետեւել այն կորպորացիաներին, որոնք ակնհայտորեն փորձում են հավելյալ լրատվամիջոցների սեփականատեր դառնալ: Պետք է շատ արագ ձեւ գտնել կառավարությանը ստիպելու, որ սահմանափակի լրատվական դաշտում կորպորատիվ իշխանությունը: Որքան շուտ, այդքան լավ. եթե լրատվական օլիգարխներին հզորանալու ժամանակ տրվի, ապա կառավարության բարեհաճությունը արդեն կլինի ոչ թե բողոքող քաղաքացիների, այլ օլիգարխների կողմը:

Ինձ համար հեշտ է այս ամենն ասելը, քանի որ Միացյալ Նահանգները, ճիշտ է, վաղուց արդեն լրատվական մագնատների ձեռքին է, բայց խոսքի ազատությունը պաշտպանված է: Շատ այլ պետություններում բողոքներն ու քննադատությունը դաժանաբար ճնշվում են: Օրինակ, Ուկրաինայում նախկին կառավարությունը առանց վարանելու սպանեց ընդդիմադիր լրագրողներին: Ես շատ ուրիշ երկրներում էլ եմ եղել, որտեղ ընդդիմությունը հալածվում է կառավարության կողմից: Ուստի չեմ ուզում նաեւ, որ իմ խոսքերն ու պայքարելու կոչերը շատ ինքնավստահ տպավորություն թողնեն:

– Lրատվամիջոցնե՞րը ավելի մեծ կախում ունեն քաղաքական գործիչներից, թե՝ հակառակը:

– Քաղաքական գործիչները ամենուրեք կախված են լրատվամիջոցներից, որպես ընտրողների վրա ազդելու հզոր միջոցից: Այդ պատճառով էլ շատ կառավարություններ փորձում են արգելել ազատ լրատվամիջոցների գոյությունը: Մյուս կողմից, հենց որ լրատվական մագնատները բավականաչափ հզորանում են, նրանք կարողանում են իրենց ենթարկել կառավարությանը կամ էլ, որ առավել հաճախ է պատահում, կառավարությունն ու լրատվամիջոցները սերտաճում են միմյանց:

– Հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ ավանդական լրատվամիջոցների թվայինի փոխակերպման արդյունքում որոշ լրատվամիջոցներ պարզապես անհետանան, օրինակ, տպագիր մամուլը:

– Ինտերնետը մեծ ազդեցություն է գործել լրատվական դաշտի վրա: Բայց ես չեմ կարծում, որ ավանդական մամուլը՝ թերթերը, ամսագրերն ու գրքերը անհետանան մոտ ժամանակներում: Սովորաբար մեծ ծավալով ինֆորմացիան ավելի հեշտ է կարդալ տպագիր ձեւով, քան թե համակարգչի էկրանից: Ժամանակի ընթացքում ավանդական մամուլը գուցեեւ զիջի իր դիրքերը, բայց հիշենք, որ դեռ Հին Եգիպտոսում օգտագործվող ձեռագիր մագաղաթն ու ավելի ուշ հայտնաբերված տպագիր գիրքը 15 դար շարունակ խաղաղ գոյակցել են միմյանց հետ: Մագաղաթները գործածում էին հիմնականում լատիներեն իմացող ուսյալները, իսկ տպագիր գրքերը մատչելի էին առավելապես հասարակ մարդկանց համար:

Որոշ ձեվափոխումներ կլինեն լրատվամիջոցների մեջ. ասենք, գուցե ի հայտ գա հեռուստացույց-համակարգիչների նոր սերունդ: Բայց կասկածում եմ, որ մոտ տասնամյակներում ժամանակակից լրատվամիջոցներից որեւէ մեկը կանհետանա:

– Երբեւէ ունեցե՞լ եք այնպիսի զգացողություն, որ մարդիկ ապրում են ոչ թե իրական աշխարհում, այլ այն վիրտուալ իրականությունում, որ ԶԼՄ-ներն են ստեղծում:

– Հասկանում եմ, թե ինչ նկատի ունեք: Ոչ, ես երբեւէ վիրտուալ աշխարհում ապրելու զգացողություն չեմ ունենում, բայց նաեւ քաջ գիտակցում եմ, որ վիրտուալ աշխարհը շատ արագ է զարգանում: Շատ մարդկանց համար այն արդեն դարձել է առաջնային ու իրական: Իմ հենման կետը սա է. դու չես կարող, չէ՞, քո սիրելիին համբուրել համակարգչով, սա բավական է, որ երես առ երես շփումները մարդկանց համար մնան գերադասելի բոլոր ժամանակներում: Բայց դրան զուգահեռ կլինի նաեւ վիրտուալ աշխարհը՝ որպես շփման այլընտրանք:

– Կա՞ մասնագիտական որեւէ չափանիշ, որը փոխվել է այն ժամանակի ընթացքում, որ դուք աշխատում եք որպես լրագրող:

– Այո, կա: Դրական փոփոխություն եմ համարում այն, որ մեծացել է հարգանքը այլ հասարակությունների նկատմամբ, եվ դա, իհարկե, շնորհիվ ժամանակակից հեռահաղորդակցական տեխնոլոգիաների: Բացասական եմ համարում այն, որ հիմա ավելի մեծ տեղ է հատկացվում տեխնիկական հաղորդակցությանը, քան թե անմիջական, դեմառդեմ լրագրությանը: Որպես օտարերկրացի թղթակից, մարդկանց հետ զրուցելով, նրանց լսելով ես բոլորովին այլ պատկերացում էի կազմել մարդկանց, հասարակությունների, երկրների մասին, քան կարող էի ստանալ համակարգչի միջոցով: Համակարգիչը եվ մյուս տեխնոլոգիաները մեծ տարածում են ստացել, քանի որ մատչելի են ու հեռահաս, բայց դրանք չեն կարող փոխարինել որեւէ տեղում գտնվող մարդու անմիջական ընկալումներին:

– Ինչո՞ւ որոշեցիք համատեղել լրագրողի ու մամուլի քննադատի մասնագիտությունները:

– Մասամբ դա պատահաբար ստացվեց, բայց եւ այնպես, երբ ես սկսեցի ընդլայնել իմ լրագրողական աշխատանքը, հասկացա, որ մարդիկ եւ անգամ ամբողջ հասարակություններ, տուժում են անազնիվ եւ ոչ լիարժեք լրատվությունից: Այսպիսով, ես սկսեցի համատեղել այդ երկու գործունեությունը՝ աշխատելով ներսում որպես պրոֆեսիոնալ լրագրող եւ դաշտից դուրս՝ որպես դիտորդ եւ ուսումնասիրող: Շատ դեպքեր են եղել, երբ ես համեմատել եմ իմ աչքով տեսածն ու այն, թե ինչ են հաղորդում այդ մասին լրատվամիջոցները եւ համոզվել եմ, թե որքան շատ են աղավաղումներն ու ընդունված կաղապարները: Հայտնի լրագրողները հաճախ իրենք իրենց որոշում են, թե տվյալ «նյութը ինչի մասին է», եւ այդպիսով լրատվությունը դառնում է ստանդարտ ու սահմանափակ:

– Որպես լրագրող դուք շրջել եք ամբողջ աշխարհում, հասել եք նույնիսկ Անտարկտիկա: Հայաստանում եղե՞լ եք:

– Հայաստանում, դժբախտաբար, երբեք չեմ եղել: Հուսով եմ, որ մի օր կլինեմ: Ես ծնվել եմ 1920 թ-ին Անատոլիայում: Մարաշի հայերի կոտորածի ժամանակ իմ ընտանիքը լքել է Թուրքիան, երբ ես ընդամենը 11 օրական էի: Ես հանդիպել եմ հարյուրավոր հայ ուսանողների հետ, եղել եմ Միացյալ Նահանգների հայկական եկեղեցիներում, բայց ցավոք, չեմ եղել Երեւանում:

– Ձեզ բավարարո՞ւմ է այն, թե ինչպես է Հայաստանը ներկայացվում է համաշխարհային մամուլում:

– Ես երկար տարիներ պայքարում էի ամերիկյան այն լրատվամիջոցների դեմ, որոնք անընդհատ օգտագործում էին «հայերի ենթադրյալ, այսպես ասած ցեղասպանությունը» ձեւակերպումը: Կարծում եմ՝ ես եւ Ամերիկայի մյուս հայ լրագրողները վերջապես հաղթել ենք այս պայքարում: Հիմա շատ քիչ լրատվամիջոցներ են այդ ձեւակերպումը օգտագործում կամ էլ հավասար տեղ հատկացնում հայ գիտնականների խոսքին եւ Թուրքիայի դեսպանատան կամ դիվանագետների հերքումներին: Բայց Միացյալ Նահանգները Թուրքիայի հետ կապված ռազմավարական շահեր ունի, դրա համար էլ Հայաստանի մասին լրատվություն է գնում հիմնականում այնպիսի իրադարձությունների շուրջ, ինչպիսին Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն է:

– Ձեր հայկական ծագումը որեվէ ազդեցություն թողե՞լ է Ձեր կյանքի եւ կարիերայի վրա:

– Ես մեծացել եմ Բոստոնում, պահպանողական բարքերով արվարձաններից մեկում: Կար ժամանակ, երբ «յանկիները» կամ անգլո-սաքսոնական ծագում ունեցող մարդիկ անհարգալից էին խոսում օտարերկրացիների մասին: «Օտարերկրացի» ասելով՝ նրանք նկատի ունեին ոչ անգլո-սաքսոնական ծագումով մարդկանց, անգամ եթե իրենք էլ միայն վերջերս էին եկել Անգլիայից: Բարեբախտաբար, ես շատ մոտ ընկերներ ունեի թե՛ յանկիների, թե՛ իտալացիների, իռլանդացիների եվ թե՛ հայերի շրջանում: Մեր կողքին ապրում էին հրեաներ, իռլանդացիներ: Քաղաքի մյուս ծայրում ես ունեի երկու հայ ընկերներ: Կողք-կողքի ապրելը շատ բան է փոխում, մենք ճանաչում ենք մեկս մյուսին, եւ կապվում ենք իրար: Իսկ, ընդհանուր առմամբ, ես հաճախ եմ բախվել օտարներին չհանդուժող վերաբերմունքի, ինչը ինձ միշտ վիրավորել է ու ցավ պատճառել: Իմ պրոֆեսիոնալ աշխատանքի մեծ մասը ես վատնել եմ հենց նման խտրականությունների դեմ պայքարելու վրա: Այդ ամենի մասին ես հիշատակել եմ նաեւ իմ հուշերում՝ «Կրկնակի հայացք. անդրադարձ իմ ժառանգությանը, կյանքին, մասնագիտությանը» գրքում:

——————————————————————————————-

«ԵԹԵ ՍՈՒՏ ԵՍ ԳՐԵԼ, ՔՈ ԲԵՐԱՆՈՎ ՔԵԶ ԵՍ ԴԱՏԵԼՈՒ ՎԵՐՋԻՎԵՐՋՈ»

Հարցազրույց Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ Տեր Նավասարդ եպիսկոպոս Կճոյանի հետ

– Լրատվամիջոցներին հաճախ անվանում են 4-րդ իշխանություն՝ նկատի ունենալով նրանց ունեցած մեծ ազդեցությունը մարդկանց կյանքում: Դուք համամի՞տ եք այս ձեւակերպմանը:

– Իշխանություն բառը անսովոր է հնչում: Բայց համամիտ եմ, որ հասարակության մեջ լրատվամիջոցները ունեն այնպիսի դերակատարություն, որը կարելի է ինչ-որ տեղ իշխանություն համարել:

– Ձեր կարծիքով, այդ ազդեցությունն այսօր օգտագործվում է ի վնա՞ս, թե՞ ի բարօրություն մարդու:

– Ինչպես մի դեղը մեկի համար օգտակար է, մյուսի համար վնասակար, այնպես էլ տեղեկատվությունն է՝ նայած, թե կոնկրետ անհատն ինչպես է ընկալում: Կարեւոր է նաեւ լրագրողի ով լինելը՝ բարեխի՞ղճ է իր գործում, պարկե՞շտ է.

– Պարկեշտությունը երբեմն խանգարում է լրագրողի աշխատանքին:

– Ինչո՞ւ: Դա էլ յուրատեսակ ծառայություն է հանրությանը: Դու պետք է քաղես տեղեկություններ, կարծիքներ, խորամուխ լինես երեւույթի մեջ եւ քո ընկալմամբ վերարտադրես այն, որպեսզի դարմանվի այդ խնդիրը, կամ մտածելու առիթ տա: Այստեղ ի՞նչ անպարկեշտություն կա

– Աստված ասում է՝ մի դատեք ուրիշներին եւ մի մեկնաբանեք, մինչդեռ այս երկուսը լրագրողի զենքերն են:

– Աստված ասում է՝ մի դատիր, որ չդատվես: Բայց ուրիշ խոսք էլ կա՝ «քո բերանով քեզ դատեցի»: Եթե սուտ ես խոսել, սուտ ես գրել, քո բերանով քեզ ես դատելու վերջիվերջո: Մարդկային հարաբերությունները պարզություն են սիրում: Եթե լրագրողը նպատակ չունի խառնել, աղճատել, այլ քննադատում է՝ ամոքելու, բուժելու համար, ապա այստեղ խնդիր չկա:

– Լրագրողները հաճա՞խ են այդ անում: Կա՞ն լրագրողներ, որ գալիս են Ձեզ մոտ խոսելու, կիսվելու, թողություն խնդրելու մեղքերի համար:

– Ինձ հետ չի պատահել: Մեզ մոտ մեղքերի թողությունը ընդհանրական եղանակով է կատարվում, թեեւ կա նաեւ անձնական խոստովանություն: Բայց առավել ընդունվածը ընդհանրականն է: Ես տեսել եմ շատ լրագրողների, որ գալիս են եկեղեցի եւ ազնվորեն կեցվածք են ընդունում: Ինչ են մտածում կամ խորհում՝ չգիտեմ, բայց հավատում եմ, որ անկեղծ են լինում:

– Ընդհանրապես հավատո՞ւմ եք լրագրողներին, նրանց գրածին, ասածին:

– Եթե գիտեմ այդ լրագրողին, գիտեմ, թե որքանով սկզբունքային ու պարկեշտ անձնավորություն է, անշուշտ, հավատում եմ: Եվ ունենք լավ լրագրողներ: Բայց եթե լրագրողներ են, ովքեր նյութին չեն տիրապետում եւ չեն էլ ուզում խորամուխ լինել, այլ թռուցիկ մի հաղորդագրությունից ինչ-որ բան վերցնում են եւ լույս աշխարհ բերում, ապա՝ ոչ:

– Մեզանում ո՞ր որակն է գերակշռում:

– Նկատում եմ, որ դեպի լավն է գնում: 10 տարի առաջվա շփոթը, երբ ազատ խոսքը նոր էր մուտք գործել մեր կյանք, հիմա չկա: Լրագրողները ավելի մասնագիտացել են ու ավելի բանիմաց են դարձել: Օրինակ՝ եկեղեցու մասին առաջ ընդհանրապես ոչինչ չգիտեին, այսօր բավական բան գիտեն, ուսումնասիրում են, լուսաբանում, խորանում, եւ նրանց հետ պետք է հաշվի նստել:

– Ի՞նչն է Ձեզ բավարարում մամուլում, հեռուստաէկրանին, ի՞նչը՝ ոչ:

– Անկեղծ ասած, շատ բաներ չեն բավարարում: Այս առումով հետեւելով ամենին, ինչ ցուցադրվում է, ես իմ անելիքն ավելի լավ եմ պատկերացնում, իմ չարածներն եմ նկատում:

– Էկրանին հայտնված ի՞նչն է ձեզ զայրացնում:

– Օտարների երկրպագությունը:

– Կա՞ հաղորդում, որ սկզբունքորեն չեք դիտում:

– Հաղորդումը պետք է իր անվանը համապատասխանի, ոչ թե անձնակենտրոն լինի: Պետք է ասելու բան ունենա, եթե չունի, չես նայում:

– Հաճա՞խ եք նկատում, որ հաղորդումները գուցե ոչ բացահայտ, բայց անբարոյականություն են քարոզում:

– Կան: Հիմա ավելի քչացել են բարեբախտաբար, առաջ ավելի շատ էին: Անբարոյականությունը հեշտ է ցուցադրել, բարոյականությունն է դժվար քարոզել: Շենք քանդելը հեշտ է, շենք կառուցելը՝ դժվար, նույնն էլ բարոյական հարցերն են: Ազատության, ժողովրդավարության քողի տակ մերկությունն են ցույց տալիս: Բայց ի՞նչ կարող է տալ սոսկ մերկությունը, եթե գեղեցկություն չէ, արվեստ չէ։

– Երբեւէ եղե՞լ է, որ Ձեր խոսքում, քարոզներում անդրադառնաք որեւէ հաղորդման, հրապարակման, գնահատական տաք:

– Չէ, չի եղել նման բան: Բայց տեղեկատվական դաշտը ինձ անձամբ օգնում է՝ որոշելու իմ ասելիքը, կառուցելու իմ պատգամը, քանի որ այս հասարակության մեջ բոլորս կապված ենք մեկմեկու հետ:

——————————————————————————————-

Պատմություն

ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ «ՃԱԿԱՏԱԳԻՐՆ ՀԱՅՈՑ» ՊԱՏՄԱՎԵՊԻ ԱՐԴԻԱԿԱՆ ՀՆՉԵՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բավական է մի հետադարձ հայացք գցել դեպի մեր հազարամյակների անցյալը՝ տեսնելու համար, որ հայ ժողովրդի պատմությունը իր գոյության իրավունքի, իր գոյատևման համար մղած անօրինակ պայքարի պատմություն է: Փորձություններով իմաստնացած այդ կենդանի պատմությունը այսօր էլ օգնում է մեզ՝ տիրապետելու համար այն փրկարար զենքին, որ կոչվում է հարատևում: Ահա թե ինչու պատմական անցյալը վերարտադրող յուրաքանչյուր հաջողված ստեղծագործություն այնքան ջերմ ընդունելություն է գտնում ընթերցողների կողմից:

Նման վերաբերմունքի է արժանի նաև Ս. Այվազյանի «Ճակատագիրն հայոց» պատմավեպը: Վեպն ընդգրկում է 17-րդ դարի վերջի և 18-րդ դարի սկզբի իրադարձություններով հարուստ մի ժամանակաշրջան, երբ մեր ժողովրդի մի փոքրիկ հատված՝ ապավինած իր անառիկ լեռներին, կենաց ու մահու պայքար էր սկսել պարսկական նվաճողների դեմ:

Այդ իրադարձությունները դարձնելով ստեղծագործության նյութ՝ Այվազյանը խորապես ըմբռնել է դարաշրջանի հակասությունների ամբողջ բարդությունը, իր կերպարներին կանգնեցրել պատմական ամուր հողի վրա: Վեպի ամենամեծ արժանիքը հենց այն է, որ հեղինակը ոչ թե ներկայի դիրքերից անհարկի մաքրազարդում է հերոսների վարքն ու գործելա կերպը, ոչ թե իրադարձությունները մեխանիկորեն այնպես է հարմարեցնում, որ ոչնչով չշեղվի այսօրվա մտածելակերպից« այլ ցուցաբերում է պատմական մոտեցում, ժամանակաշրջանի ոգուն հարազատ գույներով ներկայացնում դեպքերն ու դեմքերը: Ի սեր այսօրվա «բարեկամության»՝ Այվազյանը ուրիշների պես չի ստեղծում չեղյալ զորագնդեր Պետրոս Առաջինին դիմավորելու համար« այլ պատմությունը ներկայացնում է այնպես, ինչպես այն եղել է՝ հայտնագործելով այն ընդհանուր գծերը« որոնցով անցյալը կապվում է մեր օրերի հետ:

«Ճակատագիրն հայոց»՛ վեպում Այվազյանը հրաժարվել է ռոմանտիկական պատմահայեցության օրինականացրած այն սխալ դրույթից, ըստ որի հայ ժողովրդի ձախորդությունների ու կորուստների հիմնական պատճառը ներքին անհամաձայնություններն ու դավաճանությունն է: Պատմության նկատմամբ գիտական մոտեցումը վիպասանին բերել է այն ճիշտ եզրակացության« որ մեր ժողովուրդը միշտ էլ բացառիկ նվիրվածություն ու միակամություն է ցուցաբերել վտանգված հայրենիքի նկատմամբ, մի ճշմարտություն, որ գնահատում են նույնիսկ թշնամիները: «Օ˜, շատ են միաբան այս հայերը, կյանք չեն խնայում ազգի համար»«- ստիպված է լինում խոստովանել հայերի վրիժառության համը տեսած Շերիֆ խանը: Այվազյանի վեպում իրադարձությունների զարգացման առաջմղիչը ոչ թե քաղաքական տարբեր խմբավորումների տարբեր վերաբերմունքն է դեպի հայրենիքը, այլ պարսկական նվաճողների ու հայրենիքի զավակների տևական գոտեմարտը:

Արևելյան Հայաստանը արյունաքամ է լինում շահական Պարսկաստանի տիրապետության տակ. պարսիկները Հայաստանի տարբեր գավառներում ստեղծել են խանություններ և մեթոդիկ հետևողականությամբ աշխատում են հայերին վերացնելու ճանապարհով սեփականել երկիրը: Հայ ժողովրդի ինքնուրույնության վերջին հենակետերը մնացել են Արցախն ու Սյունիքը, որոնց վերացումը դարձել է պարսկական արքունիքի հերթական խնդիրը: Այդ նպատակին հասնելու համար նրանք կանգ չեն առնում որևէ միջոցի առաջ: Ուժերի հարաբերակցությունն այնպիսին է, որ շահական Պարսկաստանը կարող է այդ ըմբոստ ժողովրդի հարցը լուծել թուրքական մեթոդով՝ ֆիզիկական բնաջնջման ճանապարհով: Սակայն այդ անել չեն կարող« որովհետև իրենց հարկավոր է նաև կերակրող ձեռք: Այդ ճշմարտությունը լավ են հասկանում նվաճողները՝ շահից սկսած մինչև վերջին սարբազը:

«Մենք չենք կարող ցամաքեցնել մեզ սնող աղբյուրները: Ոչ մի շեն էլ կրակին տալ չենք կարող« քանի այստեղ ապրող մուսուլմաններին չսովորեցնենք աշխատել և ապրել նստակյաց կյանքով: Շեներ ենք ավերել և թուրքեր ենք բերել բնակեցնելու: Նրանք մինչև հիմա քարը քարի վրա դնել չեն կարողանում»,­ արտահայտվում են նվաճողները:

Չհրաժարվելով հայերին որպես ժողովուրդ ոչնչացնելու հեռահար նպատակներից, պարսիկներն աշխատում են ջլատել նրանց ուժերը, փոշիացնել հայ մելիքությունների միասնությունը և հաճախ են անդրադառնում Շահ Աբասի խորամանկ քաղաքականությանը, որը ամբողջ Ագարայի հովտով քրդերի բնակություն հաստատեց և Արցախի «խամսա» մելիքությունները կտրեց Սյունիքից:

Վերջին գյուղացուց սկսած մինչև մելիքներն ու բարձրաստիճան հոգևորականությունը մտահոգված են միայն մի կենսական հարցով՝ հայ ազգը փրկել ոչնչանալու վտանգից« ապահով հիմքերի վրա դնել նրա գոյատևման իրավունքը: Հասարակության բոլոր խավերն էլ լցված են մի վճռականությամբ՝ մաքառել ավերող ուժի դեմ, անհրաժեշտության դեպքում մեռնել կռվի դաշտում՝ սեփական հայրենիքում անհայրենիք չմնալու համար: Հայրենիքի վրա կանգնած վտանգը նրա զավակներին դարձնում է միաձույլ ու միակամ« հողի աշխատավորին ստիպում է զենք վերցնել ու բարձրանալ լեռները՝ գոտեպնդված այն խոր համոզմունքով, «որ մենք կմեռնենք՝ մեր լեզուն ուրիշ լեզվի չենք փոխի, որ մենք կմեռնենք՝ մեր հավատը ուրիշ հավատի չենք փոխի, որ մենք կմեռնենք՝ մեր հողը ուրիշ հողի հետ չենք խառնի»: Սակայն մեռնելու համար չէ, որ զենք են բարձրացնում« այլ ապրելու՝ որպես դրոշ ունենալով «Մահ կամ ազատ Հայաստան, մենք պիտի ապրենք» նշանաբանը:

Ազգապահպանման այս անհավասար ու դաժան գոտեմարտում անգամ հայ ժողովուրդը պայծառ հայացքով է նայում աշխարհին, չի կորցնում հույսը իր վերածննդի« իր լավագույն ապագայի նկատմամբ: Խորապես ըմբռնելով, որ պարսկական հզոր բռնակալության լուծը սեփական փոշիացած ուժերով, պարտիզանական կռիվներով թոթափել չի կարող, նա որոնում է նոր ուղիներ, փորձում է հայտնագործել նոր հենարաններ և հայացքն ուղղում է դեպի քրիստոնյա  Արևմուտքը՝ իր դատը այդ հեռավոր ափերը հասցնելու համար: Իր լեզվին մոտիկ մի ուրիշ լեզու չճարող, իր գործերով բոլորից ջոկվող ժողովուրդը եղբայրացու է որոնում բիրտ ու անհոգի աշխարհում:

Եվ միշտ էլ« երբ կարծես թե պետք է շրջվեր հայոց բախտի անիվը, երկրագնդի մի ինչ-որ ծայրում, մի ինչ-որ թագավորի մահվամբ կամ այլ առիթով խախտվում է աշխարհի հավասարակշռությունը և ավելի խճճում հայ ժողովրդի արյունոտ դատը:

«Ճակատագի՛ր հայոց, դու անողոք անարդարություն, որ բազմանում, բազմապատկվում ես: Դու քառասուն գլխանի հեքիաթային դև, որ կտրում են, նորից բսնում են այդ ազգակուլ գլուխները: Ճակատագիր հայոց… Բայց, միևնույն է, դու ավելի համառ չես, քան հայը»,- անհուն դառնությամբ խորհրդածում է Իսրայել Օրին:

Դարձյալ խուլ է մնում աշխարհի արդարության ականջը հայ ժողովրդի տառապանքների նկատմամբ, դարձյալ մի բուռ ժողովուրդը իր գոյությունը պաշտպանելու համար մաքառում է մենակ ու անօգնական՝ ապավինած իր հոգևոր ուժին, իր համառ ու անկոտրում համբերությանը:

Պատգամի պես է հնչում Օրու հետևյալ խորհրդածությունը՝ ավանդած իր հետնորդներին. «Կա՞ աշխարհում ավելի մեծ ուժ, քան հայրենիքն է: Եթե անհայրենիք մարդն անառագաստ նավ չէ՝ մատնված ծովի անափ« փոթորկուն տարածությանը, ապա քծնանք է մարմնավորված: Իսկ եթե փոխում է նա ազգությունը հենվելու« հարմարվելու համար, ապա նա միշտ ապրում է տան ընտելացած այն վայրենի կենդանու կյանքով, որ տիրոջը դուր գալու համար միշտ կրկնում է աղավաղված մարդկային շարժումները:

Բարձր պահիր գլուխդ« ո˜վ հայ, և քո կոչումը, զի մեռնելն ավելի լավ է, քան ապրելը կապկելով»:

Ու թեպետ Օրին չի հասցնում տեսնել մեծագույն զոհաբերության գնով ցանած սերմերի արդյունքը, թեպետ Աստրախանի կաշառված վոյեվոդայի թունոտ բաժակը կտրում է նրա պայծառ կյանքի թելը, բայց նա, լեգենդար Դանկոյի պես« լուսավորում է այն ճանապարհը, որով հայ ժողովուրդը պետք է ապահովեր իր հարատևումը:

Արտաշես ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ

Կարծիք
…ԵԹԵ ԱՅՍ ՁԵՎՈՎ Է ԳՐՎԵԼՈՒ, ԼԱՎ Է՝ ՉԳՐՎԻ

Լույս է տեսել Մհեր Հարությունյանի «Ասկերան. հերոսության հասցեներ» գիրքը: Խիստ անհրաժեշտ, ուստի և գովելի է հեղինակի մտահղացումը՝ մոռացությունից փրկել, վաղվան հանձնել մեզ պարտադրված արցախա-ադրբեջանական պատերազմի նահատակների խնկելի հիշատակը, նրա՛նց, ովքեր գիտակցորեն իրենց կյանքն են դրել հայրենիքի փրկության զոհասեղանին:

Գիրքը հրատարակվել է Ասկերանում, ինչը հետաքրքիր նորություն է: Տպագրության հովանավորն է ԼՂՀ արդյունաբերողների և գործարարների միության նախագահ Սամվել Հակոբյանը: Ձևավորումը կատարված է հավուր պատշաճի: Հեղինակային «Երկու խոսքին» հաջորդում է «Ասկերանն արցախյան պատերազմում» հոդվածը, ապա «Մահ իմացյալ անմահություն» խորագրի ներքո, էջ առ էջ, ամփոփված են 70 զոհված ազատամարտիկների  կենսագրությունները՝ նրանց լուսանկարներով հանդերձ:

Մ. Հարությունյանը նպատակադրվել է «ի մի բերել Ասկերան քաղաքի զոհված ազատամարտիկների համառոտ կենսագրական տեղեկությունները», թեև գրքում ներկայացվածները բոլորը չեն ասկերանցիներ: Պարզվում է՝ «անհնար է եղել պահպանել ծննդավայրի կամ տեղայնության միատարրության սկզբունքը»…

Ես ասկերանցի գրեթե բոլոր այդ տղաներին գիտեի, ուստի չեմ կարող չափսոսալ, որ շատերի մարտական ուղին (ու ոչ միայն) պատշաճորեն չի ներկայացվել: Թվում է այս բացը հեղինակն ինքն էլ է ընդունում, միևնույն ժամանակ ձգտելով ինչ-ինչ մեղմացուցիչ պատճառներ մոգոնել: Իբր թե Շարժման ընդհատակյա փուլի իրադարձություններին տեղյակ մարդկանց մեծամասնությունը այսօր չկա: Ընդհակառակը, Սլավիկ Միրզոյանից բացի, ընդհատակյա (նախաձեռնող) խմբի մեծամասնությունը այսօր կա՝  Ս. Առուշանյան, Կ. Դանիելյան, Ա. Ավանեսյան, Մ. Հակոբջանյան, Ա. Գաբրիելյան, և պ-ն Հարությունյանը ցանկության դեպքում կարող էր իրեն հետաքրքրող հարցերի պատասխանն ստանալ նրանցից, ընդսմին և կիմանար, որ ընդհատակյա փուլի սկիզբ է հաշվվում ոչ թե 1988-ը, այլ՝ 1987թ. ամառը:

Մհեր Հարությունյանի՝ «սուղ տվյալներին» վերաբերող մյուս տրտնջոցը առնչված է զոհված տղաների մարտական ընկերներին և նրանց երբեմնի հրամանատարներին, որոնցից, ինչպես ինքն է գրում, մեծ ակնկալություններ ունի այս առումով: «Եթե ոչ նրանք, ապա էլ ովքե՞ր կարող են ստույգ ու ամբողջական տեղեկատվություն տալ իրենց զինակիցների և, հատկապես, նրանց ծառայողական ու մարտական ուղու մասին»: Այս հռետորական նախադասությունից անհնար է եզրակացնել, թե ինչու հեղինակի ակնկալությունը կյանքի չի կոչվել: Չէ՞ որ, բարեբախտաբար, այդ նախկին զինընկերներից և հրամանատարներից շատերն այսօր կան (նրանց անունները նույնիսկ թվարկված են գրքում), ովքեր կարող են անսխալ փաստել, թե որ զինվորը որտեղ է մարտնչել, ինչ ներդրում է ունեցել ընդհանուր գործին, ինչ հանգամանքներում է զոհվել և այլն: Նրանցից որևէ մեկին դիմե՞լ է գրքի հեղինակը: Եթե դիմած լիներ, հազիվ թե խոսք գնար «սուղ տվյալների» մասին, և աչք չէր ծակի կիսատ-պռատ կենսագրությունների միօրինակությունը:

Ցավոք, նման թերությամբ տառապում է այս կարգի գրքերի ճնշող մասը: Հերթապահ բառակույտեր, բնութագրիչ ոչ մի ձևակերպում, ոչ մի շտրիխ, տարբերույթը լոկ անուններն են ու տարեթվերը: Քանզի ով ասես՝ ձեռք է զարկում այդ «դյուրամարս» թեմային: Գուցե ինչ-որ տեղ դա տանելի կարելի է համարել, երբ խոսքը պատահական հեղինակների մասին է, մինչդեռ արհեստավարժը պետք է և պարտավոր է խնդրո հարցին մոտենալ ավելի խնամքով ու սրտացավությամբ, այլ խոսքով՝ ամենայն պատասխանատվությամբ:

Դառնանք գրքում զետեղված հոդվածին: Ըստ երևույթին, այստեղ նույնպես Մ. Հարությունյանը առանձնակի ջանք չի թափել հարկավոր փաստեր քաղելու համար և հիմնականում յոլա է գնացել ուրիշների կողմից շրջանառության մեջ դրվածներով՝ չփորձելով անգամ ստուգել դրանց հավաստիությունը, հաճախ էլ «մոռանալով» վկայակոչել օգտագործած աղբյուրը, ինչը պարտադիր պայման է իրեն հարգող յուրաքանչյուր հեղինակի համար և ինչին քաջատեղյակ պիտի լինի մանավանդ գիտական աստիճան ունեցողը: Ի դեպ, այս հիվանդությունը տարածված է մեզանում, և իզուր ենք շարունակում անտեսել հեղինակային իրավունք կոչվող հասկացությունը (եթե չեմ սխալվում, մեր Ազգային ժողովն այդպիսի օրենք ընդունել է):

Չկամենալով խորանալ մանրուքների մեջ, կանգ առնենք թույլ տրված մի քանի էական «վրիպակների» վրա:

Ըստ Մ. Հարությունյանի՝ Աղդամի ռազմագործողությունը տևել է 20 օր, մինչդեռ այն իրականացվել է 1993թ. հուլիսի 22-23-ին: Մինչ այդ ոչնչացվել էին հարակից կրակակետերը: Եթե այս սկզբունքով առաջնորդվենք, կարող ենք պնդել, թե Շուշիի ազատագրման ռազմագործողությունն էլ տևել է երեք ամիս՝ 1992թ. փետրվարի 10-ից (երբ ճնշվեց այդ շրջանի Մալիբեյլի-Ղուշչիլարի հենակետը) մինչև մայիսի 9-ը… Ավելորդ չէ նշել, որ փորձելով տալ Աղդամի շրջակա կրակակետերի մարման մանրամասնությունները, հեղինակն ուղղակի հայտնվել է ցայտնոտի մեջ:

Դժվար չէ նկատել, որ այս կամ այն «օպերացիայի» նկարագրությունը կախված է եղել ոչ թե Մհեր Հարությունյանի, այլ՝ ձեռքի տակ եղած աղբյուրի կամքից: Այլապես հազիվ թե նշվեր առանձին, գուցե թե նվազ կարևոր ռազմագործողությունների սկիզբն ու ավարտն ազդարարող ժամն ու րոպեն, իսկ առավել կարևորների դեպքում բաց թողնվեր ամիս-ամսաթիվը: Ըստ իս, նաև այդ հանգամանքն է ստիպել հեղինակին երբեմն խոսել ռեբուսներով՝ թիվ 6 ՊՇ, թիվ այսինչ պահակակետ, այնինչ նիշի բարձունք, ՀՄՄ, ԶՓԴ, ԿՊՎԴ, ԴՇԿ…, որոնց վերծանելը ընթերցողի ուժերից վեր է, նամանավանդ՝ ապագա ընթերցողի, ում հասցեագրված է գիրքը:

Մի կատարյալ գլուխկոտրուկ է Խրամորթի ազատագրման հետ կապված մհերհարությունյանական՝ նաղլ հիշեցնող պատմությունը: Հիշեցնենք, որ թշնամին 1992թ. հունվարի 1-ին մեծաթիվ ուժերով խուժել էր գյուղ, բարբարոսաբար վառել տների մեծ մասը, քառատել 11 տարեցների, մի քանիսին պատանդ տարել, հունվարի 31-ին նորից է ասպատակել՝ հրի մատնելով կանգուն մնացած մյուս տները, այսինքն՝ գլխովին ավերվել է գյուղը, և դա գրքի հեղինակը սառնասրտորեն համարում է ոչ այլ ինչ, քան թուրքերի մասնակի հաջողություն… «Երեկոյան ազատագրվեց Խրամորթը», -կարդում ենք 10-րդ էջում: 19-րդ էջում դարձյալ ազատագրվում է այդ գյուղը (այս անգամ՝ սեպտեմբերի 4-ին), որն իբր հունիսի 12-ից էր թշնամին բռնազավթել: Կարծում եք՝ վե՞րջ: 21-րդ էջում Մ. Հարությունյանի գրիչը վերստին՝  արդեն 3-րդ անգամ է ազատություն պարգևում Խրամորթին. «Փետրվարի 16-ին Ասկերանի ԻՊՈւ ստորաբաժանումները ազատագրեցին Խրամորթը»… Այ սիրելի բարեկամ, ազատագրվածը ինչպե՞ս կարելի է ազատագրել: Այնինչ Խրամորթը թշնամու տևական բռնազավթումից ազատագրվել է 1993թ. հունիսի 23-ին: Նույն գրչավարժանքն է Հարությունյանը բանեցնում Նախիջևանիկի ենթաշրջանի գյուղախմբի, «Ասկերան բերդավանքի» (իր ձևակերպումն է) ինքնապաշտպանական ուժերի կազմավորման մասին խոսելիս և այլն:

Իր գրվածքը անառարկելիության շղարշով պարուրելու, իմա՝ դրան «գիտական» պատմուճան հագցնելու նպատակով հեղինակը դիմել է մասնագիտական «հնարամտության», ինչի առհավատչյան ծանոթագրությունների երկար շարանն է (38 հղում՝ 25 էջին)՝ լիովին վստահելով մինչև իսկ կասկածելի «սկզբնաղբյուրներին», ինչը և, բնականաբար, բումերանգի տեղիք է տվել: Այսպես, Խոջալուի հենակետի վնասազերծման գործողությունը հավաստի դարձնելու համար նպատակահարմար է գտել ձեռք երկարել… ոմն Նասիման Յաղուբլուի «Խոջալուի կոտորածը» ադրբեջաներեն գրքին, մի այլ անգամ վկայակոչում է Աղդամի «Անա թորփաղ» լրագիրը… Կարող է հարց ծագել՝ գո՞ւցե դա արվել է Խոջալուի չեղած կոտորածը հերքելու միտումով: Բնավ: Այլ (ինչքան էլ զարմանալի թվա)՝ հաստատելու իր թուրք գրչակցի կարծիքն առ այն, որ «հատկապես կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին հինգհարկանի շենքում ամրացած շուրջ 100 զինյալները»… Յաղուբլուն դրանով գուցե կամեցել է ընդգծել իր ցեղակիցների անձնուրացությունը, իսկ թե ինչ է ցանկացել Մհեր Հարությունյանը՝ անհասկանալի է: Թերևս նա կամա-ակամա շարունակել է թուրք հեղինակի միտքը. «…նրանք ևս հարկադրված էին լքել իրենց դիրքերը և ճողոպրել Հացոտ լեռան ուղղությամբ» (էջ 12): Ասել է թե՝ այդ 100 զինյալները, բացառիկ խիզախություն դրսևորելով, կարողացել են ոչ միայն ճեղքել հայերի ամուր շղթան, այլև հայկական գյուղերի (Նորագյուղ, Սարդարաշեն, Խանաբադ և այլն) տարածքով անարգել ճողոպրել ու ազատել գլուխները… Աֆերի՛մ:

Կարիք կա՞, արդյոք, հիշեցնելու, որ եթե անգամ նման բան եղել է, հայ հեղինակը գոնե պիտի ձեռնպահ մնար այդ փաստը օգտագործելուց, հատկապես, երբ տվյալ պարագայում «հերոսության հասցեները» հայերիս են վերաբերվում…

Թե որտեղ է գտնվում Հացոտ կոչվող փոքրիկ սարը, որին ասկերանցիները Կարմիր քերծ են անվանում (ռազմական քարտեզներին այն կրում է 968,1 նիշը), կարծում եմ, պարտադիր չէ, որ բոլորն իմանան, բայց այդ սարի մասին գրող հեղինակը,  ով զինվորական թերթի լրագրող է՝ կապիտանի ուսադիրներով, ու, ինչպես հիշատակված գիրքն է հուշում, ունի նաև պատմական գիտությունների թեկնածուի  աստիճան, դա պարտավոր է իմանալ:

Չիմացած բաների մասին, ինչ խոսք, բոլորը չեն հանդգնի գրել, բայց ահա Մհեր Հարությունյանը խիզախել է և ինչ-որ նորաբուս, սիրողական մակարդակի հրատարակչությունում, առանց ռազմական խորհրդատուի, մինչև իսկ առանց խմբագրի լույս ընծայած իր գիրքը հրամցրել «Արցախյան պատերազմի պատմությամբ հետաքրքրվողներին, մասնագետներին և ընթերցող լայն շրջաններին»…

Եթե այս ձևով պիտի գրվի Արցախյան պատերազմի պատմությունը, լավ է՝ չգրվի ընդհանրապես:

Կոմիտաս ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

——————————————————————————————-

Նամականի

ՆՐԱ ԾԱՆՐԱԿՇԻՌ ՎԱՍՏԱԿՆ ԱՆՄՈՌԱՆԱԼԻ Է

Մենք հպարտությամբ ենք արձանագրում, որ մեր փոքրիկ, բայց հերոսական երկրամասից Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել են շուրջ չորս հարյուր մանկավարժներ: Նրանցից շատերը տարբեր ռազմաճակատներում քաջաբար նահատակվել են, ոմանք էլ վերադարձել են հաշմանդամ դարձած, բոլորն էլ՝ փառքով ու պատվով:

Վերջիններիս մեջ էր նաև 20-րդ դարի լավագույն մանկավարժ Խաչիկ Հովհաննեսի Հարությունյանը, որի ծանրակշիռ վաստակն անուրանալի է նաև մանկավարժական գործունեության բնագավառում:

Մարտունու շրջանի Հերհեր գյուղում է ծնվել Խ.Հարությունյանը: Ծնողները երազում էին, որ իրենց ուսումնասեր տղան դառնա ուսուցիչ: Բարեբախտաբար, նրանց ցանկությունը կատարվում է. ծննդավայրի 7-ամյա դպրոցն ավարտելուց հետո Խաչիկը 1937-ին ընդունվում է Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանը, որը հաջողությամբ ավարտում է 1939-ին և աշխատանքի անցնում Կարմիր Շուկայի 7-ամյա դպրոցում (մաթեմատիկա էր դասավանդում):

1939-ի դեկտեմբերին Խաչիկը զորակոչվեց Խորհրդային բանակի շարքերը, որպեսզի իր պարտքը կատարի հայրենիքի հանդեպ: 1941-ին էլ ահա-ահա պիտի զորացրվեր, երբ ամպրոպի պես ճայթեց արյունահեղ պատերազմը: Մանկավարժ-զինվորը ծառայում էր Ուկրաինայի 65-րդ հեծելազորային գնդում, իսկ 41-ին տեղափոխվում է 134-րդ տանկային գունդը: Ահեղ պատերազմի առաջին օրերին վիրավորվում է և բուժվում Տագանրոգի հոսպիտալում:

1942-ին Խաչիկն ավարտել է Բաքվի ռազմական ուսումնարանը և կրկին մասնակցել պատերազմական գործողություններին:

1942-ի դեկտեմբերին 2-րդ անգամ վիրավորվում է, բուժվում է Գրոզնու հոսպիտալում: Երբ ապաքինվում է, նրան ուղարկում են 60-րդ կարմրադրոշ բրիգադ: Մասնակցել է Նովոռոսիյսկ քաղաքի ազատագրմանը, որի համար պարգևատրվել է Կարմիր աստղ շքանշանով: Ծանր մարտերից մեկում արդեն 3-րդ անգամ վիրավորվում է: Երբ ապաքինվում է, այս անգամ նա հայտնվում է 89-րդ Հայկական Թամանյան դիվիզիայի 390-րդ հրաձգային գնդում: Սապունգուրահիսարի ազատագրման ժամանակ ցուցաբերած ակնառու խիզախության համար էլ Խ. Հարությունյանը պարգևատրվում է մարտական 2-րդ աստիճանի շքանշանով: Խիզախ ռազմիկը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Վիսլա-Oդեր գետանցմանը, մասնակցել է նաև Բեռլինի գրավմանը: Քաջարի զինվորը պարգևատրվել է մի շարք այլ շքանշաններով ու մեդալներով: Եվ այսպես, պատերազմի բուռն փոթորիկների միջով անցած, մի քանի անգամ մահվան սարսափելի պահը վերապրած, հայրենիքի հանդեպ սուրբ պարտքն արժանապատվորեն կատարած Խ. Հարությունյանը զորացրվում է:

Նա Ստեփանակերտում շարունակում է իր մանկավարժական գործունեությունը, որը տևում է հիսուն տարուց ավելի:

Մի քանի տարի աշխատեց բժշկական ուսումնարանում, այնուհետև երկար ու ձիգ տարիներ թ. 2 միջն. դպրոցի փոխտնօրենն էր: Մեծ հարգանք ուներ և՛ աշակերտների, և՛ ուսուցիչների, և՛ ծնողների շրջանում:

Հաշվի առնելով նրա բոլոր արժանիքները՝ առաջ են քաշում թ. 7 դպրոցի տնօրենի պաշտոնում, որտեղ էլ աշխատում է մինչև կենսաթոշակի անցնելը: Որոշ ժամանակ էլ աշխատեց թիվ 10 դպրոցում, որտեղ ևս, որպես մաթեմատիկայի լավագույն մասնագետ և հիանալի մանկավարժ, արժանի հեղինակություն էր վայելում:

Հայրենական մեծ պատերազմի բազմավաստակ վետերանը, անվանի մանկավարժը, մեծատառով մարդ-արցախցին՝ Խաչիկ Հարությունյանը, կյանքից հեռացավ հանգիստ խղճով, առանց կյանքին պարտք մնալու:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ՕՐԻՆԱՎՈ՞Ր Է ՍԱ, ԱՐԴՅՈՔ

Հայաստանի և ԼՂՀ մայրաքաղաքների միջև ուղևորափոխադրումներն իրականացնում են երկու երկրների տարբեր կազմակերպություններ: Ընդհանուր առմամբ, սպասարկումը վատը չէ, բայց վերջերս մի տագնապալի միտում է նկատվում: Երևան-Ստեփանակերտ երթուղում աշխատող միկրոավտոբուսների վարորդներին ստիպում են որպես վառելիք օգտագործել միայն գազը: Նախկինում այդպիսի բան չկար, վարորդներին այս հարցում ազատություն էր տրված: Հիմա վիճակը փոխվում է, իսկ փոխվելու պատճառներն էլ հայտնի չեն: Չեմ ուզում խորանալ ու պարզել, թե դա ում է ձեռնտու և ով ինչ խաղեր է խաղում: Ինձ, որպես ուղևորի, անհանգստացնում է այն հանգամանքը, որ գազով աշխատող մեքենաներով երթևեկելը բավականին տհաճ ու վնասակար է: Առաջներում մի մեքենան և բենզինով էր աշխատում, և գազով, այսինքն՝ որոշակի ճանապարհահատվածներում վարորդը միացնում էր գազը: Իսկ հիմա ամբողջ ճանապարհին միայն գազօգտագործումն է թույլատրվում: Ես ուզում եմ իմանալ՝ ու՞մ և ի՞նչ որոշմամբ է դա արվում: Թե՞ դա պարզապես կամայականություն է:

Ա. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՀՕՄ-Ը ՀԱՄԱԽՄԲՈՒՄ Է ԱՇԽԱՐՀԱՍՓՅՈՒՌ ՀԱՅ ԿԱՆԱՆՑ

Հարցազրույց ՀՕՄ-ի Արցախի մասնաճյուղի ատենապետուհի Նելլա Ղուլյանի հետ

– Տիկին Ղուլյան, զրույցի սկզբում խնդրում եմ կարճառոտ ներկայացնել ՀՕՄ-ի ստեղծման պատմությունը:

– ՀՕՄ-ը ստեղծվել է 1910 թվականին՝ ԱՄՆ-ի հայ կանանց համախմբելու նպատակով: Հասնելով իր առաջին նպատակին՝ կառույցը ձեռնամուխ է եղել 1915 թվականին հայ գաղթականությանը օգնություն ցուցաբերելուն:

1919 թվականին, միության 2-րդ համագումարում, ստեղծվում է հայկական Կարմիր Խաչը:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին մասնաճյուղերը համագործակցել են Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտեի հետ: 1946-ին կազմակերպությունը վերանվանվում է ՀՕՄ՝ Հայ օգնության միություն: 1991 թվականին ՀՕՄ-ի մասնաճյուղ է ստեղծվում Հայաստանում, ապա նաև՝ Արցախում: Այսօր մեր մասնաճյուղը 125 անդամ ունի և գործում է Ստեփանակերտում և Արցախի գյուղերում ու քաղաքներում:

Ըստ Ձեզ, ՀՕՄ-ի Արցախում գործունեության 15 տարիների ընթացքում ո՞րն է ամենամեծ ձեռքբերումը:

– Ամենամեծ և նշանակալից ձեռքբերումը ես համարում եմ մանկապարտեզների ստեղծումը: Սա մի կարևոր քայլ է երեխաներին նախադպրոցական կրթությամբ ապահովելու համար: Այսօր ՀՕՄ-ի «Սոսե» մանկապարտեզներ այցելում է 2500 երեխա: Ներկա դրությամբ իրագործվում է ՀՕՄ-ի որբախնամ ծրագիրը՝ զոհված ազատամարտիկների մինչև 18 տարեկան ավելի քան 250 երեխաների տրամադրելով 120 ԱՄՆ դոլար: Իրականացվում է նաև «Լավագույն ուսանող» ծրագիրը, ըստ որի առաջադիմությամբ աչքի ընկած ուսանողները տարեկան ստանում են 100 ԱՄՆ դոլար:

Նոր ծրագրեր ևս նախատեսվո՞ւմ են:

– ՀՕՄ-ի արցախյան մասնաճյուղը մինչ այժմ ներկայանում է որպես միջազգային բարեգործությունների սպառող, սակայն ապագայում նպատակադրված ենք մի քիչ փոխել մեր կարգավիճակը: Մենք ևս մեր հերթին օգնության ձեռք կմեկնենք դրա կարիքը զգացողներին:

– Հայացք ձգելով մեր այսօրվա կյանքին՝ ի՞նչ եք կարծում՝ Ձեր ամուսինը, արցախյան պատերազմի հերոս Աշոտ Ղուլյանն այսպիսի՞ հայրենիքի մասին էր երազում, երբ պայքարում էր: Դուք կատարվա՞ծ եք համարում նրա երազանքը:

– Նրա գերագույն նպատակը մեր հայրենիքի ազատագրումն էր, այսօր այն մասամբ կատարված է: Մասամբ, որովհետև մեր խաղաղությունը դեռևս կայուն չէ: Ուստի կատարված չէ նաև ինչպես Աշոտ Ղուլյանի, այնպես էլ մեր բոլորիս երազանքը:

– Ես գիտեմ, որ Ձեր ավագ որդին սովորում է Երևանի Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում: Աստված մի արասցե, հայրենիքի վտանգի պահին Ձեր մայրական սիրտը չէ՞ր ստիպի Ձեզ ետ պահել նրան պատերազմից:

– Միանշանակ՝ ոչ: Բացի դրանից, ճանաչելով իմ որդիներին՝ կարող եմ ասել, որ դա անհնար  կլիներ:

– Ձեր ամենամեծ երազանքը…

– Ես, ինչպես և բոլոր մայրերը, ունեմ մեկ երազանք՝ խաղաղություն:

– Ե՞րբ կարող եք Ձեր առաքելությունն ավարտված համարել:

– Ժամանակին Կառլ Հաուսն է ասել. «Ոչինչ արված չէ, եթե մի գործ կիսատ է» :

Ես անչափ մեծ ցանկություն ունեմ, որ ոչ ոք ոչ մի կարգի օգնության կարիք չունենա: Բայց քանի դեռ կա օգնության կարիք զգացող թեկուզև մեկ մարդ՝ կլինի նաև ՀՕՄ-ը:

Մ. ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

ՔԱՇԱԹԱՂԻՆ ՄԱՍՆԱԳԵՏՆԵՐ ՊԵ՞ՏՔ ՉԵՆ

Հինգերորդ տարին է, ինչ աշխատում եմ Քաշաթաղի շրջանի վարչակազմի կոմունալ բաժնում որպես հիդրոշինարար, առաջատար մասնագետ: 2004թ. հուլիսին վարչակազմն իմ գլխավորած ՍՊԸ-ին պատվեր է տվել մշակելու և իրականացնելու տեղի հյուրանոցը ջրով ապահովելու նախագիծ (ընդհանուր գումարը՝ 2029200 դրամ), կնքվել է համապատասխան պայմանագիր: Սակայն վարչակազմի ղեկավարությունը փոխվելուց հետո դադարեցրել են ՍՊԸ-ի գործունեությունը և ինձ չեն վճարում ներդրած 739000 դրամ գումարը: Սակայն սա առկա պրոբլեմներից միայն մեկն է: Քաշաթաղի շրջանում և մասնավորապես Բերձոր քաղաքում կա ջրի հիմնախնդիր: Ես քաջածանոթ եմ և հիմնախնդրին, և դրա լուծման հնարավորություններին ու հեռանկարներին: Բերձոր քաղաքին ինքնահոս ջրով ապահովելու բազմաթիվ առաջարկներ եմ արել, որոնք անուշադրության են մատնվել:

Վարչակազմի նոր ղեկավարության օրոք ստեղծվել է կլանային համակարգ, որը պարզապես բացառում է արհեստավարժ մասնագետների աշխատելու հնարավորությունը: Նման մասնագետներ այլևս պետք չեն: Պետք չէ նաև շրջանի միակ հիդրոերկրաբանը: Ինձ՝ 65-ամյա գլխավոր մասնագետիս կոպտորեն ազատեցին գործից՝ առանց նախազգուշացնելու: Ու աշխատանքի վերցրին մի անծանոթ երիտասարդի: Ինձ անգամ չթույլատրեցին ատեստավորում անցնելու քաղծառայության խորհրդում:

Ներկայումս այդ բնագավառում անմխիթար վիճակ է: Ջրմուղի պետը այժմ աշխատում է՝ թքած ունենալով մասնագետների կարծիքի վրա և դրանով իսկ նպաստելով համաճարակային օջախների ստեղծմանը: Անկեղծորեն ասած, հույս ունեի, որ ԼՂՀ քաղծառայության խորհրդի ուշադրությանը կարժանանա այս աններելի վիճակը, սակայն հույսերս ապարդյուն էին:

Ում բողոքում եմ, ասում են՝ «կլյաուզնիկ է», բայց մի՞թե ճիշտ է այս պարագայում լռելը:

Արկադի ՇՈՂՈՒՆՑ

Խմբագրության կողմից. Հրապարակելով սույն նյութը՝ պատրաստակամություն ենք հայտնում մյուս կողմի տեսակետը ևս ներկայացնելու:

ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆՔ ԱՅՍՔԱՆ ԴԱԺԱՆԱՑԵԼ

Ո՞վ չի ճանաչում այս ուկրաինացի երիտասարդին՝ Վիտալի Ռադչենկոյին, մի մարդու, որ Արցախի համար ծանր տարիներին թողել է իր բարեկեցիկ կյանքը և միացել իրենց գոյապայքարը մղող արցախցիներին:

Շփվելով նրա հետ ու տեսնելով նրա այսօրվա անմխիթար վիճակը՝ մի միտք է անընդհատ տանջում քեզ՝ եթե այսքանը տեսնելուց հետո նա հնարավորություն ունենար ժամանակը հետ տալու, ապա կվարվե՞ր նույնկերպ: Դժվար թե: Չես կարող չփաստել մեկ այլ հանգամանք՝ մենք դաժանացել ենք: Այո, դաժանացել ենք, և միգուցե դա հենց այն հետպատերազմական սինդրոմն է, որի մասին սիրում ենք խոսել: Այսպես թե այնպես, նման մարդու նկատմամբ վերաբերմունքը միանգամայն այլ պիտի լիներ: Չգիտեմ, թե ուրիշներն ինչպես, բայց ես ինձ մեղավոր եմ զգում նրա առաջ: Եւ չեմ ուզում այս ամենի պատճառը համարել այն, որ նա մեր ազգակիցը չէ: Չեմ ուզում, որովհետև նույնքան դաժան ենք միմյանց նկատմամբ: Եւ լռում ենք, երբ ոտնահարում են մարդու ինքնասիրությունը:

Այո, պատերազմը վերջացել է: Բայց ինչու՞ ենք մոռանում, որ այն կարող է վերսկսվել: Կկարողանա՞նք այդժամ միասնության գաղափարը նորից առանցքային դարձնել: Այս թեմայով խոսում եմ լքված ու օտար քաղաքացի Վիտալիկի (Վիտյայի) հետ, որ գրական հայերենն ու արցախյան բարբառը իրար կապելով՝ ինչ-որ բան է շշնջում: Տեսնելով նրա ներքին տագնապը՝ նրան ինչ-որ բանով օգտակար լինելու պատրաստակամություն հայտնեցի: Նա հեռվից սկսեց. «Ուկրաինացի եմ, կարդալով և լսելով հայերի պատմությունը, հոգուս կանչը եղավ մասնակցել արցախյան պատերազմին: Տեղափոխվեցի Երևան, այնտեղից էլ՝ Ստեփանակերտ: Ընդունեցին գրկաբաց, ողջունեցին ու զինվորական համազգեստ տալով՝ ճանապարհեցին դիրքեր: Պատերազմում կորցրի առողջությունս: Երկու անգամ վիրավորվել եմ, կորցրել ձախ ձեռքիս երեք մատները: Մի խոսքով, փորձել եմ անել այն, ինչը կաներ հայորդին: Ինձ շատերն են ճանաչում, կարող եք նրանցից հարցնել: Ինքնագովասանքը պատիվ չի բերում ոչ ոքի: Ի՞նչ եմ ուզում ասել հիմա: Հայեր,  հայ ղեկավարներ, այդպես չի կարելի: Ես ինքս ինձ արցախցի համարելով՝ միևնույն ժամանակ օտար եմ զգում ինձ: Անմխիթար վիճակում եմ: Չունեմ որևիցե կարգավիճակ և երբեք չեմ օգտվել ու հույս էլ չունեմ, որ երբևէ կօգտվեմ հաշմանդամի, ազատամարտիկի կամ վիրավորի կարգավիճակից: Անօթևան եմ, գիշերում եմ քաղաքի մերձակա դաշտերում: Որպես պահակ՝ ստանում եմ 20-25 հազար դրամ: Մինչդեռ շատ տարիներ են անցել պատերազմից հետո: Այս ամբողջ ընթացքում չկարողացա Արցախի քաղաքացի դառնալ: Երբ դիմում եմ, խնդրում աջակցել՝ հույսի հետ մի քանի կոպեկ շաղախելով ասում են, որ ամեն ինչ լավ կլինի: Մինչև ե՞րբ պետք է մուրացկանի կյանքս շարունակվի:

Ի դեպ, ցանկություն էլ չունեմ վերադառնալ հայրենիք՝ Ուկրաինա: Ու չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ կյանքիս մեծ մասը կարող եմ տալ Արցախին, բայց չեմ կարող նաև իմ արյունով փրկված տարածքում իմ տեղը գտնել: Երբ գրանցման հարց եմ բարձրացնում, ինձ պատասխանում են, թե իբր Ուկրաինայի դեսպանատանը պետք է հարցում անել: Սակայն, երբ պատերազմ էր, ոչ մեկից նման բան չլսեցի: Այսօր ժամանակները փոխվել են և նույնիսկ մարել է իմ այստեղ հաստատվելու, ապրելու ձգտման գաղափարը: Որովհետև ոմանք մոռացել են անցյալը: Սակայն իմ ուսումնասիրած պատմության մեջ շատ հաճախ եմ հանդիպում, որ «Անցյալը հիշեք, որպեսզի հավերժ ապրեք» արտահայտությանը: Ցավոք, այդ արդարացի գաղափարը մնում է պատմության էջերում»:

Գրելով այս նյութը՝ հույս ունեմ, որ այն արձագանք կգտնի, որ ինչ-որ մեկը օգնության ձեռք կմեկնի Վիտյային: Ինքն արդեն չի հավատում, բայց ես, այնուամենայնիվ, դիմեցի այս քայլին: Հուսով եմ, որ գոնե իմ գրչընկերները չեն լռի:

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ
«Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի հայոց լեզվի,
գրականության և հոգեբանություն ֆակուլտետի ուսանող

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԱՅՍՕՐՎԱ ՄԵՐ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կես` կատակ, կես՝ լուրջ

Հերթական թռուցկաժողովի ժամանակ խմբագիրը հարցրեց՝ այս համարում մշակույթի բաժինն ի՞նչ է տալու: «Դեռ չգիտեմ,- պատասխանեցի ես, -կհետևեմ քաղաքի մշակութային իրադարձություններին»: Հետևեցինք բավականին ժամանակ ու…

Ոչինչ: Անհնար է, որ մշակութային ոչ մի միջոցառում չլինի՝ մտածեցի և որոշեցի պրպտել քաղաքի ճչան (իսկ շատ հաճախ` և ոչ ճչան) ազդագրերը: Պարզվեց, որ «լավագույնը», ինչ մեզ սպասում է մոտակա օրերին, Կարեն Գալուլյանի հերթական համերգն է, մի երգչի, որը թվում է՝ որոշել է փորձարկել ղարաբաղցի հանդիսատեսի համբերությունը, և որից վաղուց արդեն կուշտ ենք: Թեև, հանուն արդարության, պիտի նշեմ, որ քիչ չեն նաև այնպիսիք, ովքեր քնում են Գալուլյանի նկարը գրկած, և որոնց համար նրա յուրաքանչյուր համերգը նման է յուրատեսակ հայտնության: Կինոթատրոնում հերթական անգամ Օլիվեր Սթոունի ֆիլմն է՝ մեծն Մակեդոնացու մասին: Կլոր զբոսայգում համեստորեն տեղ է գրավել երգիչ Սարիբեկ Սարգսյանի մենահամերգի ազդագիրը, որը, թերևս, միակ հույս ներշնչողն է այդ ամենի մեջ: Բա մեր մնացած արվեստագետնե՞րը` կհարցնեք դուք: Ամեն ամառ Արցախ ժամանող հարյուրավոր (իսկ երբեմն՝ նաև հազարավոր) հյուրերին բա ի՞նչ ցույց տանք՝ Սթոունի «Ալեքսա՞նդրը»: Թերևս, այսօր միայն այդ է մնում անել՝ հեռավոր Ամերիկայից, Ֆրանսիայից կամ մեկ այլ երկրից այս օրերին Արցախ ժամանած մեր հյուրերին երևի պիտի «զարմացնենք» մեր սեփական «Ալեքսանդրով», մեկ էլ ռուս երգիչ Դնեպրովով, որի` հրապարակում կայացած համերգին շատ լուրջ կերպով աջակցում էր ԿՄՍ մշակույթի բաժինը, ինչի մասին, ինչպես մեզ տեղեկացրին, օրերով հայտարարում էր «Pace» ռադիոկայանը: Այս ի՞նչ եք մեզ մատուցում, պարոնա՛յք, բա մեղք չե՞նք մենք: Աշխարհում էլ ուրիշ երգիչ-երգչուհի չկա՞, որ մեզ՝ առաջինի ու երկրորդի տեղ, օր ու գիշեր Գալուլյան եք մատուցում, հետո, որպես դեսերտ՝ Դնեպրով, մեկ էլ նորից Գալուլյան: Մնում է միայն, որ մենք էլ այս երաժշտական «ճաշկերույթը» հռոմեական կերուխումի վերածենք՝ փետուրները ձեռքից ցած չդնենք, որ հարկ եղած դեպքում «չմարսվող կերակուրը» հետ տանք: Փորձենք հետադարձ հայացքով նայենք անցնող տարվան՝ ի՞նչ է արվել ողջ 2005 թվականի ընթացքում մշակութային ասպարեզում: Ապրիլի 24-ին դրամատիկ թատրոնը ներկայացրեց իր արդեն հայտնի «Արտոնված եղեռնը»,  մեկ էլ հունիսի 4-ին Ամարասում կազմակերպվեց տոնակատարություն՝ կարճ մի ներկայացմամբ: Դեռ 2004 թվականի վերջին, իր վերջին հարցազրույցի ժամանակ, այն ժամանակվա ԿՄՍ նախարար Արմեն Սարգսյանը նշել էր, որ  2005 թվականին Արցախ են հրավիրվելու մշակույթի մի շարք հայտնի գործիչներ՝ բեմադրիչներ, ռեժիսորներ, բալետմայստերներ, խմբավարներ, ովքեր մեկական նոր գործ պիտի ներկայացնեին տեղի խմբերի հետ: Ա. Սարգսյանը նշել էր նաև, որ բյուջեից այդ նպատակների համար արդեն գումար է հատկացված: Նրան հաջորդած մյուս նախարարը՝ Աշոտ Ղուլյանը, ոչ հերքել, ոչ էլ հաստատել էր դա՝ նշելով միայն, որ դեռ հայտնի չէ ով, բայց մասնագետներ  հրավիրվելու են: Արդեն օգոստոսն է, 2005 թվականի 8-րդ ամիսը: Ա. Սարգսյանի հարցազրույցից մինչ այսօր անցել է ավելի քան 8 ամիս, սակայն  մինչ այսօր և ոչ մի մասնագետ չի եկել Ստեփանակերտ: Ոչ ոք չեկավ հերիք չէ, մերոնք էլ իրենց հերթին լռեցին (եթե չհաշվենք նորաստեղծ կամերայինի պարբերական համերգները)՝ թողնելով մեզ Գալուլյանների, Դնեպրովների հույսին:

Իսկ եթե լուրջ….

Իսկ եթե լուրջ, ապա թեման խորհելու տեղիք է տալիս: Բազմիցս է խոսվել այն մասին, որ պետք է մշակութային ճիշտ քաղաքականություն վարել: Խոսվել է, իհարկե, սակայն գործնականում մի քիչ այլ բան է ստացվել՝ ռուսների ասած «ւՏՑպսՌ ՍՈՍ սցփՔպ, տՏսցփՌսՏրՖ ՍՈՍ ՉրպչՊՈ»: Փարոսը, որ պիտի իր շուրջը հավաքեր ողջ աշխարհի հայությանը, սկսել է ընկնել «նեոնային լույսերի» հետևից՝ կամաց-կամաց կորցնելով իր բնականը և փորձելով ձեռք բերել ինչ-որ արևմտյան-արհեստական հատկություններ: Իսկ սփյուռքում ապրող մեր հայրենակիցներին արցախյան շարժման սկզբից մեզ՝ «հայրենիքում ապրող» հայերիս մեջ նախ և առաջ հետաքրքրում էր ամեն հայկականը: Եվ մենք փորձում էինք տալ նրանց ազգայինի այն պակասը, որ ունեն նրանք՝ ապրելով օտար հողում: Ուստի այն ժամանակ մենք՝ արցախցիներս, փարոս էինք նրանց համար: Իսկ ի՞նչ ենք մենք մատուցում այսօր. երգիչներ, ովքեր գնում են օտար հողում ապրող մեր հայրենակիցների համար կատարելու օտարի երաժշտությունը, ինչի կարիքը, բնականաբար, սփյուռքահայը չունի՝ քանզի ինքն այդ երաժշտությունը առանց մեզ էլ ամեն օր լսում է: Մինչդեռ նրա հոգին ծարավ է հայկական ազգային երաժշտության, որը, պիտի խոստովանենք, սփյուռքում ապրող հայը գիտե ավելի լավ, քան մենք: Եվ նորից հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ: Որովհետև «մշակութային ճիշտ քաղաքականություն» ասվածը մնացել է թղթի վրա, այն օրվանից, այն րոպեից սկսված, երբ յուրաքանչյուր միջոցառում, համերգ կամ ներկայացում սկսվել է դիտվել որպես հերթական անգամ հերթական վանդակում «պլյուս» դնելու, որևէ կոչում ստանալու կամ էլ հատկացված գումարը մարսելու միջոց: Որովհետև մոռացել ենք, որ «ամեն մարդ իր գործը պիտի անի»: Իսկ մեզ մոտ հաճախ տեղի վրա են մարդ նշանակում և ոչ թե հակառակը: Մի խոսքով, ճիշտ քաղաքականություն վարելու համար «ճիշտ» կադրեր են պետք, ովքեր գոնե Կոմիտասի արվեստը «փոքի-ինչ» ավելի բարձր կգնահատեն, քան «ԽՐցչ» հրավիրող Դնեպրովների երաժշտությունը: Չենք կասկածում՝ Արցախում կան մարդիկ, ովքեր կարող են Մեսրոպ Մաշտոցի զգեստը տարբերել Պոսեյդոնի հագուստից, իսկ հայկական տարազը՝ թրքական կամ կովկասյան այլ ազգերի շորերից: Իսկ այդ մարդկանց գտնելու համար ընդամենը ցանկություն է պետք:

Ցանկություն, մեկ էլ այն բանի գիտակցումը, որ ժողովուրդն, ի վերջո, արվեստից գլուխ է հանում՝ թացը չորից ջոկում է: Գոհունակությամբ փաստում եք՝ այս տարի էլ կառավարությունն ավելացրել է մշակույթին հատկացվող գումարները: Գումարն ավելանում է, իսկ մայրաքաղաքում (շրջանների մասին էլ չեմ խոսում) մատուցվող միջոցառումների որակը մնացել է նույնը. երբ մեզ շարունակում են մատուցել «արվեստից հեռու արվեստ»:

«Դեմո»-ի նախորդ համարում տպագրել ենք հարցազրույց ԿՄՍ նորանշանակ նախարար Կ. Աթայանի հետ: Հարցազրույցից այն տպավորությունը ստացանք, որ նախարարը բանիմաց մարդ է և մտադիր է թևքերը քշտած գործի անցնել: Միևնույն ժամանակ մեզ չի կարող չանհանգստացնել այն հանգամանքը, որ այս նախարարությունը կարծես թե փորձադաշտ է դարձել՝ կադրերի փորձարկման համար: Թերևս այսօրվա վիճակի պատճառներից մեկն էլ դա է: Հուսանք, որ այն դեռևս չի հասցրել ավանդույթ դառնալ:

Հ. Գ. Տարիներ առաջ, երբ մայրաքաղաքում դեռ նոր էին սկսել գովազդային «վահանակներ» տեղադրել, ուշադրությունս գրավեց մի հանգամանք՝ դրանց վրա ամրանների համար արված անցքերի մի մասը դատարկ էր. տեղացի հմուտ վարպետները, ըստ սովորության, «շռուփները» մեկ ու մեջ էին ամրացրել, մտածելով, որ, մեկ է, այսպես էլ է պահելու:

Ամեն անգամ, երբ փորձում են ուրվագծել այսօր տարվող մեր մշակութային քաղաքականության պատկերը, ինքնաբերաբար հիշում եմ այդ «վահանակները»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԲԱԶԵ

Բազե, սիրում ես մեզ,
Բազե, կանչում ես մեզ,
Մենք կրկին, կանչով քո հին
Իմ Հայաստան, կտանք
քեզ մեր սիրտն ու հոգին…

