№ 16 / 15 սեպտեմբեր

ԶՈՀԵՐ ՉԿԱՆ՝ ՍՊԱՆՎԵԼ Է ՀԱՎԱՏԸ
կամ՝ երբ մարդ տեղ չունի գնալու

Նախորդ համարից այս նյութը հանել ենք ԼՂՀ հռչակման տարեդարձի տոնը «չփչացնելու» համար: Թեև, մյուս կողմից էլ՝ ո՞ւմ համար է տոնը, եթե ոչ մարդկանց, չէ՞ որ, ինչպես հայտնի մտածողներից մեկն է ասել՝ ծնծղաների ու շեփորների աղմուկը հաճախ խլացնում է տնքոցները: Ծնծղաների ու տնքոցների խելամիտ գոյակցությանն ու չափորոշմանը նպաստելու ակնկալիքով էլ, այնուամենայնիվ, որոշեցինք հրապարակել այն:

Խմբագրություն այցելած կինն այլևս տեղ չուներ գնալու: Եկել է՝ ինքն էլ չհավատալով, որ մեր միջամտությունից հետո ինչ-որ բան կփոխվի: Մինչ այդ դիմել էր բոլոր ատյաններին՝ պատկան մարմիններին, վերադասին, երկրի ղեկավարներին, դատարանին ու դատախազությանը: Բայց իր հարցը չէր լուծվել՝ ֆուտբոլի գնդակի պես իրար են փոխանցել նրա դիմումները: Եւ այդ անմարդկային խաղում նրա հավատը մեռել էր: Մեռել էր իր իսկ հայրենիքում իր իրավունքները պաշտպանելու, իր արժանապատվությունը պահելու վերջին հույսը:

– Գրեցեք ձեր «ոդիսականի» մասին, հրապարակենք, միգուցե…,- առաջարկեցի ես:

– Բայց ի՞նչ պիտի փոխվի: Նրանք ձեզնից հո չե՞ն վախենում:

– Չեն վախենում, իհարկե, բայց մեկ-մեկ ավելորդ աղմուկից խուսափելու համար…

– Չէ, չեմ հավատում: Նրանց դեմ խաղ չկա:

Ահա այսպիսի մարդկային ողբերգություն: Անելանելիությունից բխող մի այնպիսի հուսահատություն, որ կարող է մղել ցանկացած քայլի:

– Առաջներում կարող էինք Մոսկվային գրել, հիմա ու՞ր դիմենք, ու՞մ բողոքենք: Եվրոպական ատյաններին, ասում են, չենք կարող, քանի որ երկիրը ճանաչված չէ: Միջազգային հանրությունը փաստորեն դեռ շարունակում է մեզ ընդունել որպես Ադրբեջանի մաս: Ուրեմն՝ ի՞նչ, պիտի դիմեմ Բաքվին, ով ինչպես ուզում է՝ թող մեկնաբանի, ես այլ ճար չունեմ,- մեղք գործողի մտատանջությամբ արտաբերեց նա:

Ես փորձեցի համոզել, որ դա, մեղմ ասած, ճիշտ ճանապարհ չէ:

– Միայն խնդրում եմ՝ չխոսեք հայրենիքի, հայրենասիրության մասին: Փեշակներս ի՞նչ է՝ ամբողջ կյանքում այդպես ենք դաստիարակվել, այդպես ենք դաստիարակել՝ մեր զավակներին և ուրիշներին: Նախկին ուսուցչուհի եմ՝ գիտեմ: Ապրել ենք այդ գաղափարներով, դրանք մեզ համար սոսկ գաղափարներ չէին՝ կերակուր էին: Բայց այդ սնունդը մեր օրերում բավարար չէ ապրելու համար: Ինձ իմ հայրենիքում նվաստացրել են, ինձ փաստորեն իմ հայրենիքում ոչնչացնում են: Ես չգիտեմ ինչ անել, ես տեղ չունեմ գնալու: Բա նրանք հայրենիք չունե՞ն, բա հայրենասիրությունը նրանց չի՞ վերաբերում: Ու՞մ համար են մեր անկախությունը, մեր պայքարն ու հաղթանակը՝ եթե ոչ մեզ համար: Ես այլ ելք չունեմ…

Քիչ է ասել, թե սա սոսկ մարդկային ողբերգություն է: Սա մի ամբողջ երկրի ու ժողովրդի ողբերգություն է: Եւ սրա հետևանքները կարող են անկանխատեսելի լինել: Նրանք, ովքեր այսօր քար անտարբերությամբ են նայում մարդկանց պրոբլեմներին, իրենց անմատչելի բարձունքներից քամահրանքով նայում իրենց հայրենակիցներին՝ փաստորեն հայրենիք են սպանում: Ես գիտակցաբար չեմ տալիս այդ կնոջ անունը, չեմ ներկայացնում նրան հուզող խնդրի էությունը, քանի որ, մեծ հաշվով, դրանից ոչինչ չի փոխվում՝ նա ոչ առաջինն է և ոչ էլ, ցավոք, վերջինն է լինելու: Գրեթե ամեն օր մեզ մոտ են գալիս հուսահատ ու հուսախաբ մարդիկ: Ու չգիտեն, թե ինչ անել, ու չգիտենք, թե ինչ անել:

Տարիներ առաջ՝ սաֆոնովյան ռեժիմի ժամանակ մի հոդված էի գրել այս նույն վերնագրով (թե ինչպես են խորհրդային զինվորները դաժան հաշվեհարդար տեսել մերոնց հետ): Բայց այն ժամանակ սպանվել էր հավատը «ռուսաց թագավորի», «մոսկվաների» հանդեպ, ինչը թեկուզ ցավագին էր, բայց նպաստել էր, որպեսզի մեր ժողովուրդը հույսն իր վրա դնի, համախմբվի, պայքարի ու պաշտպանի իր հայրենիքը: Իսկ հիմա՞, սեփական հայրենիքի հանդեպ հավատը կորցրած մարդուն ի՞նչ խորհուրդ տանք: Հասկանու՞մ եք, թե ինչ է կատարվում: Իր ազատագրված հայրենիքում մարդու հավատը սպանվել է, և նա ուզում է դիմել նրան, ումից ազատագրել ենք մեր հայրենիքը: 1988-ին ու՞մ մտքով կանցներ սա:

Մեր աչքի առաջ օրը ցերեկով սպանվում է մարդկանց հավատը, նրանց հոգիներում մեռնում է հայրենիքը: Սրա վերջը վատ է լինելու: Սա այն սահմանն է, որից դենը ողբերգությունն է: Սա այն հուսահատությունն է, որ կարող է ստիպել դիմելու ցանկացած քայլի:

Մենք չենք տեսնում մեր հայրենակիցներին, այլ տեսնում ենք միայն յուրայիններին: Մինչդեռ բոլորն էլ մերն են՝ և նախագահը, և պատգամավորը, և նախարարը, և նրանք, ովքեր այս նախագահի, նախարարի ու պատգամավորի համար խորթ են, և «անհավատ» այս կինը, և մեր շենքի դիմացի աղբարկղում ամեն օր մի կտոր հույս որոնող հաշմանդամը, և շուկայի դռների մոտ խղճմտանք մուրացող այն ծեր մամիկը… Բոլորն էլ մերն են, մերոնք են: Չտեսնել նրանց անհնար է: Մինչև նրանց չտեսնենք՝ երկիր չենք դառնա: Նրանք կստիպեն տեսնել իրենց, ու այդ ժամանակ վատ է լինելու:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԼՂՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԻՍՏՈՒՄ

Սեպտեմբերի 14-ին կայացավ ԼՂՀ 4-րդ գումարման Ազգային  ժողովի 1-ին նստաշրջանի անդրանիկ նիստը:

Արտգործնախարար Արման Մելիքյանը, պատգամավորի խնդրանքով մեկնաբանելով Երեւանում կայացած իր հանդիպումը Միջազգային ճգնաժամային խմբի (ՄՃԽ) ներկայացուցիչների հետ, նշել է, որ խմբի ներկայացրած առաջարկներում կան տարրեր, որոնք ընդունելի չեն ղարաբաղյան կողմի համար: Օրինակ, այն, որ հարցը ներկայացվում է որպես հակամարտություն՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ: Սակայն կան եւ դրական պահեր. խումբը ըմբռնումով է մոտենում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնիշխանության հարցին, ԼՂՀ միջազգային ճանաչմանը՝ ասաց նախարարը: Հիշեցնենք, որ ասուլիսների ժամանակ  ՄՃԽ ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ առաջարկում են ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հետեւյալ տարբերակը. հայկական կողմը դուրս է հանում իր ուժերը ազատագրված 7 շրջաններից, ադրբեջանցի փախստականները վերադառնում են իրենց տները, իսկ 10-15 տարի հետո լուծվում է Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը: Նկատենք նաեւ, որ ՄՃԽ-ն այն լուրջ խորհրդատվական կազմակերպություններից է, որի կարծիքը կարեւոր է աշխարհաքաղաքականություն իրականացնողների համար:

Պատգամավոր Արթուր Թովմասյանը («Ազատ Հայրենիք»), նշելով, որ վերջին տարիներին կառավարությունը մոտ 1 միլիարդ արտոնյալ վարկ է հատկացրել, պահանջել է հանրապետական պաշտոնաթերթում հրապարակել վարկառուների ցուցակը: Տարածքային կառավարման ու կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը ի պատասխան տեղեկացրեց, որ վարկառուների ցուցակը պարբերաբար տպագրվում է «Ազատ Արցախ»-ում, ինչը տարակուսանքի մեջ գցեց պատգամավորներին, քանի որ ոչ ոք տեղյակ չէր այդ մասին: Նախարարը ավելացրեց նաև, որ 2005թ. վարկեր ստացածների ցուցակը ևս շուտով կհրապարակվի:

Պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանը հարց է ուղղել ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարարին, խնդրելով պատասխանել, թե ինչպես է ծախսվել Սահմանադրության մշակման եւ հասարակայնության մեջ բացատրական աշխատանք տանելու համար 2004-ին ԼՂՀ կառավարության պահուս-տային ֆոնդից տրամադրված 8 մլն դրամը, քանի որ այդ մասին ոչ մի քարոզչություն էլ չի արվել: Նախարար Սպարտակ Թեւոսյանի խոսքերով՝ 8 միլիոնը լրիվությամբ ֆինանսավորվել է, սակայն չի կարող պատասխանել, թե այդ գումարն ինչպես է ծախսվել:

«Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունն առաջարկել է քննարկել Վերահսկիչ պալատի նոր նախագահի նշանակման հարցը, քանի որ ներկայիս նախագահ Արկադի Սողոմոնյանի լիազորությունները դադարել են հունիսի 30-ին: ԱԺ խոսնակ Աշոտ Ղուլյանը խոստովանեց, որ քաղաքական ուժերի հետ երկար խորհրդատվություններ է վարել, բայց այդպես էլ համաձայնության չի եկել:  Ամենայն հավանականությամբ խորհրդարանում ներկայացված «Ժողովրդավարություն» եւ «Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունների միջև լուրջ տարաձայնություններ կան Վերահսկիչ պալատի դերի և դրա հաջորդ ղեկավարի հարցում: Ըստ վերլուծաբանների, առավել ճիշտ կլիներ այդ պաշտոնում նշանակել ընդդիմության ներկայացուցչի, որպեսզի վերահսկողությունն իրոք օբյեկտիվ լինի:

Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Սերգեյ Նասիբյանն Ազգային ժողովին է ներկայացրել հունիսի 19-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների մասին հաղորդագրությունը, որտեղ որպես թերություն նշված էին մի քանի ոչ լուրջ հանգամանքներ: Պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանը նկատեց, որ առնվազն լուրջ չէ, երբ հաղորդագրության մեջ տեղ չի գտնում ընտրացուցակների մեծ անճշտությունների եւ վարչական ռեսուրսների օգտագործման հարցը: Տպավորություն է ստեղծվում, որ նման երեւույթներ ընդհանրապես չեն եղել՝  ասաց պատգամավորը:

Խորհրդարանը քննարկեց հացի խնդիրը: Պատգամավորներ Օ. Գրիգորյանը, Ա. Սարգսյանը, Ա. Ավանեսյանն ապարդյուն փորձեցին պարզել, թե ինչ է պատրաստվում ձեռնարկել կառավարությունը՝ գյուղացիներին ծանր վիճակից դուրս բերելու համար: Աննորմալ իրավիճակ է ստեղծվել. գյուղացին, ելնելով մի շարք հանգամանքներից, գերադասում է ցորեն ցանել, սակայն անցած մեկ տարվա ընթացքում ցորենի գինը 120-130-ից դարձել է  70 դրամ, փոխարենը՝ վառելիքը թանկացել է 40 տոկոսով: Ցանած տարածությունների մի մասն այդ գնային խաղերից հետո ընդհանրապես չի հնձվել: Գյուղնախարար Վահրամ Բաղդասարյանն այդ ամենը պայմանավորում է շուկայի կանոններով, խոստանում այս տարի գյուղացիներին 800 տ սերմացու տրամադրել՝ անտոկոս վարկի ձեւով, 2 տարի ժամկետով, սակայն խոստովանում է, որ կառավարությունը չի կարող միջամտել շուկայի օրենքներին: Պատգամավորներից մեկի հարցին, թե այդ դեպքում ինչի է կոչված կառավարությունը, պատասխան չհնչեց: «Հիմա ես ի՞նչ ասեմ իմ ընտրողներին»,- հարցրեց պատգամավոր Արպատ Ավանեսյանը, եւ դարձյալ պատասխան չստացավ: Իսկ ընտրողների մեծ մասն ամբողջ հույսը դրել էր հացահատիկի վրա: Հիմա այդ հույսն էլ չկա:

Կառավարությունը մտադրություն ունի՝ 7-րդ դպրոցը նոր շենք տեղափոխվելուց հետո 11-րդ դպրոցին տրամադրել 7-րդի ներկայիս շենքը, իսկ 11-րդի մասնաճյուղում պետական մանկապարտեզ բացել:

Ըստ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանի, 2006 թ. որոշ խմբերին տրվող պետական նպաստներն ու փոխհատուցումները կավելանան 30-50 տոկոսով: 3 հազար դրամ նպաստը կդառնա 4 հազար:

Պետական թատրոնի վերանորոգման շինարարական աշխատանքները կսկվեն 2006-ի սկզբից:

Պարզվել է, որ բոլոր սեփականաշնորհված ձեռնարկություններից միայն 14-ն են տրամադրվել այդ ձեռնարկությունների կոլեկտիվներին: Տարածքային կառա-վարման եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանի խոսքերով, կոլեկտիվները ցանկություն չեն հայտնում սեփականաշնորհել իրենց ձեռնարկությունները: «Ներկայումս նման հայտ ստացել ենք միայն Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանից»,- ասաց նախարարը: «Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունն առաջարկել է ժամանակավոր հանձնաժողով ստեղծել՝ սեփականաշնորհման արդյունքները եւ դրա հետեւանքներն ուսումնասիրելու նպատակով:

Ն. Հ.

——————————————————————————————-

ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺՈՒՅԹՈՎ ԴԱՏՈՒՄ ԵՆ ՆԱԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ»

ԼՂՀ անկախության օրվան նվիրված տոնակատարությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ էր գրավում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից նախաձեռնված «Հայաստանի դրամաշրջանառության պատմությունը» թեմայով ցուցահանդեսը, որի բացման արարողությանը ներկա էին ԼՂՀ և ՀՀ իշխանության առաջին դեմքերը՝ նախագահներ Ռոբերտ Քոչարյանի և Արկադի Ղուկասյանի գլխավորությամբ:

Ցուցահանդեսում ներկայացված էին հին ազգային մետաղադրամներ՝ հայոց Տիգրան Մեծ արքայի պղնձե օրինակները, հայոց Կիլիկյան պետության տարբեր արքաների թողարկումները, ինչպես նաև Շուշիում արտադրված Ղարաբաղի խանության ժամանակաշրջանի արծաթե մետաղադրամներ: Ցուցահանդեսում ներկայացված էին Հայաստանում շրջանառության մեջ եղած առաջին հայկական թղթադրամները, ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության բոլոր դրամանիշները՝ թղթադրամները, մետաղադրամները և հուշադրամները:

Ցուցադրվում էին նյութեր, որոնք լուսաբանում էին դրամանիշի թողարկման գործընթացը: Ներկայացված էին  նաև «Դրամը երեխաների աչքերով» մրցույթի հաղթողների և մասնակիցների նկարները: Ինչպես տեղեկացանք՝  ՀՀ Կենտրոնական Բանկը ԼՂՀ ուսանողների շրջանում կհայտարարի Իսահակ Իսահակյանի անվան կրթաթոշակառու դառնալու մրցույթ: Ուսանողները պետք է ՀՀ ԿԲ ներկայացնեն տնտեսագիտական տարբեր թեմաներով իրենց վերլուծությունները, իսկ հաղթողին որոշելու է ԿԲ խորհուրդը: Պատասխանելով «Դեմո»-ի այն հարցին, թե ի՞նչ խորհուրդ ունի ցուցահանդեսը հենց Ստեփանակերտում և հենց այդ օրն անցկացնելը, ՀՀ ԿԲ նախագահ Տիգրան Սարգսյանը պատասխանեց. «Քանի որ և’ ԼՂՀ-ում, և’ ՀՀ-ում նշում են անկախության տոնը, ուստի շատ խորհրդանշական է, որ անկախության տոնի կապակցությամբ բացվել է ցուցահանդես, որը ներկայացնում է անկախ պետության կարևորագույն ատրիբուտներից մեկը՝ ազգային արժույթը, քանի որ, բնականաբար, ազգային արժույթով՝ մետաղադրամներով, դատում են նաև պետության պատմության մասին: Իսկ մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ նպատակ ունենք նաև Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիներին ներկայացանել ազգային արժույթի պատմությունը, որպեսզի նրանք առավել լավ ծանոթ լինեն դրան»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

