№ 15 / 31 օգոստոս

Սեպտեմբերի 2-ը՝ անկախության տոն

ՀԱՎԵՐԺՈՒԹՅՈՒՆ 

Անկախության հռչակումից հետո ծնված այս մանչուկները կանգնած են այն հողի վրա, որը աղոթքով ու զենքով պաշտպանել է Տեր Հովհաննեսը՝ այն եկեղեցու քահանան, որ դարեր ի վեր արծվի հայացքով հսկել է շուրջբոլորը:

Լրահոս

ՏՈՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐՆ ԱՐԴԵՆ ՍԿՍՎԵԼ ԵՆ

Օրերս կայացավ ԼՂՀ անկախության 14-րդ տարեդարձի տոնակատարության կազմակերպման կառավարական հանձնաժողովի եզրափակիչ նիստը, որը վարեց ԼՂՀ փոխվարչապետ Արարատ Դանիելյանը: Նիստում քննարկվեց նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքը: Նշվեց, որ ընթանում են մայրաքաղաքի կենտրոնական փողոցների մասնակի նորոգման, նշագծումների եւ ձեւավորման աշխատանքներ, Պաշտպանության բանակի զորամասերում եւ ստորաբաժանումներում մեկնարկել են հանդիպումները Երկրորդ աշխարհամարտի եւ Արցախյան գոյամարտի վետերանների ու մասնակիցների հետ, մշակութային եւ մարզական միջոցառումները, հուշարձանների շրջակայքի բարեկարգման աշխատանքները: Նախատեսվում են մի շարք այլ միջոցառումներ: Տոնական միջոցառումները կեզրափակվեն սեպտեմբերի 2-ի երեկոյան տոնական համերգով և հրավառությամբ:

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ

Օգոստոսի 29-ին ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը անց է կացրել աշխատանքային խորհրդակցություն, որին մասնակցել են վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը, ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանը, քաղաքաշինության նախարար Բորիս Ալավերդյանը, ինչպես նաեւ տարածքային կառավարման եւ ենթակառուցվածքների զարգացման նախարար Արմո Ծատրյանը:

Խորհրդակցության ընթացքում Արկադի Ղուկասյանը ծանոթացել է երկրի գլխավոր տնտեսական փաստաթղթի` ԼՂՀ 2006 թվականի պետական բյուջեի նախագծի նախապատրաստման ընթացքին: Այնուհետեւ նախագահը նախաձեռնել է երկրի սոցիալ-տնտեսական կացությանն առնչվող շուրջ երկու տասնյակ խնդիրների, այդ թվում` գալիք տարվա բյուջեի սոցիալական ուղվածության ապահովման, ԼՂՀ սեփական եկամուտների աճի պահպանման, կապիտալ շինարարության ոլորտի կատարելագործման, ոռոգման համակարգի վերակենդանացման ռազմավարության, վարկերի մարման, ինչպես նաեւ զինծառայողների եւ զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների սոցիալ-կենցաղային պայմանների բարելավման հետ  կապված հարցերի քննարկում:

Անդրադառնալով քաղաքաշինության ոլորտում առկա խնդիրներին` ԼՂՀ նախագահը մատնանշել է մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ապօրինի շինարարության դեմ պայքարն ուժեղացնելու եւ հանրապետության ամբողջ տարածքում շինաշխատանքների որակի վերահսկողությունը խստացնելու անհրաժեշտությունը:

Լսելով ներկաների զեկույցներն ու տեսակետները իր կողմից բարձրացված խնդիրների վերաբերյալ` նախագահ Արկադի Ղուկասյանը տվել է համապատասխան հանձնարարություններ:

ԼՂՀ նախագահի մամլո քարտուղարի պաշտոնակատար

ԿԼԻՆԵ՞Ն ՀԱՋՈՐԴ ՏԱՐԻ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹՅԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ընդունելության քննությունները ռեպրեսիա են՝ եւ դիմորդների, եւ նրանց ծնողների համար: Նման  համոզմունք հայտնեց ԱրՊՀ ռեկտոր Համլետ Գրիգորյանը այս տարվա քննություններից հետո: Ըստ երեւույթին՝ արդեն գալիք տարվանից հուլիս-օգոստոսյան քննական աժիոտաժ չի լինի: «Բարձրագույն կրթության մասին» նորերս ընդունված օրենքը բուհ ընդունվելու այլ կարգ է նախատեսում՝ կրեդիտային: Այսինքն՝ աշակերտը դպրոցում սովորելու ժամանակ պետք է հավաքի հնարավորինս շատ բալեր՝ կրեդիտ, պարզ ասած՝ բարձր գնահատականներ ստանա: Բուհը, այդ թվում՝ Արցախի պետական համալսարանը, կսահմանի այս կամ այն բաժանմունք ընդունվելու համար բալերի մի շեմ, որի առկայության դեպքում դիմորդը՝ առանց քննությունների եւ սահմանափակումների, կընդունվի բուհ: Նման սկզբունք վաղուց է կիրառվում մի շարք երկրներում, ինչը թույլ է տալիս բացառել կոռուպցիան ընդունելության ժամանակ եւ արգելել թույլ երեխաների մուտքը բարձրագույն ուսումնական հաստատություն:

Բայց, ինչպես եւ ամեն ինչ, այս սկզբունքի կիրառման համար ևս պետք է հաշվի առնեին տեղական առանձնահատկությունները: Հատկապես՝ կաշառք տալու եւ վերցնելու հակումը: Հենց սկսեցին խոսել նոր սկզբունքի մասին, մտավախություն ծագեց՝ հիմա էլ կաշառակերությունը կարմատակալի դպրոցում: «Հիմա ի՞նչ անենք. յուրաքանչյուր ուսուցչի կամ դասախոսի դռան մոտ կանգնենք ու չթողնե՞նք, որ ծնողները ներս մտնեն», – ճարտասանական հարց է տալիս Հ. Գրիգորյանը: Պետք է այնպես անել, որ կաշառք տալու անհրաժեշտություն ու առիթ չլինի, ավելացրեց նա, չբացատրելով դրան հասնելու ձևերը: Չէ՞ որ մեր քաղաքացին կաշառք տալու առիթ միշտ էլ գտնում է. նախկինում տալիս էին պարզապես ընդունվելու համար, հիմա՝ անվճար կամ «պրեստիժնի» ֆակուլտետում սովորելու համար:

Սակայն կա եւս մի առանձնահատկություն, որը խոչընդոտում է Արցախի մայր բուհի մակարդակի բարձրացմանը: Դա քաղաքականությունն է: Համալսարանը ընդունում է նաև ցածր մակարդակով ուսանողների, որպեսզի բավարարի պետական պատվերը եւ  համալրի հանրապետությունում առկա թափուր աշխատատեղերը: Խոսքն, առաջին հերթին, գյուղական, վերաբնակեցվող շրջանների մասին է: Ըստ Հ. Գրիգորյանի՝ դա բումերանգի էֆեկտ ունի՝ թողարկվում են վատ ուսուցիչներ, նրանք էլ վատ դիմորդներ են պատրաստում համալսարանի համար: Սակայն, ըստ ռեկտորի, բուհը ստիպված է դրան գնալ՝ ելնելով սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական եւ… ֆինանսական պատճառներից: Նման իրավիճակից ելք մոտակա տարիներին ռեկտորը չի տեսնում: Թեկուզ՝ եթե դիմենք միջազգային փորձին, ապա ելք կհայտնաբերենք՝ ավելի մատչելի դարձնել «մուտքը» բուհեր, բայց բարդացնելով ու խստացնելով ուսման մակարդակն ու կարգը: Այսինքն՝ չարժեզրկել պետական նմուշի դիպլոմը: Ասել է թե՝ անիմաստ դարձնել թույլ սովորողի «ծախսատար» մուտքը այնպիսի համալսարան, որտեղ նա չի կարողանալու սովորել և հանձնել քննությունները:

Վերջում, որպես ի գիտություն, տեղեկացնենք, որ այս տարվա 950 դիմորդներից համալսարան է ընդունվել 738-ը, որոնցից 248-ը սովորելու են պետպատվերով: Այս տարի ԱրՊՀ-ն կունենա 5000 ուսանող եւ մոտ 500 աշխատակից: Վերջին տարիներին համալսարանում բացվել են ֆիզիկայի եւ քիմիայի լաբորատորիաներ, 2 համակարգչային կենտրոն /100 համակարգչով/, ատամնաբուժական պոլիկլինիկա՝ նորագույն տեխնիկայով, ագրարային-փորձարարական կայան, 2 դահլիճ, հրատարակչություն:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՄԵԾ ԴԵՐԱՍԱՆՆ ՈՒՂԵՎՈՐՎԵՑ ՀԱՎԵՐԺՈՒԹՅՈՒՆ

Կյանքի 87-րդ տարում մեզանից հեռացավ ՀՀ և ԼՂՀ ժողովրդական արտիստ Բենիկ Հովհաննեսի Օվչյանը՝ հռչակավոր մարդը և դերասանը:

Հայրենական Մեծ պատերազմի ավարտից հետո տեղափոխվելով Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոն՝ Բ. Օվչյանը հիմք է դրել դերերի նոր, յուրովի՝ օվչյանական մատուցմանը, ինչի շնորհիվ, անշուշտ, մեծ վարպետը ձեռք է բերել այնպիսի հռչակ, որին թերևս քչերն էին արժանացել:

Հայ թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ վաստակի համար 1990 թվականին Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահության կողմից Բենիկ Օվչյանն արժանացել էր ՀՀ ժողովրդական արտիստի կոչմանը: Պատահական չէ, որ Հայաստանի թատերական գործիչների միության կողմից ստացած հեռագրում Բ. Օվչյանին անվանում են «հայ թատրոնի նահապետ», առանց որի «այսօր դժվար է պատկերացնել փափազյանցիների թատրոնը»:

Նա, իրոք, բեմի Մեծ վարպետ էր: Սգո արարողությունն, որն, անշուշտ, կազմակերպվեց պետթատրոնում՝ իր հարազատ օջախում, դերասանի մեծությունը ևս մեկ անգամ հաստատվեց ժողովրդի կողմից. մարդկանց հոսքը չէր դադարում, իսկ անդարձ կորստի վիշտը դաջված էր նրանց դեմքերին, ովքեր Մեծ դերասանին նվիրեցին իրենց վերջին ծափողջույնները, երբ ննջեցյալին  բարձրացրին մայր թատրոնի բեմը: Անշուշտ, Մեծ դերասանի մարմինն է միայն մահացել. ոգին և° մեզ համար, և° իր հարազատների համար կենդանի է, և նրա հոգին, անկասկած, կլսի և կգնահատի այդ ծափողջույնները, քանզի նա այն դերասանների կոհորտայից էր, ովքեր հաստատվում էին բեմի վրա հենց այդ սրտաբուխ ծափողջույններով:

ՋԱՎԱԽՔ

Մեսխեթցի թուրքերի վերաբնակեցման պետական հանձնաժողովի նախագահը այցելել է Ախալքալաք

Օգոստոսի 14-ին Ախալքալաք էր ժամանել Վրաստանի հակամարտությունների կարգավորման հարցերով պետնախարար, Վրաստանի նախագահին առընթեր մեսխեթցի թուրքերի վերաբնակեցման պետական հանձնաժողովի նախագահ Գեորգի Խաինդրավան: Պետական պաշտոնյայի այցը հիմնականում առնչվում էր մեսխեթցի թուրքերին Վրաստանում վերաբնակեցման պետական ծրագրի ծանոթացմանը: Ջավախքյան հասարակական կազմակերպությունների հետ հանդիպման ժամանակ Գեորգի Խաինդրավան նշել է, որ մեսխեթցի թուրքերի վերադարձը որքան էլ անցանկալի լինի, այն Վրաստանի համար արդեն պարտավորություն է դարձել: Պետնախարարը նաեւ նշել է, որ վերադարձող մեսխեթցիները դառնալով Վրաստանի քաղաքացի, կարող են ապրել նրա ցանկացած անկյունում:

Լավ հասկանալով վրաց պաշտոնյայի ակնարկը` ջավախքյան հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները եւս մեկ անգամ նշել են, որ այսօրվա Վրաստանի հայաբնակ Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի եւ շրջաններում ընդհանրապես, իսկ Ախալցխայի շրջանի մեծ մասում (հայկական գյուղերի շրջանում) մասնավորապես, թուրքեր չեն ապրել, եւ նրանց նախկին բնակավայրերում այժմ վրացիներ են ապրում (Ասպինձայի եւ Ադիգենի շրջաններ): Ելնելով դրանից ոչ մի ջավախքցի թույլ չի տա իր բնակավայրում որեւէ թուրքի հայտնվելը: Մեսխեթցիները, եթե պետությունը պարտավորություն է վերցրել, կարող են բնակվել իրենց նախկին բնակավայրերում, որտեղ հիմա վրացիներ են ապրում: Բացի այդ, ջավախքցիներին մտահոգում է այն, որ, մեսխեթցիների վերադարձով Վրաստանի կառավարությունը տարածաշրջանի ժողովրդագրությունը փոխելու քայլեր է անում:

Ամենայն Հայոց Հայրապետը կայցելի Սամցխե-Ջավախք

Սույն թվականի հոկտեմբերի 1-ին ծրագրված է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի այցելությունը Սամցխե-Ջավախք: Այցի ընթացքում ծրագրված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Սամցխե-Ջավախքի առաջնորդական փոխանորդության շենքի բացումը, Արագվա գյուղի եկեղեցու վերաօծումը, ինչպես նաեւ Վեհափառի հանդիպումը հավատացյալ հոտի հետ:

Նշենք, որ վերջին անգամ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներից Ջավախք է այցելել Խրիմյան Հայրիկը՝ 1896թ:

Պատգամավորության թեկնածու է առաջադրվել ազգությամբ հայ

Վրաստանի խորհրդարանի երկու թափուր մեծամասնական տեղերի համար հոկտեմբերի մեկին անցկացվելու են արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ: Թբիլիսիի Իսանիի շրջանի ընտրատարածքում պատգամավորության թեկնածու է առաջադրվել ազգությամբ հայ Ռոբերտ Հարությունյանը, որը Թբիլիսիի հայ համայնքի էլիայի մասնաճյուղի ղեկավարն է: Ռոբերտ Հարությունյանը 1992 -97 թվականներին եղել է ՀՀ առեւտրատնտեսական ներկայացուցիչը Վրաստանում: Ռոբերտ Հարությունյանի հետ նույն ընտրատարածքում պատգամավորության թեկնածու է առաջադրվել կառավարող «Ազգային շարժում» կուսակցությունից Պիձինա Բրեգաձեն, որը նախկինում եղել է Թբիլիսիի վարչապետը, իսկ հետո, մինչեւ պատգամավորության թեկնածության առաջադրումը« եղել է Վրաստանի ներքին գործերի փոխնախարարը: Իսկ միացյալ ընդդիմության թեկնածու է առաջադրվել Դավիթ Մոսիշվիլին:

Իսանիի շրջանում գրանցված է 65 հազար ընտրող, որից 25 հազարը հայեր են, այս շրջանում է գտնվում Հավլաբար հայկական թաղամասը:

«Ա-ԻՆՖՈ»

——————————————————————————————-

Անկախության առօրյա

ԿԱՄ ՕՐԻՆԱԿԱՆԱՑՆԵԼ ԿՅԱՆՔԸ, ԿԱՄ ԿԵՆՍԱԿԱՆԱՑՆԵԼ ՕՐԵՆՔԸ

«Բա մեր օգուտը ո՞րն է» շարքից

Որոշել էի էլ չգրել այս խորագրի տակ, բայց կյանքում այնքան անօգուտ ու անիմաստ բաներ եմ տեսնում, որ իմ կանացի ռացիոնալ սիրտը չի դիմանում: Որոշեցի, այնուամենայնիվ, կիսվել ձեզ հետ: Գոնե հասկանալու համար, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ: Գուցե հենց ինքս եմ «աննորմալ», որ նման բաներ նկատում եմ, առավել եւս՝ գրում: Իսկ գուցե՝ դուք էլ ինձ հետ համամիտ եք, այսինքն՝ նորմալը մենք ենք:

Չե՞ք նկատել, որ մեր կյանքը, Էվկլիդեսյան երկրաչափության պես, տարբեր հարթություններում է ընթանում: Ընդ որում, հարթությունները համարյա զուգահեռ են եւ գրեթե չեն համընկնում: Մի հարթության վրա մեր իրական կյանքն է՝ իր չգրված օրենքներով, «բլատով», կաշառքով, «մի շիշ արաղով»: Մյուս հարթության վրա օրենքն է՝ պաշտոնական հայտարարություններով, կաշառակերության դեմ ինքնապայքարով, ամենաճշմարիտ դատարաններով եւ անվճար առողջապահությամբ: Երրորդ հարթության վրա՝ հարազատների, ընկերների հետ մտերիմ հարաբերություններն են, որոնք կառուցվում են «մարդկային», բարոյական  օրենքներով, այսինքն՝ պաշտոնականից եւ առօրյայից դուրս:

Կան եւս մի քանի հարթություններ, որոնց մեջ մենք շփոթված «կռուտից ենք լինում»՝ մեզ դրսևորելով միանգամից մի քանի դերերում: Օրինակ՝ ծննդատանը մեր ձեռքով կաշառք ենք տալիս, հետո հեռուստատեսությամբ «պայքարում այդ չարիքի դեմ», տանն էլ տնեցիներին բացատրում, որ «հիմա էդ բժիշկն էլ մարդ է, չէ՞, ի՞նչ անես, որ պետությունը նրան նորմալ աշխատավարձ չի տալիս»: Այս երեսներից ո՞րն է մեր իսկականը: Իսկ գուցե այդ բազմերեսությունի՞ց է գալիս մեր կյանքի դժվարությունը:

Պատմության դասերին մեզ սովորեցնում էին, որ քաղաքակրթության արշալույսին, երբ մարդկությունը դուրս էր եկել ցեղային ապրելակերպի շրջանակներից, երեւան է եկել «պետություն» հասկացությունը: Այսինքն՝ պայմանավորվածությունների, օրենքների, կառույցների, պատժիչ միջոցների, հասարակական վերահսկողության մի այնպիսի համալիր, որը թույլ է տալիս  յուրաքանչյուրին իրականացնել Աստծո կողմից տրված իրավունքները՝ չխանգարելով եւ, հնարավորության դեպքում, օգնելով մյուսներին: Այդ սկզբունքը ամրագրված է Աստվածաշնչում, այլ եկեղեցիների գլխավոր գրքերում, սահմանադրություններում, նույնիսկ՝ երիտասարդ կոմունիստի բարոյական կոդեքսում: Սակայն, դա որքան պարզ բան է, նույնքան էլ վտանգավոր. պետական սխալ կառույցի ստեղծման դեպքում պետությունը կարող է վերածվել ինքնիշխանության, բռնապետության կամ, ինչպես մեզ մոտ է, «բազմահարթ» դեմոկրատիայի: Ոնց որ թե պետություն ունենք՝ իր բոլոր ատրիբուտներով, բայց գլխավոր խնդիրը չի իրականացվում. մարդու իրավունքները հարգված չեն եւ մեկի իրավունքները մյուսինի հաշվին են իրականացվում:

Տեսությունից անցնեմ օրինակների: Ընդունել ենք «Քաղաքացիական ծառայության մասին» օրենք, որով բոլորին աշխատանքի ընդունվելու հավասար պայմաններ ենք ապահովել: Նույն օրենքում, սակայն, մի կետ էլ ենք մտցրել. եթե մրցույթի մասնակիցներից մի քանիսն են հաջողությամբ հանձնում քննությունը, ընտրությունը կատարում է… թափուր տեղ ունեցող հիմնարկի պետը: Ասեք տեսնեմ՝ էլ ի՞նչ մրցույթ:

Կամ ընդունելության քննությունները. ընդունող հանձնաժողովն ամեն ինչ անում է, որ… ինքն օրինախախտումներ չանի: Ծածկագրեր են հնարում, մի բալը հարյուր տասնորդականների բաժանում, որ հանկարծ չխաբեն: Թեկուզ, դրա պարզ ձեւը կա՝  ամեն ինչ կանոնակարգին համապատասխան անել եւ բոլորին նույն աչքով նայել:

Երրորդ օրինակս մի ձեռնարկությունից է, որի կոլեկտիվը դիմել է համապատասխան նախարարին, խնդրելով աշխատանքից ազատել տնօրենին: Մարդիկ գանգատել են, որ տնօրենը 80 մարդ է կրճատել, գործարանը թալանում է, ամիսներով աշխատավարձ չի տալիս: «Հա, է, հասկանալի է, – ասել է նախարարը, – բայց նա երեք երեխա ունի. հանենք՝ ո՞ւր գնա»: Ուրեմն, այն 80 հոգին երեխա չե՞ն ունեցել…

Չէ, ոնց էլ նայենք, օրենքը կյանքի հետ առնչություն չունի: Երեւի  պետք է կյանքը օրինականացնեք: Կարելի է դա անել առաջին հերթին առողջապահության ոլորտում: Մեկ է՝ ամեն ինչին փող ենք տալիս, բայց ասում, որ անվճար առողջապահություն ունենք: Կաշառք անվանենք, թե շնորհակալավարձ, բայց բժշկի գրպանում դա դնելու պահին ամաչում ես: Գիտես, որ պետք է վճարես նրա աշխատանքի համար, բայց որ օրենքով չէ՝ քեզ խաբված ես զգում:

Կամ էլ՝ բերեք օրենքը «կենսականացնենք»: Տեսեք՝ ինչ է կատարվում: Գործարար մարդիկ խորհրդարան են մտցրել իրենց գործընկեր-բիզնեսմեններին, որ սրանք «բրդեն», ինչպես ասում են՝ լոբբինգ անեն տնտեսական շահերը: Բայց իրենք իրենց օգտին օրենք ընդունելիս այդ պատգամավորները հաստատ կխոսեն հայրենասիրության մասին, յուրաքանչյուր քաղաքացու շահի մասին: Ամերիկայում գիտեն, որ դա բնական երևույթ է, երբ մարդիկ իրենց շահերն են առաջ քաշում: Նրանք վերցրել եւ օրինականացրել են լոբբինգի ինստիտուտը: Ասենք, բոլորին հայտնի է, որ Ամերիկայի Հայկական Համագումարը տարեկան 30 միլիոն փող է ծախսում՝ Հայաստանի շահերը պաշտպանելու համար: Ծախսում է՝ ժողովրդի ընտրյալների հետ աշխատելու նպատակով: Բայց դա օրինականացված է, դրանից հարկ են տալիս պետությանը: Եւ իրար չեն խաբում:

Կամ էլ, դիցուք, իրավապահ ոլորտը. երբ մեզ մոտ մեկը հայտնվում է ճաղերից այն կողմ, բարեկամները ոչ թե իրավապաշտպան են փնտրում, այլ մի մարդու, որին կարելի է փող տալ եւ ազատել հարազատին: Ամերիկայում դա էլ գիտեն: Դրա համար մտցրել են գրավի հասկացություն. բարեկամը գալիս է եւ ձերբակալված անձին մինչեւ դատը ազատում՝ նույն մի քանի հազար դոլարը պետբյուջե մտցնելով որպես գրավ: Այսինքն՝ էլի փողն է դեր խաղում, բայց օրենքի դաշտում: Իրար չեն խաբում, չեն կեղծում:

Իսկ մենք կեղծում ենք: Ամեն քայլափոխի: Գուցե դրանից է, որ նորմալ գրած օրենքն ապահովելու համար ադեկվատ պատժամիջոցներ եւ մեխանիզմներ չենք կիրառում: Հավ գողացողին 2 տարով ազատազրկում ենք, իսկ «պապայի տղայի» գործը, որը քաղաքի կենտրոնում «120-ի վրա» գնալով՝ մարդ է սպանում, փակում ենք: Ծրագրային ժողով ենք անում եւ հայտարարում, որ պետական կառույցները վատ են աշխատում, եւ ներկաներին նույնիսկ խոսելու հնարավորություն չենք տալիս: Ո՞ւմ ենք խաբում: Ինքներս մե՞զ:

Խաբելը վատ բան է: Ղարաբաղցիք ասում են՝ ականջները թակել եւ էշի տեղ դնել: Եթե մարդ փոքրիշատե  արժանապատվություն ունի, ապա չի հանդուրժի, որ իրեն խաբեն: Նա կնախընտրի կես ժամ հերթ կանգնել, քան իրենից առաջ թողնել լկտի, դիմացինին չհարգող մարդուն: Բայց ի՞նչ անի արժանապատվություն ունեցող մարդը, երբ ամեն քայլափոխի նրան խաբում են՝ ոտնատակ տալով նրա արժանապատվությունը: Գուցե մասնակցի Սահմանադրության քննարկմա՞նը: Հույս ունենալով, որ օրերից մի օր օրենքը կկարգավորի մեր կյանքը, որ մեր կյանքից կվերանա մի տհաճ արտահայտություն՝ «տեսնես՝ նա ո՞վ է»: Բոլորս նույնն ենք: Օրենքն էլ դա պետք է ասի, բարոյական նորմերն էլ, նյութական հարաբերություններն էլ: Այս ամենի առանցքն էլ՝ մարդու իրավունքը պիտի լինի: Եւ ամեն արժանապատիվ մարդ պետք է կարողանա պաշտպանել իր իրավունքները:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՍԱ ՄԵԾ ԹԱՂԼԱՐՆ Է, ՈՒՐ ՁԵԶ ՍՊԱՍՈՒՄ ԵՆ ԿԵՍԳԻՇԵՐԻՆ

Մեծ աշխարհը հայելու պես արտացոլվում է Մեծ Թաղլարում: Չգիտեմ, գուցե էն գլխից լավ էի տրամադրված, երբ ճանապարհ էի բռնում դեպի այդ գյուղը: Այլապես դժվար թե ամռանը չնախատեսված անձրեւի տակ անծանոթ գյուղն այդքան հետաքրքիր երևար: Այցելությանս առիթը տեղի մանկապարտեզի 5-ամյակն էր: Մի փոքրիկ առիթ, որը, սակայն, գյուղաբնակների համար իրադարձություն էր: Հավաքվել են մշակույթի տանը, լսել սեփական երեխաների երգն ու պարը, մի քիչ էլ իրենք ուրախացել ու գնացել առօրյա հոգսերով զբաղվելու: Բայց այդ պահին կրկին մտածեցի, որ այս գյուղը մեր այսօրվա կյանքի փոքրիկ մոդելն է: Կհարցնեք՝ ինչո՞ւ: Դե, ինքներդ դատեք:

Հեռավոր Կանադայում ապրող, էն էլ՝ լավ ապրող, կանայք, որ Հայ օգնության միության անդամներ են, որոշել են մանկապարտեզ բացել լեռներում թաքնված այս գողտրիկ գյուղում: Հիմա մոտ 85 երեխա է հաճախում մանկապարտեզ, ինչպես գյուղապետ Վլադիկն է ասում՝ փողոցից կտրվել են եւ համակարգված դաստիարակություն են ստանում: Երիտասարդ ընտանիքներն էլ, տեսնելով, որ երեխաներին պահող կա, հա ու հա լրացնում են մանկապարտեզի սաների թիվը: Հարցրեցի Վլադիկին, թե ինչպիսին է գյուղացիների տարիքային պատկերը: «Ուզում ես իմանաս՝ գյուղը ծերացո՞ղ է, թե ո՞չ: Բավականին թվով թոշակառուներ ունենք, երիտասարդների մի մասն էլ պատերազմի ժամանակ, նաև դրանից հետո լքել է գյուղը: Բայց հիմա ոնց-որ թե բալանսը վերականգնվում է»,- սպառիչ պատասխան տվեց գյուղապետը:

Գյուղում ապրելը հեշտ չէ, եւ հարմարավետության բնական ձգտում ունեցող երիտասարդների «ուշնումիտքը» դեպի քաղաքն է: Բայց մի պահ  նայում են իրենց ապուպապական տան ամբողջ երկանքով ձգված պատշգամբից, և մտամոլոր եզրահանգում, որ իրենց նախնիները երեւի մի բան գիտեին, որ Տողասարի դեմ-դիմաց են կառուցել տունը: Չէ, սեփական հողից լավ բան չկա, թե չէ ինչի՞ համար են հեռավոր կանադացի կանայք Թաղլարում մանկապարտեզ պահում:

Ելիր, դաշնակ Դրո

Հանդիսությանը մասնակցելու են եկել «թաղլարամետ անձինք»: Մեկը՝ Վահանը Բադասյանը, որ երեխաներին նվերներ էր բերել, ասաց, որ նրանք մեր ապագան են: Հետո խոսեցինք այդ նույն ապագայի մասին: Հարցրեցի, թե այդ ինչպես ստացվեց, որ «դաշնակամետ Հադրութում» խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ դաշնակցականները չհաղթեցին: Գուցե, կեղծե՞լ են ընտրությունների արդյունքները: Գյուղապետ Վլադիկը մի հարվածով կտրեց. «Մարդիկ իրենք են ընտրություն կատարել: Բայց, ավելի լավ ա՝ կեղծած լինեին»: Վահանն էլ ավելացրեց, որ ամենաշատը իրեն հենց դա է սարսափեցնում, որ ժողովուրդն «իր մի փոքրիկ կոմֆորտը գերադասել է սեփական անվտանգությունից»: Կարծես, մոռացել ենք, թե ինչ վիճակում ենք գտնվում: «Լսե՞լ ես, Ադրբեջանի Միլի մեջլիսում քննարկումներ են անցկացրել ղարաբաղյան ընտրությունների թեմայով,- շարունակեց նա,- ու եզրակացրել, որ Ղարաբաղի հայերը չեն ընտրել դաշնակներին, որովհետեւ հրաժարվել են ազգային պայքարից: Դե, որ այդպես է, ադրբեջանցիները որոշել են «ընդառաջել» մեր «տոլերանտ» ժողովրդին եւ պետական հեռուստատեսության ծրագրերում շաբաթական 2 ժամ տրամադրել հայերին: Հիմա էլ, վերջին 17 տարում առաջին անգամ, իրենց ընտրությունների համար ընտրատարածք են «բացել» ղարաբաղցիների համար: Ինձ դա շատ է անհանգստացնում»: Համաձայն եմ. եթե անվտանգ երկրում ապրելիս լինեինք, ապա ընտրությունները որպես սպորտային մրցումներ կարելի էր ընդունել, բայց մեր պարագայում…

Բայց, մեկ է, այսքանից հետո էլ զրուցակիցներս ավանդույթից չշեղվեցին ու մեկ-երկու դաշնակցական երգ երգեցին: Կարեւորն այն է, որ պինդ երգեցին, ամուր-ամուր:

Դե՜, երգի Արաքս, դե, երգի երազ

Տարածությունը, անսահման հեռանկարը մարդուն ուժ է բերում: Թվում է, թե ամենակարող ես: Իսկ որ լեռան գագաթից ես նայում՝ պարզապես փիլիսոփա ես դառնում: Հադրութցիները բոլորն էլ փիլիսոփա են: Ասում են՝ ինչքան աստղերին «մոտիկ ըս ինիս, էնքան իմաստնանաս ըս»: Բա ոնց, հրեն այս հեռավոր գյուղում մեկի գլխին փչել էր խորապես ուսումնասիրել Արշիլ Գորկու ստեղծագործությունները եւ եվրոպաներից եկած հայտնի արվեստագետին համոզել, որ Գորկուց բարձր ոչինչ չկա: Մի հարցնող լինի՝ այ Լեվոն, քեզ քո հոգսերի մեջ պե՞տք է Գորկին: Եթե այդ հարցը տայի, պատասխանը հետեւյալը կլիներ. բա մարդ ենք, չէ՞, բացի նյութականից հոգեւոր սնունդ էլ է մեզ պետք: Բա հետաքրքիր չէ՞ իմանաս, թե ինչպես են ուրիշները, որ արտահայտվելու աստվածատուր ձիրք ունեն, տեսնում այն ամենը, ինչը դու ես տեսնում:

Ընդհանրապես, գյուղում խելոք մարդու կարծիքը լսում են: Պառավը գիտկան չի լինում՝ գլուխը եկած ա լինում: Նրանց գնահատականները հողից են գալիս, բնականից: Իսկ բնությունն էլ հուշում է, որ մարդ պետք է իրեն անվտանգ ու ազատ զգա: Չվախենա կարծիք հայտնել, ճիշտը պաշտպանել, հարգել դիմացինին: Իսկ կարծիք արտահայտելու եւ իրար հարգելու ամենալավ վայրը համայնքն է: Արցախում տարիներ առաջ մարդիկ գյուղովի էին որոշում, թե ինչպես լուծել գյուղի խնդիրները, որ բոլորի համար լավ լինի եւ արդար: Հիմա, կոլխոզների լուծարումից ու հողերի սեփականաշնորհումից հետո, համայնքից բան չի մնացել: Մի քանի հոգու հարցրեցի, թե երբ են վերջին անգամ ժողով արել, ոչ թե պաշտոնական-պատվիրված, այլ բոլորին հուզող ինչ-որ հարցով: Ոչ ոք չհիշեց: Բայց չէ՞ որ միայն բաց զրույցում կարելի է համայնքի հարցերը լուծել: Եթե մեկը խուսափում է բաց զրույցից, ուրեմն՝ թաքցնելու բան ունի: Առանց զրույցի ի՞նչ համայնք: Այ, եթե նման մի ժողով անեին՝ թաղլարցիները, գուցե, կքննարկեին դպրոցի խնդիրը: Թե չէ մտահոգվում են՝ «էս մանկապարտեզը 24 երեխա է բաց թողել, բայց վաղը նրանց ո՞վ կդաստիարակի»:

Первым делом, первым делом самолеты

Թաղլարն Արցախի միակ գյուղն է, որ դպրոցի բակում «կանգնեցված սամալյոտ ունի»: Դա ԽՍՀՄ ավիացիայի մարշալ Խանֆերյանցի մեքենան է: Ախր, ասում են, չէ՞, աստղերին մոտիկ են: Ինքնաթիռը ծառերի բարձրության վրա է տեղադրված: Կարծես, ուր որ է՝ կթռնի-կգնա: Թաղլարի դպրոցի երկու հարյուր քանի աշակերտների համար դա հիշեցում է. այ երեխեք, աշխարհը մի բուռ է, ամեն ինչ իրար հետ կապված: Նույնիսկ Տողասարը չի կարող փակել աշխարհը: Բայց ուր էլ գնաք, երազում Տողասարն եք տեսնելու: Ու միայն այստեղ եք ձեզ տանը զգալու: Միայն այստեղ կարող է մաթեմատիկոս ընկեր Կարինան /ազգանունը չեմ հարցրել՝ կներեք/  Սայաթ-Նովա երգել այնպես, որ մարմինդ փշաքաղվի: Միայն այստեղ կարելի է ժամերով քայլել ու լռել նկարիչ Ռոբերտի հետ, որը ամեն ինչ ապրումներով է գնահատում: Միայն այստեղ ապրող Արտաշես քեռին է, որը գյուղ է տեղափոխվել մեծ քաղաքից, կարող է գալ Ստեփանակերտ եւ իր գրող-գործընկերոջից Դոստոևսկու հատորները խնդրել: Ընկերն ասել էր՝ «Արտաշ, այդպես էլ չհասունացար»: Ինքն էլ պատասխանել էր. «Որ հասունանամ՝ պիտի մեռնեմ»: Միայն այստեղ անձրեւի տակ կարելի է քայլել եւ չկեղտոտել ոտքերդ, քանի որ խելոք նախնիները սալապատել են ճանապարհները: Միայն այստեղից դուրս եկած եւ բարձր պաշտոնի հասած մարդը կարող էր վերանորոգել գյուղի հանդիսությունների տունը, որտեղ առաջին միջոցառումը մանկապարտեզի ծնունդն էր: Եւ միայն այստեղ մանկապարտեզի վարիչ Գոհարիկը կարող է երախտագիտությամբ հիշատակել հեռավոր Կանադայում ապրող իր նման կանանց, ովքեր մտածում են, որ մարդ պիտի իրավունք և հնարավորություն ունենա ապրելու այնտեղ, որտեղ ուզում է: Հատկապես, եթե նա իր հայրենիքում է ուզում ապրել:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Ս. Թովմասյան, արվեստագետ

88-ի շարժումը մեզ անկախություն և ինքնորոշում տվեց: Տվեց ազատ կամքի դրսևորում, ժողովրդավարության սկզբունք և մարդու իրավունքների ազատություն:

Այս խնդրի լուծումը ցանկանում եմ տեսնել այնպես, ինչպես մեր սկզբնանպատակն է եղել՝ միացում մայր Հայաստանին՝ որպես նրա պատմական, անբաժանելի մաս:

Ա. Պողոսյան, մանկավարժ

1987 թվականին, երբ սկսեցին հավաքել առաջին ստորագրությունները՝ Ղարաբաղը Ադրբեջանից անջատելու և Հայաստանին միացնելու համար, ես դեռ ուսանող էի և շատ տարվեցի այդ գաղափարով, որ ի վերջո տարիների մեր փայփայած բաղձանքը կիրականանա: 88-ի շարժումը շատ բան տվեց մեզ. նախ  մեր պետական լեզուն ի վերջո դարձավ հայերենը, արցախցիների մեծ մասն այսօր խոսում է հայերեն և աշխատում ենք օտարամուծություններից զերծ պահել մեր մայրենի լեզուն: Ունենք սեփական հեռուստատեսություն, ռադիո, հայերեն հրատարակվող բազմաթիվ թերթեր, զուտ հայկական դպրոցներ:

Խնդրի միակ լուծումն, ըստ իս, Արցախը վերստին Հայաստանին միավորելն է, քանզի այդպես է պահանջում պատմությունը, այդպես է պահանջում ճշմարտությունը:

Է. Բալայան, ինժեներ, գործազուրկ

88-ի շարժումը մեզ տվեց, առաջին հերթին, պատմական ճշմարտություն և միասնության հնարավորության հանդեպ հավատ: Դա մենք տեսել ենք շարժման սկզբին, որը, ցավոք սրտի, լիովին բացակայում է այս պահին:

Բնականաբար, մեզ համար դրականը  կամ շինծու անկախ հանրապետությունն է, կամ էլ Հայաստանի կազմի մեջ մտնելը, սակայն առանց Արևմուտքի կողմից պարտադրվող սահմանադրության:

Ս. Մանգասարյան, տնտեսագետ-ուսանող

Շարժումը տվել է այն, որ ազատվել ենք ազերիների կապանքներից և  ապրում ենք հայերի մեջ:

Հարցը կցանկանամ, որ լուծվի խաղաղ պայմաններում և որպեսզի մենք կրկին միանանք մայր Հայաստանին:

——————————————————————————————-

Օրենսդրական

ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵՎՈՐ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ՝ ՕՐՎԱ ՊԱՀԱՆՋ

ԼՂՀ պետական շինարարության բնագավառում Սահմանադրության ընդունումը կարող է շրջադարձային  լինել, եթե  նրանում հստակեցվի Արցախի սահմանների հարցը եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցու իրավական կարգավիճակի ամրագրումը: Այս տեսանկյունից ուշագրավ են «Դեմո» հանրային թերթի  N14-ում Սիմոն Կամսարականի հրապարակումները: Հոդվածագիրը ճիշտ է նկատել, որ Աշխարհիկ, Մշակութային եւ Բարոյահոգեւոր իշխանությունները սահմանադրորեն տարանջատելիս բերելու է երկրի ամբողջական  իշխանության հոգեզրկմանը եւ բարոյազրկմանը: Գրվածին որպես լրացում եւ պարազաբանում ավելացնենք, որ ինչպես մարդը, այնպես էլ ազգը, ունի մարմին, շունչ եւ հոգի: Ազգի մարմինը պետությունն է, շունչը՝ մշակույթը, իսկ հոգին՝ հավատը, կրոնը (հայի պարագայում, անկասկած, Հայ Առաքելական Եկեղեցին): Այստեղից էլ՝ Աշխարհիկ, Մշակութային եւ Բարոյահոգեւոր իշխանությունների գաղափարի առաջադրումը եւ բացատրությունը: Ինչպես մարդու մարմինը, շունչը եւ հոգին չի կարելի իրարից բաժանել (արդյունքը մահն է), այնպես էլ Աշխարհիկ, Մշակութային եւ Բարոյահոգեւոր իշխանությունների բաժանումը սպառնում է ազգի վերացմանը:

Ազգի գոյապահպանման բաղկացուցիչ մասն է կազմում ազգային անվտանգությունը: Ազգային անվտանգության առանցքը հոգեւոր անվտանգությունն է, որի մասին պարոն Կամսարականի տեսակետները համոզիչ են եւ ճիշտ, սակայն կցանկանայի որոշ պարզաբանումներ ներկայացնել եւ առաջարկել, որ այն մտցվի առաջարկվող «ԼՂՀ օրենքի Բարոյահոգեւոր կարգավորման մասին» օրենքի նախագծի ներածության մեջ:

Յուրաքանչյուր հասարակություն հիմնված է որեւէ  հավատամքի, կյանքի եւ օրենքների վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացումների վրա եւ ներկայացնում է գործող մի կրոն: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանը (ներառյալ՝ Արցախը) անկախանալով, հրաժարվելով մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարախոսությունից, որի առանցքը կազմում է աթեիզմը՝ դեռ չի ստեղծել գաղափարախոսություն (այսինքն՝ ազգային գաղափարախոսություն, որովհետեւ այլ գաղափարախոսությունը անտրամաբանական կլիներ) եւ չի հստակեցրել, թե հասարակարգը ինչ կրոնի վրա է հիմնվելու:

Բացի դրանից վերացվել է հին արժեքային համակարգը, բայց փոխարենը նորը չի ստեղծվել: Այստեղ էլ «մեղավորը» հավատքն է: Դա է պատճառը նաեւ, որ հասարակությունը չի զարգանում, այլ արագ տեմպերով բարոյազրկվում է: Ուստի, Բարոյահոգեւոր կարգավորման մասին օրենքը հրատապ է: Օրենքի ընդունումը կարող է նաեւ հիմք հանդիսանալ, որպեսզի ԼՂՀ ապագա Սահմանադրության մեջ հստակ տեղ հատկացվի Հայ Առաքելական Եկեղեցուն եւ նշվի, որ ԼՂՀ-ում պետական կրոնը Քրիստոնեությունն է՝ ի դեմս Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու: Ի դեպ, ՀՀ գործող Սահմանադրության մեջ բառ իսկ անգամ չկա գրված Հայ Եկեղեցու մասին, այն դեպքում, երբ «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքում (առաջաբանում) Հայաստանյաց Առաքելական Եկեղեցին ճանաչվում է որպես հայ ժողովրդի  ազգային Եկեղեցի, նրա հոգեւոր կյանքի շինության ու ազգապահպանության կարեւոր պատվար: Իսկ ՀՀ Սահմանադրությունում Եկեղեցին չի հիշատակվում: ՀՀ Սահմանադրական փոփոխությունների նախագծում վերջապես «հիշել են». «ՀՀ ճանաչում է Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու պատմական բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման գործում»: Ինչ խոսք, փորձ է արվում արժեվորել, գնահատել Հայ Եկեղեցու պատմական անցյալը, իսկ ներկա՞ն, մի՞թե եկեղեցին դադարել է գործելուց: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ (թող ներվի գրելը) Հայ Առաքելական Եկեղեցուն թոշակի են ուղարկել ու հիշում են նրա պատմական անցյալը: Քավ լիցի, Հայ Առաքելական Եկեղցին 1700 տարուց ավել գործում է, գործելու է եւ իր արժանի ավանդն է բերելու հայ ազգի ազգապահպանման, կրթության, դաստիարակության, հոգեւոր շինության, բարոյական նկարագրի կերտման եւ հայության փրկության գործերում:

Հայ Եկեղեցու նկատմամբ հայկական պետության նման կրավորական մոտեցումը փորձում են բացատրել պետության աշխարհիկ բնույթի եւ նրա նպատակների տեսանկյունից: Չէ՞ որ Հայաստանը Եվրախորհուրդ մտնելուց հետո Եվրամիության անդամ պիտի դառնա: Իսկ Եվրամիություն…. Տեղեկանքի համար նշենք, որ վաղուց այդ կառույցի անդամներ Անգլիայում, Իռլանդիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Դանիայում, Հունաստանում, Իտալիայում քրիստոնեությունը ճանաչված է որպես պետական կրոն:

Հոդվածագիրն օրենքի նախագծում ճիշտ գնահատական է տվել աղանդավորությանը, սակայն նպատակահարմար է, որ հոդված 6-ի վերջում ավելացնել. «Աղանդների ցանկը հաստատվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգեւոր գերագույն խորհրդի կողմից»:

Հուսով ենք, որ ԼՂՀ նորընտիր Ազգային ժողովը ըմբռնումով կմոտենա Սիմոն Կամսարականի կողմից առաջարկվող  «Բարոյահոգեւոր կարգավորման մասին» ԼՂՀ օրենքի նախագծին, նմանատիպ բազմաթիվ այլ հրապարակումների եւ հիմք կնախապատրաստվի, որ Արցախը քրիստոնյա երկրից սահմանադրորեն դառնա քրիստոնյա պետություն:

Աշոտ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

(փորձագիտական գնահատական)

Վերջերս հասարակական-քաղաքական կյանքի ակտիվությունը Հայաստանում ավելի ու ավելի է կենտրոնանում սահմանադրական փոփոխությունների վրա: Ինչպես իշխանամետ կուսակցությունները, այնպես էլ առանձին քաղաքական ուժերը հստակեցնում են իրենց քաղաքական դիրքորոշումները՝ ելնելով առաջիկայում սպասվող սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվեի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքից:

Վերջին տասնամյակում առաջին անգամ քաղաքական պայքարը Հայաստանում ծավալվում է սահմանադրական գաղափարների շուրջ, ետ մղելով ղարաբաղյան խնդիրը երկրի ներքին քաղաքականության ակտիվ դիրքերից: Մի հանգամանք, որն ստիպում է ընդունել առաջընթացի առկայությունը Հայաստանի քաղաքական կյանքում, ուր այսուհետ քաղաքական ուժերի գործունեության որոշիչ գործոնի դերում հայտնվելու հավակնություններ է ներկայացնում հետևյալ գաղափարը` հաստատել Հայաստանում իրավունքի և օրինականության գերակայություն: Անկասկած, օրինական կարգերի հաստատման ձգտումը, առաջ մղվելով, դասվում է հայաստանյան հասարակության քաղաքական ակտիվության կենտրոնական ազդակների շարքին:

Բարձր գնահատելով վերոնշյալ օբյեկտիվ հանգամանքը, այնուամենայնիվ, հարկ է զուսպ գնահատել երկրի ներքաղաքական դաշտում ծավալված քաղաքական ակտիվության առկա փուլի բովանդակությունը: Սահմանադրության տեքստի և կայանալիք հանրաքվեի խնդրի շուրջ ընթացող բանավեճերով տարված քաղաքական ուժերը չեն կատարում հետևյալ հարցադրումը` կարո՞ղ է, արդյոք, տվյալ գործընթացը երկրում լայնամասշտաբ սահմնադրական կարգի հաստատման ուղի դառնալ: Այդ պատճառով թվում է, թե տվյալ գործընթացում քաղաքական ուժերի ներգրավվածությունը բխում է կամ քաղաքական նպատակադրվածությունից, կամ էլ քաղաքական հասունության պակասից:

Կան բավարար հիմքեր պնդելու, որ սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվեի շուրջ տիրող ակտիվության առկա մթնոլորտը քիչ ընդհանրություններ ունի ՀՀ-ն որպես սահմանադրական պետություն ձեւավորելու խնդրի հետ, չնայած նրան, որ զուտ ձեւականորեն հավակնում է նման նպատակի իրականացմանը: Այդպիսի պնդման հիմքում ընկած են ամենաքիչը հետևյալ երեք հանգամանքները, որոնք տեղի ունեցող գործընթացների էության նկատմամբ անվստահություն են ներշնչում:

Առաջինը՝ իշխող վարչախմբի և նրա հետ համագործակցող ուժերի՝ գործընթացին համաժողովրդական բնույթ հաղորդելու ցանկության բացակայությունն է: Սահմանադրության քննարկումը ընթանում է քաղաքական ուժերի չափազանց սահմանափակ շրջանակում, որոնք ակամա ցուցադրում են իրենց նկրտումները՝ առաջնահերթ տեղ գրավել սահմանադրական փոփոխությունների սեփական մոտեցումները հասարակությանը պարտադրելու գործում: Մի գործընթաց, որն ավելի շուտ հիշեցնում է սեփական քաղաքական ազդեցությունն ուժեղացնելու պայքար:

Երկրորդը Սահմանադրական փոփոխությունների նախագծի հեղինակների ակնհայտ և համառ դիմադրությունն է այն գաղափարին, որ Սահմանադրության մեջ անհրաժեշտ է ներառել իշխանության մարմինների գործունեությունն անմիջականորեն վերահսկելու և դրա վրա ազդելու մեխանիզմներ ամրագրող հոդվածներ: Այսօր քննարկվող նախագիծը Հայաստանի քաղաքացիներին զրկում է ընտրությունների միջև ընկած ժամանակահատվածում ընտրված իշխանական համակարգում շտկումներ կատարելու, ինչպես նաև հասարակական նախաձեռնությունների միջոցով որոշումներ կայացնելու գործընթացի վրա ազդելու հնարավորությունից: Արդյունքում ժողովուրդը, որին, համաձայն գործող Սահմանադրության, պատկանում է իշխանությունը Հայաստանում (նրան և միայն նրան), լիովին զրկված է սեփական նախաձեռնությամբ որոշումներ կայացնելու որևէ մեխանիզմից: Այսինքն, բացակայում են անմիջական ժողովրդավարության մեխանիզմները: Նշված մոտեցումների արդիականությունը առավել կարևոր է, քանի որ Հայաստանում առայսօր չի հաջողվել պատվաստել իշխանության մարմինների ձևավորման ընտրական մեխանիզմը:

Եվ, վերջապես, անվստահություն է առաջացնում իշխանական կառույցների բացառիկ ակտիվությունը: Դրանում բացասական ոչինչ չէր լինի, եթե գործ չունենայինք հենց սահմանադրական պետականության մշակույթի առանձնահատկությունների հետ: Այդ մշակույթը պահանջում է բոլոր քաղաքացիների և, առաջին հերթին, գործընթացի նախաձեռնողների լավ իրազեկություն և, ի սկզբանե, սահմանադրական նորմերը հարգելու պատրաստակամություն: Բացի այդ, այդքան բարի ցանկություններ ունեցող քաղաքական ուժերը պետք է մինչ այդ արդեն նման պատրաստակամություն ցուցաբերած լինեին: Մինչդեռ իրականում նրանք ցայսօր լրիվ հակառակն են ապացուցել, որի ֆոնին այդ նախաձեռնությունը թվում է փոքր-ինչ ցինիկ:

Անհրաժեշտ է խոստովանել, որ իրականում գործող սահմանադրական կարգեր հնարավոր է հաստատել միայն զանգվածային քաղաքացիական գիտակցության առկայության պայմաններում, որի հիմքում ընկած է քաղաքացիների` հավասարության հիմքի վրա միմյանց իրավունքները հարգելու պատրաստակամությունը, ինչպես նաև հանրության բոլոր հարցերը երկրի լիիրավ տիրոջ դիրքերից դիտարկելու և լուծելու մշակույթը: Այսինքն, ժողովուրդը պետք է հանդես գա որպես իրավունքի սուբյեկտ, այլ ոչ օբյեկտ, ինչպես դա ներկայումս է: Այդպիսի պատրաստակամության բացակայության պարագայում սահմանադրության որևէ տեքստ չի կարող երաշխավորել երկրում իրավական կարգերի պատվաստում: Նմանատիպ գիտակցություն անհրաժեշտ է ձևավորել հենց Սահմանադրության իսկ ստեղծման և ընդունման գործընթացով: Եվ այդ գործում նախաձեռնողների հակվածությունը իրավական մշակույթին հաջողության առաջին նախապայմանն է՝ անհրաժեշտ, սակայն, անշուշտ, ոչ բավարար:

Բոլոր նրանց համար, ովքեր պատրաստ են իրենց եռանդը ներդնել երկրում սահմանադրական կարգեր ձևավորելու գործում, պետք է երկարատև, սակայն անհետաձգելի ռազմավարական նպատակ դառնա հետևյալը՝ ամբողջ հասարակությամբ հասնել այն բանի գիտակցմանը, թե որքան կենսական կարևորություն ունի միմյանց հավասար իրավունքները հարգելու պատրաստակամության երևույթը, միաժամանակ որպես իրավունքի սուբյեկտ երկրի տիրոջ իրավունքների սեփական մասնաբաժինը գիտակցելու և դրա համար պատասխանատվության բեռը կրելու անհրաժեշտությունը: Պաշտպանվածության և արդարության մթնոլորտում ապրելու ցանկություն ունեցող յուրաքանչյուր քաղաքացի, անկախ իր սոցիալական և գույքային կարգավիճակից, պետք է կարողանա հասնել այդ երևույթի գիտակցմանը: Դրանից հետո միայն հնարավոր կլինի խոսել Հայաստանի հասարակությունում իրավագիտակցության առաջացման մասին:

Մինչդեռ Հայաստանում այդպիսի գիտակցում անհրաժեշտ ծավալով դեռևս չկա: Ավելին՝ նրանց մոտ, ովքեր այսօր բավականին ակտիվ ներգրավված են սահմանադրական փոփոխությունների իրականացման գործում, այդ գիտակցումը հիմնականում բացակայում է: Հայաստանի ընդհանուր քաղաքական դաշտի և, առաջին հերթին, իշխանամետ ուժերի իրավագիտակցության մակարդակի վերաբերյալ կան լուրջ կասկածներ: Այդ իսկ պատճառով տեղի ունեցող գործընթացը բնական անվստահություն է առաջացնում:

Ստեղծված իրավիճակում որևէ դրական արդյունք չեն կարող ունենալ հասարակության առանձին ուժերի փորձերը` ցուցաբերված նախաձեռնությունները տեղափոխել Հայաստանում սահմանադրական կարգեր հաստատելու կոնկրետ, գործնական ջանքերի հունի մեջ: Սահմանադրական կարգերը Հայաստանում կարող են հաստատվել միայն քաղաքացիների զանգվածային շարժման նպատակադրված ջանքերով,  երբ դրանում ընդգրկ-ված քաղաքացիները կգիտակցեն, որ Սահմանադրությունը դա երկրի քաղաքացիների կոլեկտիվ պայմանագիրն է իրենց իրավունքների և երկրի պետական կառուցվածքի մասին, որը կոչված է պաշտպանել այդ իրավունքները, ինչպես նաև կընդունեն այն ակնհայտ ճշմարտությունը, որ Սահմանադրության կատարման միակ երաշխավորը ժողովուրդն է, այսինքն` այն նույն քաղաքացիները, ովքեր իրենց զգում են երկրի տերեր, ովքեր Սահմանադրության մեջ ներդրել են համապատասխան մեխանիզմներ եւ ովքեր չեն խնայում իրենց ուժերն ու ժամանակը նման պայմանագրի ստեղծման եւ պահպանման համար: Որպես քաղաքացիական գիտակցության հիմք այդպիսի գիտակցման և միմյանց իրավունքները հարգելու պատրաստակամության առաջացումը կարող է տեղի ունենալ միայն երկրի սահմանադրական կարգի հաստատման գործում քաղաքացիների զանգվածային մասնակցության պայմաններում:

Բերված փաստարկները մեզ հանգեցնում են այն մտքին, որ Հայաստանում անհրաժեշտ է ծավալել զանգվածային սահմանադրական շարժում, որի միակ իմաստն ու նպատակը կլինի Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքում և քաղաքացիների գիտակցության մեջ սահմանադրական նորմերի պատվաստման խթանումը: Այն կդառնա համապիտանի բանալի և ամուր հիմք՝ երկրում կուտակված բազմաթիվ ռազմավարական և առօրյա խնդիրների լուծման համար:

——————————————————————————————-

Կրթություն

Նորերս ԿՄՍ նորանշանակ նախարար Կ. Աթայանը հանդիպեց նաև երկրում գրանցված քաղաքական ուժերի և լրատվամիջոցների ղեկավարների ու ներկայացուցիչների հետ: Ներկայացնելով իր պատկերացումները կրթության, մշակույթի, գիտության և սպորտի ոլորտներում անելիքների մասին՝ նա ակնկալում էր ժողովել հրավիրվածների մտքերն ու առաջարկությունները: Եւ, իրոք, հնչեցին ամենատարբեր գաղափարներ ու առաջարկություններ, որոնք բոլորն էլ յուրովի օգտակար կարող են լինել: Որպես զրույցի շարունակություն ներկայացնելով հանդիպման  երկու մասնակիցների ելույթներից բխած մտորումները, ինչպես նաև ավագ սերնդի մեր գործընկերոջ դիրքորոշումը՝ ակնկալում ենք շահագրգիռ քննարկումներ թերթի էջերում:

ԵՐԿՐՈՒՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԵՐԹԻՆ ՏԱՂԱՆԴՆԵՐԻ ՊԱԿԱՍ ԿԱ
կամ՝ մի ոչնչացրեք կաղնիները

Մեր առօրյա կյանքում, հատկապես՝ կրթության, մշակույթի, գիտության և սպորտի ոլորտներում, ըստ իս, երկրանպաստ ու ազգանպաստ առաջընթաց կարող է գրանցվել միայն այն դեպքում, եթե փոխվի մի սկզբունքային հարցի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը: Հարցը հետևյալն է՝ ինչի՞ն պիտի նպատակամիտված լինի մեր քաղաքականությունն այդ ոլորտներում: Խորապես համոզված եմ՝ անհատի կայացմանը, անհատականությունների վերհանմանն ու նրանց ինքնադրսևորմանը: Երկիրն առաջին հերթին վառ անհատականությունների կարիք ունի, տաղանդների անասելի պակաս: Իսկ տաղանդները բացահայտվում կամ սպանվում են դպրոցական նստարանից: Ցավոք, առավել սովորականը մեզ համար երկրորդն է: Այստեղից էլ՝ այն համատարած գազոնը, որ առկա է երկրում, բոլոր ոլորտներում: Այս ամենի ֆոնի վրա կաղնիների ոչնչացումը մեր օրերում խորհրդանշական երանգներ ունի:

Այսօրվա մեր դպրոցը վերածվել է մարդու մեջ անհատականությունը ճզմելու մամլիչի: Դատեցեք ինքներդ՝ ո՞ր աշակերտն է մերօրյա դպրոցում նախընտրելի: Խոնարհ, ուշիմ, ականջթեթև, ուրիշի կարծիքը լսող: Մեր աշակերտները գրեթե չեն օգտագործում «ես» բառը, որովհետև «ես»-ը նիրհում է հոգու խորխորատներում: Երբեմն շշմում ես, երբ ռուսական որևէ հեռուստաալիքով ցուցադրվում է ռեպորտաժ որևէ մանկապարտեզից կամ դպրոցից, և երբ մանկապարտեզի սանը կամ առաջին դասարանցին ասում է՝ «ես կարծում եմ, որ…», «ինձ դուր չի գալիս…» և այլն, և այլն: Իսկ մեզ մոտ տասերորդցին չի կարողանում հստակ ձևակերպել իր ասելիքը, իր կարծիքը: Հարկ եղած դեպքում լավ աշակերտը տասնյակ բանաստեղծություններ կարտասանի, կպատմի իր երկրի ու ժողովրդի պատմությունը, բայց սեփական կարծիք հայտնել որևիցե հարցի շուրջ կդժվարանա: Նրանից չեք լսի «իմ կարծիքով», «ըստ իս», «անձամբ ես համաձայն չեմ» և այլն, և այլն: Եւ այս «եսամեռ» ու անդեմ մարդիկ (բացառություններ, իհարկե, լինում են) հետագայում հայտնվում են համալսարանում, պետական մարմիններում, կյանքի բոլոր ոլորտներում: Հայտնվում են՝ ամրապնդելով գազոնը:

Հարցեր տվող, վիճող, ինքնուրույն մտածող աշակերտը մեր դպրոցում հավասարազոր է կարգազանցի ու անդաստիարակի: Կամ՝ առնվազն անհամեստ է: Բայց այն համեստությունը, որ մեր ուսուցիչների կողմից խրախուսվում է, իրական համեստության հետ որևէ կապ չունի, դրա անունը վաղուց է ճշտված՝ սուսիկփուսիկություն, որն իր էությամբ շատ վատ երևույթ է, քանի որ և համեստության իրական իմաստն է պղտորում, և մարդու էությունն է սպանում, և քաղաքացիական կեցվածքի դաստիրակությունն է ի չիք դարձնում: Այո, այո, այս կեղծ համեստությունը քաղաքացիական կեցվածքի գերեզմանափորն է: Եւ հենց այս սուսիկփուսիկության շնորհիվ են կատարվում բոլոր անօրինությունները երկրում, գազոնն է դրանց բարենպաստ հողը:

«Անհամեստ» աշակերտին մեզ մոտ բարոյապես սպանում են, և սա օրինականացված, արտոնված սպանություն է, իսկ «մարդասպաններին» էլ չեն դատում, ավելին՝ խրախուսում են: Ուսուցիչները, ծնողական կոմիտեն, «համեստ» համադասարանցիները… բոլորն էլ մասնակցում են այս օրը ցերեկով սպանությանը: Օրինակներ շատ կարելի է բերել: Մի օրինակ էլ քննարկման ժամանակ բերեց նորանշանակ նախարարը. լավ սովորող աշակերտը սկսել է «երեքներ» ստանալ բոլոր առարկաներից, ու պարզվել է, որ սա մի յուրօրինակ «ուսուցչական համերաշխություն» է ընդդեմ «անդաստիարակ» աշակերտի: Այո, հենց սրա մասին է խոսքը: Ընդ որում, սա բացարձակապես կապ չունի կարգապահության հետ: Կարգապահությունն, ինչ խոսք, անհրաժեշտ է դպրոցներում, բայց ոչ գազոնի գնով:

Ուսուցումն ու դաստիարակությունը, իմ խորին համոզմամբ, պիտի նպատակամիտված լինեն անհատի ձևավորմանը, կայացմանն ու զարգացմանը: Մենք պիտի վարենք տաղանդախույզ քաղաքականություն: Բոլոր ոլորտներում, իսկ կրթության, մշակույթի, գիտության ու սպորտի ոլորտներում՝ առավելապես: Մի Գարրի Կասպարով, մի Արամ Խաչատրյան, մի Իոսիֆյան շատ ավելի կարող են փառավորել երկիրը ու զարգացնել այն, քան բյուրավոր ուշիմ, ականջթեթև միջակությունները:

Մյուս կարևոր հանգամանքը քաղաքացիական կեցվածքի դաստիարակությունն է դպրոցական նստարանից, անարդարությունների նկատմամբ անհանդուրժողականության «մանրէ»-ի ներարկումը: Մենք պիտի ոչ թե ստրուկներ, այլ սպարտակներ դաստիարակենք:

Հանդիպման ժամանակ նախարարը վրդովմունքով խոսեց այն մասին, որ մշակույթի օջախները պարապուրդի են մատնված մեր շրջաններում ու գյուղերում, որ այդ օջախների դռներին փթանոց կողպեքներ են, որ համերգներ ու ներկայացումներ գրեթե չեն լինում: Իրոք այդպես է, և մտահոգության հասցեն էլ ճիշտ է: «Մասսայական արվեստը» ևս անհրաժեշտություն է, և մարդկանց (որտեղ էլ նրանք ապրելիս լինեն) պիտի հնարավորություն տալ փոքրիշատե հաղորդակցվելու արվեստին: Սակայն սա հիմնախնդրի միայն մի կողմն է, այն էլ, ըստ իս, ոչ ամենակարևորը: Դրան զուգահեռ կամ դրանից առաջ պիտի որոնել-գտնել տաղանդներին ու խրախուսել: Պիտի կարողանալ տաղանդ աճեցնել, այլ ոչ թե համազգային ջանքերով աշխարհի այս կամ այն ծագում այս կամ այն նշանավոր մարդու երակներում հայկական արյան հետքեր որոնել:

Ասացեք, խնդրեմ, Ստեփանակերտի դրամատիկ թատրոնում ե՞րբ եք վերջին անգամ անշլագի ականատես եղել, կամ մեր գրողներից որի՞ գիրքն է խախտել հայոց գրական անդորրը, ո՞ր գրքի համար է հերթ գոյացել գրախանութներում, կամ կա՞, արդյոք, այդ գրախանութ կոչվածը: Արցախաբնակ  ո՞ր մի գիտնականին գյուտի կամ աշխատության մասին են խոսել Արցախի սահմաններից դուրս: Դիտմամբ եմ ասում՝ արցախաբնակ, այլ ոչ թե արցախցի, որովհետև արտերկրում ունենք արցախցի հայտնի գիտնականներ: Սա այսպես է, քանի որ մեր տաղանդները մեզ մոտ չէ, որ բացահայտվում են, քանի որ մեզ մոտ ուղեղների արտահոսքը եղել է ու կա, ինչն էլ համատարած գազոնի ևս մի գրավականն է: Մեր գիտնականներին որ հարցնես՝ իրենք ամենալավն են: Ափսոս, որ այդ մասին ոչ ոք տեղյակ չէ: Սա էլ փույթ չէ՝ իրենց հանգստացնում են «տեղական նշանակության» մասին առասպելով: Նույնը՝ գրողները, որոնք էլ հնարել են «արցախահայ գրականություն» հասկացությունը, որովհետև հայ գրականության անդաստանում սեփական տեղը գտնելը շատ ավելի դժվար է: Վաղն էլ մարտակերտյան կարևորության գրողը կհռչակի «մարտակերտահայ պոեզիա» երևույթը, մյուս օրն էլ կունենանք «ծակուռահայ արձակ»:

Սա է մեր իրականությունը՝ մենք տապակվում ենք մեր յուղի մեջ, մենք կտրված ենք աշխարհից, մենք գազոն ենք: Մենք ոչնչացնում ենք կաղնիները:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԿԱԴՐԱՅԻՆ ՋԱՐԴ, ԱՅՆՈՒԱՄԵՆԱՅՆԻՎ, ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է

Կադրային հարցի կարևորության մասին տարբեր կարծիքներ կան: Ոմանք գտնում են, թե պրոբլեմների ու խնդիրների ցուցակում այն երկրորդն է, ըստ ոմանց՝ երրորդը և այլն: Սակայն, կարծում եմ, որ այնուամենայնիվ կադրային հարցը հիմնահարցերի համակարգում միշտ պիտի լինի ամենաառաջինը, գլխավորը: Վերջին հաշվով՝ ովքե՞ր պիտի իրագործեն, իրականություն դարձնեն այն ծրագրերը, որ նախատեսում ենք այս կամ այն ոլորտի համար: Մարդիկ, մասնագետները, իսկ ավելի կոնկրետ՝ կադրերը:

Մեր իշխանությունները կադրային քաղաքականություն ասելով հասկանում են պահածոյատուփերի ռակիրովկա: Մեզանում սովորություն է դարձել, որ յուրաքանչյուր մեծ ու փոքր պաշտոնյա իր ծրագրային ելույթում հայտարարի. «Կադրային ջարդ չի լինելու»: Բայց դա սխալ քաղաքականություն է: Կադրային ջարդ պիտի’ լինի: Կադրային քաղաքականության (կամ անքաղաքականության) պատճառով մի շարք բնագավառներ ու ոլորտներ այսօր վերածվել են ավգյան ախոռների…

Հաճախ ենք փաստում, որ այս կամ այն հեռավոր գյուղում տաղանդ՝ լավ երգիչ կամ լավ նկարիչ է կորչում: Սակայն այդտեղ զարմանալու բան չկա, քանզի հենց մայրաքաղաքում, մեր ոտքերի տակ այդպիսի շատ տաղանդներ են կորչում… Ինչո՞ւ: Որովհետեև մեր մշակույթի ոլորտում աշխատում են մարդիկ, ովքեր հեռավոր կապ անգամ չունեն արվեստի, մշակույթի հետ: Մարդիկ, ովքեր երբեք Կոմիտաս, Եկմալյան կամ Արամ Խաչատրյան լսած չկան, մարդիկ, որոնց կարծիքով հայ երգարվեստի, հայ մշակույթի խոշորագույն ներկայացուցիչներն Արամ Ասատրյանն ու Թաթա Սիմոնյանն են…

Այնպես որ՝ կադրային ջարդ ոչ միայն պետք է, այլև օդի պես անհրաժեշտ, որովհետև դրանք ամենևին էլ կադրեր չեն: Դրանք պարզապես մոլախոտեր են, որոնք անգթորեն խլում են օգտակար բույսերի արևը, օդն ու ջուրը: Դրանցից պետք է ազատվել, որպեսզի շրջապատի ծառ ու ծաղիկները չմեռնեն, որպեսզի Արվեստը, Մշակույթը ապրի:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱԳԱՆ Է

Որքան շատ ենք խորանում երիտասարդությանը հուզող հարցերում, պատանիներից ու աղջիկներից ունեցած մեր ակնկալիքներում, այնքան ավելի շատ է ընդգծվում նրանց աջակցելու անհրաժեշտությունը: Չէ՞ որ, ինչպես ընդունված է ասել, երիտասարդությունը պետության հայելին է, նրա ապագան: Որքան հասուն ու ակտիվ է երիտասարդությունը, այնքան պետությունը վստահ է իր վաղվա օրվա համար:

Սակայն այսօր արցախցի երիտասարդներին շատ է մտահոգում այն, թե ինչու անտարբերություն է  ցուցաբերվում իրենց նկատմամբ, իրենց հոգսերն ու հուզող հարցերը ուշադրության կենտրոնում չեն: Ժամանակին դրանցով զբաղվում էր կոմերիտմիությունը, իսկ այժմ այդ դաշտում վակուում է:

Ինչպես հայտնի է, վերջին տարիներին տիրող սոցիալական ծանր պայմանները, հետպատերազմյան իրավիճակը քաղաքի երիտասարդների մի մասին մղեցին հակահասարակական արարքների, այն է՝ մանր գողության, դասերից խուսափելուն, թափառաշրջիկության և մուրացկանության: Մյուս կողմից էլ ինձ՝ ավագ սերնդի ներկայացուցչիս համար այնքան էլ հասկանալի և ընդունելի չէ փողոցներում, զբոսայգիներում, հրապարակներում զօրուգիշեր թրևող, պարապ-սարապ երիտասարդների առկայությունը: Փողոցն է այսօր դարձել «կրթության ու դաստիարակության» օջախ: Միգուցե նաև նրա համար, որ այդ առաքելությունը կատարելու կոչված դպրոցն ու դպրոցական միջավայրը անհետաքրքիր ու ձանձրալի են նրանց համար: Ահա թե ինչու նրանց ձգում է փողոցը, որի հետևանքներն են ծխախոտը, թղթախաղը և այլն:

Նման անչափահասների հետ, ինչ խոսք, որոշակի աշխատանք տարվում է: Նրանց վերադաստիարակմամբ են զբաղված քաղաքապետարանին կից գործող անչափահասների գծով հանձնաժողովը, ներքին գործերի Ստեփանակերտի քաղաքային բաժնի երիտասարդության գծով տեսչությունը: Այսպես, Ստեփանակերտի քաղաքապետարանին կից գործող անչափահասների գծով հանձնաժողովի տվյալներով՝ մայրաքաղաքում այսօր հաշվառման մեջ կա մոտ 60 երեխա: Սակայն, ինչպես ասում են, պիտի արմատներին նայել, և եթե կարողանանք ճիշտ դաստիարակել մեր երեխաներին, ապա վերադաստիարակման կարիք չի լինի:

Երիտասարդի ձևավորման գործում ընտանիքից ու դպրոցից բացի մեծ դեր են խաղում լրատվամիջոցները, հատկապես հեռուստատեսությունը: Առանցքային է մասնավորապես կինոֆիլմերի ու հեռուստաֆիլմերի նշանակությունը: Հաճախ է պատահում, որ երիտասարդները հակահասարակական արարքներ են թույլ տալիս այս կամ այն մարտաֆիլմը կամ էրոտիկ ֆիլմը դիտելուց հետո: Այսօր ինչ ֆիլմեր ասես, որ չեն ցուցադրում հեռուստատեսությամբ, դե, տեսամագնիտաֆոնների մատչելիությունն էլ իր բաժին ավերածություններն է անում: Այդ ֆիլմերը բացասական ազդեցություն են թողնում երիտասարդության վրա: Բայց այս ոլորտը ինչպես եղել է, այնպես էլ մնում է անվերահսկելի:

Կարծում եմ, վաղուց հասունացել է կրթօջախներում պատանեկան ու երիտասարդական կազմակերպությունների ստեղծման անհրաժեշտությունը: Մենք պիտի կարողանանք այլընտրանք առաջարկել մեր պատանիներին ու աղջիկներին, այլընտրանք՝ փողոցին:

Երիտասարդության հետ տարվող աշխատանքի կարևոր տեղամասերից են մշակութա-լուսավորչական օջախները, որոնցում տարվող աշխատանքները դեռևս հեռու են բավարար լինելուց: Հանրապետության մշակույթի օջախները այսօր դեռևս չեն դարձել երիտասարդության համար հոգեհարազատ միջավայրը: Մեծ է նաև ռազմա-հայրենասիրական դաստիարակության դերը:

Սակայն ամենակարևորը երիտասարդներին աշխատանքով ապահովելու հարցն է: Թե չէ պարապ-սարապությունն ամեն ինչի կարող է մղել: Լավագույն դեպքում մեր երիտասարդները զբաղվում են առևտրով: Իսկ արժանապատիվ աշխատանք ունենալու պարագան կխթանի նաև նոր ընտանիքների ձևավորմանը:

… Ո՞ւր է գնում այսօր մեր երիտասարդությունը, ի՞նչ գաղափարներ են առաջնորդում նրան: Գիտե՞նք, արդյոք: Եթե չգիտենք՝ ապա ի՞նչ ենք ակնկալում:

Արտավազդ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ԹԵ ԻՆՉ ԵՂԱՎ ՀԵՏՈ, ԵՐԲ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՈՇԵՑ ԲԱՐՁՐԱՑՆԵԼ  ԵՐԹՈՒՂԱՅԻՆՆԵՐԻ ՎԱՐՈՐԴՆԵՐԻՑ ԳԱՆՁՎՈՂ ՀԱՐԿԵՐԸ

Օգոստոսի 26-ին՝ ուրբաթ առավոտյան, մայրաքաղաքի երթուղային տաքսիներն, ըստ սովորության, երթևեկում էին Ստեփանակերտի փողոցներով: Ոչինչ չէր խոսում այն մասին, որ դրանց գործունեությունը շուտով պիտի խախտվի: Մի քանի ժամ անց, սակայն, լուրեր տարածվեցին այն մասին, որ երթուղայինների վարորդները ցույցի են դուրս եկել՝ ի նշան բողոքի: Եվ, իրոք, կեսօրից հետո «Ստեփանակերտ սերվիսի» դարբասների մոտ հավաքվել էին բազմաթիվ վարորդներ՝ իրենց միկրոավտոբուսներով: Նրանց մեծ մասը կանգնած էր դրսում և սպասում էր: Իսկ ներսում՝ «Ստեփանակերտ սերվիսի» տնօրեն Վ. Պետրոսյանի մոտ, վարորդների խոսքերով, իրենց ուղարկած պատվիրակությունն էր: Փորձեցինք խոսել հավաքված վարորդների հետ, պարզելու համար, թե որն է նման քայլի պատճառը: Եվ մինչ մենք զրուցում էինք, շարունակում էին ժամանել նորանոր երթուղայիններ, որոնց վարորդներն ուշ էին տեղեկացել կատարվող դեպքերի մասին: Գրեթե կես ժամվա ընթացքում հավաքվածների թիվը կրկնապատկվեց: Իսկ հիմնական հարցը շարունակում էր մնալ նույնը՝ ի՞նչն էր դրդել վարորդներին դիմել այդ քայլին: Առաջինը մեզ մոտենում է 17 համարի երթուղայինի վարորդ Սամվելը:

– Ինչո՞ւ եք հավաքվել այստեղ:

– Մի՞թե չգիտեք,- պատասխանում է նա, իսկ նրա հետ և մյուսները,- հարկերը բարձրացրել են: Նախկինում մենք վճարում էինք 1200 դրամ, այն դարձրին 1500, հիմա էլ 2000 են դարձրել (ի դեպ, այդ նախկին ասվածը, նրանց խոսքերով, ընդամենը 1 տարվա պատմություն է): Բենզինը թանկացել է,- շարունակում են վարորդները՝ իրար միջամտելով,- և փոխանակ վառելիքի թանկացումից հետո հարկերն իջեցնեն, ավելի են բարձրացնում: Բայց ահա, երբ մենք ենք ուզում 20 դրամով ավելացնել երթուղայինների տոմսի գինը, թույլ չեն տալիս: Մեր նպատակն այն է, որ հարկերը թողնեն այնպես, ինչպես կան:

– Իսկ եթե ձեր պայմանը չընդունվի, ի՞նչ պիտի անեք:

– Կանգնելու ենք մինչև վերջ,- պատասխանում է 17 համարի երթուղայինի վարորդը, որ ներկայանում է որպես Ռոբա,- վառելիքը՝ թանկ, պահեստամասերը՝ թանկ: Դուք գիտե՞ք, որ մեկ պահեստամասն արժե 35 հազար դրամ:

– Ովքե՞ր են հավաքված Վ. Պետրոսյանի մոտ: Եվ որքա՞ն ժամանակ է, որ ներսում են:

– Արդեն մեկ ժամ է: Եթե այսօր ընդհանուր հայտարարի չգան, վաղն էլ ենք կանգնելու, մյուս օրն էլ:

Քննարկման ամենաթեժ պահին միանում են 16 երթուղայինի վարորդները:

– Դուք է՞լ եք միացել ցույցին:

– Իհարկե, մենք միշտ էլ մեր ընկերների հետ ենք:

– Դուք ի՞նչ կասեք այս ամենի մասին:

– Կասենք այն, որ 50 դրամը քիչ է մեր ծախսերը փակելու համար: Վառելիքը թանկացել է, իսկ մի տոմսի արժեքն ի՞նչ է՝ մի բաժակ արևածաղկի փող, այն էլ մարդիկ հաճախ «սկի երեխաների տեղը» չեն վճարում: Ասում են՝ երեխա է, էլի:

– Հիմա ելքը ո՞րն  է:

– Ո՞րը պիտի լինի. կամ հարկերը թող իջեցնեն, կամ էլ տոմսի արժեքն ենք բարձրացնելու: Եթե տոմսի գինը գոնե 10 դրամով բարձրանա, մեզ համար էլի մեծ բան է, իսկ ժողովրդի համար 10 դրամի եղածն ի՞նչ է որ: Մարդ կա երթուղային նստելուց 500 դրամ է ծախսում՝ Սենիկ կիջնես, Բենիկ կիջնես, Ռենիկ կիջնես, Վարդուշ կիջնես, Ծաղիկ կիջնես: Եթե 300 հոգի տաս դրամ ավել տան, այդ 10 դրամը կդառնա 3000 դրամ…

– Բենզինը պարտքով լցնում ենք, աշխատում, որպեսզի հետո այդ աշխատած գումարը տանք լցակայանների աշխատողներին և դատարկ գրպանով գնանք տուն: Ստացվում է, որ լցակայանների համար ենք աշխատում,- վրդովվում են վարորդները:

– Իսկ եթե հարկերը չիջեցնեն, ի՞նչ պիտի անեք,- այս անգամ դիմում եմ նորեկներին:

– Չենք աշխատելու:

– Ինչո՞ւ, մի՞թե ուրիշ լուծում չկա:

– Կա: Եթե հարկերը չիջեցնեն, մենք էլ ուղեվարձը կդարձնենք 100 դրամ: 20 լիտր բենզինն արժե 8000 դրամ, օրական ծախսում ենք 25-30 լիտր բենզին, 12000 դրամ ամեն օր տալիս ենք բենզինի, 2000-ն էլ որ տանք հարկերի, ի՞նչ կմնա: Մինչև ժամը 3-ը աշխատում ենք, որպեսզի ստանանք բենզինի և հարկերի գումարը, նոր միայն հետո սկսում ենք աշխատել մեզ համար:

Վարորդների մարտական տրամադրվածությունը անհողդողդ է թվում, սկսում եմ մտածել, թե ի՞նչ կլինի, եթե իրոք մի քանի օր չաշխատեն: Մի քանի ժամ անց, սակայն, երթևեկությունը վերականգնվում է, ընդ որում՝ նախկին գնով:

– Այդ ինչպե՞ս ստացվեց, որ նորից երթևեկում եք,- հարցնում եմ 14 համարի երթուղայիններից մեկի վարորդին, որը նույնպես ցուցարարների մեջ էր:

– Ասացին՝ աշխատեք մինչև երկուշաբթի,- պատասխանում է նա,- իսկ մենք այդ ընթացքում մի բան կմտածենք:

Չնայած հեռուստատեսությամբ արված հայտարարություններին, որտեղ բացատրվում էր, թե ինչ նկատառումներով է արված հարկերի բարձրացումը, այնուամենայնիվ, սպասում ենք երկուշաբթի օրվան. կբարձրանան, արդյո՞ք, գները: Երկուշաբթի, սակայն, գների բարձրացում չի նկատվում, ցույցեր չկան:

– Ինչո՞վ ամեն ինչ ավարտվեց,- երկուշաբթի հարցնում ենք 16 համարի երթուղայիններից մեկի վարորդին:

– Դեռ հայտնի չէ,- պատասխանում է նա,- սպասում ենք վերջնական որոշման:

Իսկ մենք էլ մեր հերթին փորձում ենք կապվել «Ստեփանակերտ սերվիսի» տնօրեն Վ. Պետրոսյանի հետ, սակայն մեզ դա չի հաջողվում: Հեռախոսի մյուս կողմից պատասխանում են, որ պարոն Պետրոսյանը ժողովում է, ապա իմանալով, թե ով է հետաքրքրվողը և ինչ հարցով է զանգահարում, ավելացնում են՝ մենք այդ հարցում իրավասու չենք, այդ հարցը որոշում են վերադաս մարմինները, «Ստեփանակերտ սերվիսը» դրա հետ ի՞նչ կապ ունի…

Փորձում ենք բացատրել, որ զանգում ենք, քանի որ ցույցը հենց այդտեղ էր կայացել, ուրեմն ինչ-որ կապ, այնուամենայնիվ, ունի, բայց մեզ այլևս չեն լսում:

Երեքշաբթի իրավիճակը նույնն է. երթուղայիններն աշխատում են առաջվա պես՝ առաջվա գներով:

Վարորդները բողոքում են, որ իրենք իրենց աշխատանքից ոչ թե օգուտ, այլ վնաս են ստանում, հարկային տեսչությունն իր հերթին իր բացատրություններն է տալիս, իսկ կենտրոնում, այս ամենի թոհուբոհում, կարծես թե չի լսվում ամենակարևոր հարցը. «Լավ, բա հասարակ ժողովուրդն ի՞նչ մեղք ունի…»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԴՐԱԿԱՆԻ ԿՈՂՔԻՆ ՔԻՉ ՉԷ ՆԱԵՎ ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻՆ

Չափի զգացում է պետք

Շատ լավ է ու շատ ուրախալի, որ մայրաքաղաքում հաճախացել են ամուսնությունները, հարսանեկան հանդեսները: Շատ կուզենայինք, որ դրանց թիվը բազմապատկվեր: Ի վերջո, նոր ընտանիքներ են կազմավորվում` երիտասարդ ընտանիքներ: Ախր, բնակչության թիվը մեր երկրամասում նախ երեքհարյուր հազարի հասցնելու (մեր իշխանություններն այդպիսի խոստում են տվել), ապա հետագայում այն բազմապատկելու խնդիր ունենք, ինչը քաղաքական, տնտեսական, առավելապես պաշտպանական առումով լրջագույն նշանակության  խնդիր է: Եւ այս է այդ հիմնահարցի լուծման` հանրապետությունս շենացնելու ամենամեծ եւ իրական գործոններից մեկը, թերեւս՝ ամենագլխավորը: Իրոք, ուրախանում ենք բոլորս, երբ մեր հինավուրց զուռնայի հարսանեկան ելեւէջներն ենք լսում: Պիտի խրախուսենք, որ նրանք շատ լինեն: Խրախուսենք բոլոր ձեւերով ու միջոցներով: Նույնիսկ՝ պետական մակարդակով:

Ուրախալի է նաեւ, որ հարսանեկան հանդիսություններում բոլորիս համար ընդունելի նոր ավանդույթներ են հիմնավորվում. Մեծ Հայրենականում եւ Արցախյան պատերազմում զոհվածների սուրբ հիշատակին ամուսնական հավատարմության երդում տալը, նրանց շիրիմներին ծաղկեփնջեր դնելը, քեֆ-ուրախության ժամանակ հատուկ կենաց-խոսք նվիրելը նրանց հիշատակին և այլն:

Սակայն այս հաճելի եւ գովելի երեւույթներին, ցավոք, հաճախ ուղեկցում են նաեւ այնպիսի արարքներ, որոնք միանգամայն անընդունելի են եւ անհարիր մեր ազգային սովորույթներին: Խոսքս դրանցից մեկի` հարսանեկան հանդեսների ժամանակ ավտոմեքենաներից երկարատեւ, չընդհատվող սուլիչ-ազդանշանների մասին է: Ո՞ւմ են պետք այդ ականջ ծակող տեսակ-տեսակ երկարատեւ ազդանշանները: Մեկ անգամով էլ չեն բավարարվում, անպայման պետք է, որ մի քանի անգամ երկարատեւ ձանձրալի սուլոցներով պտտեն Շահումյանի անվան պուրակի շուրջը կամ, քաղաքացիների նյարդերը սղոցելով, շարժվեն դեպի Հուշահամալիր:

Ախր, հիվանդներ կան, նաեւ՝ հանգստացողներ: Եւ խիստ կարիքավորներ ու  սգավորներ էլ կան, որոնց դարդն ու հոգսն այդ պահին այլ է… Այդ պահի ձեր տրամադրությունը, հարգելիներս, մի° փաթաթեք ուրիշներին, դա գրգռիչ է ու նյարդայնացնող: Մյուս կողմից՝ քաղաքակիրթ երկրներում մեքենաների շչակ-սուլոցները նախկինում օգտագործում էին մահվան արարողությունների ժամանակ… Եվ, ամենակարևորը, մի՞թե կարելի է աղմուկ-աղաղակով գնալ Հուշահամալիր, մեր սուրբ նահատակների հավերժական հանգիստը խաթարել և անունը դնել, թե եկել ենք ձեր հիշատակը հարգելու… Դա վիրավորական է թե° ննջեցյալների հիշատակի և թե° սգավոր նրանց ծնողների համար…

Զարմանալի է, թե ինչո՞ւ կարգ ու կանոնի պահապանները (հատկապես՝ պետավտոտեսչության աշխատողները) պատասխանատվությամբ չեն վերաբերվում իրենց պարտականությունների կատարմանը: Հատկապես, որ քաղաքի փողոցներում, կարծեմ, ավտոմեքենաներից անտեղի ազդանշաններ տալը օրենքով արգելվում է:

Ուզում ենք հուսալ, որ այս եւ այլ անընդունելի երեւույթները կարգելվեն եւ բազում պրոբլեմներից կքած մեր հայրենակիցների նյարդերն ավելորդ անգամ փորձության չեն ենթարկի… Հաճախ եմ լսել, թե անցորդներն ու բնակիչներն ինչպես են նրանց հետևից նյարդայնացած անեծքի ու հայհոյանքի խոսքեր նետում…

Մի ցանկություն-խորհուրդ եւս. հարսանեկան հանդեսին հրավիրվածները ներկայանում են նախ եւ առաջ վկան լինելու երկու երիտասարդների ընտանիք կազմելու արարողությանը, որպեսզի իրենց ներկայությամբ ավելի ուրախալի դարձնեն  հարսանեկան հանդեսը: Ուրեմն, հարսանեկան հանդեսներում ցանկալի է երգ-երաժշտության եւ պարերի առատությունը եւ ոչ թե ալկոհոլային խմիչքների չարաշահումը, որը հաճախ ողբերգական հետևանքներ է ունենում…

Առողջությանը՝ առողջ վերաբերմունք

Մարդու համար առողջությունը, հիրավի, աշխարհում ամենակարեւորն է: Ե°ւ ֆիզիկական, ե°ւ հոգեւոր առողջությունը. «Առողջ մարմնում` առողջ հոգի»:

Մարդու առողջությունը մեծամասամբ կախված է, հենց իրենից` մարդուց: Առողջ կենսակերպը, ալկոհոլը, ծխելը չչարաշահելը եւ այլն անշուշտ առողջ կյանքի կարեւոր նախադրյալներ են: Դժբախտաբար, միշտ չէ, որ պատանին, երիտասարդը հասկանում եւ հաշվի են առնում դա…

Պատերազմները, հաճախ տեղի ունեցող պատահարները, վարակիչ եւ վտանգավոր այլ հիվանդություններն անպակաս են: Ահա այս դեպքում է, որ անհրաժեշտություն է դառնում բժշկի, բուժծառայության պարտադիր միջամտությունը:

…Չափազանց ծանր, գրեթե մահամերձ վիճակում հիվանդանոց հասցրին Ա-ին: Նա բժշկի օգնության խիստ կարիքն ուներ: Իր գործին լավատեղյակ, Հիպոկրատի երդումին հավատարիմ բժիշկը, առանց երկմտելու, անհապաղ գործի անցավ: Խորը եւ բազմակողմանի բժշկական զննության ենթարկեց հիվանդին: Իր իսկ կարծիքը ճշտելու համար նաեւ խորհրդակցեց մասնագետ այլ գործընկերների հետ: Եւ դրանից հետո միայն տվեց հիվանդության ճշգրիտ ախտորոշումն ու ձեռնամուխ եղավ հիվանդի հետեւողական բուժմանը:

Հիվանդն ապաքինվեց: Նրա հարազատ-բարեկամները, անձամբ հիվանդն, ի խորոց սրտի, արժանին մատուցեցին բուժող բժշկին եւ բժշկական անձնակազմի մյուս աշխատողներին, ովքեր մասնակցել են հիվանդի բուժմանը: Բավարարված  եւ շնորհակալ եղան նաեւ բժիշկն ու աշխատողները, որ կարողացել են փրկել մարդկային մի կյանք եւս:

Փոքր չէ մեզ մոտ այն բժիշկների թիվը, որոնք մարդասիրական շնորհակալ մեծ գործ են կատարել նախկինում եւ կատարում են այսօր: Սակայն այս լավի եւ դրականի կողքին առկա է նաեւ անընդունելին:

Հաճախ հիվանդներն ու հիվանդատերերը գանգատվում են առանձին բուժաշխատողների ոչ հոգատար վերաբերմունքի, դրամական անհարկի մեծ ծախսերի, դեղամիջոցների անորակ լինելու եւ այլ երեւույթների մասին:

Անցյալ տարվա այս օրերին ակնաբույժների մի խումբ այցելեց Արցախ: Անտարակույս, բժշկական այս խումբը շնորհակալության արժանի մեծ գործ կատարեց՝ տեսողությունից տառապող մեծ թվով մարդկանց օգնելու գործում: Եւ այդ բոլորն անվարձ, հումանիտար օգնության կարգով: Ճիշտ է, որոշ հիվանդներ գոհ չմնացին բուժման արդյունքից: Դժգոհում են այն բանից, որ վիրահատությունը կատարել են ոչ փորձառու բժիշկներ, այլ նրանց հետ փորձուսուցման նպատակով եկած ուսանողներ: Պատմում են, որ բժշկի նշանակած հեղուկ դեղ են գնել քաղաքի մի դեղատնից, որն օգտագործելուց ոչ մի արդյունք չի տվել: Ստուգումից պարզվել է, որ սրվակի մեջ սովորական ջուր է եղել լցված: Մի այլ դեպքում հիվանդներին անվճար տրված  դեղամիջոցի ժամկետն անց է եղել եւ այլն…

Քիչ չեն բողոքներն այն մասին, որ բժիշկը փոխանակ անմիջապես զբաղվելու հիվանդի հոգսերով, սկսում է մտահոգվել ստանալիք ֆինանսական հարցերով…

Ստեփանակերտում եւ հանրապետության ողջ տարածքում դեղատների լայն ցանց կա ստեղծված: Հաճախ չի իմացվում, թե որտեղ ինչպիսի որակով եւ ինչ դեղեր են վաճառվում: Ուրեմն, խիստ հսկողություն պետք է իրականացնել նման դեղատների նկատմամբ եւ այդ մասին պարբերաբար տեղեկատվություն տալ հասարակությանը:

Առողջապահության նախարարությունը պետք է հատուկ ծառայություն ունենա, որը պարտավոր է համակարգված կարգով դեղատներում վաճառվող դեղամիջոցների պիտանիության ստուգումներ կատարել:

Ուրեմն՝ մեր հնարավորությունների սահմաններում անենք ամեն բան, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իրեն զգա այս երկրի իրական տերը…

Սերգեյ  ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ
Աշխատանքի եւ պատերազմի վետերան

——————————————————————————————-

Հայացք՝ դեպ անցյալ

ԵՎ Ի՞ՆՉ ՊԱՐԶՎԵՑ ԱՅՍ ԱՆԳԱՄ

Տարիներ առաջ Շուշի-Գորիս ավտոճանապարհի աջ կողմին՝ երբեմնի թուրքաբնակ Զառիսլու գյուղի մոտ մի քառանկույնաձև կաթնագույն ոչ մեծ հուշաքար էր տեղադրված, որի վրա ռուսերեն գրված էր. «09. 07. 1906г. был убит Федор Семенович Оноцкий – сопровождал почту на Герюси»: Քարը տեղում չկա: Պարզվել է, որ ճանապարհաշինարարների «անզգուշության» հետևանքով շինարարական աշխատանքների կատարման ու ասֆալտապատման ժամանակ ոչ պիտանի խճաքարերի հետ ձորն է գլորվել:

Կատարվածը՝ կատարված: Որոշեցի մոտավորապես նույն չափսի (40x60x30 սմ) քարի վրա արձանագրել նույնը և տեղադրել: Համարյա ավարտել էի աշխատանքը, երբ հիշեցի, որ Շուշիից մոտ 3 կմ հեռավորության վրա բոխիների անտառում վաղուց կառուցված աղբրի արձանագրված քարն էլ չկա: Այն միտումնավոր հանվել է Շուշիի ադրբեջանցի իշխանավորների կողմից ու անհետացած է: Խոսքը հայտնի «Պեխե աղբյուր»-ի մասին է: Ջրածորակների վերնամասում փոքրիկ արձանագրություն է եղել գրված, որը ճիշտն ասած, ոչ ոք չի ընթերցել, որ գոնե մոտավորապես ճիշտը հիշենք:

Միայն գիտենք, որ երևի ոմն Իսահակի մասին է եղել գրված, կամ էլ վարպետ Իսահակն է գրել շինարարության մասին: Ու գիտեինք նաև, որ այդ աղբրի մոտ ճաշել սիրող ադրբեջանցիները սիրել են նաև, որ աղբյուր կառուցողն էլ իրենցը լինի, ճարպկորեն սովորության համաձայն կրճատել են Իսահակ վարպետի անվան «հակ» մասը և թողել միայն իսա մասը, որ որպես հատուկ անուն ունեն նաև իրենք: Եվ այդ ժամանակվանից աղբյուրը վերանվանվել է որպես «Իսա բուլաղ», որը սիրով ընդունել ենք նաև մենք: Մարդիկ տեղում լուսանկարվում էին՝ ով աղբրի կողքին, ով՝ ջուր խմելիս, ով՝ պատի վրա կանգնած: Լուսանկարողներն էլ սիրում էին նկարի վրա գրել իրենց արձանագրությունը: Օրինակ՝ «Иса булаг»:

Աղբրի արձանագրությունը վերականգնելու նպատակով սկսեցի փնտրել-գտնել մի լուսանկար, որ նկարահանված լինի աղբյուրը մինչև 1970 թվականը (արձանագրված քարը հանվել է 1974 կամ 1975թթ.), որպեսզի հնարավոր լինի որևէ կերպ ընթերցել արձանագրությունը: Ամենահաջողված լուսանկարը Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանի ֆիզկուլտուրայի բազմավաստակ ու հարգարժան ուսուցիչ Աբել Ներսեսի Աբրահամյանի ինձ տրամադրած լուսանկարն էր, որի վրայի արձանագրությունը անզեն աչքով էլ համարյա ընթերցելի է: Ա. Աբրահամյանն իր գործընկերների հետ լուսանկարվել է տեղում 1975 թվականին (ներկայացնում եմ լուսանկարը):

Հենց առաջին հայացքից նկատվում է, որ քարագործ-վարպետ Իսահակի մասին ոչինչ չկա արձանագրության տողերում: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ շինարարական աշխատանքները կատարել է Իսահակը, «Պեխե աղբյուր»-ը (բոխի ծառի տակից է բխում, շուրջն էլ լրիվ բոխենիներ են) ժողովուրդը կոչել է նրա անունով:

Կասկածների տեղիք չտալու, ստույգ համոզված լիենլու համար սկսեցի օգտագործել տեխնիկական միջոցներ:

Միայն համակարգչի միջոցով հնարավոր եղավ ստանալ մի հստակ պատկեր և ընթերցել արձանագրությունը: Պարզվում է, իրոք, որ աղբյուրը կառուցել է Իսահակը 1871 թվականին, ի պատիվ ոմն Աստվածատուր Ճգնավորյանի, որի մասին մեկ ու կես դար առաջ գրված, սակայն այսօր միայն լուսանկարներում պահպանվող արձանագրությունը վկայում է.

Յիշատակ է աղբուրս աստուածատրոյ Դաւթ Ճգնարեն 1871:

Ասծատուր Ճգնավորյանցի դիակը հողին է հանձնված Շուշիի Երևանյան դռների հարավ-արևմտյան կողմի հին հայկական գերեզմանատանը, որի շիրմաքարին արձանագրված է.

Տապան լուսահոգի Ածատրոյ Ճգնաւորեանց ծնեալ ‘ի 1774 ամի և վախճանեալ 1856 ամի 82 ամաց:

Այստեղ են նաև կնոջ՝ Նախշունի (մահացած 1885թ.) և որդու՝ Բալասանի՝ մահացած 43 տարեկան հասակում, 1875թ., շիրիմները (տես արձ. NN 417-419):

Արձանագրությունը վերականգնված է կամարաձև քարի վրա, որի երկարարությունը 90 սմ է, հաստությունը՝ 30 սմ, իսկ բարձրությունը կենտրոնական մասում՝ 60սմ:

Ասծատուր Ճգնավորյանցի մասին, որի հիշատակին կառուցվել է աղբյուրը, առայժմ այլ տեղեկություններ չկան, ուստի սահմանափակվում եմ միայն արձանագրության պատմական ճշգրտումով ու վերականգնումով:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Կեսկատակ-կեսլուրջ

ՀԱՅ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏ

Մեկը դեղատնից գլխացավի հաբ է խնդրում, նրան խորհուրդ են տալիս. «Գլխացավի դեղ չունենք, բայց փոխարենը լավ լուծողական ունենք…»:

Մոտավորապես նույնը կարելի է ասել հայ դիվանագետների մասին: Քանի որ այդ կարգի մասնագետներ չունենք, մի խումբ փինաչիների վրա մի ցուցանակ ենք կախել, վրան գրել՝ դիվանագետ, ու գործի գցել:

Այդպիսի մի «խոշոր» դիվանագետ տարիներ առաջ հեռուստահարցազրույց էր տալիս: Բայց քանի որ նրա համար ավելի կարևոր խնդիրն այն էր, թե հեռուստադիտողը նկատո՞ւմ է իր նոր գուլպաները, թե՞ ոչ, ոտքն այնպես էր ոտքով գցել, որ քիչ էր մնում հեռուստաէկրանից զգաս փայլփլուն կոշիկների և թանկարժեք գուլպաների մեջ խցկված անլվա ոտքերի գարշահոտը…

Դե լավ, հարգելի պարոն, եթե այդպես շատ ես ուզում, որ մարդիկ նոր գուլպաներդ տեսնեն, ավելի լավ չէ՞ր դրանք միանգամից գլխիդ վրայով հագնեիր: Կամ, ասենք, գլխիդ ու ոտքերիդ տեղները փոխեիր:

Մեր ժողովրդի պատմությունը՝ հին ժամանակներից մինչև Սևրի պայմանագիր ու Արցախյան հարց, ծայրից ծայր քրքրեք, գրեթե ամեն ինչ կգտնեք՝ ազատագրական շարժումներ ու ապստամբություններ, բարոյական հաղթանակներ ու մեծ պարտություններ, ջարդեր ու ողբ, Աստծո հետ բանավիճող հանդուգն մտածողներ ու ճարտարապետներ, գրողներ, գիտնականներ ու շինարարներ, բայց հայ դիվանագետ չեք գտնի: Խոշորացույցով ու մանրադիտակով էլ փնտրեք՝ չեք գտնի:

Դիվանագետների պիտակով մարդկանց մի խումբ այսօր էլ Ղարաբաղյան հարցի վրա է «գլուխ կոտրում», իր ժողովրդի զավակների արյան ու կյանքի գնով ձեռք բերած հաղթանակը, իր հայրենի հողի մի մասը, իր երկիրը դրել թղթախաղի սեղանին, մտմտում է. մաս-մաս վաճառե՞լ, թե՞ միանգամից, լրիվությամբ…

Հայ դիվանագե՜տ… Նրանց վրա ծախսված հազարավոր, միլիոնավոր գումարի նյութական միջոցները եթե նպատակին օգտագործեինք, որքա՜ն աղքատ ընտանիքներ կարող էինք ոտքի կանգնեցնել, որքա՜ն մարդիկ դռնեդուռ ընկած մուրացկանություն չէին անի…

Հայ դիվանագե՜տ… Անունը կա, ինքը կարծես թե կա, բայց միաժամանակ չկա: Մեզ համար չկա’:

——————————————————————————————-

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

Աճի տեմպերը հայերի մոտ շարունակ իջնում, դառնում է 82.3 տոկոս: Դժվար չէ ենթադրել, թե միջին հաշվով քանի տարի էր մնում Ղարաբաղին՝ Նախիջևանի ճակատագրին արժանանալու համար, իհարկե, եթե չլիներ ղարաբաղյան շարժումը.

Շարժում, որ ծնեց մի ողջ ժողովուրդ,
Կամ էլ պարզապես նրան մահից փրկեց:
Եվ ոչ միայն այդ.
Շարժումը վարար հեղեղի նման
Հիմնովին քանդեց ամուր թվացող
Ողջ կապանքները դավադիր ու նենգ:
Այսպես հավերժող գարունն է գալիս,
Այսպես մայիսյան հեղեղն է տեղում,
Եվ մանուկն է այսպես երկունքով ծնվում,
Արար աշխարհին՝ ես կամ, ապրում եմ,
Ինձ էլ մահ չկա, ճիչով հաստատում:
Իսկ երբ ծնվում է ողջ ժողովուրդ,
Երկունքի ցավից այդ վեհասարսուռ
Աշխարհն է ցնցվում,
Եվ հողագունդը մի զարմանք, մի ահ
Հարցում է տալիս, դեռ ուշքի չեկած,
Թե այդ ո՞ր հողում առողջ սերմ պահվեց
Ու չնկատվեց,
Թե մեկ սերմն այդ ինչպե՞ս պատահեց,
ճակտին «մահ» դաջած
ժողովուրդ ծնեց:
Ո՞վ է տեսել, որ մահը նորից ծնվի,
Ի՞նչ է ծնվելը՝ որ հավերժ ապրի,
Եվ երկունքի ցավը այդ մահի
Երկիրն իր կրի…
Լեռներն են խրոխտ պահապան կանգնում,
Գետերը վարարում
Եվ առուներն են ուրախ կարկաչում
Եվ անմահական ավիշը հրաշք,
Մոր երակներով որդուն սնուցում:
Եվ զարմանք թվաց ու երկյուղ պատեց,
Թե ինչպես հանկարծ մի փոքրիկ ալիք
Այն վարար գետի հոսանքը փոխեց,
Եվ նավն այդ գետում հանգիստ լողացող,
Որ չէր էլ զգում ոնց էր խորտակվում
Նոր թափ ու ուղի, նոր հոսանք առավ
Այդ ինչպե՞ս եղավ…
Բայց եղավ, եղավ…
Հողերից զրկված, մի բուռ քար թողած
Քարերի մեջ էլ սերմը ծիլ տվեց,
Ցորյանի ծովում համիկը մեռավ,
Առատ հունձք դառավ
Եվ մի ծաղկով էլ գարունը եկավ:
Եկավ փետրվար այն բուք բորանին,
Անձրևի նման այս գարնանային
Մեծեր ու փոքրեր դուրս հեղեղվեցին.
Ջերմացան իրարից, ջերմացրին իրար
Եվ արև տվին, և արև առան
Պապակ սրտերի անհուն կարոտը,
Երազը թերի իրականացավ…
Եվ գարունն անգամ
Տեղում քարացավ, երբ որ հասկացավ՝
Առաջին անգամ ուշացած եկավ:

Որպես վերջաբան

Վարագույրները չեն իջել դեռ: Բաց երկնքի տակ գիշեր ու ցերեկ ներկայացումը շարունակվում է: Ոչ թե մարդիկ, այլ մարդկանց հետ են խաղում: Բայց ցավալին այն է, որ պատմությունն է կրկնվում՝ փոխվում են միայն գործող անձինք: Դժբախտաբար դեռ շատ-շատերս էլ հանդիսատեսներ  ենք, հեռու թե մոտիկ, դա չէ կարևորը: Այդ էլ դեռ ոչինչ. այս անգութ դարում ախր մենք էլ իրար հաճախ չենք խղճում… Գթությունն էլ, որ կազմակերպությամբ տրվի, էլ  ի՞նչ գթություն: Մայրը, թե որդուն սրտով չսիրի, էլ ի՞նչ մայրություն: Եղբայրը եղբոր թե թիկունք չեղավ, ի՞նչ եղբայրություն… Իսկ մենք շատ չենք նայում վերևից կախված սև մութ ամպերին, գլուխներս կախ իրար բզկտում և չենք ամաչում…

Գուցե թե իրոք նորից եկել են կարաևների ու ղարագյոզովների ժամանակները՝ հարստանալու: Եվ ո՞վ գիտե, թե այժմ քանի միլիոն ռուբլի է «բաց թողել կառավարությունը», միայն թե Ղարաբաղը բաց չթողնի…

Ընդունեք՝ հարստանալու լավ ժամանակներ են որոշ մարդկանց համար, իսկ վայելելո՞ւ… երևի թե այդպիսիները չգիտեն, թե ինչ ճակատագիր են ունեցել դավաճանները, հայասպանները, ցեղասպանները: Քանի դեռ ուշ չէ, խորհուրդ եմ տալիս իմանալ: Իսկ խոսքս սկսել եմ պատմական փաստաթղթով, այդպես էլ ուզում եմ ավրտել, մանավանդ, որ այն դեռ խիստ այժմեական է հնչում:

Արխիվային պատճեն

Միացեք

Հայեր, յուրաքանչյուր ազգ, յուրաքանչյուր ժողովուրդ իր կյանքի ընթացքում ունենում է որոշ պատմական րոպեներ, երբ ասպարեզ է հանում իր ամբողջ ուժը, երբ ցույց է տալիս իր բարոյական բոլոր հատկությունները:

Մի այդպիսի րոպե է սկսել հայերիս համար: Խորհրդավոր ու նշանակալից րոպե է, որ պիտի որոշե մեր ազգային սեփականության հարցը: Ռուս կառավարության բռնակալ որոշումը ցնցել է հայ ժողովրդի բոլոր խավերը, և նա ալեկոծ ծովի նման արդեն շարժում է բողոքի առաջին հորձանքները, արդեն լսեցնում է իր արդար զայրույթի առաջին հնչյունները:

Բայց վայ նրան, ով կուզենա շահագործել այդ րոպեն իր անձնական օգտի համար:

Վայ այն խմբակին, կամ կուսակցությանը, որն այս տագնապալի րոպեում կաշխատի օգտվել ժողովրդի լարված տրամադրությունից՝ իր ներքին հաշիվները մաքրելու, կուսակցության շահերը առաջ քաշելու համար:

Հայեր. զգուշացեք այդ քայլից: Մոռացեք անձնական շահեր ու կուսակցական հաշիվներ, մի կողմ թողեք ստրկական երկյուղ ու կաշվի խնդիր, և միացեք համերաշխ ուժերով ձեր ազգային իրավունքը պաշտպանելու, ձեր նվիրական գործը վարելու:

Միացեք:

Թող այդ միությունը ցույց տա բռնակալ կառավարությանը, որ հայը ստրուկ չէ, որ նա թույլ չի տա անվերջ սրբապղծելու իր իրավունքները:

Միացեք:

Եվ թող այդ միությունը հրապարակ հանի ձեր բարոյական արիությունը եվ իր հովանավորության տակ ամեն կողմից հնչեցնել տա՝

ԿՈՐՉԻ ԲՌՆԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԵՑՑԵ ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԵՐԱՇԽ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայկական ինքնապաշտպանության Կենտրոնական Կոմիտե – 1919թ.

Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Անդրադարձ

ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ՝ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊՐՈԲԼԵՄՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

Վերջերս հայաստանյան մի հեռուստաալիքով ինչ-որ հաղորդման ժամանակ մի երիտասարդ ասաց, թե հաճախ է մտածել հետևյալ հարցի շուրջ. «Մենք համաշխարհայի՞ն ազգ ենք, թե՞ սովորական ժողովուրդ»: Եվ, ի վերջո, եկել է այն եզրակացության, որ, այո°, մենք համաշխարհային ազգ ենք…

Ո°չ, հաղորդումը հոգեբուժական դիսպանսերից չէր հեռարձակվում: Ցավոք, սեփական գլխի վրայով ցատկելու մարմաջը մեր ազգում վաղուց վերածվել է խրոնիկական հիվանդության: Այլ կերպ՝ ինչո՞վ բացատրել էստրադային և այլ կարգի «գերաստղերի» այս առատությունը հայկական իրականության մեջ: Գերաստղեր, որոնց միջազգային մրցույթ-փառատոներում այդպես էլ երբեք չտեսանք թեկուզ լավագույն 5 տասնյակի մեջ: Ինքնագոհ, ինքնասիրահարված արվեստագետների, գիտնականների, քաղաքագետների առատությունը մեզանում ուղղակի վտանգավոր չափերի է հասել: Ով ասես՝ գիրք է տպագրում, ով ասես՝ գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսոր է, ով ասես՝ հասարակական-քաղաքական գործիչ է…

Բայց, ի դեպ, նախ ինչ է նշանակում «համաշխարհային ազգ»: Դա վերաբերում է արվեստի մեր ազգային արժեքների՞ն, քաղաքական-տնտեսական զարգացման մակարդակի՞ն, ազգաբնակչության հոգևոր զարգացման աստիճանի՞ն, աշխարհի մարզական առաջնություններում նվաճած մեդալների թվի՞ն, թե՞, ասենք, Թաթա Սիմոնյանի «Լոս Անջելես», «Անապատի արև» կամ մի այլ երգչուհու կողմից կատարվող «Լաս Վեգաս» երգերը լսելուց հետո արվող հետևությանը:

Մի հարցնող լինի՝ մարդ աստծո, ի՞նչ ես կորցրել լոսանջելեսներում ու լասվեգասներում, ինչո՞ւ ես քեզ անապատները գցել: Մեծն Իսահակյանի ուղտերի քարավանով անապատ ուղևորված արաբ հերոսն այնտեղ ի՞նչ է կորցրել, որ դու ուզում ես գտնել: Ինչո՞ւ տեղդ տիտիկ չես անում ու զբաղվում տասնյակ տեղերից պատռված սեփական շալվարդ կարկատելով: Իսկ եթե անձնական պրոբլեմներդ ու խնդիրներդ լուծել պրծել ես, հայրենի բոլոր թեմաները սպառել, գուցե երգես նաև Մոզամբիկի չքնաղ արևածագի, Անտարկտիկայի սպիտակ արջերի, Ցեյլոնի թեյի պլանտացիաների, Բրազիլիայի կառնավալների, կազինոների և այլնի մասին…

Թե չէ՝ մեզանում ոմանք երկիր մոլորակի պետությունների ըստ զարգացման աստիճանի ցուցակը գլխիվայր շուռ են տվել, վերջը սկիզբ դարձրել, Երևանի հատակագիծն անկողնու գլխավերևից կախել, վերևում գրել՝ «Ծովից ծով Հայաստանի քարտեզ», «Պապլավոկում» ջայլամի պես գլուխները խոթել սուրճի բաժակի մեջ, թե՝ տեսեք, համաշխարհային ազգ ենք…

Մարքսիզմ-լենինիզմի «ինտերնացիոնալիզմն» այնպես է մեխի պես խփվել ոմանց գլխների մեջ, որ սեփական Հայրենիքը թողել, աշխարհով մեկ թափառական են դարձել և դեռ ուզում են ապացուցել, թե լավագույն Հայրենիքն ուրիշի երկիրն է:

Համաշխարհային ցավ ու հոգսերով թող մի քիչ էլ  մյուս սովորական ժողովուրդները՝ անգլիացիները, ֆրանսիացիները, իտալացիները, հրեաները, իսպանացիները և ուրիշները զբաղվեն: Վերջապես եկեք վերջ տանք դոնկիխոտությանը: Վերջինս գոնե մեռավ իմաստուն… Իսկ մեր իսկ կողմից ուռճացրած, ասացվածք դարձրած «հայի վերջին խելքը» առայժմ չի երևում…

Երեկվա քոչվոր մեր հարևանը ազգ դառել, կյանքում մեկ անգամ մեր ձեռք բերած հաղթանակին, Հայրենիքի ազատագրված մի մասին՝ Արցախին է աչք տնկել, իսկ մենք՝ Լոս-Անջելե՜ս, Լաս Վեգա՜ս…

Մեր սեփական երկիրը, Աստծո կողմից մեզ տրված Հայրենիքը թողել, դռնեդուռ ենք ընկել, եվրոպաները, ամերիկաները, անգամ ավստրալիաների փողոցներն ու անապատներն ենք չափչփում:

Ի դեպ, վերջերս սովորական ազգերից մեկի՝ հրեաների իշխանությունները որոշում են կայացրել տեղահանել Գազայի հատվածում վերջին 30 տարում վերաբնակեցված հրեաներին ու տեղափոխել անվտանգ բնակավայրեր: Եվ այդ տեղահանությունը իրականացնելու համար հատկացրել են մոտ 50 հազար զինվորներ: Սակայն վերաբնակեցված հրեաները բազմահազարանոց բողոքի ցույցերով, մինչև անգամ զենքի ուժով պատրաստ են պաշտպանելու իրենց պատմական հայրենիքի թեկուզ և վտանգավոր հատվածում ապրելու իրենց իրավունքը…

Աշխարհով մեկ սփռված, խելքով ու փողով աշխարհը նվաճած ազգերից մեկն ընդամենը կես հարյուրամյակում թիզ առ թիզ նվաճել, վերաբնակեցրել է իր կորսված պատմական երկիրը, տարածքով փոքր, բայց հզոր երկիր կառուցել, իսկ մենք՝ Հայրենիք ունեցող «համաշխարհային ազգը», սեփական երկիրը բախտի ու բախտախնդիրների քմահաճույքին հանձնել, լոսանջելեսների ու լասվեգասների դռներն ենք ընկնում…

Ու այնպես ենք քթներս ցցել, այնպես ենք մեզ երևակայում, որ կարող է Աստծո համբերությունը հատել, և մի օր զայրացած կարող է գոռալ մեզ վրա. «Երկինքներից ցա°ծ իջիր, ոտքերդ վերմակիդ չափով մեկնիր, վերադարձի°ր կոտրած տաշտակիդ մոտ: Տաշտա°կդ նորոգիր, մարդ Աստծո…»:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

Պատասխանի իրավունքով
ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՐԾԻՔ  ՓԱԹԱԹԵԼ ԸՆԹԵՐՑՈՂԻ ՎԶԻՆ

Արձակագիր Կոմիտաս Դանիելյանի «… Եթե այս ձեւով է գրվելու, լավ է՝ չգրվի» կարծիքը (տե’ս «Դեմո», 15 օգոստոսի, 2005թ., էջ 14), իր միտումնավորության պատճառով, թերեւս ուշադրության չարժանանար, եթե դրա անհրաժեշտությունը չառաջանար երկու հանգամանքի բերումով: Նախ, «Ասկերան. հերոսության հասցեներ» գրքի առանձին հատվածների նենգափոխումը եւ շինծու վերագրումները կարող են թյուր կարծիք ձեւավորել թերթի այն ընթերցողների մոտ, ովքեր հնարավորություն չունեն անձամբ ծանոթանալու խնդրո առարկա բնագրին: Եվ երկրորդը, որն, ըստ իս, ավելի խորքային իմաստ եւ հասարակական հնչողություն ունի, դա ոմանց քիմքին դուր չեկած ստեղծագործությունները տարբեր շարժառիթներով, ցանկացած գնով, մինչեւ իսկ ամենայն դրականն անտեսելու եղանակով ջարդուխուրդ անելու միտումն է, որը գնալով ավելի ու ավելի ծայրահեղ ու անհանդուրժելի դրսեւորումներ է ստանում:

Հարկ է նշել, որ նրա բարձրացրած հարցերի պատասխանները շատ պարզ ու հասկանալի տրված են ընթերցողին հասցեագրված «Երկու խոսքում» (էջ 3-5), անշուշտ, նաեւ տարակարծությունների տեղիք չտալու համար: Բայց, մտքովս իսկ չէր անցել, որ կգտնվի մեկը, ով այդ ամենը շուռ կտա գլխիվայր եւ կներկայացնի ծուռ հայելու մեջ: Բերեմ մի քանի օրինակ:

Թե ինչու են ոչ ասկերանցիները տեղ գտել գրքում, մեր հարգարժան քննադատը կարող էր իմանալ, եթե ուշադիր կարդար իմ հետեւյալ տողերը. «Հարկ ենք համարում նշել, որ մոտ 70 նահատակ ազատամարտիկների ցուցակը մեզ է ներկայացրել Ասկերանի զինկոմիսարիատը, ըստ որի էլ մենք կազմել ենք սույն հուշամատյանը…»  (էջ 3):

Նա սխալմամբ կարծում է, թե ինձ հետաքրքրող հարցերի պատասխանը չեմ ստացել Ասկերանի ընդհատակյա (նախաձեռնող) խմբի անդամներից: Պարզապես, Կ. Դանիելյանին հանգիստ չի տալիս այն միտքը, թե ինչու իրեն չեմ դիմել, որովհետեւ նա Ասկերանի մասին գրելը իր մենաշնորհն է համարում եւ, մեղմ ասած՝ խանդով է նայում նրանց, ովքեր «հանդգնում» են «ձեռք երկարել» այդ թեմային…

Իմ հռետորական «նախադասությանը»(իր ձեւակերպումն է) ոչ համապատասխան եզրակացության հանգելով, պարոն քննադատը «հռետորական» հարց է տալիս. «Նրանցից(խոսքը նախկին զինակիցների ու հրամանատարների մասին է) որեւէ մեկին դիմե՞լ է գրքի հեղինակը»:  Զինվորական թղթակցի տասներկուամյա ստաժի ընթացքում այդ հնարավորությունը ոչ միայն ունեցել, այլեւ հնարավորինս օգտագործել եմ:

Պարզ ու աներկբա գրված է, որ խնդրո առարկա գրքի տպագրությունից, հետեւաբար՝ ներկայացվող նախնական նյութին մեկ ամբողջության մեջ ծանոթանալու հնարավորություն ընձեռելուց հետո եմ քաջատեղյակ հրամանատարներից ու զինակից ընկերներից ակնկալում գրավոր լրացումներն ու առաջարկությունները, հուսալով դրանք ստանալ հատուկ այդ նպատակով նշված հասցեներով: Ի դեպ, պրն. Դանիելյանը եւս կարող է, կառուցողական առաջարկություններ ու հիմնավորված լրացումներ ունենալու դեպքում, դիմել այդ հասցեներով, եթե, իրոք, անկեղծորեն մտահոգված է մերօրյա պատմության  ճշգրտման հիմնախնդիրներով…

Թույլ տրված մի քանի էական «վրիպակներին» (չակերտները՝ Կ.Դ.-ի) անցնելիս նա իր անտեղյակության մեջ ընթերցողին համոզում է նոր սայթաքումներով: «Ըստ Մ. Հարությունյանի՝ Աղդամի ռազմագործողությունը տեւել է 20 օր,- գրում է ընդդիմախոսս,-  մինչդեռ այն իրականացվել է 1993 թ. հուլիսի 22-23-ին: Մինչ այդ ոչնչացվել էին հարակից կրակակետերը»: Պետք է տարբերակել Աղդամի ռազմագործողությունը (օպերացիան) նրա եզրափակիչ փուլը կազմող  բուն Աղդամ քաղաքի գրոհից: Ի դեպ, առանց մասնագիտական պատրաստության էլ դժվար չէ հասկանալ, որ այդ հարակից բնակավայրեր կոչվածները, օպերացիայի պլանավորման ժամանակ, այնքանով են նկատի առնվել, որքանով որ ընկած են եղել վերջնական նպատակակետին (իմա՝ Աղդամին) հասնելու օպերատիվ ուղղությունների վրա:

Ի գիտություն  Կ. Դանիելյանի հայտնեմ, որ  Աղդամի օպերացիա եզրույթը եւ նրա տեւողությունը՝ իր փուլերով, ֆիքսված են համապատասխան ռազմական քարտեզներում ու մարտական կարգադրություններում, ինչպես նաեւ Ասկերանի պաշտպանական շրջանի պատմական տեղեկամատյանում, էլ չենք խոսում Արցախյան պատերազմին նվիրված հրատարակությունների մասին:

Մերկապարանոց հայտարարություն է առավել կարեւոր ռազմագործողությունների ամիս-ամսաթիվը բաց թողնելու պնդումը, այլապես մանրուքների վրա երկար ծանրացող քննադատը գոնե Ասկերանի կտրվածքով գեթ մեկ օրինակ նշելու առիթն անվարան կօգտագործեր՝ ասվածը ճշմարտության տեղ անցկացնելու համար: Ըստ նրա՝ ձեռքի տակ եղած աղբյուրների կամքից կախված լինելը գրքի հեղինակին ստիպել է «երբեմն խոսել ռեբուսներով»: Տարօրինակ է, որ այսպես կոչված ռեբուսների շարքում թվարկված են նույնիսկ բակերում կռիվ-կռիվ խաղացող նախադպրոցական տարիքի երեխաների բառապաշարում առկա ՀՄՄ, ԿՊՎԴ ու ԴՇԿ հապավումները, մանավանդ, որ վերջին երկուսին կից օգտագործել եմ գնդացիրներ բառերը (որոնք դարձյալ դեն են շպրտվել հարգելի քննադատի կողմից): Այս ամենը դեռ սկիզբն է: Հետագա շարադրանքից պարզվում է, որ նա բացահայտորեն  թերագնահատում է ընթերցողին…

Կ. Դանիելյանը «կատարյալ գլուխկոտրուկ» է ներկայացնում Խրամորթի ազատագրման «պատմությունը»: Նա գործի է դրել իր բառապաշարի ողջ զինանոցը, որպեսզի այն տպավորությունը թողնի, թե Մհեր Հարությունյանը, իբր, հատուկ քննության առարկա է դարձրել Խրամորթ գյուղի պատմությունը: Մինչդեռ, ընդամենը հպանցիկ նշվել են Խրամորթ գյուղի՝ բազմիցս  ձեռքից-ձեռք անցնելու հանրահայտ պահերը, այն էլ ընդհանուր ռազմագործողությունների համայնապատկերի վրա՝ ի շարս պաշտպանվող կամ ազատագրվող  այլ բնակավայրերի:

Մեջբերենք հիշյալ հատվածներից մեկը. «Սեպտեմբերի 4-ի ռազմագործողությամբ ազատագրվեցին Ասկերանի շրջանի դեռեւս հունիսի 12-ին բռնազավթված Դահրազ, Սառնաղբյուր, Արանզամին, Փրջամալ, Նախիջեւանիկ, Խրամորթ, ինչպես նաեւ Ավդալ եւ Գյուլափլու գյուղերը, ինչն ամրապնդեց ԻՊՈՒ դիրքերը Ասկերանի եւ Մարտունու ՊՇ-ների հարակից ճակատում» (էջ 19): Եթե ընդդիմախոսս իրոք քաջատեղյակ է Ասկերանի շրջանի իրադարձություններին, պետք է գոնե կասկածեր, որ Խրամորթն այդ շարքի ամենավերջում հիշատակելով, ինչ որ բան  նկատի եմ ունեցել…

Խրամորթի աշխարհագրական դիրքին տեղյակները գիտեն, որ տեւական պայքար է  ծավալվել հիմնականում Խրամորթի վրա գերիշխող բարձունքների համար, քանզի դրանցից լիովին վերահսկվում է գյուղը…

Օգտագործված աղբյուրը վկայակոչելը «մոռանալու» մասին հերյուրանքը նետելուց հետո, պարոն քննադատն ակամա հակասում է ինքն իրեն, տրտնջալով ծանոթագրությունների երկար շարանի առթիվ:  Դանիելյանը գրում է. «Իր գրվածքը անառարկելիության շղարշով պարուրելու, իմա՝ դրան «գիտական» պատմուճան հագցնելու նպատակով հեղինակը դիմել է մասնագիտական «հնարամտության», ինչի առհավատչյան ծանոթագրությունների երկար շարանն է (38 հղում 25 էջին)՝ լիովին վստահելով մինչեւ իսկ կասկածելի «սկզբնաղբյուրին», ինչը եւ, բնականաբար, բումերանգի տեղիք է տվել»:

Որ ընդդիմախոսիս ասած նպատակը չեմ ունեցել, դա նորից պարզ երեւում է ընթերցողին ուղղված իմ խոսքից (էջ 5):

«Ասկերան. հերոսության հասցեներ» գրքույկն, ինչպես սահմանափակ տպաքանակն է վկայում, այսպես ասած, նախնական տպագրություն է, որպես՝ ապագա լրամշակված, ամբողջական ու ծավալուն տարբերակի ուրվագիծ: Այդ մասին եւս ծանուցված է ընթերցողը (էջ 5):

Պարզապես, Կոմիտաս Դանիելյանը զոհված ազատամարտիկների համառոտ կենսագրականների առիթով ներկայացված ակնարկային հոդվածն ընդունել է գիտական կապիտալ աշխատության տեղ՝ այդ կարգի գործերին ներկայացվող խիստ պահանջներով հանդերձ:

Նրա ուշադրությունից «վրիպել է» այն հանգամանքը, որ վերոհիշյալ 38 հղումներից 23-ը ԼՂՀ պաշտպանության նախարարության և այլ արխիվներից հանված ու թերեւս առաջին անգամ շրջանառության մեջ դրված սկզբնաղբյուրներ են: Ակնհայտորեն հակառակորդի տեսակետը մեջբերելով, ցույց եմ տվել, որ հայ ազատամարտիկները ոչ թե մտել են  խաղաղ բնակավայր ու «բնաջնջել» դրա անզեն բնակիչներին, ինչպես ներկայացնում է թուրք-ադրբեջանական քարոզչությունը, այլ ռազմական վտանգավոր մի հենակետ, որի վնասազերծման մարտական գործողությունների ընթացքում հնարավոր է, որ զոհեր եղած լինեն: Եվ դրա մասին ոչ թե ասում ենք միայն մենք՝ հայերս, այլեւ «հավաստում» են հենց իրենք՝ ադրբեջանցիները: Ահավասիկ, օտար հեղինակի գիրքն օգտագործելու իրական պատճառը: Սակայն, էն գլխից դա ժխտելով եւ կամայականորեն աղճատելով գրածս, Կ. Դանիելյանն ինձ վերագրում է «թուրքերի բացառիկ խիզախության, հայերի ամուր շղթան ճեղքելու, հայկական գյուղերի տարածքով անարգել ճողոպրելու» եւ երեւակայական այլ մտքեր: Ու՞մ չի հայտնի, որ ադրբեջանցիները պարզապես ճողոպրել են հայերի կողմից խաղաղ բնակչության համար թողնված միջանցքներից մեկով… Ի դեպ, այդ փաստի անտեսումը Կ. Դանիելյանի կողմից ծնունդ է տվել նաեւ Հացոտ լեռան վերաբերյալ թյուր կարծիքին:

Կռահել կարելի է, որ խմբագիր ու ռազմական խորհրդատու  ասելով՝ պրն. Դանիելյանը կոնկրետ մարդկանց է նկատի ունեցել, մատնելով իր հավակնությունները… Սակայն  գիրքը «ոչ այնքան ապագա ընթերցողին» է հասցեագրված (հուսով եմ, որ նա կկարդա լրամշակված ու ամբողջական վերահրատարակությունը), այլ բոլոր նրանց, ովքեր իսկապես սրտացավորեն են մոտենում մեր հերոսական անցյալին եւ մանավանդ՝ ձգտում են հնարավորինս ճշգրտել առկա նյութը, բայց ոչ երբեք՝ նրանց, ովքեր միայն մրոտելու եւ ժխտելու մոլուցքով են տառապում:  Չի կարելի տուրք տալով պատեհապաշտությանը, մտացածին մեղադրանքներով ձգտել նսեմացնել կատարված աշխատանքը եւ գրողին անհարիր տոնով «ինկվիզիտորական» դատավճիռ կարդալ որեւէ ստեղծագործության դեմ: Ամեն մի ստեղծագործություն եւ° արժանիքներ է ունենում, եւ՝ թերություններ, ուստի  անթույլատրելի է դրանցից մեկի վրա ծանրանալով՝ կանխակալ կարծիք փաթաթել ընթերցողի վզին:

Մհեր ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ՍԵՂԱՆԻ ԹԵՆԻՍՆ ՈՒՆԻ ԼԱՎ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐ ԵՎ ԽՈՍՏՈՒՄՆԱԼԻՑ ԱՊԱԳԱ. ՄՆՈՒՄ Է ՄԻԱՅՆ ՀՈՎԱՆԱՎՈՐՆԵՐ ԳՏՆԵԼ

Ստեփանակերտցիներից շատերին քաջածանոթ սպորտի վարպետի թեկանծու, մարզի, հանրապետության բազմակի չեմպիոն, մարզիչ Սերգեյ Ավանեսյանի հետ մեր հանդիպումը պատահական չէր: Լսել էինք, որ Սերգեյ Աշոտովիչի թոռը՝ 13-ամյա Աննա Ադամյանը, Անգլիայում կայացած մինչև 15 տարեկանների միջազգային օլիմպիական խաղերում գրավել է 5-րդ տեղը: Մրցույթին մասնակցել են 45 երկրներ՝ Ամերիկայից, Եվրոպայից և Ասիայից: Ընդ որում, եզրափակիչ ութնյակում Աննան Եվրոպայի միակ ներկայացուցիչն էր, մնացածները Ասիայից էին, և ըստ արդյունքների ստացվում է, որ Աննան Եվրոպայում առաջինն է: Հանգամանքն ինքնին ուշագրավ է, քանի որ պատերազմից հետո խաղաղ «մրցասպարեզներում» ձեռք բերված յուրաքանչյուր հաղթանակ  գալիս է կրկին անգամ հաստատելու այն փաստը, որ մենք ամեն ինչում հաղթել ենք սիրում և, անշուշտ, կարող ենք հաղթել: Մանկապատանեկան մարզադպրոցում մեր զրույցին է միանում նաև դպրոցի տնօրեն տիկին Սվետլանա Ֆիրյանը: Եվ մենք միասին քննարկում ենք սեղանի թենիսի ասպարեզում տիրող այսօրվա իրավիճակը, անշուշտ, չմոռանալով այդ ասպարեզի չեմպիոններին: Վերջին հանգամանքը Սերգեյ Աշոտովիչի համար առանձնահատուկ կարևոր է թվում, նա անընդհատ նշում է այն բոլոր մարզիկների անունները, ովքեր 1993 թվականից հիմք են դրել Արցախում սեղանի թենիսի լավագույն ավանդույթների վերա-ծննդին:

– Մարզիչի կարգավիճակում 1993 թվականից եմ,-պատմում է Սերգեյ Աշոտովիչը,-կարելի է ասել, որ սեղանի թենիսի վերածնունդը մայրաքաղաքում սկսվեց հենց 1993 թվականից: Այն ժամանակ բացվեց սեղանի թենիսի բաժինը, որն առայսօր գործում է: Պատերազմի ժամանակ, անգամ ռմբակոծությունների տակ երեխաները գալիս էին պարապմունքների: Եվ նա մեկ առ մեկ նշում է երեխաների, իսկ հետագայում արդեն լավագույն մարզիկների անունները.