Վերջին շաբաթվա ընթացքում քաղաքամայր Երևանում հնչում էին այս խոսքերը: Դա Ուսանողության և երիտասարդության համահայկական «Բազե» փառատոնի հիմնն է, մասնակիցների սրտի խոսքը: Փառատոնը անցել է հուլիսի    18-ից օգոստոսի 6-ը՝ սկիզբ առնելով ՀՀ մարզերում և Երևանի համայնքներում, որի ժամանակ կազմակերպվել են մշակութային, ինտելեկտուալ, մարզական մրցույթներ: Այդ փուլում կազմավորվել են մարզային և համայնքային ջոկատները: Բոլոր մարզերի և համայնքների ներկայացուցիչները փառատոնի հաջորդ փուլում, որը սկսվել է հուլիսի 30-ին, հավաքվել են Երևանում, որտեղ նրանց միացել են Սփյուռքից ժամանած մասնակիցները, այնուհետև փառատոնը շարունակվել է մայրաքաղաքում՝ թեմատիկ գիտաժողովների, խորհրդաժողովների, մշակութային, ինտե­լեկ­տուալ, մարզական մրցույթների ձևով: «Բազե»-ին մասնակցել է 18-ից 30 տարեկան շուրջ 2000 երիտասարդ: Փառատոնը կազմակերպել էր Համահայկական երիտասարդական հիմնադրամը՝ ՀՀ մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարության ֆինանսական աջակցությամբ:

Փառատոնի մասնակիցները բաժանված էին 3 ճակատի՝ կարմիր, կապույտ և նարնջագույն, որոնք խորհրդանշում էին Հայաստանի պետական դրոշի գույները: Ճակատներում ընդգրկված էր մոտ 700-ական մասնակից` բաժանվելով ջոկատների: Ջոկատները կազմված էին ներկայացուցչական սկզբունքով՝ մեկական ջոկատ են ներկայացրել ՀՀ մարզերը, Երևանի համայնքները, Ջավախքը, ՀՀ բուհերը, Հայաստանում սովորող սփյուռքահայ ուսանողները, «Փյունիկ» հաշմանդամների միության, լրագրողների ու «Գիտելիք» կրթաթոշակակիրների ջոկատները և Սփյուռքի տարբեր գաղթօջախները՝ ընդամենը 60 ջոկատ: Արցախը մասնակցում էր երկու ջոկատով` կարմիր և նարնջագույն ճակատներում: Մրցույթների արդյունքում առաջին տեղն է  գրավել նարնջագույն ճակատը, երկրորդ տեղը` կապույտ, իսկ կարմիր ճակատը գրավել է երրորդ տեղը:

«Բազե նկարիչ» մրցույթում նարնջագույն ճակատի Արցախի առաջին  ջոկատից ԱրՊՀ հումանիտար ֆակուլտետի կերպարվեստի բաժնի 5-րդ կուրսի ուսանող Հայկ Պետրոսյանը իր «Հայացք» աշխատանքով գրավել է չորրորդ տեղը, իսկ ԱրՊՀ նույն բաժնի շրջանավարտ Ծովինար Գասպարյանը «Բազե նորաձևություն» մրցույթում իր «Ծիրանի» մոդելով ներճակատային մրցույթում գրավել է երկրորդ, իսկ միջճակատային մրցույթում՝ առաջին տեղը: «Բազե նորաձևություն» և «Բազե նկարիչ» մրցույթներում Արցախի երկրորդ  ջոկատից մասնակցում էր Հ. Գյուրջյանի անվան կիրառական արվեստի ինստիտուտի շրջանավարտ Անուշ Մարտիրոսյանը՝ իր «Գիրք» և «Հայուհի» աշխատանքներով: Մասնակիցների տպավորությունները միանշանակ են. «Բազե»-ն նրանց տվել է անմոռանալի հիշողություններ:

Բազե, սիրում ենք քեզ,
Հիշում ամեն օր քեզ,
Ուր էլ լինենք տարիներ անց,
Չենք մոռանա քեզ մոտ
ապրած օրերը այս…

Սաթինե ՄԻՆԱՍՅԱՆ

ԱՐԱՀԵՏՆԵՐՈՎ՝ ԴԵՊԻ ԲԱՐՁՈՒՆՔՆԵՐ

«Այս կյանքում հաջողության հասնելու համար խելացի լինելուց բացի պետք է նաև ուժեղ լինել»,- ասում է 16-ամյա Աննա Մովսիսյանը: Սակայն 2003թ. ընտրելով դեն տո ֆուդոկան կարատե-դո մարզաձևը` նա մտածում էր ոչ միայն ուժեղանալու, այլև իր մարզչի` Ժիրայր Թովմասյանի և հայրենի Արցախի պատիվը բարձր պահելու մասին: Եվ ահա առաջին իսկ տարում նա սպիտակ գոտի է ստանում և Ստեփանակերտում անցնող մրցույթում գրավում երկրորդ տեղը: Իսկ 2005թ. հուլիսին նա արդեն ստանում է կապույտ գոտին:

Հուլիսի 18-19-ը Երևանում անցավ Հայաստանի ազգային դեն տո ֆուդոկան կարատե-դո մարտարվեստի բաց առաջնությունը: Առաջնությանը մասնակցում էր նաև ԼՂՀ 17 հոգուց բաղկացած խումբը, որը ղեկավարում էր ֆուդոկան կարատե-դոի ԼՂՀ ֆեդերացիայի նախագահ Արամ Գևորգյանը: Մեր 17 մասնակիցներից 12-ը մրցությունից վերադարձել են մեդալներով, Արամ Գևորգյանին անաչառ մրցավարության համար տրվել է Հայաստանի Ազգային դեն տո ֆուդոկան կարատե-դոի բաց առաջնության դիպլոմ, իսկ Աննա Մովսիսյանը 12 և բարձր տարիքային խմբում երկու չափանիշներով գրավել է առաջին տեղը: Սակայն նա իր հաղթանակով չի բավարարվում: Այսօր ավելի շատ է իր վրա աշխատում. չէ՞ որ առջևում դեռ բարձունքներ կան, իսկ նա որոշել է գնալ մինչև վերջ: Դպրոցն ավարտելուց հետո Աննան երազում է բարձրագույն կրթություն ստանալ, սակայն մտադիր չէ սպորտից հեռանալ: «Կարատեն ինձ համար առաջին տեղում է»:

Հոկտեմբերին Հայաստանի առաջնությունը Ստեփանակերտում կանցնի և վստահ ենք, որ մեր պատանիներն ու աղջիկները բարձր կպահեն իրենց ֆեդերացիայի պատիվը: Ի դեպ, ֆուդոկան կարատե-դոի ԼՂՀ ֆեդերացիան ստեղծվել է 1994թ.՝ Ազգային դեն տո ֆուդոկան կարատե-դոի ֆեդերացիայի նախագահ Կարեն Ավետիսյանի կողմից: Չնայած դժվարություններին, այսօր ֆեդերացիան ունի մոտ 100 սան: Եվ Ա. Գևորգյանը համոզված է, որ իր աշակերտները հաջողության կարող են հասնել նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս անցկացվող ցանկացած միջոցառումներում: «Սակայն արդյունքներն ավելի բարձր կլինեն, եթե մեր մարզիկները հնարավորություն ունենան մասնակցելու Ռուսաստանում և արտասահմանում անցկացվող սեմինարներին,- նշել է Ա. Գևորգյանը,- ֆինանսների սղությունը մեզ միշտ փակուղու առաջ է կանգնեցրել»: Ֆինանսների պակասության պատճառով փակվել են մասնաճյուղերը շրջաններում, ֆեդերացիայի կողմից երկու անգամ մերժվել է Եվրոպայի առաջնությանը մասնակցելու հրավերը: Բայց չէ՞ որ դա նաև Ղարաբաղի պատվի խնդիրն է:

Ա. Գևորգյանը մեծ կարևորություն է տալիս իր սաների դաստիարակությանը. իր աշակերտները կյանքի ճանապարհը հարթում են ոչ թե բռունցքի ուժով, այլ մտքի սրությամբ, իսկ հայրենի արահետներով դեպի համաշխարհային բարձունքներ քայլերը վստահ են անում, սակայն չմեծամտելով, այլ միշտ երախտագիտություն հայտնելով իրենց մարզիչներին:

Ս. ՄԻՆԱՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

Взгляд изнутри

Наша стратегия

Чем больше правды и меньше искажений пропишется на страницах нашей незаконченной истории борьбы за национальное освобождение, тем больше возможностей правильно сориентироваться в перепитиях настоящего и будущего…

Если б в человеческом мире нашлось бы общество с привычкой жить в согласии со справедливостью, то – независимо от природных его ресурсов, от демографического состояния или географического местонахождения – политический вес этой страны был бы почти вровень с самыми могущественными державами мира. Поймем ли мы когда-нибудь эту истину? Не знаю…

Речь об общей ущербности от деятельности наших властей. О тугодумности (ново-старо) образовавшейся элиты. О невосприимчивости к критике. О нежелании и неумении вглядеться в действительность, в реальный уклад вещей. О нежелании и неумении видеть и исправлять ошибки. Горе стране, когда правители личный свой интерес ставят выше государственного. Не поедет телега впереди лошади!

Словом, “Система” осталась: жила, живет и хочет жить… Но нет! Она должна умереть. Она должна умереть, ибо с ней – Арцаху не выжить. Не выжить – потому что общество, где властвование носит исключительно личный характер и покоится на принципах покровительства, похоже на магнит, который притягивает все негативное, присущее человеческому роду. И в первую очередь – мздоимство, то есть: а) подкуп чиновников; б) обнищание неимущих слоев, вынужденных платить; в) благодатная почва для растаскивания общественных средств и т. д. Если бы только налево гулящие деньги… Но взяточничество и коррупция – это не вопрос финансов, это не проедание денег. Коррупция – это атрофированные, парализованные государственные учреждения… Свежайший пример. Обстоятельства вынудили российского президента признаться перед собственным народом и всем миром: «Мы позволили коррупции поразить судебную и правоохранительную сферы. В общем, нужно признать то, что мы не проявили понимания сложности и опасности процессов, происходящих в своей собственной стране и в мире. Во всяком случае, не смогли на них адекватно среагировать. Проявили слабость. А слабых – бьют…». Так если президент России – страны, у которой возможностей (научных, финансовых, разведывательных, силовых) во сто крат больше, чем у Армении и в тысячу раз, чем у Арцаха – проляпал, проморгал, не смог всмотреться в действительность, в реальный уклад вещей, неужели вам кажется, что наши президенты «проявляют понимание сложности и опасности процессов, происходящих в своей собственной стране и в мире»?.. Мало чего розового несут они в речах своих, и всегда при улыбках – разве Путин и зажатые под ним ведущие телеканалы страны менее хитроумно воодушевляли своих сограждан, скрывая наглядно видимый правовой беспредел и бардак? Коррупция в «коррупцией порализованных судебных и правохранительных органах» представлялась российской общественности Путиным и его командой в извращенном виде – как малочастичное, исключительное явление, допускаемое некоторыми недобросовестными представителями этих ведомств. Даже придуман был термин – «оборотни». Вы здорово ошибаетесь, если полагаете, что Путин только понял ошибочность проводимой им внутренней политики, и он на самом деле ударным трудом начнет переделывать Систему, начнет устанавливать Порядок. Большее, на что способен этот незаурядный человек, приложить еще больше усилий в деле накачки видимых мускулов власти и государства. Чтобы перебороть Систему, перебороть бояр, как минимум надо обладать дарованиями Петра Великого. А Путин – это всего лишь Путин – Владимир Владимирович.

Что же касается наших, то они, конечно, даже не Путины, они не признают ни парализованности правохранительных и судебных органов, ни слабую качественность госмашины… Даже тогда, когда окажутся в роли России, т. е. когда факты вывернут все наизнанку, они скажут: «нас подвели». Запомните мои слова. Они скажут: «Нас подвели, невиноватые мы, вина у нас есть, но она малая…».

Будь моя воля, я бы и вас, большую часть армянского общества, записал бы в Истории равновиновными с властями. За что?

– за то, что «сидите и ждете у моря погоды». Когда грянет гром – будет поздно… Даже если вы устроите Суд. Армения и тем более Арцах – не Россия. Нет у нас тех просторов, долин, морей и рек… Они могут отступать до самой Москвы, до Сибири – затем, собравшись силами, вновь вернуть утраченное – по вине того или иного царя, вельмож, да и просто собственной…

– за то, что уродились недостаточно дальнозоркими, смышленными…

Газета “Что делать…”, 01.08.2005

Общественные организации и правительство: нужен ли общественный договор 

В средствах массовой информации недавно промелькнула информация о том, что вице-премьер НКР Арарат Даниелян созвал совещание с участием представителей ряда общественных организаций. Речь на совещании шла о возможности заключения общественных договоров между неправительственными организациями (НПО) и властями. В информации говорилось также о вероятности создания Лиги неправительственных организаций, посредством которой координировалось бы сотрудничество между правительством и НПО.

Информация вызвала разноречивую реакцию в среде НПО-шников. Многие удивились, что их даже не предупредили о такой инициативе. Сразу возник вопрос, кого и по какому принципу пригласили на совещание. Некоторые сразу отмахнулись: мол, Лига нужна правительству, которое «добралось-таки» до «третьего сектора». Другие позитивно оценили инициативу и сочли, что общественные организации от этого выиграют. Третьи заметили, что все дело в деньгах – правительство намерено предоставлять общественным организациям государственные гранты, и было бы желательно, чтобы гранты доставались «своим» организациям. Каждое мнение имеет право на существование. Однако попробуем посмотреть на вопрос с главной «колокольни» – с точки зрения интересов каждого из нас.

Зачем вообще нужны неправительственные организации? 

Существует несколько важных аспектов. Во-первых, третьему сектору в демократическом государстве предопределена функция общественного контроля над деятельностью государственных органов. Посредством независимых от государственных органов и имеющих общественный вес НПО люди могут узнавать о том, насколько хорошо государство защищает их права и интересы, и встать на защиту этих прав.

Во-вторых, поскольку государство не в силах осуществлять полный цикл работ с каждой категорией общества и каждым ее членом по-отдельности, общественным организациям предопределена функция персональной работы с населением –  будь то социальная, правовая защита или обеспечение возможностей для самовыражения отдельных людей.

В-третьих, в ситуации непризаннности общественные организации могут сыграть роль мостиков, посредством которых страна связывается с миром.

Таким образом, «третий» сектор имеет четко определенный фронт работ, который так или иначе совмещается со сферой деятельности правительства. Вот почему большинство опрошенных нами приветствовали инициативу о сотрудничестве между общественными и правительственными органами. Остается вопрос – насколько стороны осознают, что им нужно друг от друга, и выработан ли механизм сотрудничества?

Судя по нашим опросам, ни в правительстве, ни в общественном секторе пока над этим серьезно не задумывались. Считается, что инициатива должна исходить от общественных организаций. Однако и у государства есть интерес в этом сотрудничестве. Ежегодно в бюджете республики закладывается определенная сумма на развитие общественного сектора. При этом, государственные гранты выдаются непонятно кем и непонятно по какому принципу. Есть список организаций, которых правительство считает своим долгом содержать. Общественные организации справедливо считают, что государственные гранты должны выдаваться на реализацию конкретных программ. Причем, выбор этих программ должен осуществляться на конкурсной основе специальной комиссией, в которую должны входить как представители государственных органов, так и НПО. Это настолько естественно, что с этим никто не спорит.

Остается вопрос, как государство должно осуществлять выбор между программами. Думается, не стоит в этом деле изобретать велосипед и лучше обратиться к мировому опыту. Существует простейший механизм: правительство вырабатывает перечень сфер деятельности, в которых оно расчитывает на содействие НПО. Как в экономике: власти подсчитывают, сколько и какой продукции нужно государству, затем выделяют под производство этой продукции кредиты. То же можно сделать и здесь. Прежде всего государство должно определить, какого рода работа нужна обществу, скажем, в области защиты прав, охраны памятников или развития свободы слова, и назвать сумму, которую оно может предоставить на эти цели. Затем уже объявить конкурс на проекты. Общественная организация, представившая наиболее подходящий проект, может выиграть этот грант и осуществлять деятельность – на пользу обществу, властям и себе. Это самый оптимальный вариант – при условии, правда, что в дело не вмешивается политика.

Что общего между НПО и политикой

Согласно карабахским законам, деятельность общественных организаций не должна быть политизированной. Они не могут выдвигать своих кандидатов на выборах, поддерживать политические силы и заниматься профессиональной политикой. Более того, общественная организация не должна быть зависима от политических и государственных структур –  чтобы иметь возможность осуществлять функцию общественного контроля.

Но НПО – это общественная сила, которую ни один приличный политик не может игнорировать. В нашем же еще не совсем здоровом обществе НПО вообще рассматриваются с чисто политической точки зрения. К примеру, в беседе с нами чиновник средней руки сказал следующее: “Государство обязано помогать общественным организациям, а неправительственные пусть выживают сами”. На наш вопрос, в чем же  их отличие, он, продемонстрировав железную логику, ответил: «неправительственные» – это те, что против правительства, а общественные – «наши» организации. Это очень опасная, но, видимо, довольно ходовая логика. У нас вообще принято всех разделять на лагеря  – «наших» и «чужих». А ведь есть люди, которым глубоко безразлично, кто сидит у власти и чей он сын. Главное – что делает этот сын для защиты интересов и прав каждого из нас.

Вот почему, как только появились разговоры о создании Лиги неправительственных организаций, у всех возникли «логичные» вопросы: будут ли выдавать государственные гранты организациям, которые не захотят вступить в Лигу, с какой такой радости НПО должно отчитываться перед правительством, кто будет иметь решающий голос в сотрудничестве «правительство-НПО», не попытка ли это ввязать общественные организации в политику, не появятся ли, как в политике, организации-фавориты и организации-изгои?

Думается, для того, чтобы снять эти вопросы с повестки дня, представителям власти и действующих неправительственных организаций стоит собраться еще раз, абстрагироваться от политики и подумать об интересах рядового члена общества. В чем, собственно, и состоит призвание тех и других.

Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————-

На злобу дня

Карабах – страна “особая”

В последний год внимание к Карабаху заметно увеличилось. Карабахский  вопрос стал постоянным объектом обсуждения в различных политических кругах – особенно, в Парламентской Ассамблее Совета Европы – как будто политики только год назад узнали о Нагорном Карабахе и его проблеме.

И только в самом Карабахе – тишь да гладь, будто все здесь решено, все поставлено на свои места, и пусть кто что хочет обсуждает и решает: мы провели свои демократические выборы, пустили Западу пыль в глаза, теперь можно гулять да гулять. А впечатление уже такое, что нет карабахцев и нет у них руководства. Есть только отдельные личности, которые обрели второе дыхание в вопросе  сведения счетов с народом. Раньше счеты сводили с неугодными личностями и, поскольку им это удалось, можно сводить счеты и с народом.

Анализируя итоги парламентских выборов, многие говорили о том, что оппозиция проиграла, потому что слишком много критиковала власти. Возможно, и были перегибы, хотя по большому счету не было сказано ничего, что невозможно было бы подкрепить фактами.

Но дело не в этом, а в том, что критика – это источник информации для разумных людей, которые, слушая эту критику, стараются исправить хотя бы часть ошибок, чтобы хоть как-то снять напряжение.

Но Карабах – страна особая. Здесь на все есть свои методы решения проблем.

Попробуем рассмотреть некоторые факты, а выводы пусть делает сам читатель.

После установления режима прекращения огня прошло 11 лет. За этот небольшой для истории период мы сумели создать государство, армию. Нас переполняла гордость, что мы смогли отстоять свою маленькую землю и превратить ее в государственное образование. А мир тем временем следил за тем, что у нас происходит. И этот мир понял – народ, который пошел на такие лишения, лишь бы жить свободно, достоин иметь и свое государство, и армию, и свободу, и свою точку зрения в мировой политике. Мир понял, что с таким народом надо считаться, и только с его согласия можно будет выносить то или иное решение о его дальнейшей судьбе. Иначе вопрос населения размером в один американский небоскреб уже давно был бы решен.

А власть имущие как в Армении, так и в Карабахе расценили это так, будто они – гении и боги, и как бы плохо они себя ни вели в своих государствах, это будет расценено как “дела богов.” Вот наши государственные мужи и хотят показать хотя бы своему народу, что они – боги, а боги, как известно, обидчивы и могут наказать…

Первым, как и полагается “силовику”, начал  министр обороны. Мне будет очень жаль писать дальнейшие слова, но придется.

Я знаю С. Оганяна еще с войны. Уже тогда, в военные годы, мы были уверены, что обязательно сумеем создать хорошую армию, потому что имеем таких образованных, идейных, интеллектуальных офицеров. Я знал его как человека мягкого, уравновешенного, потому информацию о том, что он избил человека в своем кабинете, перечитал по нескольким источникам, чтобы хоть где-нибудь увидеть, что произошла ошибка.

При всем моем уважении к генералу вынужден сказать, что, возможно, он приобрел авторитет у узкого круга маргиналов, но потерял уважение своих боевых товарищей, бывших коллег, всех тех, кто связывал с ним цивилизованное будущее карабахской армии. Вы вселили беспокойство в сердца матерей, чьи сыновья должны служить в армии. Министр обороны, решающий вопросы рукоприкладством… Вы оправдали себя тем, что была задета ваша честь офицера, честь армии и наверняка успокоили свое оскорбленное самолюбие, избив до состояния обморока человека (я намеренно не называю ни имени, ни заслуг – в данном случае не имеет значения, кто пострадавший). Вы должны знать, что своим поведением оскорбили и унизили целый народ, и если он простит Вас и не потребует, чтобы Вы понесли наказание по закону, значит, этот народ потерял чувство собственного достоинства и его снова ждет ятаган…
Остается верен себе и президент Гукасян…
Испокон веков повелось, что руководители государств собирали вокруг себя умы со всех концов своей страны, чтоб те советовали ему, как управлять людьми. Но Карабах – страна особая, ее Президент – тоже. Он решил доказать, что быть президентом – просто, главное – иметь “в свите” достаточное количество “винтиков”. Чтоб они искали тех, кто ходит прямо и смотрит вперед и попытались их  “согнуть”. А если не получится согнуть, облить их грязью, чтоб остальным повадно было. И поскольку это получалось, Президент решил, что  можно убирать умы из окружения, а то, чего доброго, еще подумают, что бог – не один, рядом с ним видны еще и ангелы.

Только комплекс политической неполноценности может заставить главу государства избавляться от “умов” и прибирать “под крыло” удобных людей. Только вот беда в том, что наступили и еще придут другие времена, и нужны рядом умы, чтоб не выпасть вдруг из “мировой” лодки. А может быть, олигархи внушили президенту, что купят любой ум и ему не о чем беспокоиться? Ну что ж, умы от этого только выиграют, потому что их начнут оплачивать по мировым стандартам, согласно которым самый дорогой в мире товар – идея. Вот только сумеют ли они найти те умы, которые спасут Карабах от катастрофы или опять подыщут “своих”?..

Что касается премьер-министра А. Даниеляна, то он выделяется среди первых лиц государства сдержанной надменностью и высокомерием. За все время восседания в кресле премьера мы только и слышим о его грандиозных планах развития Карабаха. Излюбленная его тема – водохранилища и электростанции.  “А воз и ныне там”… Может быть, все бы получилось, да вот проклятые выборы  “пожирают” все фонды и не дают использовать финансы по назначению. А может быть, не хочется премьеру в Карабахе ничего строить и делать, как уже сколько лет не хочется ему иметь  здесь собственное жилье (ведь  Даниелян до сих пор живет в гостинице)?  В своем выступлении перед новым Парламентом премьер “перещеголял” самого себя. Он заявил, что переходит к “агрессивному прагматизму” и в доказательство своих слов дал понять Артуру Товмасяну и Арпату Аванесяну, что их “привели” в Парламент не для того, чтобы они поднимали там вопросы, а молча одобряли грандиозные, но маловероятно осуществимые планы…

В своем выступлении Премьер сказал, что ВНП в Карабахе превышает все ВНП постсоветских образований. И действительно, количество иномарок после выборов настолько увеличилось, что теперь на ней разъезжают “сыночки” уже и в периферийных местностях.

Есть у Правительства планы внедрения программы ипотеки. Очень своевременное решение, ведь не за горами президентские выборы. В Карабахе  ожидается новый ажиотаж, а желающих получить вознаграждение станет намного больше. Да и мешком муки уже трудно будет купить избирателя, он ведь тоже наглым становится: хочет машины, дома, квартиры – ведь другие-то получают, почему бы им  тоже не воспользоваться моментом? К тому же, до следующих выборов есть время, а за  этот период о них никто не вспомнит. Вот ипотечный фонд и придет на помощь Правительству, как на этих выборах “выручил” Фонд содействия развитию сельского хозяйства. Интересно, а кто будет погашать долги  за  кредиты, выделенные на виноградарство, которые были потрачены на покупку тысяч тонн муки и топлива? И пойдет ли Фонд проверять виноградники, которые через год должны быть представлены как новопосаженный виноградный сад?

В последнее время много говорится о создании в Карабахе свободной экономической зоны. Неужели парламент республики покорно проголосует и за это? Скажете, нет такого армянина, который пойдет на такое?.. Нет избранников народа, которые продадут интересы и безопасность собственных избирателей? Тогда вспомните, кто и каким образом “избрал” их – может, это подскажет вам, что нас может ждать в ближайшие 5 лет…

Вот такая констатация фактов, которые предоставляют нам наши государственные деятели. Воистину: если хочешь узнать людей, дай им власть и волю!

Не знаю, как вам, а мне бы хотелось получить ответ на вопрос: “На кого работают наши руководители?”  Уж явно не на будущее армянского народа, который и сам стал преступно-безразличным… Может быть, поэтому представители ОБСЕ “проронили” фразу о том, что если вопрос урегулирования Карабахского конфликта не решится в течение года, то это затянется на столетия. Даже на Западе поняли, что такого уступчивого руководства в Армении и Карабахе может больше не быть. Армяне все таки проснутся и тогда никаких уступок уже не будет.

Господин Ленмаркер предлагает множество вариантов решения нашей проблемы, но почему-то не хочет признать, что карабахцы давно уже решили свой вопрос – у нас есть все необходимое для свободной жизни и процветания в демократической стране. Единственная помеха на этом пути – эгоизм и тяга наших руководителей к богатству и славе. И если ОБСЕ или любая другая политическая организация действительно заинтересованы в процветании нашего государства и хотят участвовать в решении нашей судьбы, было бы неплохо, если б они начали диалог с народом Карабаха или хотя бы с представителями его прогрессивной массы.

Аршалуйс СЕИНЯН

Ваша жалоба на меня находится у меня

Для каждой существующей в мире должности где-то есть человек, неспособный ей соответствовать. При достаточном числе продвижений по службе эту должность займет именно он.

“Работа, работа и еще раз работа!”- девиз, под которым готов подписаться современный человек. Именно на работе мы проводим большую, а может и лучшую часть жизни.  И тем обиднее бывает, когда именно там начинаются проблемы.

Все мы поначалу входим в чуждый пока еще мир незнакомого коллектива, приступаем к новым для себя делам, к новым обязательствам. Мы стараемся завоевать расположение начальства и коллег, принести ощутимую пользу учреждению, проявляя инициативу во всех начинаниях… И вроде все идет как по маслу – до поры до времени – как вдруг наступают напряженные времена, связанные со сменой начальства.

Очень часто со сменой начальства работники начинают беспокоиться о своих рабочих местах, потому что новое начальство имеет привычку бросать “не понравившихся” ему сотрудников на произвол судьбы, чтобы устроить своих близких и знакомых на работу.

Как поступить, услышав от начальства слова: “Я бы не хотел с вами дальше работать!”?

Найти общий язык с начальством? Согласитесь, это нередко серьезная проблема, особенно, когда шеф ведет себя неадекватно: не обращает внимания на вашу полезность учреждению, на стремление с вашей стороны к устранению причин возникновения создавшейся проблемы, он недоволен любой выполняемой вами работой, начинает искать уязвимые места… И, сидя в кресле начальника, он уверенно вспоминает положение “имею право”, забывая об “обязан”.

В такой ситуации трудно понять, чего хочет от вас этот человек, а главное – как действовать.

Положиться на поддержку коллег? Здесь редко кто за тебя заступится, потому что они тоже устроились на работу с большим трудом и, естественно, не принимают ничью сторону – сохраняют доброжелательный нейтралитет, боясь потерять свое место.

Винить их никто не смеет, так как и они знакомы с проблемами управления. Они прекрасно понимают, что в системе управления еще глубоко сидят старые управленческие привычки. Только не надо забывать, что своим молчанием, своим нейтралитетом мы оскорбляем лишь самих себя. Мы невольно становимся “человеком-винтиком”, за которого все решают раз и навсегда, хотя теоретически каждый хочет быть человеком свободным, инициативным, мыслящим. Только вот на практике мы не готовы к этому, мы боимся быть гуманными.

Приходится выбирать между двумя вариантами: обратиться к высшим инстанциям или смириться с ситуацией – написать заявление об уходе и подыскать себе новую работу.

Однако многие, не теряя надежды, не хотят торопиться менять работу, а обращаются в “верхи”, качая свои права. Что же происходит в “верхах”?

На первый взгляд – это люди образованные, понимающие. Но неожиданно на наших глазах – как бы в ответ на свободу слова – рождается новый социальный феномен: “свобода слуха”. Не хотят и не слышат. А надо, чтобы услышали…

Так где же такие понятия, как гуманность, нравственность, совесть, честность? Видимо, они затерялись в далеком прошлом. На сегодняшний день это затертые до дыр понятия. Все они – нуль и остаются терминами.

И, к сожалению, очень часто мы сталкиваемся с таким фактом, что индивидуальные свершения обратно пропорциональны высоте занимаемого поста.

Что же, остается последнее – написать заявление об уходе. Ведь когда работа перестает приносить удовольствие, самый верный способ – это поискать новую работу, потому что нет ничего хуже, чем мучать себя, заставляя каждый день заниматься делом в напряженной обстановке.

Но прежде чем написать заявление об уходе, пойдите на контакт с начальством, заранее избавясь от чувства страха за свое место, деньги, репутацию. Ведь если в этот решительный момент не удастся переломить ситуацию, вам все равно придется искать другую работу. Кроме того, будучи испуганным, вы будете выглядеть весьма зажатым и неуверенным. Не бойтесь показаться в разговоре некомпетентным, не пугайтесь, возражайте, если это понадобится, постарайтесь взять ситуацию в свои руки, сами проявляйте инициативу, чтобы поставить все точки над “i”, только делайте это тактично. Во что бы то ни стало избегайте конфликта – тогда уверенность в собственной правоте и спокойное поведение обеспечат вам успех. Быть может, начальство поймет, что его работник – не механический исполнитель заданий, от которого можно в любой момент с легкостью избавиться, а личность, требующая признания и уважения.

Армине МАРТИРОСЯН

——————————————————————————————-

Tретий сектор

Состоялась встреча руководителей ведущих СМИ Южного Кавказа

”Южному Кавказу не хватает толерантности в отношении всех родов меньшинств. И в этом контексте роль Института многообразия СМИ (The Media Diversity Institute – MDI) в обеспечении диалога между руководителями СМИ противоборствующих сторон особенно важна”. Такое мнение высказал редактор карабахской общественной газеты “Демо” Гегам Багдасарян корреспонденту “Кавказского узла” по возвращении из Вены, где под эгидой MDI состоялась конференция руководителей ведущих СМИ признаных и непризнанных республик. Конференция состоялась при поддержке Европейского сообщества и Министерства иностранных дел Нидерландов. Стержнем конференции стала тема “Вещание для общества: как отвечать требованиям всех его членов”. Как отметил Г. Багдасарян, в таком конфликтном регионе, коим является Южный Кавказ, СМИ могут сыграть знаковую роль – как в позитивном, так и негативном плане. Поэтому предоставленная MDI возможность редакторам СМИ пообщаться между собой, выяснить определенные вопросы, уже стала шагом к толерантности – отметил Гегам Багдасарян.

В эти же дни в Вене состялась ежегодная встреча Южнокавказской сети MDI, на которой были подведены итоги работы организации за год и намечены новые проекты.

В 2004-2005 году организация MDI провела в Нагорном Карабахе 2 тренинга: для журналистов, освещающих проблемы меньшинств, и неправительственных организаций, работающих с этими меньшинствами.

В Степанакерте презентовали книгу «Наш сын и национальная армия»

В офисе карабахской неправительственной организации «Хельсинкская инициатива – 92» состоялась презентация пятого издания книги «Наш сын и национальная армия», подготовленного армянским НПО «Солдатские матери». В книге нашли место сведения о законодательстве и других правовых нормах, знание которых может помочь призывникам избежать коррупции при мобилизации.

Как отметил в интервью корреспонденту «Кавказского узла» председатель ХИ-92 Карен Оганджанян, проблемы армии являются частью реализуемого организацией миротворческого проекта. Книгу презентовала прибывшая из Еревана председатель организации «Солдатские матери» Грета Мирзоян, которая рассказала присутствовавшим о случаях беззаконий и жестокостей в армянской и карабахской армиях. Замечание журналиста о том, что самой большой бедой наших армий является их закрытость для общественности, вызвало полемику – насколько целесообразно в условиях продолжающейся войны говорить о недостатках в армии? По мнению большинства участников дискуссии, сокрытие болячек порождает еще большие осложнения. Однако слово должно исходить из национальных интересов, а не из профессиональной журналистской склонности к сенсациям.

Представляя книгу, Грета Мирзоян сообщила, что в ней представлен перечень болезней, при которых призывнику предоставляются определенные льготы, контакты высокопоставленных лиц, к которым можно обращаться  с обжалованием неправовых действий, а также некоторые  выдержки из законов. Было отмечено, что, в отличие от Карабаха, где нет института альтернативной службы, в Армении, после принятия соответствующего закона, появились дополнительные сложности.

В Степанакерте презентован Ресурсный Центр НПО

В Карабахе на сегодняшний день зарегистрировано около 100 неправительственных организаций (НПО). Но не все местные НПО пока имеют контакты не то что даже с  зарубежными коллегами, в большинстве своем они не владеют и информацией о том, что происходит на общественном уровне как внутри страны, так и во всем регионе Южного Кавказа.

Этот вакуум информации попытается заполнить общественная организация «Институт народной дипломатии», которая инициировала открытие в Степанакерте Ресурсного Центра НПО. По словам администратора Ресурсного Центра Ирины Григорян, целью работы этой структуры является поддержка миротворческих проектов, работа по трансформации конфликта в обществе, построение мостов доверия между конфликтующими сторонами.

В Ресурсном Центре собран библиотечный фонд, в котором есть современные издания по конфликтологии, правам человека и т. д., другие издания по теме «Общество – демократия – СМИ», а также современная периодика. Там также обеспечен постоянный доступ к интернету. Ирина Григорян отметила, что двери Ресурсного Центра открыты для всех желающих – в особенности, для представителей местных неправительтсвенных организаций, которым необходима помощь и информация для сотрудничества как с коллегами из Карабаха, так и с партнерами из-за рубежа.

“Все к лучшему”

В дискуссионном клубе Нагорно-Карабахского комитета “Хельсинкская инициатива-92”состоялось обсуждение фильма известного азербайджанского режиссера Вагифа Мустафаева “Все к лучшему”. Это игровой короткометражный фильм, снятый уже после карабахского конфликта. При этом сюжет фильма непосредственно связан с недавней войной.

Трагикомичный сценарий и съемки позволяют, на первый взгляд, легко отнестись к теме –  цинковые гробы перепутали, и в азербайджанскую семью привезли тело армянского солдата, который ранее был прописан по бакинскому адресу. Сюжет заканчивается тем, как на территории Грузии тела погибших наконец-то обмениваются.