 

ՀԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ

Վերջերս Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնի տնօրեն Վարդան Թադևոսյանը մի քանի շաբաթ անցկացրել է ԱՄՆ-ում՝ ուսումնասիրելով հակամարտող կողմերի երեխաների համար ստեղծված ճամբարների փորձը: Ինչպես ինքը՝ Վարդանը պատմեց, դեռ անցած դարի վերջերին ամերիկացիները մի լճաշատ եւ անտառոտ նահանգում  որոշել են ճամբար հիմնել Իսրայելի եւ Պաղեստինի երեխաների համար: Հրեա եւ արաբ երեխաները ոչ միայն հանգստացել են, այլեւ փորձել քննարկել էթնիկ հակամարտության պատճառներն ու հաշտեցման եզրերը: Հետո նույն ճամբարներում իրենց հանգիստն են անցկացրել ալբանացի եւ սերբ, աբխազ եւ վրաց երեխաները: Ըստ երեւույթին, հերթը հասել է հայերին եւ ադրբեջանցիներին:

Վ. Թադևոսյանի խոսքերով, նման նախագիծ է ներկայացրել «Միջազգային ահազանգ» կազմակերպությունը, որը մտնում է ղարաբաղյան հարցի կարգավորման ուղիներ փնտրող բրիտանա-ամերիկյան կոնսորցիումի մեջ: Կազմակերպիչները հույս ունեն, որ երկու հակամարտող կողմերի երեխաների անմիջական շփումները կարող են նպաստել հաշտեցման եզրեր գտնելուն: Գաղափարը լավ է, սակայն կան մի քանի «բայց»-եր:

Առաջին՝ անվտանգության հարցը: Ինչպես նկատել է «Ժողովրդական դիվանագիտություն» կազմակերպության ղեկավար Իրինա Գրիգորյանը, ղարաբաղցի երեխաների ծնողները մեծ դժվարությամբ բաց կթողնեն իրենց երեխաներին «համատեղ ճամփորդության»:

Երկրորդ՝ ինչպես Վարդանն է խոստովանում, վերջին տարիներին միջազգային հասարակական կառույցների կողմից իրականացված համատեղ ծրագրերում հիմնականում ընդգրկվում էին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի քաղաքացիները, որոնք հաճախ կապ էլ չունեն ղարաբաղյան հակամարտության հետ: Եթե ելակետ ունենանք այն փաստը, որ ղարաբաղյան հակամարտությունը սկսվել է այն պատճառով, որ ԼՂԻՄ-ում բնակվող հայերը փորձել են պահպանել հայեցիությունը, չհանդուրժելով երկրամասի ազգագրական վիճակը նպատակամիտված փոխելու ջանքերը և  պաշտպանելով իրենց իրավունքները, ուրեմն՝ հաշտությունը պետք է տեղի ունենա հենց Արցախի հայ եւ ադրբեջանցի քաղաքացիների միջեւ: Սակայն այս երկու կողմերի միջև առայսօր չեն եղել ակտիվ փոխկապեր: Այսինքն՝ մեծ հաշվով հաշտեցմանն ուղղած միջազգային ջանքերը ի դերև են եղել: Վ. Թադեւոսյանի պատմելով՝ իրեն հաջողվել է համոզել կազմակերպիչներին, որ ճամբար պետք է հրավիրեն ոչ թե պարզապես հայ եւ ադրբեջանցի, այլ ղարաբաղցի եւ Ադրբեջանում բնակվող ղարաբաղյան ծագում ունեցող երեխաներ:

Երրորդ՝ պարզվում է, որ թեկուզ կա նման ծրագիր իրականացնելու միջազգային հանրության, հայկական կողմի կամքը, բայց դեռ հայտնի չէ ադրբեջանցիների դիրքորոշումը: Եթե նկատի ունենանք, որ առայսօր պաշտոնական Բաքուն  արգելում է իր քաղաքացիներին որեւէ կապի մեջ մտնել հայերի, հատկապես՝ ղարաբաղցիների հետ, ապա ճամբարի բացումը խիստ կասկածելի է թվում: Զարմանալի է այն, որ միջազգային կազմակերպությունները, քաջ գիտակցելով, որ հայկական կողմը հաշտեցման պրոբլեմ չունի՝ ի տարբերություն ադրբեջանականի, այնուամենայնիվ, արհեստականորեն փորձում է «պարիտետ պահպանել»՝ երկու կողմերին հավասարապես մեղադրելով  անհանդուրժողականության մեջ եւ պահանջելով հավասար ներդրում հաշտեցման գործում:

Կկայանա՞, արդյոք, «Հաշտության սերմեր» ճամբարում ղարաբաղա-ադրբեջանական հաշտությունը: Այն հայատյաց քարոզչության պարագայում, որը Ադրբեջանն է վարում, դա, համենայն դեպս, դժվար գործ կլինի:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

 

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՂԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ ԴԱՐՁԱՎ ՔԵՐՈԼԱՅՆ ՔՈՔՍԻ ԱՆՎԱՆ 

Վերականգնողական կենտրոնի մասին, որ գրեթե 7 տարի գործում է Արցախում, լսել են շատերը՝ թե Արցախում, թե Արցախից դուրս: Իր գործունեության ընթացքում այն իր դռներն է բացել բոլոր այն մարդկանց առաջ, ովքեր ունեին և ունեն կենտրոնի աջակցության կարիքը: Կենտրոն, որ հույսը կորցրած մարդկանց պարգևել է հույս և հավատ:

Սեպտեմբերի 12-ին կենտրոնի բակում հավաքվել էին տասնյակ մարդիկ, ովքեր սպասում էին օրվա գլխավոր «մեղավորին»՝ բարոնուհի Քերոլայն Քոքսին, որի անունով այդ օրվանից պիտի սկսվի կոչվել կենտրոնը: Եվ ահա ժամանեց լեդի Քոքսը՝ իր անգլիացի հյուրերի հետ: Կենտրոնի տնօրեն Վարդան Թադևոսյանը և ԼՂՀ առողջապահության նախարար Զոյա Լազարյանը երախտագիտության խոսքեր ասացին բարոնուհուն՝ շնորհակալություն հայտնելով  այն ամենի համար, ինչ վերջինս արել է Արցախի համար: Արել է այն ժամանակ, երբ Արցախն ապրում էր իր ամենածանր օրերը և շարունակում է անել հիմա, երբ պատերազմը վաղուց դադարել է: Իր հերթին շնորհակալություն հայտնելով հնչած խոսքերի համար՝ լեդի Քոքսը պատմեց, թե ինչպես էր սկզբում հիմք դրվում Վերականգնողական կենտրոնին, թե ինչ եռանդով են իրենց այդ գործին նվիրվել Վարդան Թադևոսյանն ու կենտրոնի ողջ անձնակազմը, համեմատեց Արցախը Աստվածաշնչում նկարագրված այն փոքրիկ վայրի հետ, որ սարի վրա լույս է ճառագում մթության մեջ: Այնուհետեւ  բարոնուհին փոքրիկ հուշանվեր հանձնեց Զ. Լազարյանին՝ նշելով, որ դա մի համեստ նվեր է իր կառավարության կողմից մեր կառավարությանը: Ապա լեդի Քոքսը նվերներ հանձնեց նաև Վ. Թադևոսյանին, և ինքն էլ իր հերթին ստացավ նվեր:

Անակնկալ խոստանալով հավաքված հյուրերին՝ կենտրոնի տնօրենը նրանց հրավիրեց ներս, որտեղ պատից կախված էր Վերականգնողականում կատարված փոփոխությունն արձանագրող ցուցատախտակը, վրան գրված. «Քերոլայն Քոքսի անվան Վերականգնողական կենտրոն»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Անկախությունը և մենք

ՀԱՆԴԻՍԱՎՈՐ ՃԱՌԵՐԻՑ ԿՈՒՇՏ ԵՆՔ ՈՒ ՊԱՐԵԼՈՒ ՀԱՎԵՍ ՉՈՒՆԵՆՔ
կամ՝ ո՞վ պիտի աղոթելու կոչի

Ամեն տարի սեպտեմբերի 2-ին նշվում է ԼՂՀ հռչակման տարեդարձը: Այն իսկապես մեծ տոն է մեր նորանկախ երկրի համար: Մարդ արարածը միշտ էլ պայքարել է իր ազատության ու անկախության համար: Սակայն մարդու, ժողովրդի ճակատագիրը հետագայում կախված է եղել այն բանից, թե ում ձեռքերում են հայտնվել այդ պայքարի արդյունքները:

Արցախցիները ևս բացառություն չեն և անցել են պայքարի երկար ճանապարհ՝ հասնելով նպատակին: Սակայն այսօր նրանք մտահոգ են, իսկ մտահոգության առարկան էլ երկրի հետագա ճակատագիրն է: Մտահոգ են, քանի որ երկրի նախագահը չի ուզում հասկանալ, որ միայն հանդիսավոր ճառերով հնարավոր չէ երկիրը տանել զարգացման ուղիով: Ընդհակառակը, նրա վարած քաղաքականությունը մեզ դեպի հետ է տանում, խոչընդոտում առաջընթացը: Ա.Ղուկասյանը հերթական անգամ հպարտությամբ խոսեց արցախցիների ազգային-ազատագրական պայքարի մասին, որը պսակվեց ազատության ու անկախության նվաճմամբ: Սակայն չտվեց տասնյակ առաջամարտիկներից, առաջնորդներից ու երևելիներից գոնե մեկի անունը, չհիշատակեց նրանց, ովքեր իրենց նվիրաբերել էին շարժմանը, կազմակերպել այն ու ղեկավարել:

Նախագահը չկարողացավ իր ամբիցիաներից վեր բարձրանալ ու հիշատակել գոնե պետության առաջին ղեկավար Արթուր Մկրտչյանին, որի դերն ու վաստակը գնահատված է ամբողջ հայության կողմից: Շարժման առաջամարտիկների ու լիդերների դերի չգնահատումն է Ա.Ղուկասյանին խանգարում հաշվի նստել ու խորհրդակցել այն լիդերների հետ, ովքեր այսօր էլ շարունակում են իրենց ազգօգուտ գործը: Այդ մարդկանցից ոմանց հետ խորհրդակցում են ամենուր, բայց ոչ մեզ մոտ: Այդ մարդիկ քամահրված են մեր նախագահի կողմից, այդ մարդկանց նա դիտում է որպես հակառակորդներ:

Տոն է, տոնական ճառեր են ասում՝ նախագահը, խորհրդարանի խոսնակը, պաշտպանության նախարարը: Երեքն էլ մտածելու-մտահոգվելու շատ բան ունեն (նրանք գիտեն, թե ինչի համար): Բայց այնպիսի հաճույքով են ճառում, որ մեկ անգամ ևս համոզվում ես՝ սրանով էլ ամեն ինչ կավարտվի, սա է հիմնական գործը, դրա համար էլ հիմնավորապես են անում: Բայց սա էլ ոչիչնչ. տեր Աստված, Պարգև սրբազանն էլ կոչ է անում պարել: Պարել ու պարել: Բայց չէ՞ որ նա տեսել է, թե ինչպես է նվաճվել անկախությունը: Ճիշտ չէ՞ր լինի, որ նա աղոթելու, մեղքերը քավելու և ինքնամաքրվելու  կոչեր, որպեսզի բարոյազրկության մերօրյա ժամանակներում չփչանա ամեն ինչ ու ամեն արժեք, չկորչեն հավատ ու հույս: Չենք ասում՝ նզովեր նրանց, ովքեր այսօր սերմանում են անբարոյականություն, բայց գոնե կարող էր իր սթափ խոսքով արթնացնել փորձեր նրանց խիղճը, որպեսզի գոնե քնելուց առաջ, գլուխը բարձին դնելուց առաջ մտածեին Աստծո մասին: Թե չէ՝ պարել, պարել…

Դե թող նրանք պարեն, իսկ մյուսները, ժողովրդի մեծ մասը պարելու ոչ հավես ունի, ոչ էլ ժամանակ: Քանի որ շատ է դառնացած: Ինչպե՞ս, օրինակ, պարի Ջոն Հայրիյանը, որն իր տանկով անցել է մեր հայրենականի գրեթե բոլոր ճակատներով և այսօր էլ ծառայում է պաշտպանության բանակում: Եւ ահա 14 տարի հետո նրան պարգևատրում են, և դա այն դեպքում, երբ նման պարգև վաղուց են ստացել անգամ նրանք, ովքեր ժամանակին վախենում էին քթները նկուղից հանել:

Պարելու հավես չունեն այն մարդիկ, որոնց վտարել են և շարունակում են վտարել աշխատանքից սոսկ այն բանի համար, որ ժամանակին շարժման առաջամարտիկ էին ու շարունակում են հավատարիմ մնալ դավանած գաղափարներին ու հիմա չեն ուզում գլուխ խոնարհել իշխանավորների առաջ, բոլոր նրանք, ովքեր տուժում են սոսկ նրա համար, որ չեն շողոքորթում վերադասին, ստրուկի պես չեն ծառայում նրանց, սեփական կարծիք ունեն: Նրանք պարելու հավես չունեն, քանի որ երկրի ճակատագիրը հուսալի ձեռքերում չէ, քանի որ ամեն օր ոտնատակ է տրվում մարդկանց արժանապատվությունը, այն մարդկանց, ովքեր ամեն ինչ տվել են արժանապատիվ կյանքով ապրելու համար: Քանի որ ստրկացնելու փորձ են անում նրանց, ովքեր ամեն ինչ արել են ստրկության լուծը թոթափելու համար:

Ընդհանրապես, ինչպե՞ս կարող է գիտակից մարդը ուշակորույս պարել այն ժամանակ, երբ հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջև սեպ է խրվել, ոչ միայն չկա առաջվա միասնությունը, այլև այսօր, մեղա Աստված, մեղմ ասած օտարություն է նկատվում: Ու ոչ ոք չի ուզում սա տեսնել: Հասկանում ենք, տոնական ճառերի ժամանակ ընդունված չէ այս մասին խոսել, բայց ցավն այն է, որ նույն տոնական տրամադրությամբ այդ պարոնայք շարունակում են ապրել, իսկ պրոբլեմները մնում են, օտարությունը խորանում է: Ո՞վ պիտի խոսի այս մասին, ե՞րբ, որտե՞ղ: Ո՞վ պիտի լուծի այդ հարցերը, ո՞վ պիտի սթափության կոչի: Ո՞վ, վերջապես, պիտի աղոթելու կոչի, եթե սրբազանը պարելու է կոչում:

Այդ հանդիսավոր ճառերն արդեն անտանելի են դարձել: Սա պիտի հասկանան վերևներում: Մարդիկ դրա կարիքը չէ, որ ունեն: Իսկ թե ինչի կարիք ունեն, կհասկանա փոքրիշատե ազնիվ ու հայրենասեր մարդը: Իսկ վերջում պարզապես կուզենայինք հիշեցնել, որ արցախցին միշտ էլ թանկ է գնահատել իր պատիվը և կարողացել է այն պաշտպանել:

Արցախյան շարժման մի խումբ ակտիվիստներ

Խմբագրության կողմից. Հարգելով նյութի հեղինակների և ընդհանրապես բոլորի՝ սեփական կարծիք ունենալու իրավունքը, սոսկ մի լրացում ենք անում. սեպտեմբերի 2-ին ՀՀ և ԼՂՀ նախագահները ծաղիկներ են դրել նաև Ա. Մկրտչյանի հուշարձանին:

Այս շքերթներից հոգնել եմ արդեն
Ու ձանձրացել եմ ճառերից դատարկ:
Ճառ է հաղորդում ռադիոն երգի տեղ,
Վալսի փոխարեն՝ աղմուկ-աղաղակ:

…Այս շքերթներից հոգնել եմ արդեն
Ու ձանձրացել եմ ճառերից դատարկ-
Լեզուս հատեցե՜ք՝ չշողոքորթեմ,
Կտրեցե՜ք ձեռքս՝ որ էլ ծափ չտամ:

ՎԱԶԳԵՆ ՕՎՅԱՆ

 

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԲԱՐԵՆՊԱՍՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

Մենք չենք ձգտել անկախության, որովհետեւ պաթոլոգիական ձգտում ունեինք անարխիայի: Դա մեզ համար միակ միջոցն էր՝ ազատվել ֆիզիկական, հոգեւոր բնաջնջումից եւ սկսել լավ ապրել: Նման պարզ կարծիք է արտահայտել դպրոցական մի ուսուցիչ, որը հազարավոր ղարաբաղցիների շարքում սեպտեմբերի 2-ին եկել է Ստեփանակերտի հուշահամալիր՝ Անկախության օրը հարգանքի տուրք մատուցել պատերազմների զոհերին: Դե ի՞նչ՝ անկախության հասե՞լ ենք, թե՞ ոչ:

Ինչպես ղարաբաղցի հայտնի գրող Մաքսիմ Հովհաննիսյանն է նկատում, անկախությունը հարաբերական հասկացություն է: Կարելի է ինչ-որ բանից անկախանալ: Այդ իմաստով Ադրբեջանից անկախացել ենք: Իսկ լավ ապրելուն հասե՞լ ենք:

Ղարաբաղցիները բարձրակոչ հայրենասիրական խոսքեր չեն սիրում: Երբ նրանց հարցնում ես, ինչի համար եք պատերազմել, ասում են, որ պաշտպանել են իրենց կյանքը, իրավունքը, արժանապատվությունը: Էթնիկական էյֆորիան, առասպելները այստեղ դժվար է շրջանառության մեջ դնել: Դրա համար էլ անկախությունը, որը էթնիկ ընկալմամբ հաղթանակ է, միանշանակ չի գնահատվում ղարաբաղցիների կողմից: Բառերը նրանց համար կոնկրետ արտահայտություն ունեն:

14 տարիների ընթացքում կենսամակարդակը Ղարաբաղում բավականին բարձրացել է: Բնակչության մեծամասնությունը հնարավորություն ունի ոչ միայն օրվա հացի մասին մտածել: Կառավարությունը հայտարարել է հարկային «փափուկ» քաղաքականության մասին: Իբր, Ղարաբաղում հետխորհրդային տարածքում ամենացածր հարկերն են: Միայն մի թերություն կա՝ ղարաբաղցիները չեն ուզում բիզնես անել Ղարաբաղում: Ավելին՝ նրանք, ովքեր արդեն գործ են սկսել, աղոթում են, որ հարկերը բարձրացնեն՝ փոխարենը «փափկացնեն» հարկային վարչարարությունը:

Խոշոր մի գործարար խոստովանել է, որ տույժերի տեսքով ավելի շատ գումարներ է բյուջե մուծում, քան եթե հարկերը բարձր լինեին: «Ամեն ամիս Ազգային ժողովը փոփոխություններ է կատարում հարկային օրենքների մեջ, հազար ու մեկ մանրուքներ մտցնում, որոնց հետեւելը գրեթե անհնար է: Հետո հարկայինը գրություն է ուղարկում, որ, իբրեւ, խախտել ես այս կան այն օրենքը, եւ միլիոնանոց տույժեր նշանակում»,- պատմել է խոշոր գործարարը:

«Փոքր» գործարարն էլ մեզ հետ զրույցի ժամանակ զարմացած ասում է, որ իրեն աշխատածից գրեթե ոչինչ չի մնում: «Եթե ուզում ես շահույթ ունենաս, պետք է անօրինականության դիմես. կամ «կռիշա» գտնես, կամ հարկայինում մեկին «պահես»: Թե չէ, եթե բոլոր ասածները անես, վնաս կկրես»,- ասել է գործարարը:

Մի ծանոթ մարդ էլ, որ շինարարությամբ է զբաղվում, հետաքրքիր հաշվարկներ է արել: Պետական պատվերով տներ են կառուցում սոցիալապես անապահով ընտանիքների համար: Երեք սենյականոց տան շինարարության համար պետբյուջեից 10 հազար դոլարի չափ գումար է հատկացվում: Ծանոթիս հաշվարկներով, բուն շինարարական աշխատանքները՝ շինանյութեր եւ աշխատավարձ, արժեն 5 հազար դոլար: Մոտ 2.5 հազար կրկին բյուջե է մտնում՝ հարկերի ձեւով, 2 հազար դոլար էլ… սրան-նրան՝ որ հարկերը շատ չվերցնեն:

Այս ամենի ֆոնի վրա ղարաբաղյան կառավարության ղեկավարը վերջերս կոչ է արել նախարարներին, առաջին հերթին՝ հարկային ծառայությանը՝ գալիք տարում մի քանի միլիարդով ավելացնել հարկային եկամուտները: Թե որտեղից կգոյանան միլիարդները, եթե նոր ձեռնարկություններ չեն բացվել, անհասկանալի է: Անհասկանալի է նաեւ կառավարության մտադրությունը՝ Շուշին ազատ տնտեսական գոտի հայտարարելու մասին: Ի՞նչ ազատ գոտի, եթե ամեն ինչ բաժանված է ըստ ազդեցության գոտիների:

Այս ամռանը Ստեփանակերտի փողոցներում ամեն քայլափոխի կարելի էր ռուսերեն խոսակցություն լսել՝ ստավրոպոլյան «ակցենտով»: Դա ղարաբաղցիներն էին, որոնք Ղարաբաղում չեն կարողանում պահել այն խղճուկ բիզնեսը, որը Ռուսաստանի շուկաներում են անում: «Այստեղ ամեն ինչ «զանիտա», ինչին մոտենում ես՝ տերը կանգնած է: Ուզում էի տրակտորա-վերականգնողական կայան բացել, էնպիսի մի պատմության մեջ ընկա, որ ռուս միլիցիային փառք եմ տվել»,- պատմում է մեկը, որ որոշել էր Ռուսաստանից Ղարաբաղ տեղափոխվել եւ կուտակած մի քանի հազար դոլարը հայրենիքում ներդնել:

«Այստեղ շատ լավ է. երեխաներին հանգիստ դպրոց ենք ուղարկում, երեկոյան զբոսնում, հարբած, վտանգավոր մարդիկ չկան, «վատ» երեւույթներ էլ տեսանելի չեն: Մեծ հաճույքով Ղարաբաղում կապրեմ, բայց չենք կարողանում գործ դնել: Ամեն անգամ մի պատի ենք հանդիպում»,- ասում է նրա կինը:

Ավելացնելու բան չկա: Ասում են՝ ինձ ձուկ մի տուր, թող ինքս ձուկ որսամ: Ինչքան էլ Ղարաբաղը հույս դնի Հայաստանի, Սփյուռքի, առաջադեմ մարդկության վրա, մինչեւ ինքը ձուկ չորսա, անկախություն չի լինի: Մեծ հաշվով, եթե ուրիշների համար Ղարաբաղի հարցը ազգային, «պատվո» կամ չգիտեմ ինչ խնդիր է, ղարաբաղցիների համար դա առօրյա է:

«Լրագիր», Երևան

——————————————————————————————

Հետընտրական

ՍԱՊՆԱՋՐԻ ՀԵՏ ԴԵՆ ՉՆԵՏԵԼ ՄԱՆԿԱՆԸ

Ընտրությունները վաղուց են ավարտվել, սակայն մեկնաբանությունները դեռ շարունակվում են: Նոր կարծիքներ են հայտնվում, նոր մտքեր, մոտեցումներ:

Նոր կարծիքներն էլ իրենց հերթին ծնունդ են տալիս նոր մեկնաբանությունների, և այսպես շարունակ: Եվ դեռ հայտնի չէ, թե երբ կսահմանափակվեն կարծիքները, կամ կսահմանափակվե՞ն, արդյոք: Զորօրինակ, ահա այսպիսի կարծիք:

Քաղաքապետի ընտրություններում 10 հազար մայրաքաղաքցիները ոչ այնքան «այո» են ասել Էդ. Աղաբեկյանին, որքան «ոչ» են ասել իշխանություններին: Նման կարծիք սկզբում հայտնել են իշխանամետները, և դա հասկանալի է. այն ժողովրդի հաղթանակը ստվերելու անթաքույց միտում ունի: Բայց որ ընդդիմադիրներից էլ են նման կարծիք հայտնում, դա արդեն լուրջ մտորումների առիթ է ընձեռում (տես՝ «Դեմո», թիվ 13,  Վ. Օվյան. «Ինչու դաշինքը պարտվեց»):

Շատ հետաքրքիր է՝ այդ ինչպե՞ս է, որ հունիսի 19-ի խորհրդարանական ընտրություններում գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայի, ֆինանսների, իշխանական ամբողջ ապարատի օգնությամբ իշխանավորները հասել են «փառապանծ» հաղթանակի, և հիմա բոլորը՝ թե իշխանավորները, և թե ընդդիմադիրները ընդունում են այդ հաղթանակը, քանզի այն վերջին հաշվով մեր ժողովրդի ձայնն է, ընտրությունների վերջնական արդյունքը:

Քաղաքապետի ընտրությունների նման մեկնաբանությունն առաջին հերթին խիստ վիրավորական է 10 հազար ընտրողների համար և, ուզես-չուզես, այն ստվեր է նետում այդ հաղթանակի վրա: Բոլորիս հիշողության մեջ դեռ թարմ են (կարծես թե երեկ է եղել) հուշերն այն ընդհանուր բերկրանքի, որ ապրեց ժողովուրդը այդ հիշարժան օրերին: Այնպես որ, կարիք չկա համաժողովրդական ոգևորության վերելքի պայմաններում տրված ձայների իսկությունը կասկածի տակ առնել: Երանի չէ՞ր, որ այս վերջին ընտրություններում նույնպես ժողովուրդը ոչ այնքան «այո» ասեր ընդդիմադիր թեկնածուներին, որքան «ոչ» ասեր իշխանության թեկնածուներին:

Բայց նաև համաձայն եմ հոդվածագրի հետ, որ այդ հաղթանակը չամրապնդվեց, որի պատճառով այս ընտրություններում ընդդիմությունն անկանխատեսելի, ջախջախիչ պարտություն կրեց: Թվում էր, թե մայրաքաղաքի 10 հազար ընտրողները, և դեռ բավականին ավելին, իրենց ձայնը կտան Դաշինքին: Բայց դա տեղի չունեցավ. մայրաքաղաքում Դաշինքին տրվեց ընդամենը 4446 ձայն: Ձայների կորուստը ահռելի է, Դաշինքն էլ շատ «հացուպանիր» պիտի ուտի, որ կարողանա բացահայտել պարտության պատճառները: Հիմնական պատճառներից մեկը ընտրակաշա՞ռքն է: Կարծես թե՝ ոչ: Այն գործում էր նաև քաղաքապետի ընտրություններում, սակայն հաղթեց ընդդիմությունը… Ա՞յլ կարծիք: Խնդրեմ: Իր ասուլիսներից մեկում քաղաքապետը հայտնել էր, որ բյուջեով մեծ գումար էր հատկացված տների տանիքների, վթարային ջրատարների վերանորոգման և այլ ծախսերի համար: Արդեն կազմված էին նախագծերը, բաշխված գումարները և հանկարծ… գուժում են, որ նախատեսված գումարը կառավարությունը չի հատկացնում: Թերթերում խիստ քննադատությամբ հանդես եկան այդ առթիվ, սակայն ոչ մի արձագանք ոչ քաղաքապետարանից և ոչ էլ կառավարությունից: Ի դեպ, կառավարությունը մամուլի «յեքա» ծառայություն ունի, բայց նրան իրավունք չի վերապահվում հաստատելու այդ և նման կարգի լուրերը: Նպատա՞կը. շուտով կսկսվեն անձրևները, տանիքներից կսկսվի ծըլլըկըթը… Դե եկ, քաղաքապետ, ձայներ հավաքիր:

Կառավարությունը հրապարակավ խոստացել էր իր օժանդակությունը քաղաքապետարանին, բայց… ահա «օժանդակության» մի այլ օրինակ. վերջերս իր ելույթներից մեկում վարչապետը քննադատում է քաղաքապետին, որ նա կարող է իր բանվորների 15 հազար դրամ աշխատավարձը դարձնել ոչ ավել, ոչ պակաս 40-50 հազար դրամ և ակնարկում է ինչ-որ 34 մլն դրամ ապառիկի մասին, որը հավաքելու դեպքում աշխատավարձերը կարելի է բարձրացնել նշված չափով: Այս հարցի առթիվ նույնպես պարզաբանում չեղավ որևէ մեկի կողմից: Չարձագանքեցին նաև լրագրողները. ոչ մեկը չհետաքրքրվեց, թե որքանո՞վ է իրական վարչապետի առաջարկությունը:

Ինչպես տեսնում ենք, պարտության պատճառները բազմաթիվ են, ինչով էլ պայմանավորված է կարծիքների բազմազանությունը: Դրանք պետք է համբերատար վերլուծել և դասեր առնել, թե չէ՝ կտրուկ ժխտողական վերաբերմունքից օգուտ չկա: Սապնաջրի հետ չպետք է դեն շպրտել նաև մանկանը: Ժխտումը հեշտ ճանապարհ է, սակայն անարդյունավետ: Ժողովրդին հնազանդության մեջ պահելու համար պետությունը հազարամյակների փորձ ունի: Դժվար, անչափ դժվար է լկրթնու-սզնու իշխանական չանգչանգոտ թփուտներում ժողովրդավարության համար ճանապարհ հարթելը: Իշխանություններին քննադատելուց ևս ակնկալվող օգուտ չի ստացվում:

Հայաստանում էլ ընդդիմությունը հիմնականում քննադատում է, դատափետում, սակայն իրավիճակը փոխելու կոնկրետ առաջարկություններ չունի: Այնպես որ, «Շարժում-88»-ին քննադատելու հետ մեկտեղ հարկավոր է օգնության ձեռք մեկնել նրան: Շոշափելի արդյունքի հասնելու համար, բարեփոխումների համար ժամանակ է պետք, մինդեռ «Շարժում-88»-ը դեռ նոր է կայանում, իսկ մենք նրան վերջնական արդյունքի պահանջ ենք ներկայացնում, ավելին, նույնիսկ կայացած Առաջնորդի պահանջ:

Մեկ տարում Առաջնորդ չի կայանում, այլ՝ ժամանակի ընթացքում, համախոհների կոհորտայում սկզբնական շրջանում տարբերությունները, առավելությունները աչքի չեն զարնվում: Ժամանակի ընթացքում կոհորտայի «ցողունները» աճում են, բարձրանում: Այդ ժամանակ միայն ամենաբարձր «ցողունն» էլ ինքնաբերաբար ճանաչվում է Առաջնորդ:

Այնպես որ, Առաջնորդի հարցում շտապել պետք չէ, բարեկամներ: Կայացման փուլում գտնվող «Շարժում-88»-ում կան կարող ուժեր: Մեր ուժերի ներածին չափով օգնենք նրանց՝ շարժման դժվարին առաքելությունն իրականացնելու մաքառումներում:

 Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ
——————————————————————————————- 

Մի քանի ճշտում 

Նախ՝ ես քաղաքական գործիչ չեմ: Ես ոչ դիմադիր եմ, ոչ ընդդիմադիր: Պարզապես գրում եմ այն, ինչ մտածում եմ՝ անկախ նրանից հանրապետական «Ազատ Արցախ» թերթում էի աշխատում, թե «Դեմո»-ում եմ աշխատում:

Երկրորդ. ինչ մնում է «ժողովրդի հաղթանակը ստվերելու անթաքույց միտումին», ապա այդ ի՞նչ միտումի մասին է խոսքը. քաղաքապետի ընտրություններում ժողովուրդը հաղթե°լ է, ինչպես ժամանակին հաղթել էր նաև Արցախյան ազատագրական պայքարում: Այլ հարց է, թե ինչ եղավ հետո…

Երրորդ. իսկ ինչ մնում է «Շարժում 88»-ին օգնության ձեռք մեկնելուն, ապա ժամանակին այդպիսի շա՜տ ձեռքեր են մեկնվել նրան, սակայն քանի որ այդ ձեռքերը մնացել են օդում, այդ մարդկանց մի մասը պարզապես մեկնել է այնտեղ, որտեղ իրենց կարիքը զգում են, այսինքն՝ տրամագծորեն հակադիր ճամբար…

Չորրորդ. Առաջնորդի կայացման պրոբլեմը շտապել-չշտապելու մեջ չէ: Հետևից հրել-բարձրացնելով Առաջնորդ չեն սարքում: Ի դեպ, կարող է մարդ քաղաքապետ, վարչապետ կամ նախագահ լինել, բայց այդպես էլ Առաջնորդ չդառնալ… Առաջնորդը ղեկավարական բազկաթոռ չէ, նա անհատ է՝ ում հետևից գնում են, ում վստահում, հավատում և սիրում են…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

 

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ԱԺ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

2005 թ. ԼՂՀ Ազգային ժողովի ընտրություններն անցան աննախադեպ թեժ պայքարում: Այդ անտեր փակ գաղտնի քվեարկաձևը սատանայական կամ գերբնական կարողություն ունի: Եվ այդ ընտրաձևով հաղթանակած մեր պատգամավորները, հուսանք, որ կընդունեն այնպիսի օրենքներ, որոնց շնորհիվ իսկապես կբարելավվի ժողովրդի ապրելակերպը, քանզի որոշ պատգամավորներ, որ իրենց 3-րդ  անգամ են «առաջարկում»,  ընտրողներին հավատացրել են, որ իրենց «հարուստ փորձը» կծառայեցնեն քաղաքացիների կենսամակարդակն անշեղորեն բարձրացնելուն:

Պարոն պատգամավոր, արդյո՞ք քո առաջին և երկրորդ պատգամավորական «գործունեության» ժամանա՞կ չեն ընդունվել վճարովի ուսուցման, վճարովի բուժման մասին օրենքները, հազարավոր բանվոր-ծառայողների քրտնաջան աշխատանքով ստեղծած ֆաբրիկա-գործարաններն, առանց  կոլեկտիվների կարծիքը նկատի առնելու, ինչ-որ անհատների սեփականաշնորհելու մասին օրենքները…

Հետաքրքիր է, Ազգային ժողովի որևէ նիստում հա՞րց է բարձրացվել տուն ու տեղ վաճառող և հայրենիքից հեռացող մեր հայրենակիցների մասին: Ընդունվե՞լ է որևէ օրենք այդ ազգակործան երևույթի առաջն առնելու համար նրանց որևէ աշխատանքով ապահովելու մասին…

Ազգային Ժողովի համաձայնությա՞մբ չեն օրինականացվել աշխատավարձերի և կենսաթոշակների այդքան մեծ տարբերությունները՝ թքած ունենալով երկրի շարքային քաղաքացիների՝ բանվորների, գյուղացիների, գործազուրկների ապրելու տարրական իրավունքի վրա:

Նորընտիր խորհրդարանի աշխատաժամանակը կավարտվի 2010 թվականին: Չգիտեմ, թե 5-ամյա այդ ժամանակահատվածում ինչպիսի «ազգօգուտ» նոր օրենքներ կյանքի կկոչվեն, սակայն հուսով եմ, որ վերջին նիստում կհայտարարվի, որ վարչապետի 300.000 արցախցիների մասին խոստումը վերջապես իրականացել է:

 Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

Արձագանք
ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ՀԵՏԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Լավ են յուրացրել հեգելյան ասույթը

«Հրաժարվենք կանխակալ կարծիքից» հոդվածում նշվում է, որ չպետք է առաջնորդվել կանխակալ կարծիքներով: Դժվար է ձերբազատվել դրանցից: Երբ մեծ փիլիսոփա Հեգելին առարկել են, թե փաստերը չեն հաստատում ձեր կարծիքը, նա պատասխանել է.