Մարգարիտա Մանասյանը՝ ԼՂՀ չեմպիոնուհին, Կարինե Հայրումյանը, Գեղամ Գրիգորյանը՝ մեր չեմպիոնը,  Թեհրանում կայացած համահայկական խաղերի դափնեկիրը, Տիգրան Գաբրիելյանը, Ռոման Հովսեփյանը, Վիլեն Աթանեսյանը, Անժելիկա Ղուլյանը՝ ՀՀ մրցաշարի դափնեկիրը,  Արայիկ Ֆիրյանը՝ ՀՀ 2-րդ մրցանակակիրը, Վարուժան Բաղդասարյանը՝ ՀՀ չեմպիոնը:

– Իսկ եթե համեմատենք, 93-ից հետո առայսօր սեղանի թենիսն ի՞նչ ճակատագիր ունեցավ. անկո՞ւմ, թե՞…

– Իհարկե անկում չապրեց: Ընդհակառակը՝ տարեցտարի ավելի բարձրացավ երիտասարդների հետաքրքրությունը դեպի այդ մարզաձևը:

– Իսկ ինչպիսի՞ն է, ըստ Ձեզ, թենիսիստների այսօրվա մարզավիճակը:

– Ես այսպես կասեմ՝ մեր երեխաները ոչնչով չեն զիջում ոչ մեկին: Շատ ուժեղ խաղացողներ ունենք, ընդ որում՝ ոչ միայն քաղաքում, այլ նաև շրջաններում:

– Եթե համեմատենք խորհրդային տարիների հետ, երիտասարդության ձգտումը դեպի սպորտն ա՞յն ժամանակ էր ավելի, թե՞՝ հիմա:

-Իհարկե, այն ժամանակ ավելի շատ էր, այն ժամանակ բոլորս երկրպագում էինք սպորտը, մի՞թե կարելի է համեմատել:

– Իսկ ի՞նչն է դրա պատճառը:

– Պատճառը շատ դեպքերում ծնողներն են,- զրույցին միանում է Ս. Ֆիրյանը:- Արցախում սպորտին որպես զվարճության նայելու սովորույթ կա, բայց վաղուց արդեն ժամանակն է, որպեսզի այդ մտածելակերպը փոխվի: Ծնողները հաճախ չեն պատկերացնում, որ իրենց երեխան կարող է որևէ մի մարզաձևում դառնալ պրոֆեսիոնալ, սա խանգարում է այն բանին, որպեսզի նրանք հասնեն բարձր արդյունքների: Պատահում է՝ գալիս է տաղանդավոր երեխա, մարզիչն աշխատում է նրա հետ, 1-2 տարի անց երեխան այլևս պարապմունքների չի հաճախում, քանի որ ընտանիքում խոչընդոտում են: Ծնողների հետ խոսում ես, ասում են՝ դե երեխա է, չի ուզում՝ թող չգա, գալիս էր հենց այնպես, իր առողջության համար: Իսկ մարզիչն եթե աշխատում է, միշտ ցանկանում է, որպեսզի արդյունք լինի:

– Թվում է՝ նախկինում միջազգային մրցասպարեզ դուրս գալու հնարավորությունն ավելի մեծ էր: Ի՞նչ եք կարծում, եթե մեր մարզիկները հնարավորություն ունենային ավելի շատ դուրս գալ միջազգային ասպարեզ, դա կօգնե՞ր, որպեսզի երիտասարդության մոտ ձգտումն ավելի մեծանար:

– Այսօրվա դրությամբ այդ հարցը շատ հեշտ է լուծվում, հիմա այդքան էլ դժվար չէ միջազգային մրցասպարեզ դուրս գալը: Ընդ որում, այս հարցում ԿՄՍ նախարարության սպորտի վարչությունը շատ մեծ օգնություն է ցուցաբերում:

– Մեր մարզիկները հանդես են գալիս Հայաստանի դրոշի ներքո՞:

– Այո: Եվ, ի դեպ, միջազգային մի շարք մրցումներում իրենց մասնակցությունն են բերել նաև մեր երեխաները: Օրինակ՝ Վարուժան Բաղդասարյանը Եվրոպայի առաջնության մասնակից է, Աննա Ադամյանը՝ միջազգային օլիմպիական խաղերի:

-Ի՞նչ եք կարծում, դպրոցներում ֆիզիկական կուլտուրայի դասերի առկա մակարդակը ևս կարող է լինել պատճառն այն բանի, որ երեխաների մոտ սպորտի հանդեպ ձգտումն այնքան էլ մեծ չէ:

– Դպրոցներում, իհարկե, ֆիզիկական պատրաստվածության դասերը բարձր մակարդակի վրա չեն,- պատասխանում է տիկին Ֆիրյանը,- բայց, փառք Աստծո, թենիսում վիճակը մի քիչ ուրիշ է, քանի որ երեխաներին հավաքագրում ենք 6-7 տարեկանից, և մարզիչն ինքն է սկսում հենց սկզբից աշխատել երեխաների հետ:

– Նշեցիք, որ մեր մարզիկները հանդես են գալիս Հայաստանի հավաքականի կազմում: Պատրաստվածության առումով նրանց միջև տարբերություն նկատվո՞ւմ է:

– Տարբերությունն այնքան էլ շատ չէ, բայց, բնականաբար, կենտրոնը մնում է կենտրոն, ծայրամասը՝ ծայրամաս: Թեև միշտ փորձում ենք կամ հավասարվել, կամ էլ, ինչ որ առումով, առաջ անցնել:

– Մեր երեխաների համար համեմատաբար ավելի դժվար է,- թեման շարունակում է տիկին Ֆիրյանը,- քանի որ հավաքականի յուրաքանչյուր մարզիչ ձգտում է հավաքականի մեջ ընդգրկել «իր» սանին, մերոնք մի քիչ դժվար են գտնում իրենց տեղը: Բայց, միևնույն է, տաղանդավոր երեխային միշտ էլ նկատում են:

– Ի դեպ,- շարունակում է Սերգեյ Աշոտովիչը,- մեր տաղանդավոր աշակերտներին նրանք փորձում են միշտ էլ տանել իրենց մոտ. մարզիկի հետագա աճն իրենց կողմից իրականացնելու համար:

– Թեև ինչ որ տեղ դա ճիշտ է,- կրկին զրույցին է միանում տնօրինուհին,- եթե այնտեղ պայմաններն ավելի լավ են, ուրեմն հետագայում բարձր արդյունքների հասնելու համար լավ կլինի, որ մարզիկը գնա:

– Ի՞նչ է պետք, որպեսզի մեր մարզիկները մասնակցեն միջազգային մրցաշարերի:

– Փող: Կարևորն այսօր դա է:

– Եթե գումար լինի,- ասում է տիկին Ֆիրյանը,- ամեն տեղից էլ կհրավիրեն:

– Ի դեպ, պրոբլեմների մասին. այսօր առաջնահերթ ի՞նչ պրոբլեմներ ունի մարզադպրոցը և մարզաձևն առհասարակ:

– Պետական բյուջեն հնարավորություն չունի բոլոր սաներին միջազգային մրցաշարերի ուղարկել. հովանավորների անհրաժեշտություն կա: Ընդ որում՝ դա շատ զարմանալի է, քանի որ մեր մարզիկները միշտ էլ հասնում են լավ արդյունքների: Թենիսը անհատական սպորտաձև է, եթե հովանավորներ լինեին, ավելի հեշտ կլիներ արդյունքների հասնել: Ցավոք սրտի, այսօր իրավիճակն այնպիսին է, որ թիմային մարզաձևերի համար հովանավորներ գտնվում են, իսկ անհատականների, հատկապես սեղանի թենիսի համար՝ ոչ:

Մեր զրույցը, սակայն, լավատեսական նոտայի վրա ավարտվեց,  քանի որ Սերգեյ Աշոտովիչն իր լավատեսությամբ վարակեց նաև մեզ: Բայց մի հանգամանք խորհելու լուրջ տեղիք տվեց. այն, որ արցախցի շատ մարզիկներ հովանավոր չլինելու պատճառով չեն կարողանում մասնակցել լուրջ մրցաշարերի: Արցախում էլ կան հարուստ մարդիկ, այնպես որ, հուսանք, որ նրանք այսուհետ անտարբեր չեն լինի սպորտի, մասնավորապես՝ թենիսի նկատմամբ, և իրենց հովանու տակ կառնեն բարի ավանդույթներ և խոստումնալից ապագա ունեցող այս մարզաձևը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

 

ԿԱՐՈՏ, ՈՐ ԴԱՐՁԵԼ Է ԿՅԱՆՔԻ ՄԱՍ

Արցախի պետական երգչախումբը, ինչպես արդեն հաղորդել ենք, այս տարի  մասնակցել է Զալցբուրգում անցկացվող Վ.-Ա. Մոցարտին նվիրված երգչախմբային և նվագախմբային երաժշտության ամենամյա  փառատոնին: Գտնվելով Ավստրիայում գրեթե մեկ շաբաթ՝ խումբը բացի փառատոնային երեք համերգից, նաև երկու ելույթով հանդես եկավ Զալցբուրգի և Վիեննայի հայերի համար:

Այդ երկու համերգը հատուկ տեղ էին գրավում մեր ավստրիական ուղևորության մեջ: Դրանք հանպատրաստից չէին տրվել, թեկուզ պարտադիր ծրագրից հետո իմպրովիզացիան իր դերն էր խաղում: Այդ համերգների ծրագրերը դեռ տանն էին մշակվում՝ այն էլ հանգամանորեն, հաշվի առնելով այն, որ լսարանը հայերենի հանդեպ կարոտով լցված մարդկանցից է լինելու: Հիմնականում Կոմիտասի, նաև ուրիշ հայ երգահանների՝ Աբրահամյանի, Ոսկանյանի ստեղծագործություններն էին հնչում այդ ելույթներում: Եվ, իհարկե, ճիշտ էինք ընտրել ծրագիրը: Զալցբուրգյան համերգը շատ քիչ՝ ընդամենը 10-12 հայերի համար էր հնչում: Ավելի քիչ էլ լինեին, միևնույն է՝ կերգեինք. անգամ մեկ հայ մարդու համար, որի կյանքի անբաժանելի մասն է դարձել կարոտը:

Լսում էին «Քաղհան»-ը, «Ել-ել»-ը, «Հով լինեին»-ը, «Չինար ես»-ը և Կոմիտասի շատ ուրիշ երգերը լուռ, սուզված՝ հարազատ ձայներով ներշնչված մտքերի մեջ, աչքերն էլ՝ թախծով լի: Վիեննայում՝ Հայ-ավստրիական ընկերության դահլիճում կատարվում էր նույնը: Առաջին անգամ էի տեսնում նման աչքեր:

Չէ°, նրանք ապահով կյանքով էին ապրում: Անգամ եթե պրոբլեմներ ունեին, ապա զուտ մարդկային, աշխատանքային, ընտանեկան, ինչպես աշխարհի բոլոր մարդիկ: Նրանք սիրում էին իրենց երկրորդ հայրենիքը, այնտեղ տիրող կարգ ու կանոնը, ապրելակերպը: Երկիր, որ ոչ միայն ապաստան էր տվել, այլ նաև ապրելաձև՝ ըստ նրանց աշխարհընկալման: Այդ դեպքում, հարցը ինձ հանգիստ չէր թողնում, ինչո՞ւ էին նրանց աչքերը լցվում արտասուքով, երբ խոսում էինք հայրենիքի մասին կամ երգում էինք հայրենյաց երգեր: Հարցը վախենում էի ուղիղ տալ: Վախենում էի էլ ավելի ցավ պատճառել: Փորձում էի ինքս հասկանալ՝ խորանալով իրենց՝ օտար երկրում ապրած կյանքի մեջ: Մեզ հանդիպած (և’ Զալցբուրգում, և’ Վիեննայում) հայերը բոլորն անխտիր տանը խոսում էին հայերեն: Տիկին Անահիտը՝ Վիեննայի համերգի հանդիսատեսներից մեկը, խոստովանում էր. «Ես և աղջիկս երգում ենք եկեղեցում: Երբ պատարագից հետո վերադառնում եմ տուն, կարծես ամեն ինչ իր տեղն է ընկնում»: Տիկին Անահիտը տեղափոխվել է Վիեննա Ռուսաստանից: Տանը մեկ-մեկ խոսում է ռուսերեն: Նախատողը աղջիկն է, ստիպում է միայն ու միայն հայերեն խոսել: Մեկ-մեկ այդ պատճառով վիճում է աղջկա հետ, բայց հոգու խորքում ուրախանում՝ հերթափոխ սերունդը ավելի պինդ, մաքուր է պահում, պաշտում ազգայինը:

Երբ Աստված կամեցավ և 3-րդ օրը Զալցբուրգում հանդիպեցինք բժիշկ Արային, իր տիկնոջը՝ Ռուզանին և Ռուզանի հորը՝ Արշակին, մենք գրկախառնված՝ հուզմունքից լացում էինք: Հետո պարոն Արշակի հետ շատ խոսեցինք Եղեռնի, գաղթի, հայրենիք վերադառնալու մասին: 1915 թվականի գաղթից հետո պարոն Արշակի հայրը բնակություն է հաստատում Հալեպում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմց հետո նաև իր հարազատներից շատերը ցանկություն հայտնեցին ապրել փրկված հայրենիքում՝ Խորհրդային Հայաստանում: Եվ… արժանացան նոր գաղթի՝ Սիբիր: Միայն Ստալինի մահից հետո նրանց թույլ տվեցին վերադառնալ Հայաստան. վա¯յ էն ապրուստին, որ տանում էին հայրենիքում: «Երկաթե վարագույրն» իջնելուց՝ դառնացած թողեցին հայրենիքը, և բնակվեցին ով որտեղ կարողացավ: Արշակի՝ այն ժամանակ Ավստրիայում բնակվելու ցանկությունը, պարզվեց, ամենաճիշտն էր: Ո՞նց ասեմ Արշակին և իր նմաններին. «Տուն վերադարձե°ք, ախր առանց առողջ մտածող, սրտացավ, ազնիվ հայերի դժվար է առողջ, ամուր պետություն կառուցել»: Լեզուս չի պտտվում, այլ կերպ եմ ասում. «Առանց ձեզ դժվար է մաքուր մեր Տունը պահել. դրական մարդիկ քիչ են, ուստի մեր կյանքում դրականի չափը քիչ է»: Պարոն Արշակը երկար է լռում. տեղյակ է հայրենիքում տիրող վիճակին: Չէ°, հիմա նա և իր նման միջին չափով ապահովված մարդիկ չեն կարող ապրել հայրենիքում. պարզ՝ աշխատանք չգտնելու պատճառով: Սփյուռքից հայրենիք վերադառնում են եզակիները՝ հիմնականում հարուստ մարդիկ, ովքեր իրենք են աշխատատեղեր բացում, ասել է թե՝ ուրիշներին ապահովում աշխատանքով:

Ե’վ Զալցբուրգում, և’ Վիեննայում մենք հանդիպեցինք բոլորովին նոր՝ ազատ ու անկախ Հայաստանից՝ անգործությունից գաղթած հայերի: Նրանք ոչ միայն հայ երաժշտությանն էին կարոտ, այլև անգամ հայկական լավաշին, որ մեզ հետ տարել էինք այնքան քանակով, որ մինչև վերջին օրը հերիքի: Գիտեինք, վերջում՝ մեր դատարկ գրպանների վիճակում հենց լավաշը մեզ կփրկի սովից: Ինչպիսի՜ քնքշանքով վերցրեց լավաշի կտորը վիեննաբնակ տղաներից մեկը՝ Անդրանիկը (գաղթականների վերջին ալիքից). նայեց, հոտ քաշեց, զգույշ բերանը դրեց…. և խոստովանեց. «Լավաշին շատ եմ կարոտում, նմանը չկա աշխարհում»:

Լավաշին, զուլալ հայ երաժշտությանը կարոտ հայերը ապրում են սփռված աշխարհով մեկ: Կարոտ այն բանին, որ արարվում, պահպանվում է հայրենիքում, լինի այն վատթար, թե ծաղկուն վիճակում, ապրի այն անկում, թե վերելք:

Ասում են՝ ամեն ազգ ապրում է Աստծո տված հողում: Արդյո՞ք դրա մեջ ճշմարտություն կա: Հարցն այդ վաղուց է հուզում մարդկանց:  Աթեիզմին էլ ձգտող մարդկությունը, կարծես, քիչ չէր իր պատմության մեջ փորձեր արել համոզել, ապացուցել ինքն իրեն, որ նման բան գոյություն չունի՝ ցեղեր, ժողովուրդներ տեղահան անելով, ոչնչացնելով: Բայց արի ու տես, հենց այդ աթեիստ գիտությունն է եկել այդ ճշմարտության իսկությանը: Այո’, ամեն ժողովուրդ (հները դրա վառ ապացույցն են՝ չինացիները, հնդիկները, հայերը, հրեաները…) ապրում է Աստծո տված հողում, և այդ ազգի ամեն ներկայացուցչի մեջ ապրում է իր հայրենիքից բխող տիեզերական ձգողականության հասցեն: Եթե ներքին և արտաքին հասցեները (որտեղ մարդն ապրում է հիմա) չեն համընկնում իրար, ապա մարդը սկսում է տառապել մի ցավով, որի անունն է «կարոտ»: Այդ ցավն է ստիպում, որ կարծես ամեն ինչով օտար երկրներում ապահով մարդը հազարավոր կիլոմետրեր չափի՝ փոքրիկ, թշվառ հայրենիքը տեսնելու համար, կամ էլ՝ ծերության շեմին հասած մարդը հանկարծ անզսպելի ցանկությամբ լցվի՝ ապրել հայրենիքում:

Ամեն ժողովուրդ, երկիր ունի իր լավ և վատ կողմերը: Դա բնական է: Բայց որ ամեն ժողովուրդ, երկիր հզոր է հենց իր լավով, նույնպես անվիճելի է: Ճշմարտությունն ապացուցման կարիք չունի, սակայն բաց աչքերով տեսնել դա արժե: Ավստրիան անջնջելի տպավորություն թողեց իր բարձրագույն՝ ամենուրեք հաստատված կարգուկանոնով, կյանքի ամեն մի ասպարեզում տիրող ազնվությամբ, ինքնուրույնությամբ, հնի, կուտակված մշակութային ժառանգության հանդեպ խորին հարգանքով, նոր սերնդի հանդեպ մտահոգվածությամբ (դպրոցները՝ բոլորովին անվճար, միջին և բարձրագույն հաստատությունները՝ 80 %-ով), ասել է թե՝ երկրում տիրող լավի մեծագույն չափով:

Մի՞թե մենք՝ հայերս, չենք կարող այդպես՝ լավով լցված, երկիր կառուցել: Անձամբ ես հավատում եմ, որ ի վիճակի ենք. Աստված իրոք տվել է մեզ այդ ներուժը: Բայց որ երկիր կառուցելու համար անհրաժեշտ է այդ մեր լավը հավաքել մեր Տան տանիքի տակ, ակնհայտ է բոլորիս համար: Մոտավորապես այս ամենն էի ասում պարոն Արշակին, Ռազմիկին (Հայ-ավստրիական ընկերության տնօրենին, ով 25 տարի է, ինչ գլխավորում է այդ ընկերությունը, և որի հետ նույնպես երկար զրույց ունեցանք): Չասացին, որ իրավացի չեմ: Չեն էլ ասել՝ իրոք, ճշմարիտ ես. եթե ոչ մենք, ապա  մեր երեխաները կգան հայրենիքում ապրելու, արարելու: Չասացին: Ես էլ չպնդեցի հակառակը, քանզի մեր Տանը դեռ չլուծված խնդիրներ շատ կան:

Չգիտեմ: Իսկ գուցե հայ ժողովրդի մեջ արդեն իսկ անշրջելի՞ պրոցեսներ են կատարվել: Գուցե Տան կարոտով լցված, այդուհանդերձ այդ Տնից հեռու ապրելը ավելի՞ հեշտ է, քան Տանը տան ճակատագրի պատասխանատվության գոնե մի փոքրիկ մասը սեփական ուսերին վերցնելը…

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ԻՄ ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ Է

Շուրջ 40 երիտասարդներ օգոստոսի 9-12-ը կամավոր հիմունքներով ժամանել էին ԼՂՀ: Այցը կազմակերպվել է «Հայաստանն իմ հայրենիքն է» փառատոնի շրջանակներում. փառատոնի նախաձեռնողը և հեղինակը ՀՀ մշակույթի և երիտասարդության փոխնախարար Լիլիթ Ասատրյանն է, ով և գլխավորում էր Արցախ ժամանած երիտասարդ կամավորականներին:

«Երկրորդ տարին է, ինչ կազմակերպվում է փառատոնը: Սակայն այս տարի ծրագիրն ընդլայնվել է. կարևորում ենք այցերը Արցախ և Ջավախք: Սա ոչ միայն մշակութային ծրագիր է, այլ նաև ունի կոնկրետ նպատակներ՝ հայտնաբերել տաղանդավոր երիտասարդներ, որոնց այնուհետև կտեղափոխենք Երևան, որտեղ նրանք կստանան համապատասխան բարձրագույն մասնագիտացում: Եթե, օրինակ՝ երիտասարդ երգիչ է, կմշակեն ձայնը և այսպես շարունակ»,- նշեց Լ. Ասատրյանը:

Արցախ ժամանած խումբը կամավորական աշխատանքներ կատարեց Մարտակերտի Ավետարանչական մանկապարտեզին կից այգում և Շուշիի հայկական հին գերեզմանոցներից մեկում:

«Այս տարվա կարևոր բաղադրիչներից մեկն էլ կամավոր աշխատանքներն են Արցախում և Ջավախքում: Նպատակը՝ նպաստել մեր հայրենիքի բարգավաճման և շենացման գործին: Ուստի, մենք այսուհետ ոչ միայն փառատոնի շրջանակում կժամանենք Արցախ, այլ ուրիշ նախաձեռնություններով էլ կգանք և մեր փոքրիկ լուման կներդնենք այստեղ և ցույց կտանք, որ Հայաստանի երիտասարդությունը Արցախի երիտասարդության հետ է: Հերթական այցը կլինի մինչև նոյեմբերի 10-ն ընկած ժամանակահատվածում»,- ասաց Լիլիթ Ասատրյանը:

Կամավորական աշխատանքներին մասնակցում էր նաեւ Երևանի «Նանե» պարային համույթը և երգիչ-կատարողներ, ովքեր յուրաքանչյուր աշխատանքից հետո տեղում հանդես էին գալիս համերգային ծրագրով:

«Ուրախ եմ, որ կրկին այստեղ ենք: Արցախ ենք այցելում 1997 թ-ից: Երբ ստացանք այստեղ գալու հրավերը, ավտոբուսի մեջ էինք. Հոնկոնգից էինք վերադառնում: Ու երբ երեխաները իմացան, որ Արցախ ենք  գալու, ամբողջ ավտոբուսով մեկ ուրախություն էին անում: Պատճառը՝ այստեղի ջերմ հանդիսատեսն է»,- ասաց «Նանե» պարային համույթի գեղարվեստական ղեկավար Նարինե Տոպոլյանը:

Վերջում խումբը հանդես եկավ Ստեփանակերտի Երիտասարդական պալատում և Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի զորամասում: Իսկ մեկնելուց առաջ Արցախ ժամանած խումբը իր հարգանքի տուրքը մատուցեց՝ այցելելով Զոհված ազատամարտիկների թանգարանը:

Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

ՈՒԶՈՒՄ ԵՍ ԿՏՐՎԵԼ ԱՌՕՐՅԱՅԻՑ…

Չեմ հիշում՝ երբ և ինչպես եմ առաջին անգամ որոշել գնալ թատրոն, բայց որ ամեն անգամ այնտեղից վերադառնալիս որոշել եմ բաց չթողնել ոչ մի ներկայացում, դա անվիճելի է: Սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ, որ գյուղական անշուք ակումբի դուռը բացել եմ՝ որպես ես, դրսից փակել՝ որպես մեկ այլ մարդ: Այժմ փորձեք պատկերացնել ինձ՝ Երևանի Սունդուկյանի անվան դրամատիկական թատրոնից դուրս գալիս. ծագումով՝ գյուղացի, սոցիալական վիճակով՝ անհոգ ուսանող, հանգրվանս՝ հանրակացարան, հոգեբանորեն՝ ռոմանտիկ: Աստիճաններն իջնում էի սահելով (չնայած բարձրացել էի դոփելով), հագուստիս բազմածալ փեշերը կարծես թե շոյում էին մարմարե սալիկները (չնայած ուսանողական կոստյումով էի), ոսկեփայլ խոպոպներս ցնցվում էին իմ ամենաչնչին իսկ շարժումից (չնայած կարճ սանրվածք ունեի), հապա տեսնեիք հասարակության մեջ պահելու իմ աշխարհիկ շարժուձևերը: Բառերն անզոր են արտահայտելու խորիմաստ ու «բարձրակարգ» մտքերս, այդ պատճառով կանգ եմ առնում ու վերադառնում իրականությանը:

Զգացմունքայնությունը, յուր դրական ու բացասական հատկություններով հանդերձ, թույլ է տալիս շեշտել մի նրբություն, որին ամեն անգամ բախվում եմ մեր քաղաքի միակ թատրոնից դուրս գալիս: Վերոհիշյալ պատկերավոր ֆոնի վրա, տունդարձի ճանապարհին, համարյա ճակատ առ ճակատ բախվում եմ ներկայացման դերակատարներին, որոնցից ոմանք շտապում են խանութ, մյուսներն էլ ձգտում տուն հասնել ինձնից շուտ, «որ հոգան բյուր ցավեր»: Վայրկենապես  փառահեղությունն ու շքեղությունը վեր են ածվում անշուքության, խորհրդավորությունը՝ ունայնության: Հօդս են ցնդում «երկնաբարձ» մտքերս, արագանում քայլերս, կոպտանում շարժուձևերս: Գրողը տանի,- զայրանում ես,- հաջորդ անգամ այլ ճանապարհով կգնամ…

Հասկանում եմ մտորումներիս պատճառահետևանքային կապերի աբսուրդ լինելը, բայց նաև ինձ բռնում եմ այն մտքի վրա, որ առօրյան այնքան է գորշ, որ ուզում ես կտրվել նրանից՝ մի քիչ «վերևում» լինելով:

Ռ. ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Урегулирование

Ереван доволен ходом переговоров Кочарян-Алиев в Казани

Президенты Армении и Азербайджана Роберт Кочарян и Ильхам Алиев 27 августа в Казани провели двусторонние переговоры в рамках процесса мирного урегулирования нагорно-карабахского конфликта. Как сообщает ИА REGNUM, встреча продлилась примерно два часа.

Стороны воздержались от комментариев по поводу деталей встречи, сославшись на конфиденциальность переговорного процесса. Между тем, как стало известно со слов пресс-секретаря президента Армении Виктора Согомоняна, армянская сторона осталась в целом довольна встречей и позитивно оценивает ее итоги. Как отметил споуксмен главы армянского государства, переговорный процесс будет продолжен на уровне министров иностранных дел Армении и Азербайджана, которые продолжат Пражский процесс урегулирования с учетом договоренностей, достигнутых президентами в Казани.

Crisis Group за независимость Косово и против независимости Южной Осетии, Абхазии, Карабаха

Международная группа по предотвращению кризисов (Crisis Group), готовящая рекомендации для ООН по 44 конфликтным зонам мира, включая республики бывшего СССР, считает возможной независимость Косово от Сербии, но сомневается в возможности этого сценария для непризнанных государств на пространстве бывшего СССР. Об этом в интервью журналу “Политический класс” заявил вице-президент Crisis Group Ален Делетроз.

Ален Делетроз заявил следующее: “Наша организация считает, что решение вопроса по Косово – только независимость. Это наша принципиальная позиция, она получила понимание у некоторых сотрудников ООН и Евросоюза, но пока не встретила поддержки ни в одной из столиц стран контактной группы. Сейчас в Косово проживает не менее 2 миллионов человек, а территория фактически находится внутри Евросоюза (на деле Косово даже не граничит со странами ЕС – ИА REGNUM). Если вы думаете, что международное сообщество пойдет навстречу стремлениям народов Южной Осетии, Абхазии, Карабаха, то, по-моему, это не очень реально”.