Как было отмечено организаторами обсуждения, это очень нестандартный фильм – как для своего времени, так и для наших обществ, пока еще находящихся в состоянии конфронтации. Фильм этот в свое время вызвал неоднозначную реакцию в Азербайджане, и потому было особенно интересно, как его воспримут карабахцы – непосредственно пострадавшая от войны сторона.

В обсуждении приняли участие представители карабахской интеллигенции, неправительственных организаций, молодежи, средств массовой информации. Почти все сошлись на том, что фильм очень близок к действительности и показывает общечеловеческие ценности. По словам некоторых представителей молодежи, они впервые увидели лицо простого азербайджанца.

Помимо того, что это очень талантливо отснятая картина, ценность ее и в том, что сегодня она  несет в себе жизнеутверждающее начало.  Фильм вселяет надежду –  впереди действительно возможны лучшие времена.

Арцахская Епархия берет под свое

покровительство мечеть в Шуши

Арцахская  Епархия Армянской Апостольской Церкви берет под свое покровительство шиитскую мечеть в городе Шуши Нагорного Карабаха, датированную 1883 годом. Об этом в беседе с корреспондентом ИА REGNUM заявил предводитель Арцахской Епархии Армянской Апостольской Церкви епископ Паргев Мартиросян.

Арцахская епархия готова пригласить специалистов из Ирана для реставрации мечети, которая причислена к историко-архитектурным памятникам Нагорного Карабаха. На данный момент епархия обеспечивает чистоту и порядок на территории, прилегающей к мечети.

Карабахские женщины вернулись из Стамбула

В степанакертском Ресурсном Центре НПО состоялась встреча с лидерами организаций «Союз русскоязычных граждан НКР» и «Гармония» Верой Хачатрян и Джульеттой Арустамян. Недавно женщины побывали в Стамбуле на встрече, созванной международной организацией International Alert (“Международная Тревога”) . Тема – «Повышение потенциала женщин в миротворчестве на Кавказе».

Как сообщила в интервью «Демо» Вера Хачатрян, во встрече-тренинге участвовали 15 женщин из признанных и непризнанных стран Южного и Северного Кавказа. Основной целью встречи был тренинг по воспитанию женщин-лидеров и усилению их роли в миротворческих процессах путем вовлечения в совместную народную дипломатию.

По словам Джульетты Арустамян, обсуждения на встрече развивались вокруг двух стержней – безопасность и демократия. Выяснилось, что в других странах Кавказа, в отличие от Карабаха, женщины видят угрозы безопасности во внутренних проблемах – криминализация, клановость. «Для Карабаха же самой большой проблемой являются внешние вызовы», – отметила Джульетта Арустамян.

В ответ на наш вопрос, насколько актуально обсуждение гендерных проблем для Карабаха, Вера Хачатрян заметила, что карабахские женщины имеют и желание, и возможность участвовать в общественной жизни, но существует проблема вовлечения их в это движение. Многие не знают, куда идти и что делать. «После встречи у нас появилось множество планов, которые мы постараемся осуществить», – отметила В. Хачатрян.

Гостиная “Демо”

Гость “Демо” – Гейм Толбоо, студент восточно-европейского департамента Амстердамского Университета. Визит в южно-кавказский регион состоялся под эгидой голландского миротворческого движения, который поддерживается Межцерковным Советом Мира – в рамках проекта “Рассказы из-за границы”.

– Проект  “Рассказы из-за границы” осуществляется для того, чтоб поднять интерес голландцев к проблемам, которые волнуют сегодня Южный Кавказ. В нашей стране мало что знают о конфликтах здесь, и наш проект призван представить голландской общественности то, что происходит на Южном Кавказе – не только в  политическом аспекте, но и культурном,  бытовом и т. п.

– Сколько собираетесь пробыть в регионе, чтоб собрать «рассказы из-за границы”?

– В целом в регионе – три месяца. После нескольких недель пребывания в Карабахе собираюсь посетить также Ереван и Баку. По этому проекту в регионе работаю не только я. Вместе с другими студентами из Голландии мы должны будем составить совместную общую работу по Южному Кавказу.

– Уже есть какие-то впечатления о Карабахе?

– Честно говоря, был приятно удивлен, когда приехал сюда. Очень хорошая атмосфера, парки, активная уличная жизнь… До приезда сюда у меня были какие-то установки, предубеждения, но мне кажется, открытые встречи и беседы с политиками, религиозными лидерами, общественными деятелями, молодежью, простыми людьми прояснят ситуацию и я смогу представить голландскому обществу реальную картину того, что здесь происходит на самом деле.

——————————————————————————————-

Bзгляд извне

Азербайджанцы и армяне, проживающие в Москве, поддерживают дружеские отношения 

Азербайджанцев и армян объединяет город, где они чувствуют себя одинаково чужими

«Национальность в Москве не имеет значения, – говорит 33-летний азербайджанец Агиф Абдуллаев, – здесь важно, кто местный, а кто приезжий. У всех мигрантов одинаковая проблема: как выжить в этом огромном городе».

Экономист по образованию, Агиф безрезультатно искал работу на родине в течение трех лет, после чего поехал в Москву и начал торговать на рынке – как и многие другие выходцы из Кавказа. В 1998 году на рынке Кузьминки он встретил армянина Левона Араяна, с которым у него установились деловые отношения.

Хотя армяне и азербайджанцы с 1988 года конфликтуют из-за спорной территории Нагорного Карабаха, представители этих национальностей в Москве утверждают, что отношения между ними очень хорошие.

«Я предложил ему свой товар, мы заключили сделку и стали вместе заниматься бизнесом», – вспоминает Левон. «Ненависть между нашими народами – не препятствие для бизнеса. О политике и Карабахе мы никогда не говорим. Все это затеяли власть имущие. Простые люди – такие как мы – всегда были добрыми соседями».

«Какая Армении польза от территории [Карабаха]? Мне кажется, нам надо ее подарить Азербайджану в обмен на месторождение нефти», – шутит Левон.

«Левон – единственный из моих знакомых, который всегда поможет в случае необходимости. Как-то раз мне было нужно собрать 4 тысячи долларов, и он без всякого залога дал мне эту сумму. Мы доверяем друг другу. А в наше время так трудно найти кого-то, кому можно доверять», – говорит Агиф.

«Я тоже у Агифа занимал большие суммы. Наш общий бизнес оказался очень успешным. Недавно мы начали новое дело на рынке Текстильщики», – добавляет Левон.

Партнеры по бизнесу часто гостят друг у друга, но только в Москве. Из-за неразрешенного конфликта вокруг Карабаха Агиф не может пригласить Левона в Баку. И Левон считает, что Агифу будет совсем небезопасно появиться в его родном городе Гюмри в Армении. «Я сам туда редко езжу», -говорит Левон. «Жить там трудно. Я езжу туда только раз в год, и то на 3-4 дня, чтобы повидать родственников». Агиф говорит, что в Баку он ездит довольно часто, но своим азербайджанским родственникам никогда не рассказывает, что у него общий бизнес с армянином.

Если верить результатам переписи населения 2002 года, в Москве проживают 96 тысяч азербайджанцев и 124 тысяч армян, а каждая из групп составляет по одному проценту населения города. Однако многие наблюдатели считают, что эти данные сильно занижены.

Москвичи никогда не отличались дружественностью по отношению к кавказцам, даже в советское время. Теперь их всех объединяет уничижительное прозвище «лица кавказской национальности». Конфликт в Чечне ухудшил отношение русских к выходцам из этого региона. Притеснения и нападения на южан стали обычным явлением.

Этот общий опыт ксенофобии сблизил армян и азербайджанцев. Однако, в большинстве случаев, партнерство между ними основывается на опыте совместного проживания в столице Азербайджана Баку, где некогда проживало около 200 тысяч армян. Почти все они покинули город в 1988-1990 годах.

Армянин Эдик Мирзоян и азербайджанец Яшар Гусейнов совместно владеют цветочной лавкой рядом со станцией метро «Университетская». Они – друзья детства из Баку и уже шесть лет ведут общий бизнес. Яшар доверяет своему партнеру больше всех на свете. «Наш бизнес сравнительно новый, но мы с Эдиком знаем друг друга давно. Мы дружим с детства. Такого типа связь сильнее, чем деньги. Нам все равно, что происходит в Карабахе или вокруг него», – говорит он.

«Все мои родственники – в Армении, кроме жены. Когда она родила ребенка, ей помогала только жена Яшара – Наргиз. Я этого никогда не забуду», – говорит Эдик. «Жалко, что по религиозным соображениям я не могу попросить Яшара стать крестным отцом моего сына, хотя он самый близкий из моих друзей в Москве».

Артур Шахраманян и Земфира Салимова – муж и жена, а также бизнес-партнеры. Они поженились в Баку 20 лет назад. Однако, три года спустя, когда их дочери исполнился год, в Баку началась вражда между армянами и азербайджанцами.

«Мой муж родился в Баку, а я из Гянджи», – говорит Земфира, азербайджанка по национальности. «Мы оба учились в Бакинском педагогическом институте. Поженились на последнем курсе. Потом начался весь этот ужас. Семья моего мужа спаслась бегством в Армению. Они и Артура звали. А моя семья требовала, чтобы мы развелись. Но мы никого не послушали и переехали в Москву».

Артур, Земфира и их дочь, которой уже 18, работают в ресторане на территории рынка, принадлежащего азербайджанцу. Земфира работает в баре, Артур -садовником, а дочь – секретаршей.

«До середины 90-х было трудно, но потом мы восстановили связи с нашими семьями», – говорит Артур. «Они приезжают как из Армении, так и из Азербайджана. Я здесь уже около шести лет работаю и у меня нет проблем, связанных с национальностью. Я – хороший садовод, а начальнику больше ничего не нужно».

Кавказцы в Москве традиционно специализируются в определенных областях деятельности. Обычно они работают торговцами на рынках и контролерами на городском транспорте.

Армянин Вардан и азербайджанец Меликаббас раньше работали на рынке, а сейчас они – контролеры на трамвайной линии ¹28.

«Работа контролера вполне подходящая для таких людей с Кавказа как мы», – говорит Вардан. «Большинство безбилетных, которых мы выявляем, наши же соотечественники. Мы их отпускаем за небольшую мзду. Им лучше заплатить нам, чем платить штраф. Для нас это тоже неплохо, прибавка к скудным зарплатам»…

Самира АХМЕДБЕЙЛИ
Элина АРЗУМАНЯН
Москва (спец-но для IWPR)

О Карабахе… без эмоций

Карабах! Верно, что для Азербайджана не существует второй такой эмоционально окрашенной проблемы, но верно и то, что у Азербайджана нет еще одной такой проблемы, которую необходимо решать, по возможности полностью отрешившись от эмоций, сыгравших злую шутку в ходе разворачивания нагорно-карабахского конфликта.

Я хотел бы затронуть редко обсуждаемые в нашей прессе проблемы нашего конфликта, дать его типизацию, выявить корни мифологий, заменивших своими сюжетами реальный ход развития событий, попытаться реконструировать политику и идеологию сторон конфликта, их ожидания, и спрогнозировать возможные сценарии окончательного или временного разрешения противоречий, которые скоро уже двадцать лет препятствуют полноценному развитию Южного Кавказа. Для нас, народов Южного Кавказа, вовлеченных в многочисленные этнические конфликты, они представляются уникальными, между тем специалистами-конфликтологами разработаны общие схемы их протекания с фазами обострения и этапами активизации или затухания переговорного процесса. Общественности особенно важно познакомиться поближе с этими моделями в условиях нового ажиотажа, охватившего все стороны и посредников в нагорно-карабахском конфликте. Мощный «слив» информации чуть ли не со стола переговоров, многочисленные варианты разрешения конфликта, обрушиваемые на граждан, небывалая словоохотливость сопредседателей Минской группы, ожидание прорыва на августовской встрече президентов двух стран в Казани – держат общества в напряженном ожидании… победы или поражения.

В жизни, конечно, так не бывает, но кого это остановило в его бескомпромиссных ожиданиях!? Нам же, чтобы реально выявить, на каком этапе развития конфликта находимся мы сегодня, следует прислушаться к мнению специалистов. Конфликт обычно начинается с возбуждения (сознательного или реже неосознанного) старых обид, претензий и требований, но на новой почве. Формирование идеологии и проведение политики мифологизированного национализма, подпитывающегося архаическими стереотипами – крайне опасный и часто выходящий из-под разумного управления процесс. Главная негативная составляющая этого этапа – процесс «замещения», то есть старое содержание некогда конфликтной ситуации вносится в реалии новых исторических условий, что обычно не замечается или игнорируется рядовыми участниками сторон конфликта. Между тем это замещение становится первой причиной мифологизации конфликта. Реализаторами подобной реанимации выступают обычно различные политические группы и их лидеры (реже интеллектуальные круги), решающие собственные проблемы на волне мобилизации масс. По мнению специалистов, для того, чтобы определить источник создания “образа врага”, достаточно найти тех, кто заинтересован в использовании конфликта и определить ресурсы этих групп. Следовательно, конфликт может быть исчерпан уже на этой стадии своего развития, если есть силы, способные и желающие подавить «реализаторов».

Если же эти силы отсутствуют, вовлечение на этом этапе в конфликт все большего числа людей и их организованных групп приводит к устранению из поля обсуждения реальных проблем и к их замене фантомами, бессознательными страхами, фобиями и иллюзорными ожиданиями. Агрессия в своей основе содержит сознательное, а чаще бессознательное чувство угрозы, которое и вызывает отталкивание «чужого» и нетолерантное отношение к нему. Агрессия сопровождается постоянной подозрительностью и поиском виновных. Важно понять, что поиск врага именно и исключительно извне необходим для демонстрации собственного позитивного образа и укрепления позиций своей «правоты». На этом этапе роль доходчивых «интерпретаторов» для народа начинают выполнять СМИ (в РФ осуществляется специальный проект «Сова», авторы которого регулярно публикуют образцы «языка войны», взятые из газетных и журнальных статей ведущих изданий России). Создается то, что условно можно назвать монологическими мифами и стереотипами, перманентно захватывающими в плен своих иллюзий общественное сознание. «Язык войны» начинает исполнять роль цензора публикаций по проблемам конфликта, которому добровольно начинают подчиняться многие журналисты.

Стороны перестают слушать (слышать) друг друга, проблема, ее реальные составляющие и пути решений вытесняются и замещаются концепциями непримиримого противостояния, решение которого осмысляется только на пути войны. Виртуальный «язык войны» создает необходимые условия для развязывания реальной войны.

Война, проводимая с этих идеологических позиций, протекает особенно жестоко, стороны нарушают стабильность, обвиняют друг друга в преступлениях против человечности и действительно начинают прибегать к этим методам ведения войны и обращения с мирным населением противостоящей стороны. Третьи стороны, имеющие собственные интересы, разжигают огонь вооруженного конфликта, пытаясь стать посредниками в его урегулировании. Они охотно признают даже выдуманные факты преступлений, дают им резкую оценку, впрочем, балансируя в негативных оценках сторон. «Язык мира» третьих сторон – пример циничного монолога внешних по отношению к конфликту сил, стремящихся к реализации своих интересов, а не диалога между сторонами конфликта. Отдельные попытки миротворческих групп установить диалог средствами «народной дипломатии» подвергаются шельмованию в прессе и обструкции со стороны власти.

Этнические войны не завершаются, как правило, мирным договором, так как с самого начала война не является средством исчезновения первоначальных противоречий сторон, а тем более их фобий. Поэтому, исчерпав военные ресурсы, стороны (обычно при посредничестве третьих стран) идут на временное перемирие, которое может длиться очень большой период времени. В этих условиях «ни войны, ни мира» лидеры конфликтующих стороны видят благоприятные шансы для укрепления режима собственной, обычно авторитарной власти. Замедляются или останавливаются демократические преобразования, экономические реформы, становление правового государства и гражданского общества. Под предлогом чрезвычайного положения и режима секретности происходит концентрация всех ресурсов в руках власти, ведущая к резкому росту коррупции и обнищанию населения. Проблемы бедности и безработицы вытесняют из сознания людей проблему разрешения конфликта.

Стороны опасаются, хотя и не высказывают это официально, возобновления войны и идут на переговорный процесс, надеясь решить свои проблемы. Происходит новая замена реальной проблемы: бескомпромиссная надежда восстановления всех своих позиций, которые уже в своей постановке замещены «мифической правдой». Еще один признак этой стадии – «обмен» аргументами сторон. «Обидчики» и «обиженные» меняются местами.

И все же эти первые контакты позволяют впервые услышать доводы противоположной стороны и восстановить реальный круг требований и претензий друг друга. Впервые участники переговорного процесса меняют свою исходную точку зрения, но вместо того, чтобы через СМИ распространить эту информацию, засекречивают ход переговоров. Общественность теряет возможность изменить свое отношение к противнику, народная дипломатия, переговоры и сотрудничество между различными неправительственными организациями противоборствующих сторон, поддерживаемые зарубежными фондами, становятся реакцией на действие властей, изолирующих людей от информации. Официальный переговорный процесс и народная дипломатия вступают в конфронтацию.

СМИ, интеллектуальная элита противоборствующих сторон, лидеры политических партий и движений, лица, непосредственно пострадавшие в ходе конфликта – это тот контингент, на который в первую очередь должны быть распространены воспитание и образование в духе культуры мира и диалога так, чтобы он сами стали проводниками этих идей для широкой общественности. Это наиболее сложный и длительный процесс, подверженный многочисленным опасностям срывов и отката назад.

Практическое утверждение принципов культуры диалога вначале идет по пути складывания и развития партнерства и сотрудничества бывших оппонентов за столом переговоров с целью выработки компромиссного решения; а затем – в области экономики, государственного строительства на общих принципах демократии, становления правового государства и гражданского общества, многосторонних культурных и научных связей. Современное активное сотрудничество стран, некогда непримиримо воюющих или конфликтующих друг с другом, является иллюстрацией практичности культуры диалога. На деле мы видим лишь стремление ввести двойные стандарты и относительно культуры мира и диалога, что является убедительным примером живучести монологической культуры. Между тем, решение непростых проблем современности возможно только в демократическом сообществе, признающем всеобщий, универсальный и абсолютный характер прав и свобод – как отдельной личности, так и целых народов. Именно такой подход может способствовать формированию основ интеграционного мышления, диалогического сознания, способного охватить в единстве большинство современных социальных и гуманитарных проблем.