– Ավելի վատ հենց իրենց՝ փաստերի համար:

Հիմա տեսնենք, թե ընթերցողները ինչպես են ընկալել հիշյալ ասույթը.

– Ամոթ է, ամոթ,- ասում են նրանք,- ռիսկդ չի հերիքո՞ւմ ուղղակի գրես, որ մեր երկրում ամեն քայլափոխում հանդիպում ենք փաստերի անտեսման, փաստերը հաշվի չառնելու դեպքերի, գրես, որ մեր իշխանավորները լավ են յուրացրել փաստերը հաշվի չառնելու հեգելյան ասույթը:

Կուբիկը 

«Ամեն իրական բանական չէ» հոդվածում նշվել է, որ պատգամավորության իշխանամետ թեկնածուներից մեկը պարծեցել է, թե ցանկության դեպքում «կուբիկն էլ կանցկացնենք պատգամավոր»:

Այնքան արտառոց է այս պարծենկոտությունը, որ ընթերցողներից շատերի մտքով անգամ չի անցնում, որ խոսքը հենց սովորական կուբիկի (շինաքարի) մասին է և հարցնում են, թե Կուբիկը ո՞ր թեկնածուի «փոտ» անունն է (մականունն է):

 Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Սահմանադրություն

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՐԱՔՎԵՆ ՈՐՊԵՍ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ ՊԱՅՔԱՐԻ ՆՈՐ ՄԵԽԱՆԻԶՄ

Գործող սահմանադրության մեջ ուղղումներ մտցնելու Հայաստանի իշխանությունների կողմից առաջադրված նախաձեռնությունը արդեն մեկ տարուց ավելի լարվածության մեջ է պահում քաղաքական վերնախավին։ Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե հայկական հասարակությունը աճել է այն աստիճան, որ սահմանադրական տեքստի նրբությունները նշանակալի միջոց են դարձել երկրի կյանքում։

Իհարկե, չի կարելի ժխտել տեղի ունեցող գործընթացի լրջությունը։ Սակայն հարցը ահա թե ինչի մասին է. երկրում իրական սահմանադրական կարգի հաստատման հիմնախնդիրը որքանո՞վ է հասունացած հայկական քաղաքական վերնախավում, մնում է բաց։

Այն հանգամանքը, որ հետխորհրդային երկրներում ծավալվող  «հեղափոխական շքերթի» համայնապատկերի վրա  Հայաստանի քաղաքական վերնախավը հանկարծ դրեց սահմանադրական հարցը՝ որպես Հայաստանի առավել հրատապ  քաղաքական հիմնախնդիրները լուծելու միջոց, իր հռչակագրային միտումների հանդեպ որոշ անվստահություն է առաջացնում։

Դժվար է հավատալ, որ Հայաստանում տեղի է ունեցել հայտնություն այն հարցում, որ երկրի քաղաքական հիմնահարցը ոչ թե իշխանափոխությունն է, այլ սահմանադրությունը՝ սահմանադրությամբ վավերացված կարգի հաստատումը։ Ահա թե ինչու ավելի համոզիչ է թվում այն, որ Հայաստանում շարունակվող կոշտ ներքաղաքական առճակատումը գտել է արտահայտման նոր ձևեր։ Ավելին, անհրաժեշտ է առաջընթաց համարել այն փաստը, որ մեկուկես տասնամյակ հետո ներքաղաքական պայքարը  Հայաստանում ետին պլան է մղել ղարաբաղյան գաղափարի բանավեճի առաջնահերթությունը և զինվել իրավական գաղափարով։ Սահմանադրության շուրջ դեռևս ձևական առճակատումը հնարավորություն է տալիս մտածել երկրում սահմանադրական կարգի ճակատագրի մասին։

Արդեն հիմա Հայաստանի հասարակության մեջ անվստահություն է արտահայտվում եղած կարծիքների կառուցողականության նկատմամբ, որոնք երկրի հանգուցային հիմնահարցերը շաղկապում են իշխանափոխության հետ։ Անվստահություն է առաջացնում նաև հեղափոխության փրկարարության գաղափարը։ «Համակարգային փոփոխության» անհրաժեշտության մշտական հավաստումը ստանում է ռացիոնալ բովանդակություն. լավ իշխանությունը նա է, որ ձևավորվում ու գործում է սահմանադրական նորմերին համապատասխան։ «Լավ ղեկավարների» նկատմամբ հավատը մարել է։ Սկսել է բացվել երկրի անհաջողությունների գաղտնիքը։

Բարձրացված հարցը առավել հրատապ է, քանի որ Հայաստանում գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգը ունի լուրջ տարբերություններ գործող սահմանադրության պահանջներից։ Իշխանության հանգուցային մարմինների ընտրականության, տնտեսական գործունեության ազատության, քաղաքացիների պաշտպանվածության մեխանիզմների, խոսքի ազատության և այլ հիմնահարցերի վերաբերյալ սահմանադրությամբ պահանջվող նորմերը երկրի իրական կենսագործունեության ընթացքում չեն վերահսկվում սահմանադրական մեխանիզմների անգործության պատճառով։ Գործերի նման վիճակը պայմանավորված է նրանով, որ պետության իրողության մեջ ամրապնդվել և արդյունավետ գործում են ազդեցությունների և կարգավորման ստվերային տեխնոլոգիաներ, որոնք կարելի է համեմատել կլանային եւ կրիմինալ կատեգորիաների հետ։ Նման տեխնոլոգիաների շարքը կարելի է դասել առաջին հերթին իշխանության վերարտադրողականության մեխանիզմը՝ ընտրությունների սահմանադրական մեխանիզմի չեզոքացման միջոցով։ Չեզոքացման նման մեխանիզմներ են գործում դատական համակարգում, ձեռներեցության միջավայրում և այլուր։

Նման իրավիճակը բազմազան ակտիվ խմբերի հնարավորություն է տալիս իրենց պայմանները հասարակության վզին փաթաթել, մեծ մասամբ զինվելով նպատակաուղղված ապատեղեկատվական տեխնոլոգիաներով։ Այդպիսինները, ընդհանուր ոչինչ չունենալով իրավունքի փիլիսոփայական կատեգորիայի, ինչպես նաև իշխանության արտոնությունների յուրահատուկ իրավունքների հետ, լայն տարածում են գտնում քաղաքական կյանքում, ամբողջությամբ ապակողմնորոշում հասարակությանը։ Նման ապակողմնորոշող տեխնոլոգիաների նշանակալի ազդեցությանն ու դրանց արմատավորմանը նպաստել է ղարաբաղյան հիմնահարցի չկարգավորված լինելը։ Ապակողմնորոշված հասարակությունը հեշտությամբ դառնում է շանտաժի և կաշառատվության զոհ՝ հատկապես ընտրությունների և կարևոր իրավական ակտերի ընդունման ընթացքում։

Բոլոր նշված հանգամանքները ձևավորում են իշխանության յուրահատուկ բնույթը Հայաստանում (ինչպես նաև հետխորհրդային շատ ուրիշ պետություններում)։ Նման յուրահատկությունը իրականացվող գործունեության անհամապատասխանատվությունն է սահմանադրության պահանջներին։ Իշխանությունր չի տեսնում իր իրավունքների և պարտականության սահմանները։ Պետք է հասկանալ իշխանության գործունեության և սահմանադրության պահանջների տարանջատվածությունը։ Իշխանության ոչ բոլոր գործողություններն են ելնում ազգային հետաքրքրությունների շահերից։

Թվարկված քաղաքական իրողությունները պետության մեջ ընդունում են այնպիսի ձևեր, որոնք ոչնչով չեն համապատասխանում սահմանադրության նորմերին։ Այդ իրողությունների գլխավոր պատճառը հասարակության զրկելն է պետության ճակատագրական հիմնահարցերին ակտիվ ներազդելու հնարավորությունից։

Նման իրավիճակը երկար ժամանակ հարուցել է հասարակության յուրահատուկ արձագանքը իշխանության գործունեության նկատմամբ՝ նրա անբավարարվածության սաստկացման շրջանում։ Հասարակությունը ինքնին հակված է եղել աջակցել իր մեջ ծնունդ առած ցանկացած արմատական քաղաքական գաղափարի, դրանով իսկ ուժեղացնելով արմատական ընդդիմադիր ուժերի հնարավորությունները, որոնք հակված են հեղափոխական գաղափարների միջոցով ներազդելու հասարակության գիտակցության վրա։ Դրա հետ միասին ընդդիմության կողմից գործողության մեջ են դրվել նույն ապակողնորոշող տեխնոլոգիաները, որոնց էլ ձգտում է իշխանությունը։ Բայց երևում է, որ այդ ժամանակն անցել է։