Парламентские выборы в Азербайджане:
В Карабахе сформирована окружная избирательная комиссия

Центральная избирательная комиссия (ЦИК) Азербайджана, руководствуясь основными положениями Конституции, приняла решение о формировании окружной избирательной комиссии, охватывающей “оккупированные территории” страны. Об этом заявил председатель ЦИК Азербайджана Мазахир Панахов, передает ИА REGNUM.

По словам председателя ЦИК, избирательные округа уже давно созданы, однако вопрос с этой окружной комиссией оставался открытым. Он отметил, что ввиду продолжающихся мирных переговоров ЦИК Азербайджана даже не предпринимал попыток создать подобные комиссии.

“Мы надеялись на скорейшее урегулирование конфликта. Однако, с учетом мнения азербайджанской общественности, было принято решение создать окружную избирательную комиссию с центром в Ханкенди”, – сказал Мазахир Панахов.

“Мы сделаем все возможное для деятельности данного округа”, – отметил глава ЦИК Азербайджана, не исключив возможности принятия мер, “не предусмотренных законодательством для других округов”. В частности, проведения голосования посредством интернета. Касаясь вопроса размещения окружной комиссии, Панахов отметил, что члены окружной комиссии уже провели свои первые заседания, и вопрос размещения будет решен на их уровне. “Уже избраны председатель и секретарь окружной комиссии в Ханкенди”, – сказал Мазихир Панахов, отметив, что подробная информация по данному вопросу в ближайшие дни поступит в ЦИК Азербайджана.

Реакция Степанакерта на призыв Баку к карабахцам принять участие в парламентских выборах

19 августа Центральная избирательная комиссия Нагорного Карабаха выступила с комментарием относительно недавнего обращения ЦИК Азербайджана в связи с предстоящими парламентскими выборами в Азербайджане. Как сообщает коррепондент ИА REGNUM в Степанакерте, в комментарии отмечается:

“Недавнее обращение Центральной избирательной комиссии Азербайджана к гражданам Нагорно-Карабахской Республики в связи с намеченными на 6 ноября с. г. парламентскими выборами в Азербайджане является грубым вмешательством во внутренние дела суверенной НКР. Азербайджан не имеет ни юридического, ни тем более морального права призывать карабахцев принять участие в избирательных процессах в этой республике. Народ Нагорного Карабаха реализует свое избирательное право в соответствии с законодательством НКР исключительно в рамках собственного государства, обеспечивающего его политические, социальные и гражданские права.

Официальный Баку, организовавший и осуществивший массовое истребление и депортацию сотен тысяч армян бывшей Азербайджанской ССР, развязавший широкомасштабную войну против НКР и ее народа, сейчас пытается предстать в качестве поборника прав населения Нагорного Карабаха, что выглядит особенно цинично на фоне игнорирования руководством Азербайджана основополагающих прав народа НКР, включая право на самоопределение, удерживания Азербайджаном под оккупацией значительной части территории НКР, непрекращающейся блокады Нагорного Карабаха и насаждения азербайджанскими властями атмосферы нетерпимости в отношении армян. Азербайджан, повсеместно попирающий конституционные права и свободы собственных граждан, не может гарантировать обеспечение элементарного права на жизнь и достоинство граждан НКР, что подтверждает правильность и бесповоротность выбранного народом Нагорного Карабаха пути независимого развития.

Народ Карабаха имеет собственную государственность в лице НКР, независимость которой провозглашена 6 января 1992 г. по результатам ранее проведенного всенародного референдума. Население Нагорного Карабаха, чьи гражданские права закреплены в законодательстве НКР и неукоснительно соблюдаются, принимает самое активное участие во внутриполитической жизни республики, укреплении и дальнейшем развитии ее гражданских и государственных институтов, включая высший законодательный орган республики – Национальное Собрание НКР. За годы независимости в Нагорном Карабахе состоялись 3 президентских, 4 парламентских и 3 выбора в органы местного самоуправления, которые, по оценке международных наблюдателей, были прозрачными, свободными и справедливыми.

ЦИК НКР призывает азербайджанскую сторону, с которой Нагорный Карабах уже около 20 лет не имеет никакой политико-правовой связи, воздержаться от безосновательных и откровенно популистских заявлений, вводящих в заблуждение мировое общественное мнение, и направить усилия в русло конструктивного диалога с целью достижения стабильности в регионе и мирного сосуществования наших стран”.

Азербайджанский Центризбирком “наводит мосты” с карабахскими армянами?

В Азербайджане не прекращаются споры относительно целесообразности решения тамошнего Центризбиркома привлечь карабахских армян к участию в предстоящих 6 ноября с. г. в этой стране очередных парламентских выборах. Мнения на сей счет самые разные: одни считают такой шаг верным с политической точки зрения, поскольку карабахские армяне якобы продолжают являться гражданами Азербайджана, другие воспринимают эту акцию как позорную, поскольку она будто представляет собой не что иное, как унижение перед армянами.

Между тем все обстоит не так глупо и не так просто, как может показаться на первый взгляд. Ведь и в прошлые годы в независимом Азербайджане проводились разного рода выборы, но никому тогда и в голову не приходило приглашать карабахских армян поучаствовать в голосовании. Что же случилось сейчас?

Решение азербайджанского Центризбиркома, как нам представляется, продиктовано намерением бакинских властей “убедить” международное сообщество, в первую очередь сопредседателей Минской группы ОБСЕ, в якобы неприятии рядовыми карабахскими армянами “преступного сепаратистского режима так называемой НКР”. А для того чтобы “доказать миру эту абсурдную идею, нужно проводить выборы депутатов милли меджлиса также в Нагорном Карабахе. Но поскольку это невозможно, официальный Баку в лице Центризбиркома решил “позволить” карабахским армянам проголосовать по Интернету. Посему не стоит сомневаться в том, что определенный процент карабахских армян “проголосует” за своих “кандидатов”, которых придумают азербайджанские власти. Ведь не так уж сложно тем же азербайджанцам вместо армян проголосовать по Интернету и выдать “результаты” за “истинный выбор рядовых карабахцев”. В итоге в милли меджлисе появится “легитимный” представитель карабахцев, который будет усердно отстаивать интересы тех несуществующих армян, которые якобы признают юрисдикцию Азербайджана над Нагорным Карабахом. В дальнейшем мы можем посоветовать высшему руководству Азербайджана подумать также над созданием “легитимной власти НК в изгнании” – наподобие той, какая сейчас имеется у абхазских грузин.

Кстати, уверенность в том, что карабахские армяне обязательно “примут участие” в выборах, недавно высказал некий бывший “ханкендинец” Иса Багиров, который является выдвиженцем оппозиционного предвыборного блока “Азадлыг” (“Свобода”). А вот председателем “Ханкендинской окружной избирательной комиссии с центром в Ханкенди”, то бишь в Степанакерте, стал представитель правящей партии “Ени Азербайджан” (“Новый Азербайджан”) Захид Алишов.

Как видим, устроители этого спектакля позаботились и о задействовании в избирательном шоу всей политической палитры азербайджанского общества. И вправду, кто сказал, что карабахские армяне должны обязательно “проголосовать” за представителя властей? Можно “отдать голоса”, скажем, и за члена Партии народного фронта – той самой партии, которая и стала вдохновителем, организатором и исполнителем армянских погромов в Азербайджане и насильственного изгнания оттуда почти полумиллионного армянского населения. Не случайно ведь по “Ханкендинскому избирательному округу” будут баллотироваться сразу несколько кандидатов. Могут и “кандидата-армянина” подсунуть. Скорее – кандидатку-армянку, поскольку вряд ли сегодня в Баку найдется представитель армянской национальности мужского пола, который женат на азербайджанке и преспокойненько проживает в городе “славных интернациональных традиций”. Их всех давно повыгоняли. А вот армянок, чьи мужья азербайджанцы, найти можно. Судя по азербайджанской статистике, таковых там аж целых “30 тысяч”. Примечательно, что эта цифра на протяжении последних 15 лет не менялась, будто эти женщины все бессмертные. Не поверить ли нам еще и в то, что за это время в соседней стране азербайджанцы продолжали брать в жены армянок, поддерживая тем самым злополучный “30-тысячный” уровень? Хотя все может быть. Так или иначе, одну из вышеупомянутых “30 тысяч” армянок азербайджанский Центризбирком уже сделал членом “Ханкендинской ОИК”.

И вот после того, как карабахские армяне “примут по Интернету активное участие” в парламентских выборах в Азербайджане, тогда бакинские власти постараются этот “факт” использовать в переговорном процессе в качестве “веского контраргумента” доводам армянских сторон конфликта о том:

– что карабахские армяне не хотят и не смогут жить в Азербайджане;
– что независимость НКР провозглашена волею всего армянского населения Нагорного Карабаха путем честного референдума;
– что выборы в НКР носят справедливый характер;
– что Азербайджан не в состоянии обеспечить конституционные права и безопасность граждан этой страны армянской национальности;
– что необходимо вести прямой диалог с властями Степанакерта;
– что карабахские армяне стремятся к международному признанию НКР или присоединению Нагорного Карабаха к Армении и т. д.

Примечательно, что в Баку одновременно стали культивировать тему о якобы желании многих проживающих за рубежом армян восстановить их прежнее азербайджанское гражданство. Так, член азербайджанской парламентской группы в ПАСЕ Гюльтекин Гаджиева считает такую возможность вполне реальной, поскольку, по ее словам, государство, “гарантируя права карабахских армян, не может отказать в том же армянам, некогда проживавшим в Баку”. Однако азербайджанская меджлисменка тут же оговорилась: мол, одновременно официальный Ереван должен рассмотреть вопрос о предоставлении гражданства азербайджанцам – бывшим жителям Армянской ССР.

Впечатляющий “конструктивизм” в урегулировании нагорно-карабахского конфликта! Ничего не скажешь!

А сказать нужно. Хотя бы потому, что весь этот балаган, который иначе как политическим мошенничеством не назовешь, может исходить вовсе не от бакинских властей, а от их зарубежных покровителей. Уж больно часто в своих высказываниях азербайджанские политики и члены Центризбиркома говорят о поддержке Западом их инициативы. Это, в частности, признал сам председатель Центризбиркома Мазахир Панахов. По мнению же министра иностранных дел Эльмара Мамедъярова, решение азербайджанского Центризбиркома весьма благотворно (безусловно, по бакинским меркам) скажется на отношении международного сообщества к проблеме Нагорного Карабаха, поскольку это решение якобы демонстрирует миру, что карабахские армяне имеют избирательные права наравне со всеми прочими гражданами Азербайджана.

Вот так! За карабахских армян “голосуют”, не считаясь даже с тем фактом, что они уже давно не являются гражданами Азербайджана. Подбирают для них кандидатов в депутаты. И результаты “голосования” соответствующие на-гора выдадут. Иди после этого отвертись.

Отвертеться же надо, причем сейчас, без промедления. Думается, на встрече с Ильхамом Алиевым в Казани нашему президенту будет что сказать на сей счет своему азербайджанскому коллеге. Да и властям НКР наверняка есть чем ответить.

Мы же посоветуем Ильхаму Алиеву, если он и впрямь желает наводить мосты доверия между своим народом и карабахскими армянами, хотя бы не запрещать гражданам Азербайджана посещать Нагорный Карабах, равно как и не называть в президентской газете “Бакинский рабочий” армян “бесчестной” и “бессовестнейшей” нацией.

В этой связи куда честнее в своих суждениях выглядит наша тезка, бакинская газета “Новое время”, которая ответила архитекторам политического шоу буквально следующее: “Власти не уважают свой народ, но армян – зауважали! Все просто: армяне показали свою силу. Пора и нам, гражданам этой страны неармянского происхождения, показать силу – иначе не видать нам справедливых выборов как своих ушей”. Что касается предначертанной армянам Нагорного Карабаха судьбы, согласись они жить в Азербайджане, то на сей счет газета также не лукавит. “Все армяне НК, достигшие совершеннолетия, а в некоторых случаях в возрасте от 14 и более лет подлежат уголовной ответственности за содеянные ими и продолжаемые преступления на территории Азербайджана, включая НК”. Посему, продолжает газета, справедливо будет поначалу привлечь всех карабахцев к уголовной ответственности, конфисковать их имущество, а затем параллельно создавать условия для реализации избирательных прав армян-зеков.

Браво! Честнее не скажешь!

“Новое время”, Ереван
Григорий АЛЕКСАНДРЯН политический обозреватель “НВ”
23.08.05. 

——————————————————————————————-

Мы

Лабиринт в системе образования

Начинается еще один учебный год. Сданы все выпускные и все вступительные экзамены. Ни для кого не секрет сегодня, что получение высшего образования, несмотря на способности ребенка, получило очень широкое распространение в нашем обществе.

Конечно, все люди равны в праве получить высшее образование, но согласитесь, они имеют разные возможности. И если сегодня наше общество дарует “всеми возможными способами” высшее образование всем поголовно, то этим оно не повышает свой уровень развития, а наоборот – ведет к пропасти.

На сегодняшний день наши вузы наготовили столько юристов, что исков на всех не хватит. С тем же успехом можно говорить обо всех профессиях. Проблема эта не так остро стояла бы перед нами, если б все выпускники вузов были бы высококвалифицированными специалистами. Только кто ответственен за конечный результат – общеобразовательные школы, которые не дали прочного уровня знаний, или  вузы, которые не смогли подготовить хороших специалистов?

Сегодня в школах выявляется безотрадная картина. Здесь очевиден разрыв между провозглашенным всеобщим обязательным средним образованием и фактичеким уровнем подготовки большинства учащихся. И только устранение этого разрыва сможет стать одним из важнейших условий оздоровления всей обстановки в системе образования. Необходимо не первый план выдвинуть качество знаний, ведь именно в школе растет и формируется поколение, на плечи которого в недалеком будущем взвалится груз по реализации программ, от которого зависят рост темпов социально-экономического развития страны, ее политическое будущее и т. д. К сожалению, этот критерий оттеснен на второстепенные позиции.

Естественно, говорить о 100%-ом низком уровне наших школ было бы глупо. Но как выявить перспективных учеников? Для этого в школах необходимо уделять особое внимание развитию индивидуальных способностей учащихся. Это приведет к продвижению вперед школьного, а также и вузовского дела.

Атмосфера упорного учебного труда должна царить в наших школах постоянно. К сожалению, мы терям эту традицию, мы ослабили стимулы к отличной учебе. В ученических коллективах утрачена творческая состязательность. Может, стоит призадуматься над тем, почему это происходит? Думаю, что пора в полной мере восстановить, воссоздать престиж учебы, возвратить высокий авторитет школьной медали, превратив ее в весомое свидетельство общественного признания успеха, к которому школьник идет упорным трудом не один год.

Нельзя не отметить также то, что для школы одной из важнейших задач является поддержка и поощрение творческого начала в деятельности учительства. Школа должна помнить, что нельзя вытравливать, а надо всячески лелеять деятельность талантливых, нешаблонно мыслящих и преданных делу педагогов… А они у нас есть. Нужно только не закрывать на них глаза, ведь именно такие преподаватели являются ключевыми фигурами в развитии образования. Надо предоставить им право на творчество, на выбор методов обучения и организацию учебно-воспитательного процесса, на отработку новаторских идей воспитания.

Всегда считалось, что высокое звание “учитель” приобретает свой истинный смысл лишь тогда, когда оно неотторжимо от понятий “культура, нравственность”… Именно эти качества делают педагога личностью. Без такой личности нет школы. Личный пример педагога оставляет след в  школьниках на всю их последующую жизнь. Само призвание учителя немыслимо без подвижничества, без полной самоотдачи, благородства. Они должны обладать острым чувством подлинно нового, уметь заглядывать в будущее, готовить детей к жизни в этом будущем. Значит, надо уметь отдавать должное педагогическому подвигу учителей, преподавателей за их труд по воспитанию подрастающего поколения.

Бесспорно, заслуги наших школ значительны, и важно сохранить и упрочить все ценное, что годами выработано в нашей системе образования. На этой основе необходимо вывести на новый качественный уровень обучение и воспитание молодежи и предметнее заниматься всем кругом вопросов системы образования.

Но, отмечая решающий вклад педагогов в развитии образования, нельзя не сказать и о признаках неблагополучия в их среде. Сегодня в ряде случаев проявляется низкий профессиональный уровень преподавателей, снижение интереса к пополнению своих знаний. Встречаются факты, когда педагог докучливо опекает, а то и помыкает учеником, унижает его достоинство. Такие проявления недопустимы. В учебных заведениях должны царить взаимоуважение и сотрудничество преподавателей и учащихся, принципиальность, требовательность и отзывчивость… Значит, следует повсеместно усилить спрос на качество педагогической работы; может, даже уйти от уравниловки в оценке и оплате труда.

Сейчас наша страна из-за “легкодоступности” высшего образования изобилует большим количеством специалистов и целесообразнее было бы немного изменить подходы к преподавателям. Наверное, правильнее было бы ввести систему конкурсного назначения на работу. Только это должно осуществляться не как всегда и везде – методом знакомств, а по результатам обучения учащихся, по результатам аттестации учителей. Именно по этим двум критериям можно правильно опеределить профессиональную пригодность и соответственно ей дифференцированно установить заработанную плату.

Все это – серьезные рычаги повышения мастерства и ответственности преподавательских кадров. Здесь государству полезнее было бы принять важные решения по коренному улучшению переподготовки и повышению квалификации кадров.

Но, согласитесь, школа не сможет получить совершенного учителя без радикальных изменений в вузах.

Забота о пополнении школ высококвалифицированными преподавательскими кадрами должна быть предметом постоянного внимания министерства образования. Вовремя заметить еще на школьной и студенческой скамье молодого человека, склонного к педагогической деятельности, помочь добрым советом, дать рекомендацию в вуз именно перспективным ребятам, обеспечить местом работы, организовать продуктивную практику, подобрать на первых порах наставника – без всего этого не добиться настоящего обновления школы.

Словом, к обучению и воспитанию учащихся необходимо привлечь лучшие интеллектуальные силы общества. И хотя нынешнее время предъявляет высокий спрос к высококвалифицированному учителю, оно также требует и большой заботы о нем… Надо решительно поднять социальный статус учителя!

Нельзя также забывать о том, что при решении проблемы воспитания подрастающего поколения необходимо объединить две могучие силы воспитания – семью и школу. Однако на сегодняшний день просматривается явный парадокс: с одной стороны, значительно выросли возможности – материальный достаток, образованность родителей, с другой – не растет, а порой снижается участие семьи в делах школы и собственных детей.

Наряду с вышеупомянутыми острыми проблемами, существует и другой кризис. Современной школе необходима прочная материально-техническая база, а также эффективное управление. С позиций современных требований, материальная база наших школ находится в тяжелом положении. Физическое и моральное старение ее идет быстрее, чем обновление. Может, эти проблемы возникли потому, что у высших инстанций ослабилось восприятие понимания высочайшего приоритета школьных нужд?

Но, так или иначе, развивающемуся государству необходимо помнить, что планка расходов на просвещение должна быть высоко поднята: щедрый бюджет в области просвещения – гордость и слава для каждого народа. И без серьезных перемен в системе образования, без поворота всего общества к назревшим здесь проблемам нам не набрать высоких темпов развития.

В заключение хочу сказать, что ответственность задачи в связи с углублением реформы системы образования возлагается на средства массовой информации. Они должны достоверно освещать жизнь школы, возвышать престиж профессии педагога – его нелегкого, почетного труда. С  помощью СМИ система образования должна постоянно быть в центре внимания нашего государства, нашего общества. И все должно делаться для того, чтобы в систему образования внести коренные радикальные изменения с целью поднятия ее на качественно новый уровень.

Армине МАРТИРОСЯН

——————————————————————————————-

Непридуманные истории

Встреча через 14 лет

В одном из прошлых номеров “Демо” была напечатана статья “Разделенная семья” – об армянке, которая волею судьбы полюбила азербайджанца. Несмотря на то, что родители влюбленных не были согласны на этот брак, любовь оказалась сильнее – родители, в конце концов, вынуждены были уступить. Так влюбленные создали семью. Жили в городе Шуши, у них родились четверо детей. Счастье семьи продолжалось до 1988 года. Начавшаяся война разбредила счастье, разрушила семью. Жена – тетя Ася – оказалась по одну сторону границы – в Карабахе, а дети и муж – по другую, в Баку.

Во время первой встречи с тетей Асей мое внимание привлекли ее глаза. Она сидела на лавочке и была такой грустной, в глазах ее было столько боли, что я, не задумываясь, подошла к ней. Мы разговорились – тетя Ася рассказала о своей тяжелой судьбе, о том, что уже 14 лет, как не видит своих детей и как мечтает о встрече с ними. Единственная радость – она видит их во сне…

Спустя год я снова побывала в деревне, где живет тетя Ася. Пошла навестить ее, узнать, как она. И глазам своим не поверила: передо мной стояла совершенно другая женщина. Глаза ее сияли, вся она светилась. От неожиданности спросила, что же такое случилось с ней. Она обняла меня и заплакала. Но это были слезы радости. Вот что она рассказала: “Я сидела как обычно, в раздумьях, когда меня снизу позвал односельчанин… Пока спускалась, думала: зачем он меня позвал, к чему это? Спустилась – а он мне письмо отдал. Это была весточка от сына… Там было написано о том, что он хочет меня видеть. Я совсем растерялась. Не могла поверить ни глазам своим, ни ушам… Не могла поверить, что это со мной наяву происходит…

В то время я была очень больна – уже два месяца имела проблемы с давлением… Была одна. Слава Богу, что я медсестра – могла сама себе лекарства назначать и уколы делать. Каждый день давление мое подскакивало… Но как я могла после столь долгой разлуки не поехать на встречу??? После 14 лет разлуки я должна была увидеть лицо своего ребенка… Я не могла поверить в это.

Вот в таком состоянии я доехала до того места, где была назначена наша встреча. Когда в договоренный час мой сын не пришел, я подумала, что так и не увижу его… Там рядом река текла. Я подумала, что если встречи не будет, я обязательно брошусь в эту реку. Сил у меня не было уже больше, не могла я сопротивляться… И вот тогда парень, с кем я поехала, перешел границу – там граница проходила – вернулся и сказал, что сын мой приехал и там меня ждет…

Не пропускали нас через границу – потому что ни его паспорт не был в порядке, ни мой. А когда узнали, что мы 14 лет не видели друг друга – там на границе грузин один стоял молодой – сказал мне: “Пойдем!”

Увидела: сын мой, протянув руки, ко мне идет… Пошла я. Две минуты в его объятиях я была мертвой. Мозг работал, а  сердце не работало (плачет). Сын стал трясти меня: «Мама, мама! Что с тобой случилось?» Я говорю: “Плачу”. А он – “Нет, ты не плачешь, не плачешь!” (плачет)…

Целый час мы, обнявшись, плакали. Ни он не мог словечка вымолвить, ни я… Затем я спросила: “Сынок, на каком языке с тобой говорить?”

– На каком ты нас учила…

И он заговорил на армянском. В  это время там проходили люди разных национальностей. Проходят – спрашивают: “Что случилось? Что случилось?” Говорю – 14 лет я своего сыночка не вижу… Люди останавливались, доставали платки и плакали вместе с нами…

Вот так я увидела своего сына. И узнала новости обо всех своих детишках – что все живы-здоровы. Четверо детей у меня, восемь внуков – из них троих я не видела, они в течение этих 14 лет родились (плачет). Узнала новости о них и сказала “Слава Богу!”

Я очень верю в Бога… С его помощью мы и встретились. Два часа длилась эта встреча. Потом он пошел в одну сторону, а я – вернулась домой…”

На прощанье тетя Ася поделилась своими сокровенными мечтами: хоть разок увидеть своих остальных детей и внуков! И еще – протянула мне письмо от дочери, которое та написала из Баку.

“Здравствуй, дорогая Мама! Как твое самочувствие? У нас все хорошо. Дети учатся в институте. Они с любовью вспоминают тебя. Когда я детей отводила в школу, там встретила женщину, которая была очень похожа на тебя. Из-за нее я каждый день ходила и с нетерпением ждала ее прихода в школу. Через год она перестала приходить в школу. Я чуть с ума не сошла – плакала, горевала. Каждый раз, когда поют песни о матери, я заливаюсь горькими слезами…

Дорогая мама, мы все очень любим тебя. Ты всегда была самой нежной, самой милой мамой и бабушкой. Мамой, которая ради спокойствия своих детей пожертвовала собой. Ты простила нам самый большой грех перед Богом – роль отверженной матери, потому что ты настоящая Мама. Я преклоняюсь перед тобой как перед самой из лучших матерей. Большое спасибо за то, что понимаешь нас. Дорогая, любимая мама, дай Бог – все уладится и мы снова встретимся. Просто нужно дождаться этого дня”.

Карине МУСАЕЛЯН

——————————————————————————————-

Перепутье

Надписи опровергают и доказывают

В исторической цитадели армянского Карабаха – городе Шуши – имеется несколько старых кладбищ: 6 армянских, 1 русское, 1 армяно-русское, 1 персидское.

На протяжении уже нескольких лет переписываю литографические надписи старых кладбищ и историко-архитектурных памятников Шуши. Моя основная цель – по возможности спасти от забвения останки прошлого, тем самым не дав возможности посторонним сфальсифицировать нашу историю.

Русское кладбище занимает примерно три тысячи квадратных метров от внешней стороны стен Шушинской крепости – начиная от башни, которая была специально построена для установления на ней трех башенных пушек для ведения дальнего боя (в то время – до Аскеранской долины). В целом на территории кладбища 81 могил. Надгробные плиты, имеющие различные виды и формы, датированы 19 – 20 веками.

Надписи на могильных плитах являются важным историческим источником информации о бурных событиях не столь давнего прошлого, которые по сей день, к сожалению, не удостоились должного внимания исследователей. Они дополняют истинными фактами историю края – и это несмотря на то, что о Шуши писалось очень много. К примеру, по этим надписям можно узнать, что, согласно договору, заключенному в мае 1805 года в лагере царской армии на берегу реки Курак, в Шуши был дислоцирован 6-й пограничный полк под командованием майора Лисаневича, которому была дана кличка “Дали майор”. В четырех километрах к северу от Шуши группой вооруженных казаков под его командованием 12 июля 1806 года был убит Ибрагим-хан.

Привлекает внимание расположенный посередине кладбища огромный надгробный камень прямоугольной формы – высотой примерно 2,5 метра, который установлен на могиле полковника Федора Семенова, следующего командира вышеуказанного полка. Камни свидетельствуют о том, что возглавляемое им подразделение под общим командованием графа Ивана Федоровича Паскевича Ереванского приняло участие в целом ряде сражений и дошло до берегов Ефрата. А из-за мирной твердыни Шуши Федор Семенов самостоятельно завоевал “Крепость Кубы” на берегу Каспийского моря и пресек набеги горцев (лезгин, черкесов) на Арцах.