Язык «войны» и язык «мира» сегодня, хотя и в разных, явно непропорциональных отношениях, наличествует в риторике сторон многочисленных конфликтов постсоветского пространства. Результаты первого из них налицо: конфликты так и не были решены, более того, они загнаны в тупик, из которого нельзя выйти, даже если вместо языка «войны» будет использована сама война. Язык «мира» – язык конструктивного диалога, направленный на поиск и утверждение в сознании народов компромисса. И если первый язык возводит разделительные барьеры между народами, которые самой историей приговорены быть соседями, то второй язык ищет варианты приемлемой совместной жизни в рамках тяжелого диалога после трагических конфликтов. Следует, видимо, полученные выводы применить к практике превенции и разрешения конфликтов.

Приведя мнение специалистов, я хочу предложить читателю самому принять или опровергнуть предложенную схему развития конфликтов, и если его выбор будет положительным, так же самостоятельно определить, на каком этапе нагорно-карабахского конфликта мы сейчас находимся.

Газета “Реальный Азербайджан”
Али АББАСОВ
Баку

——————————————————————————————-

Непридуманные истории

Уже второй год британская неправительственная организация “Ресурсы Примирения” реализует на Южном Кавказе проект по производству радиодневников. Радиодневники – это пример “народного вещания”, короткие 3-5 минутные рассказы простых людей, записанные без участия журналиста. Цель проекта – наладить регулярный обмен такими “непридуманными” историями между 20 радиостанциями в разных регионах Кавказа. 

Скоро год, как к этому проекту подключились и карабахские журналисты, которые записали здесь около 100 непридуманных историй. Эти рассказы простых карабахцев, а также жителей всего Южного Кавказа,  можно услышать на волнах Общественного радио в 17.45 минут ежедневно, а также в эфире радио “Новая Волна” на частоте FM 103.0 – по понедельникам, средам и пятницам в 21.00.

Как по Библии (Армения)

Xoчу рассказать один сюжет из моей жизни. Наверное это такой сюжет, который даст пищу для размышленний. Я люблю рассказывать эту историю, а произошла она со мной в Париже.

В Женеве есть комиссия ООН по правам человека. На очередной встрече этой комиссии, в которой заседали представители различных стран, в тот раз принимала участие также одна международная организация по правам человека,  в составе которой был и я. После выступления в Женеве я поехал в Париж. А во время поездок у меня была только одна миссия – доносить до мира информацию. Многие, наверно,  помнят как “Голос Америки”, “Радио Свобода” , “Дойче Веле” и т. д  обьявляли, что данную информацию сообщил Рафаель Папаян. И вот парижское отделение радио «Свободы» узнало, что Папаян Рафаель в Париже, и пригласили они меня на интервью. После интервью, когда я выходил, естественно, не ожидая каких-либо денег, потому что я до этого снабжал информацией без гонорара, меня окликнула женщина: «Вас можно на минуточку, господин Папаян?» Она принесла мне в конверте гонорар в  900 франков. Я обрадовался, положил эти деньги в карман и спустился на прогулку по “Шанзелизе”. Вдруг неожиданно ко мне подходит молодой человек с черными кудрявыми волосами и говорит что-то по-французски. Я не понимаю. Я его спрашиваю: “Do you speak English?”- нет, “Шпрехен зи дойч” – нет… Я знаю немного немецкий и немного английский, а французского не знаю. А он только французский знает. Одним словом, руками и ногами объясняет, что он беженец из Румынии. А в то время происходили кровавые события, связанные с Чаушеску. В Париже было много беженцев. Теперь он у меня денег просит. Я подумал – “я же только что говорил о правах человека, пятое-десятое, как же мне отказать этому парню?” А в кармане у меня ничего нет,  кроме этих 900 франков. Я дал ему одну 100-франковую купюру. У него широко открылись глаза и он на радостях ушел, пока я не передумал. Я, довольный своим поступком, возвращаюсь в тот дом, где остановился и рассказываю,  что произошло. И тут на меня все набросились: «Что ты сделал? Даже миллионер не дает попрошайке 100 франков, а ты как поступаешь?!.» Долго этот разговор длился и я говорю: «Что вы от меня хотите? Я получил деньги, это мои деньги, вот я и дал ему!» И добавил следующее выражение из Библии: “сделай доброе дело и тебе воздастся в десять раз больше”… Эти слова как раз были у меня на устах, когда дверь открылась, вошла жена хозяина дома. Она протянула мне бумагу,  где было написано, что Папаян Рафаелу перечислено 1000 франков из Бонна. Представляете,  именно в этот момент и в десять раз больше… Я говорю: «Ну вот, видите???». Между прочим, было подписано “Фон Майдель”. А я даже не знаю, кто это. Я вовсе не ожидал такого. Потом узнал, что это очень солидный, известный человек. Он просто узнал, что Рафаель Папаян в Париже и послал мне 1000 франков.

Я начал с того, что очень люблю рассказывать эту историю, и даже придумал заглавие. А заглавие –  та фраза из Библии “Делай добро и тебе воздастся сторицей”…

Но обычно я не заканчиваю свой рассказ на этом месте. А заканчиваю тем, что очень часто здесь, в Ереване, встречаю тех парней, которые осуждали меня за этот поступок. И они постоянно говорят: «Господин Папаян, во что Вы нас впутали? Мы все даем и даем, а нам все не воздается…”  А я им отвечаю – это все потому, что вы отдаете с ожиданием, что вам воздастся, но так не бывает…

Танцор и Жириновский (Абхазия)

Меня зовут Адгур. Со мной произошла вот какая история.

Приехал к нам в Сухум Владимир Вольфович Жириновский. В городе такой ажиотаж. Его встречали в порту как дорогого гостя. Все хвастались, что видели самого Жириновского, что он им раздавал майки и кепки с логотипом ЛДПР.

Мне тоже очень сильно захотелось его увидеть – хоть краешком глаза. И вот я узнаю, что Жириновский находится в Абхазии последний день. И что он в санатории МВО устраивает дискотеку. Когда я это услышал, я понял, что у меня есть последний шанс его увидеть.

Вечерком я вышел из дома и направился в сторону санатория МВО. По дороге я по привычке зашел в кафе “Эльбрус”, чтоб увидеться со своими друзьями и сказать им, что иду на дискотеку, где будет находиться сам Жириновский. И как вы думаете – что вижу? Перед кафе стоит огромный автобус с надписью ЛДПР. Везде плакаты, дети ходят в майках с той же аббревиатурой. Все шепчутся, что с минуты на минуту сюда должен прийти “Жирик”.

Смотрю – несется толпа многочисленных поклонников, впереди идет Владимир Вольфович в окружении телохранителей.

Все вышли на танцевальную площадку, где ди-джей включил для Жириновского лезгинку. Он отплясал несколько секунд и встал рядом со зрителями, которые сделали круг, чтоб посмотреть, как другие танцуют.

И следующую композицию ди-джей ставит в стиле брейк-бита. Смотрю, в центр круга выходят трое пацанов, которые начали танцевать брейк-данс. Я узнал, что они приехали вместе с Жириновским и тоже состоят в ЛДПР.

Ко мне подходят ребята, которые меня знают, и говорят: “Адгур, выйди – покажи им класс!”

Дело в том, что я тоже увлекаюсь брейк-дансом, и по Сухуму имею популярность как танцор.

В общем, меня с натиском выталкивают в круг. И я начинаю танцевать, делать свои смертельные трюки, сальто назад, вперед, вращение на голове, на спине. Все смотрят на меня – неужели, мол, так танцует местный парень? Пацаны, которые танцевали, не выдержали такой конкуренции и встали рядом с Жириновским, который с восхищением мне рукоплескал.

В итоге я с этими танцорами станцевал пять композиций, и крики “Браво!” и “Бис!” не умолкали.

Ко мне подходит Жириновский и говорит: “Нашему чемпиону – награда!” и дает мне большую сумму денег вместе с многочисленными подарками.

“А теперь фотографию на память!” – сказал он и обхватил меня своей большой рукой. И тут мигом защелкали фотоаппараты. С ним был его личный фотограф, который нас снял, но, к сожалению, я не смог получить пленку, но он обещал прислать мне фотографии по почте.

Со мной потом и приезжие, и местные фотографировались – с тобой, мол, сам “Жирик” фоткался. Так что, популярности теперь мне прибавилось. Иногда даже подкалывают теперь: “Как твой друг Жириновский, ты ему звонил?”

Туфли-реликвия (Грузия)

Понравилась мне одна девушка. Понравилась-то понравилась, а дальше что? Была она очень большая недотрога. В конце концов мне удалось с ней познакомиться. Но эту неприступную крепость не так просто было не то что завоевать, а просто приблизиться к ней!

Целый год я и так, и эдак  пытался привлечь ее внимание. Целый год я по ночам пробирался к ней во двор и на ручке двери оставлял цветок. Целый год! Представьте себе, каждый день, открыв дверь, она находила там цветок неизвестно от кого. Я тоже молчу – ни словом не обмолвился. Мы иногда встречались, немного сблизились и, можно сказать, подружились. О моих чувствах она ничего не знала и я не мог ей сказать – своим поведением она для такого разговора не давала никакого шанса. И не такие уж мы были молодые – если мне было 50, ей где-то лет 35. Время летело. Пришла зима. Что делать? Зимой цветы достать трудно, потому цветы я не покупал, а собирал их для нее сам. Весной – фиалки, летом – георгины, осенью – розы, а зимой – камелии. И всегда, когда  пробирался  по двору, шел на цыпочках, чтоб никого не разбудить – их в доме много было, семья большая. А по снегу пробраться как? На нем следы остаются, он еще скрипит под ногами: ночью за километр услышишь. Перебрался я через забор, разулся, до дома метров 30 надо было пройти босиком – как можно тише. Ноги у меня закоченели, но любовь – великая сила! С горем пополам добрался до двери и засунул букет в ручку. Цветы не помещались – такой большой был букет, и часть цветов я рассыпал на дорожке к дому. Как добрался замерзший назад к забору – не помню, только смотрю: туфель моих нет! Обыскался вокруг – следов никаких нет, и туфель нету… Добрался до машины, уселся босой в нее и поехал домой.

Прошло так года два. Еду я на машине мимо ее дома, она стоит и ждет такси. Я остановился, спросил – куда она собралась.

– В Тбилиси, – говорит, – машину жду.

– Зачем такси? Садись, я все равно туда еду – заодно довезу.

Она села в машину. Ну какой Тбилиси!.. Я увез ее в Ленинград. Вернулись мы через месяц, когда здесь все страсти улеглись.

Близкие родственники пригласили нас к себе на ужин, оказалось – сделали что-то вроде свадьбы, накрыли стол, пригласили всю родню – человек сто. Теща дает мне коробку и говорит:

– Разверни и всем покажи, что я тебе на свадьбу дарю!

Развернул я коробку, открыл, а там – мои потерянные 2 года назад туфли. Счастливые оказались!.. Все так хорошо закончилось. Они теперь как семейная реликвия хранятся у нас в доме.

Навеки вместе (Карабах)

Нас в семье было 7 детей. Мне было всего шесть лет, когда скончался мой отец. Скажу, что я очень смутно помнила отца. Нас было 2 брата, 5 сестер. Я училась в седьмом классе, когда по дороге из школы домой однажды услышала беседу позади меня. Кто-то говорил, что моя мать – неродная мне. Скажу, что мать моя была очень известной и уважаемой в деревне учительницей. Скажу также, что все наши дети были очень умными и развитыми, кроме нашей самой старшей сестры Риммы – у нее в три года было кровоизлияние в мозг, после чего ее так и не вылечили: мозг остался слаборазвитым. Пришла я домой и как-то со страхом уже смотрела на свою мать, потому что думала, что это – мачеха. Несколько дней я страшно переживала, но потом набралась смелости и спросила маму: “Мам, ты мне не родная?”

Она обняла меня, заплакала. Я попросила ее, и она рассказала мне эту историю. Она была родной матерью для всех наших детей, кроме старшей сестры – та уже была у отца, когда мама выходила за него замуж.

Прошли годы. Мы все получили высшее образование, обрели свои семьи, народили детей. И так повелось, что все дети стали звать нашу старшую сестру “Майрик” – она сама так и не стала матерью. Годы шли и шли. Сестре моей было уже 60 лет, маме – 78…

Скажу еще, что первая жена моего отца, которая умерла, будучи молодой, была похоронена на своем семейном кладбище. Мать моя перенесла ее на наше кладбище и похоронила ее вместе с моим отцом. Говорила: “Это была его первая любовь, первая семья, они очень любили друг друга, пусть и похоронены будут вместе. А меня похороните рядом с Риммой…” Римма – это та самая наша старшая сестра, неродная дочь нашей матери.

Маме сделали операцию. После этой операции она прожила всего три дня. Помню – врачи нам сказали, что все будет нормально, но надо выписать ее. Выяснилось, что это ее последний день и мы ее отвезли домой. Сестра моя Римма пришла с соседней деревни – уставшая, обессилевшая. Села рядом с мамой, взяла ее за руку и сказала: “Мама, я не смогу жить без тебя!” (плачет).

Мамино состояние в ту ночь ухудшилось, мы снова отвезли ее в больницу. И в эту же ночь свершилось непостижимое: Римма увидела во сне свою родную мать. Та стояла и спрашивала дочку, почему она не носит на ее могилу цветы. В тот же день, когда мама умирала в больнице, моя старшая сестра с букетом цветов спешила на кладбище. Когда она хотела подойти к памятнику, чтоб положить цветы и поцеловать фотографии, надгробный камень каким-то образом упал на нее. Она так и осталась там – скончалась прямо на месте. А мать моя, как выяснилось, в тот момент в больнице делилась с врачами: “У меня только одна боль – я боюсь, что еще раз оставлю сиротой свою Римму”.

Вечером, когда приехали все наши родные из Средней Азии, Армении, России, мы с братьями-сестрами, которых мать долгое время не видела, пошли навестить ее в больнице. Мы знали, что сестра наша уже скончалась, и со страхом смотрели маме в лицо, боясь выдать себя. А у мамы на губах застыло только одно имя. Это было имя ее неродной дочери – Римма. Мы боялись сказать маме, что Риммы больше нет. Она поцеловала моего брата и сестру и скончалась…

Мы похоронили их вместе – таково было мамино желание. А на надгробной плите высекли следующие слова: “Когда ты будешь проходить мимо, склони голову и преклонись перед могилой, где на веки вечные нашли свой приют девушка с болью и женщина с любовью. Не эта мать родила эту дочь, но от ее боли она угасла. И умерли они – в один и тот же день…”

Случай в море (Азербайджан)

Несмотря на сильное волнение моря,  утром я пошел купаться. Почти  сразу же меня унесло далеко в море. Вскоре я устал от бессмысленных попыток приблизиться к берегу.

А сзади на меня надвигалась еще одна высокая волна. Вдохнув побольше воздуха, я стал отчаянно плыть к берегу – как мне тогда казалось. На самом деле, от удара волны я оказался под водой. Вода, попавшая в мои легкие, тянула меня ко дну. Но и тогда я не стал сдаваться и снова пытался плыть к берегу. И в это время я осознал самое  страшное – я потерял месторасположение берега. Море бушевало. А я не знал, куда плыть. Вот в эти  минуты страх меня покинул. Я узнал, что смерть где-то рядом. Интересно, что я в какой-то степени даже стал ждать этого. Страха не было, потому что я знал – отсюда меня уже ничто не спасет. Я стал прощаться с жизнью. Находясь под водой, некоторое время я наблюдал за своим телом… как бы со стороны. Знал, что лежу на дне, и сам вижу себя.

Вот в  этот момент я как будто услышал команду. В голове отчетливо  раздавался голос: “Вставай и плыви к берегу, вставай и плыви к берегу! Мы пришли, чтобы тебя вытащить! Мы тебе поможем!” Конечно, я это принял за видение. Но вдруг какая-то сила подняла меня на поверхность воды. Сейчас я не могу описать форму и сказать, на что это было похоже. Но когда я оказался на поверхности воды, с правой и левой стороны от меня я увидел что-то светящееся… Уже потом я понял, что это были ангелы. Я только видел похожий на молоко, струящийся с их крыльев, свет. Их лица невозможно было видеть. Это были необычайные фигуры. В голове постоянно раздавалось: «Ты должен плыть! Ты должен выйти!» Я даже стал говорить с этим голосом:  “Куда мне плыть?  Я не знаю, где берег? Я очень далеко. Я плохо плаваю. Я  не смогу выйти!” В этот миг  голос ответил, что  на берегу меня ждут – “Всплывай и увидишь”.

Когда я всплыл на поверхность, я увидел свою мать и младшую дочку. Они меня звали к берегу. Я поплыл к ним и чувствовал,  что фигуры матери и дочки приближаются. Я правда приближался  к берегу! В тот момент сзади опять нахлынула огромная волна. Она меня бросила к берегу. По крайней мере, я так подумал. Это повторялось несколько раз. И силы мои были на исходе. Тут я  заметил посреди моря что-то черное. Повернулся назад и опять на меня надвинулась громадная волна. Она с силой меня повернула к этому черному предмету. Это была труба. Волна швырнула меня к этой трубе, и я схватился за нее. Не знаю, как эта труба оказалась в море. Так, повиснув на ней, я некоторое время мог отдышаться. Я уже видел берег, видел здания. Значит, я действительно плыл в  правильном направлении. Вот так  я и выплыл на берег – примерно в 2-3-ех км. от того места, где я зашел в море. На берегу я потерял сознание…

Несколько месяцев спустя,  после долгих размышлений, я понял, что мне помог спастись Бог. ОН и вправду есть! ОН простил мои грехи. И ОН прислал ко мне ангелов. ОН знал, что я не до конца верю. Потому прислал мне на помощь ангелов в лице моей матери и дочки, которые показали мне путь к берегу…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s