На кладбище наряду с военными были захоронены и проживавшие тогда в городе гражданские лица -госслужащие, работники суда, почты, казначейства, системы образования и здравоохранения, а также полицейские. Это – титулярный советник Емельян Целовальников, судебный пристав Василий Афанасьев, мировой судья Борис Фишер, военный комендант, полковник Илья Цумфрот, на надгробной плите которого высечены слова “доблестный воин и верный слуга Царю и Отечеству”, унтер-офицер Иван Привалов, убитый татарами во время беспорядков в Шуши 12 июля 1906 года, который “исполнил свой долг верной службой и полег с честью в борьбе кровавой, разнимая армян и татар”, титулярный советник Григорий Дмитриев, жена государственного советника Дескупа Аннет Алексадровна, Федор Семенович Оноцкий, сопровождавший госпочту в Горис, убитый во время армяно-татарской (тачикской) межнациональной стычки (09. 07. 1906, был убит около азербайджанского села Зарислу), рядовой 3-й роты 154-го Дербентского полка Никифор Перухалов, полячка Ядвига Загорская и другие.

Некоторые из русских жителей Шуши похоронены и на армянском кладбище. Это – городничий капитан Леонард Сяноженский, командир 42-го егерского полка, подполковник Владимир Михайлов, заседатель карабахского уездного суда, колежский асессор Моисей Симонов и др.

Внимательно изучив русское кладбище города Шуши, я пришел к выводу, что оно имело такую же плачевную судьбу, что и армянские кладбища города –  многие могилы были разрушены и разграблены еще до карабахского национально-освободительного движения, в годы советской власти, когда в городе проживало больше мусульман.

Перед нами предстают полуразрушенные надгробные памятники и отдельные их фрагменты, сдвинутые с места, или вовсе перевернутые плиты, выкорчеванные или разбитые кресты. История стала жертвой (к сожалению, по-другому не скажем) конфессиональной непримиримости.

Многие надписи опровергают фальсификации азербайджанских ученых, которые невозможно оставить незамеченными.

Мне довелось прочесть на азербайджанском языке книгу Кямиля Мамедова “Даралагяз од ичинда” (Даралагяз в пламях) и профессора Назима Ахундова “Карабахнаме” (она составлена на основе работ персидских и других авторов, а точнее является сборником пяти небольших книг). Многие подробности, приведенные восточными авторами, подтверждаются литографическими надписями. Однако то, что принадлежит непосредственному перу Ахундова, полностью искажает истину. Например, говоря о второй русско-персидской войне, он указывает, что начальником Шушинской крепости был Гянджумага Хандамиров (обратите внимание на правописание и окончание фамилии). Между тем, надпись на надгробном камне сына одного из потомков известной фамилии наглядно гласит – Хандамирянц, другая надпись – “Гянджум Ага Хандамирянц”. Кстати, поручик Гянджум Ага Маркарович Хандамирянц во время русско-персидской войны 1826-1828 гг. командовал в бою на подступах Ереванских ворот Шушинкой крепости, завершившемся блестящей победой русского полка и населения армяснкой части города.

Наряду с другими фальсификациями, Ахундов в своей книге искажает историю шушинской церкви Казанчецоц, называя ее агванской и обвиняя армян в изменении ее вида при реставрации и присвоении церкви вообще. Однако выявленные надписи доказывают, что церковь построена местными армянами, архитектором ее является коренной житель Шуши Симон Тер-Якубянц (Акопян), а первым священником – Аветис Ерамишянц, которые похоронены на старом армянском кладбище города, что юго-западнее Ереванских ворот крепости.

Любопытно, что надписи на могильных плитах в Шуши сделаны в стихотворной форме, что начисто опровергает утверждения Ахундова о том, что в Шуши не было армянских поэтов. В целом из литографических надписей можно сделать вывод, что Шуши был известен не только на Кавказе, но и в цивилизованной Европе, занимая определенное место в ее культурной жизни. Они свидетельствуют о том, что интеллигенция города получила образование в Санкт-Петербурге, Берлине, Париже и других ведущих европейских городах. Надписи также говорят, что Шуши имел крепкие торгово-экономические, духовные и культурные связи с внешним миром, был в свое время одним из центров Кавказа. Все это сознательно обходится Ахундовым в его книге. Своими фальсификациями и искажениями он практически разжигает межнациональную рознь, что непозволительно никому – независимо от национальной принадлежности.

Более подробные сведения и факты читатели, как, впрочем, и мои оппоненты, могут увидеть в готовящейся к изданию второй книге по литографическим надписям, которая будет названа “Безмолвных 1000 свидетелей”.

Грачик АРУТЮНЯН

——————————————————————————————-

Из дорожных заметок

часть первая: поездка по РА

Летом этого года мне улыбнулось счастье провести свой отпуск за пределами нашей республики. И вот какие записи я сделал в своем блокноте.

Первые три дня – в Республике Армения. За эти дни я побывал в двух крупных селах и в некоторых городах.

Село Чива Ехегнадзорского района. Село расположено среди гор. Леса рядом нет. Водоснабжение постоянное, так как идет самотеком с гор. В селе только электричество. Газа нет и в ближайшем будущем не ожидается. О том, как живут односельчане, рассказала хозяйка дома – мать троих детей, сороколетняя Сона Саркисян.

– Чтобы зимой выжить, нам приходится делать большие запасы. Фрукты и овощи обмениваем на продукты в г. Мартуни – это близлежащий город. Печки зимой отапливаем дровами, а дрова на зиму покупаем очень дорого. Муж пастух, пасет наше собственное стадо – 30 баранов. Вот так и живем. А что касется односельчан – у нас в деревне есть семья из восьми человек, их семейный бюджет настолько скуден, что они  ежедневно взвешивают хлеб по граммам и дневную норму отдают детям. Живут на макаронах-вермишели, лишь по праздникам могут позволить себе  сосиски или колбасу.

Из рассказа Соны можно было понять, что жизнь людей в этой деревне не слишком радостна, а улучшения и не предвидится. В наш век пока еще есть такие семьи, где на счету каждая лума – ведь в прошлом было много трудного, а инфляция глотнула денежные сбережения большинства населения Армении.

…Мы выехали из села. Рядом с деревней Советашен с левой стороны от нас на холме виднелась цифра 80. Водитель рассказал, что мужчина, которому исполнилось столько лет, сам полез на эту голую скалу и начертил там эту цифру.

Нойакерт (бывшее название Халиса) – это второе село в Армении, в котором я обратил внимание на жизнь сельчан. Территория его составляет почти половину территории Степанакерта. Меня удивило все увиденное и услышанное. Времени на общение было более чем достаточно –  два с половиной дня.

Село расположено вблизи горы Арарат. Но за эти дни мне не довелось увидеть вершину горы. Здешние люди эту местность называют золотой долиной винограда. Граница с Турцией проходит впритык с окраиной села. До реки Аракс – нейтральная территория, где сельчане, взяв пропуск с погранзаставы, пасут своих овец и выращивают овощи. Со слов 45-летнего крестьянина Геворга Погосяна, в конце прошлого года со стороны Турции, переплыв реку Аракс, перешли к нам около десяти человек курдской национальности, которые были задержаны на погранзаставе. Причина перехода в Армению -непримиримость  между курдами и турками, ведь курды хотят создать свое независимое государство и отделиться от Турции. А молодые люди, которые не хотят воевать, убегают…

Почти половина жителей села Нойакерт – приезжие из Нагорного Карабаха. Все село представляет из себя огромный фруктовый рай, где растут абрикосы, персики, яблоки и т. д. Благосостояние людей зависит от погодных условий, от урожая фруктовых садов. Мужчины из бедных семей подрабатывают на полях и на огородах зажиточных. Им ежедневно платят 2500 драмов, и работают они 8 часов. Женщины хозяйничают в своих садах и домах. Нет такого двора, где не было бы фруктовых деревьев.

– Малое число населения села живет впроголодь, – рассказывает шестидесятипятилетняя Феня Погосян. – Люди стали более замкнутыми, раздражительными, стали менее общительными. Им не хватает терпения. У них нет надежды на хорошее будущее. В селе нет постояного газа, у кого есть возможность – покупают газ в баллонах; воду дают по графику и не во все дома – приходится ходить за водой к соседям. А что касается отопления зимой, так у кого есть возможность, те покупают дрова по цене от 18 до 25000 драмов за кубический метр.

Перед подавляющим большинством домов со стороны улицы прямо на земле квадратами завален навоз для просушки. Да, самый простой коровий навоз. Вместо дров. Что еще заметно – в селе мужчины, независимо от возраста, по утрам выходят на работу на велосипедах. Тем не менее, главное транспортное средство в деревне – обычные тачки и тачки из под детской коляски, мотоциклы с люльками и без… Также с раннего утра работает общественный транспорт – он возит людей с коробками фруктов на колхозные рынки Еревана, а к обеду привозит обратно.

По всей трассе от Гориса до Еревана, вообще – по всей Армении, оборудованы станции для заправки автомашин газом. Газ – дешево, экономично и экологически чисто.

Ереван. Последний раз в столице Армении я был лет 5 назад. За эти пять лет многое изменилось в городе. К 1700-летию принятия христианства в Армении в центре Еревана построена церковь Григора Лусаворича. Огромный, красивый город, где много домов, связанных с историей армянского народа, много достопримечательностей. Город, по улицам и проспектам которого ходили   О. Туманян, П. Севак,   А. Исаакян, Чаренц, Шираз и другие.

Сегодня улицы полны иномарок и туристов. Прилавки торговых салонов столицы ломятся от высококачественной продукции из разных стран мира. Высокие цены и огромный выбор есть и в торговых точках, где продают обувь и одежду.

– Немалые усилия прилагаются нашими частными предпринимателями для того, чтобы богаче, разнообразнее были продовольственные прилавки торговых салонов и торговых точек на рынке, а питание жителей нашей республики  было полноценнее, – говорит 32-летняя жительница Еревана Рипсиме Хачатрян.

Выехали из Еревана в  Абовян – небольшой красивый город с девяти- и пятиэтажными домами. Город этот удален от Еревана на 8 км. Население его в основном трудится в столице. В Абовяне проживает большей частью интеллигенция.

– У нас бедных меньше только потому, что большинство “крутится” как может, – делится своими мыслями преподаватель истории в одной из абовянских школ Зарине Погосян. – Многие семьи владеют участками земли, некоторые “врылись” в огороды, кое-кто умудряется разводить кур и овец, остальные живут в долг. А некоторые подаются в религиозные секты – в надежде, что там им окажут материальную поддержку. Те семьи, которые хотят большего, ищут счастья на чужбине.

– У нас уже не воспринимается как признак бедности то, – продолжает пожилая учительница армянского языка и литератуты Астхик Арутюнян, – что отсутствуют деньги, скажем, на проведение семейных торжеств и праздников,  на прием гостей, на подписку или покупку газет и журналов. И обиднее всего то, что среди армянской молодежи высок процент тех, кто по окончании вузов годами не может найти себе место – лишь некоторые перебиваются случайными заработками.

И еще одно интересное замечание – в Абовяне есть жилое здание, называемое “тещин язык” – его назвали так потому, что якобы во дворе этого дома собираются все тещи города и сплетничают о своих зятьях…

P. S. В течение поездки я заметил, что в Армении к карабахцам относятся уже не так восторженно и тепло, как несколько лет назад. Хорошее впечатление осталось лишь от общения с жителями села Нойакерт. А уже в самолете “Ереван – Москва” у меня было достаточно времени, чтобы проанализировать все эпизоды последних  дней, проведенных в Армении. Об этом, а также о двух неделях, проведенных в столице России, во второй части моих путевых заметок.

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Азербайджан

Философия конфликта На алтаре Карабаха

О нагорно-карабахском конфликте в нашей научной литературе и публицистике принято писать, как правило, в ракурсе исторического подхода к проблеме, реже в контексте права, и уж совсем редко – как о политической проблеме. Между тем данный конфликт, наряду с крушением СССР, стал наиболее важным фактором формирования постсоветского азербайджанского общества, его элиты, элементов и конструкций политической культуры, внутренней и внешней политики государства. Говоря кратко и образно – мы, азербайджанцы, наше общество и государство сегодня такие именно потому, что у нас в начале пути был Карабах.

Каждый общенациональный конфликт заново мобилизует и разделяет на непримиримые группы общество, готовя в нем новую политическую элиту, готовую на волне разрешения конфликта придти к власти. Следует хорошо представить себе, чем явился для Азербайджана нагорно-карабахский конфликт, который зародился в условиях практически полностью деполитизированного, секуляризированного и частично деэтнизированного общества. Если и был образец нового советского человека, постоянно теряющего свои этно-конфессиональные корни, неуклонно приобщающегося к интернациональной атмосфере советской культуры, то им был азербайджанец. Речь, конечно же, не идет о среднем (рядовом) представителе народа. Мы имеем в виду нашу интеллектуальную элиту, взращенную селекционной политикой советской власти. Эта элита на момент возникновения конфликта так утеряла корни, так срослась с советской идеологической машиной, что сама добровольно и вполне искренне проводила политику подавления любого инакомыслия, особенно в плане излюбленных советских трафаретов «пантюркизма» и «панисламизма», под которые подводилось любое независимое суждение. Если посмотреть издаваемые нашими «видными учеными» труды чуть ли не до 1991 года, можно понять, что они до конца верили в незыблемость советских порядков.

Вот в таких условиях на плечи по сути обезглавленного народа свалилась вся тяжесть нагорно-карабахского конфликта. Конфликт стал фактором самоидентификации народа, роста его самосознания, но те общественные силы, которые стали определять эти процессы, те силы, которые позже получат название национал – демократов, сами были порождением конфликта, радикально изменившего демографию республики. Прогрессивный вначале, но бесплодный по своим окончательным результатам национализм и своеобразно понимаемая демократия этих сил определили характер государства и специфику гражданского общества Азербайджана, которые по многим параметрам остаются неизменными до наших дней.

Хотя “гражданское общество” – термин политологии, раскрывающий состояние и структуру общества в условиях демократии, важно отметить, что он связан и с демографией, количественными и качественными характеристиками населения той или иной страны. В случае с Азербайджаном следует обратить внимание на важность зависимости состояния гражданского общества от демографических процессов сразу по нескольким причинам.

Во-первых, крушение социализма и последующие за этим годы привели к масштабным демографическим изменениям в республике, небывалой динамике населения внутри страны, беспрецедентным миграционным оттокам.

Во-вторых, война с Арменией привела к появлению значительной прослойки беженцев и вынужденно перемещенных лиц, часть из которых поменяла сельский тип жизнедеятельности на городской стиль жизни.

В-третьих, стагнация экономики и промышленного производства резко изменили социальную структуру общества, породив значительную безработицу и экономическую миграцию населения.

Затянувшийся из-за коррупции и авторитарно-бюрократических методов управления переходный период препятствует структурализации общества, складыванию новых социальных стратов – поэтому, в-четвертых, только демографические процессы могут косвенно свидетельствовать о том, какое социально-экономическое расслоение идет в азербайджанском обществе, и как это расслоение формирует политическую дифференциацию населения.

С 1988 года республику покинуло свыше полумиллиона лиц различных национальностей. Наряду с армянами, русскими, украинцами и др. после начала карабахского конфликта миграция коснулась и коренного населения республики – азербайджанцев. Нет никаких сомнений, что костяк выезжающих из республики составило городское население, занятое на престижной и высококвалифицированной  работе в промышленности, науке, образовании, здравоохранении, культуре. Сегодня ряд экспертов утверждает, что республику в поисках работы покинуло до 2-х и более миллионов человек. Вероятно, уже в период 1988 – 1992 гг. население Баку обновилось на треть, а в дальнейшем, когда из полуторамиллионного города (1987 г.) Баку превратился едва ли не в трехмиллионный город, этот процент изменился еще более существенно.

Что мы можем сказать о консолидации населения, проживающего на территории, называемой сегодня Азербайджанской Республикой? Во-первых, что за исторические столетия произошла этническая консолидация, выявляемая сегодня наличием разных народов Азербайджана. Во-вторых, что за период от АДР и до современности консолидизировался азербайджанский народ. В-третьих, отметим, что процесс консолидации азербайджанской нации хоть и начался, еще далек от своего завершения. Если две первые консолидации носили этно-конфессиональный и культурный характер, то последняя – преимущественно политическая. Незавершенность политической консолидации азербайджанского народа во многом определяет трудности нашей внешне- и внутриполитической деятельности (просчеты), которые, как это ни парадоксально, связаны со структурной недифференцированностью нашего социума, отсутствием сложившегося политического пространства, на котором только и могут быть высажены семена будущего гражданского общества. Мы не будем обсуждать вопрос о том, что складывание политического пространства тормозится совершенно откровенно искусственными методами  властных структур, препятствующих, кроме всего прочего, и складыванию в стране среднего класса. Но сказать о том, что у нас неправильно понимают и интерпретируют на достаточно высоком аналитическом уровне роль институтов землячества, регионализма и местничества, видимо, необходимо. Когда нет результатов консолидации нации, когда отсутствует сложившееся политическое пространство, эти институты, имеющие, безусловно, патриархальный характер, берут, между тем, на себя функции интегратора современного социума. При всей уродливости форм проявления этих институтов во всех сферах жизни общества, они остаются реальными факторами функционирования, которые, по крайней мере, следует изучать, чтобы преодолеть. Это точно такой же “отрицательный” феномен, как и семья, продолжающая играть непропорционально большую для демократического общества роль, сдерживающую процесс складывания гражданского общества. Уже не раз и по самым различным поводам отмечалось, что мы имеем как бы два противоположных типа личности азербайджанца, парадоксально уживающихся в одном человеке – “азербайджанец в семье и для семьи” и “азербайджанец в обществе и для общества”.

Сделаем и мы, глядя на эту парадоксальную ситуацию, свой нетривиальный вывод: азербайджанец таков, поскольку никогда не жил в государстве, защищающем его и предоставляющем ему права, достаточные для борьбы с произволом бюрократии. У азербайджанцев никогда не было своего национального государства, политическая самодостаточность которого способствовала бы складыванию гражданского общества. У азербайджанцев никогда не было правового государства. Поэтому низкая политическая культура и активность народа, его “терпеливость”,  на которую так любят ссылаться с разных сторон политического спектра Азербайджана, в первую очередь и напрямую связаны с бледностью самого этого политического спектра, считающего себя элитой и организованной, структурированной частью  народа. Достаточно в этой связи указать на полную несостоятельность и отсутствие серьезных теоретических разработок в партиях Азербайджана и, за немногим исключением, на полный произвол в выборе названий и идеологии партий, их политической ориентации. Стоит ли говорить о том, что вообще мало кто из политической элиты задумывается над созданием программы выживания Азербайджана в мире, охваченном процессами глобализации на фоне разворачивающегося глобального терроризма, в котором не все пока концептуально понятно. Инфантилизм азербайджанской политической элиты может сыграть (сколько раз уже до этого сыграл, считать не будем) злую шутку с государственностью Азербайджана. Наверное, стоит немного напугать нашу элиту, затягивающую переходный период еще на одно десятилетие, перспективой самой оказаться “элитой переходного периода”, вынужденной передать власть новым политическим силам, зреющим, в том числе, и за пределами нашей страны.

Итак, советская азербайджанская элита в годы перестройки всячески «оберегала» общество от демократических процессов, идущих по всему СССР. Это ими сформированный консервативный образ оттолкнул мировую демократическую общественность от Азербайджана, заставил ее однозначно принять армянскую версию конфликта. С тех пор все азербайджанские власти проявляют запаздывание, безынициативность, следование за событиями, упование на внешнюю поддержку в деле разрешения конфликта. И происходить это будет до тех пор, пока мы не научимся подлинной демократии – жить в мире рисков, беря на себя ответственность, признавая главными ценностями права и свободы человека. Карабах может вернуть под свою юрисдикцию только демократический Азербайджан, общество которого изживет из себя  национализм, вредящий лишь ему самому. Глядя на сегодняшние баталии вокруг «дела» Р. Баширли, кажется, что это время наступит не скоро.

Али АББАСОВ
Газета “Реальный Азербайджан”
www. realazer.com
Баку

——————————————————————————————-

Оранжевый переворот в Азербайджане неизбежен

Президенту Ильхаму Алиеву ни при каких обстоятельствах не сохранить власть

В Азербайджане обостряется борьба между властью и оппозицией в преддверии парламентских выборов, которые должны пройти осенью. Полным ходом идет скандал вокруг лидера молодежной организации «Ени фикир» («Новое мышление»), молодежного крыла Партии Народного фронта Азербайджана (ПНФА) Руслана Баширли, которого обвиняют в шпионаже в пользу Армении. Власти организовали кампанию силового давления на семью Баширли, ПНФА и оппозиционную партию «Мусават». Оппозиционеры, в свою очередь, сделали ставку на уличный протест и апелляцию к международному сообществу. Азербайджанские СМИ – как правительственные, так и оппозиционные – вовсю обсуждают тему «оранжевой революции», кульминация которой должна прийтись на ноябрь. По мнению опрошенных RBC daily экспертов, нынешнему президенту Азербайджана Ильхаму Алиеву, скорее всего, не удастся сохранить власть: во-первых, в США уже принято решение о его смещении, а во-вторых, азербайджанские власти ведут себя именно так, как выгодно «оранжевым».

Скандал вокруг одного из лидеров оппозиции разгорелся в самом начале августа, когда по обвинению в сотрудничестве с армянскими спецслужбами был задержан лидер молодежного крыла оппозиционной ПНФА Руслан Баширли. По версии азербайджанских властей, г-н Баширли ездил в Тбилиси, где встречался с представителями спецслужб Армении и армянской диаспоры Грузии. В грузинской столице лидер оппозиционеров получил от армян деньги, и стороны договорились сотрудничать в направлении дестабилизации ситуации в Азербайджане, чтобы способствовать приходу к власти в республике «демократических сил». В Тбилиси также были сделаны видеосъемки, компрометирующие г-на Баширли. Источники RBC daily, знакомые с азербайджанской политической кухней, утверждают, что обвинения в адрес ПНФА могут оказаться правдивыми.

После обнародования обвинений (в том числе и в адрес лидера ПНФА Али Керимли) против оппозиции был проведен ряд устрашающих акций. В Баку, Сумгаите и Нахичевани начались акции протеста «возмущенной общественности». «Возмущенная общественность» попыталась устроить погромы в офисах ПНФА и начала давление на родственников молодежного лидера оппозиции Руслана Баширли. Параллельно власти стали преследовать оппозиционеров. По словам оппонентов власти, в Генпрокуратуре Азербайджана следователи избили члена движения «Ени Фикир» Сарвана Сарханова, якобы вынуждая его к даче показаний против Али Керимли. Параллельно лидер оппозиционной партии «Мусават» Иса Гамбар заявил, что аналогичная по сути кампания готовится и против него, его партии и его сына. По словам г-на Гамбара, власти сфабрикуют пленку с компроматом и, кроме того, обвинят «Мусават» в связях с исламскими экстремистами. «Кампания, развернутая властями против Партии Народного фронта и блока «Азадлыг», напоминает методы и атмосферу 1937 года», – заявил г-н Гамбар журналистам.

«Азербайджанской оппозиции очень выгодна именно та тупая политика властей, которая ведется: гонения на журналистов, преследования со стороны спецслужб, грубые силовые акции. В ответ оппозиция использует методы, уже опробованные в Грузии и на Украине: апелляции к международному сообществу в лице ЕС и США и энергию молодежного протеста. Понятно, что все это идет в тесной координации с западными неправительственными организациями и посольством США в Баку», – сказал RBC daily руководитель службы стратегического планирования Ассоциации приграничного сотрудничества Александр Собянин. Кстати, стратегии оппозиции и предстоящей «оранжевой революции» в деталях обсуждаются на страницах местной печати – как оппозиционной, так и проправительственной.

По мнению г-на Собянина, американцы уже приняли решение о смене власти в Азербайджане и сейчас лишь выбирают среди лидеров местной оппозиции азербайджанского Саакашвили – революции республике уже не избежать. Революционный каток уже запущен. «Американцам необходимо разместить в Азербайджане свои военные объекты – склады и аэродромы «подскока» к среднеазиатским театрам военных действий. Кроме того, им нужен и сухопутный коридор в Среднюю Азию. Алиев готов пустить американцев, однако Вашингтону нужно удалить пускай зависимые, но суверенные элиты и поставить марионеточные управляемые режимы, как это было сделано в Грузии и на Украине», – считает г-н Собянин. И никаких «сбоев», как, скажем, в Узбекистане, у США в Азербайджане не будет. «Президент Узбекистана Ислам Каримов грубой силой вопреки всем задавил беспорядки и переориентировался на Россию. В окрестностях американской авиабазы Карши-Ханабад, которую должны вывести американцы, уже размещаются российские военные», – сказал RBC daily бывший сотрудник одной из российских спецслужб. И если Каримов хоть как-то пытается удержаться, благодаря своей изворотливости, то в Азербайджане Алиев не придумал ничего лучше, чем слегка давить на оппозицию и запретить продажу в республике всего оранжевого (спецслужбы ведут активное изъятие предметов одежды этого цвета на рынках и в магазинах для уничтожения), не изменив своей проамериканской политики.

Между тем даже в ситуации неизбежности «оранжевой революции» в Азербайджане Москва еще может вести в республике свою игру. «Нового проамериканского «оранжевого» президента необходимо просто принудить к сотрудничеству с Россией. Пусть он разрывается между Москвой и Вашингтоном, а американцы все больше вязнут в Азербайджане и Средней Азии со всеми их проблемами», – говорит Александр Собянин. Причем рычаги для такого давления у Москвы есть. «Три миллиона азербайджанцев, или 2/5 населения республики, живет в России. Причем, в отличие от тех же грузин, большая часть азербайджанцев не имеет российского гражданства. Азербайджанское общество и власти пока еще очень боятся ссориться с Москвой. Проблемы с азербайджанской общиной в России (например, высылка на родину и лишение заработка) угрожают государственности Азербайджана», – сказала RBC daily политолог Яна Амелина.

Михаил ЧЕРНОВ
Москва

——————————————————————————————-

“Киликия” бросила якорь

Корабль “Киликия”, копия средневековых кораблей армянских киликийских купцов, прибыл в английский порт Портсмут в пятницу, 19 августа – на день раньше намеченного срока. “Киликия” странно и необычно смотрится на фоне современных яхт и рыбачих судов.

Молодые члены экипажа беседуют с членами армянского скаутского движения в Великобритании.

Приветствовать армянских моряков прибыли лорд-мэр Портсмута и архиепископ Армянской Апостольской Церкви Натан Србазан.

Баронесса Кокс и Зорий Балаян поднимают флаг Нагорно-Карабахской Республики.

Армянская община Великобритании тепло приветствовала моряков – всем хотелось запечатлеть церемонию прибытия “Киликии” в Портсмут.

Капитан Карен Балаян и Карен Даниелян во время церемонии приветствия.

Флаг Карабаха развевается на мачте “Киликии” – рядом с флагом Великобритании.

“Киликия” останется в Портсмуте на зимовку. А следующей весной – снова в путь. На этот раз уже домой.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s