Երկրի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը պետք է հասարակության առջև դներ երկրում իրավական կարգերի հաստատման հրատապությունը։ Բայց դա չի նշանակում, որ այդ գաղափարը հրատապ է նաև գործող իշխանության և ընդդիմության քաղաքական վերնախավի համար։ Հասարակությունը դա տեսնում է , որը և որոշում է հասարակության լայն շերտերի վերաբերմունքի ներկայիս բնույթը առաջիկա հանրաքվեին։

Հասարակությունը ընդհանուր առմամբ ինքնամեկուսացվել է սահմանադրական գործընթացից, դրանով իսկ այդ ասպարեզը թողնելով իշխանության համար պայքարի նոր ալիքի տրամաբանության տակ։

Վերը նշված բոլոր հիմնավորումները կոչված են պարզաբանելու սոցիալական ու քաղաքական իրավիճակի բնույթը Հայաստանում, որոնց առկայության պայմաններում պետք է անցկացվի երկրի սահմանադրության մեջ մտցված ուղղումների հանրաքվեն։ Եթե այդ հիմնավորումները համոզիչ են, ուրեմն պետք է պարզ լինի, թե ինչպիսի օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ իմաստ է ներկայացնում այդ միջոցառումը հայկական հասարակության, Հայաստանի ղեկավարության և ընդդիմադիր ուժերի համար։ Երկրի քաղաքական վերնախավը պետք է դիտարկի այդ ակտի զուտ քաղաքական իմաստը, այն է՝ իր քաղաքական ազդեցության ուժեղացման հնարավորությունը։ Միամտություն կլինի ենթադրել, որ սահմանադրական կարգի ճակատագիրը երկրում, որտեղ քաղաքական համակարգը հիմնված է այլ մեխանիզմների վրա, կարող է դառնալ քաղաքական ուժերի ակտիվացման գլխավոր խթան։ Հանրաքվեի արդյունքները պետք է դիտարկվեն որպես քաղաքական բալանսի հնարավոր փոփոխության միջոց։

Հաշվի առնելով, որ 2003թ. նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններից հետո Հայաստանի իշխանության դրությունը խիստ բարդացել է, իսկ ընդդիմությունը հայտնվել է լուսանցքում, ներքաղաքական առճակատման երկու կողմերը արդեն երկու տարուց ավելի առիթ չեն բաց թողնում միմյանց դիրքերը թուլացնելու համար։

Այդ ջանքերի շրջանակներում և իշխանությունը, և ընդդիմությունը մշտապես աջակցություն են փնտրում երկրից դուրս, մատնացույց անելով ազդեցիկ երկրներին և միջազգային կազմակերպություններին։ Այդ նկատառումներով նշված ինստանցիաների բարեհոգությունը նվաճելու մրցավազքը յուրահատուկ նշանակություն է ստացել։ Կարելի է ենթադրել, թե Հայաստանի իշխանություններին և ընդդիմությանը ինչպիսի հնարավորություն է ընձեռում սահմանադրության մեջ ներդրվող փոփոխությունների հիմնահարցը։

Այդքան կարևոր ներքաղաքական նշանակությունը, որը ձեռք է բերել սահմանադրության մեջ ուղղումներ մտցնելու թեման, տեղ չի թողնում դրա տեքստի նկատմամբ բանավեճի համար։ Կառավարամետ կոալիցիան այս գործընթացը դիտում է որպես միջոց երկրի քաղաքական դաշտում առաջնություն նվաճելու համար։ Վենետիկի հանձնաժողովի հետ համաձայնություն ձեռք բերելու փաստը դարձել է այդպիսի առաջնություն պահպանելու ուժեղ մեխանիզմ։

Խորհրդարանական մեծամասնության համար լրացուցիչ խթան է հանդիսանում խորհրդարանի դերի ուժեղացումը Սահմանադրության փոփոխությունների ընդունման գործում։

2007 եւ 2008 թթ. խորհրդարանական և նախագահական ընտրություննների համայնապատկերի վրա այդպիսի փոփոխված պայմանները ամբողջությամբ ձեռնտու են համարվում իշխանամետ կուսակցությունների հետագա հաջողությունների համար։

Մեր հետազոտության նպատակի համար կարևոր չէ, թե ուժերը ինչպիսի դասավորություն կստանան հանրաքվեի ժամանակ։ Մեզ հետաքրքրում է միայն այն հարցը, թե որևէ ակտիվ քաղաքական ուժի արդյո՞ք հետաքրքրում է երկրի սահմանադրական կարգի ճակատագիրը։ Նկարագրված դիրքորոշումների  մեջ դժվար է այդ նկատել։

Հրապարակային բանավեճերը և դրանց բնույթը, որ տեղի են ունենում հասարակական միջավայրում, կարող են առիթ տալ պետության կյանքում սահմանադրական նորմերի հաստատման կողմնակիցների որոնմանը հենց այդ միջավայրում։ Եվ իրոք, հասարակական կազմակերպությունների առանձին խմբեր, ինչպես ցույց են տալիս դիտարկումները, ձգտում են բանավեճը տեղափոխել իմաստային հուն, բայց նրանց չեն լսում։ Եվ դա հասկանալի է, նման դիրքորոշումը շոշափում է քաղաքական սեկտորի բազմաթիվ շահեր։

Ինչ վերաբերում է շարքային քաղաքացիներին, տպավորություն է ստեղծվում, որ երկրի Սահմանադրությունը նրանց պայմանագիրը չէ, այլ մի հերթական որոշում՝ իջեցված «վերևից», որին նախատեսված է համերաշխորեն ասել «այո»։ Հասարակությունը, հոգնած հին ներքաղաքական առասպելներից, թեև տենչում է համընդհանուր օրինականության, չի կարող հավատալ դրա հաստատման հնարավորությանը իր երկրում, չի էլ հասկանում Սահմանադրության շուրջ ստեղծված իրարանցման պատճառները և տարաձայնությունների նշանակությունը։ Սակայն այդպիսի հավատ և այդպիսի հասկացողություն կարող են առաջանալ։

Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Քաղաքական հիմնահարցերի փորձագետ
http://www.hra.am

——————————————————————————————-

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒՂՂԱԿԻ ՎՏԱՆԳ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԼՂՀ-Ի ՀԱՄԱՐ

«Դեմո»-ի հարցազրույցը վերլուծաբան, քաղաքագետ, Հիմնարար գիտությունների հայկական կենտրոնի տնօրեն Սիմոն Կամսարականի հետ

Պարոն Կամսարական, Դուք քանիցս արտահայտել եք այն կարծիքը, որ Հայաստանում ներկայումս ընթացող սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացն իր մեջ լուրջ վտանգներ է պարունակում թե Հայաստանի և թե ԼՂՀ-ի համար: Ինչպե՞ս եք հիմնավորում այդ կարծիքը:

– Եվրամիությունն ու եվրոպական այլ կառույցներ իբր հանուն ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների խնդիր են դրել ժողովելու հարավկովկասյան երկրները մի միասնական՝ ընդհանուր պետության մեջ: Այստեղ է, որ առաջին պլան է մղվում ՀՀ-ն սահմանադրորեն լուծարելու գործընթացը, որին հավելյալ խոչընդոտ է հանդիսանում ազատագրված և ինքնիշխան Արցախը: Այս ամենն այլևս քաղաքական վերլուծության և հիմնավորման կարիք չունի, քանզի հայկական պետության վերացման քաղաքականությունն իրագործող ծրագիրն ու  մեխանիզմները այսօր արդեն հստակ ամրագրված են ՀՀ սահմանադրական փոփոխությունների՝ կառավարող կոալիցիայի նախագծում: 2001-ից ընթացք տրված սահմանադրական փոփոխությունների այս գործընթացը ոչ մի կապ չունի ՀՀ-ում մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության հետ, այն ակնհայտ հետևողականությամբ հետապնդում է ՀՀ-ի վերացումը իրագործելու խնդիր, և հենց միայն դրանով էր պայմանավորված Երևանը մարզից համայքի վերածելու և ընտրովի քաղաքապետ ունենալու Վենետիկի հանձնաժողովի անզիջում համառությունը:

Բայց ի՞նչ կապ ունի Երևանի՝ համայք լինել-չլինելու խնդիրը Ղարաբաղի խնդրի հետ:

– Ուղիղ և անմիջական: Բացատրեմ: Սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը համայնքներին և համայնքներում բնակություն հաստատող օտարերկրյա քաղաքացիներին ու քաղաքացիություն չունեցողներին տալիս է հողի սեփականության իրավունք, նաև տեղական հանրաքվեների միջոցով իրենց համայնքը Հայաստանից անջատելու և այլ երկրներին միացնելու իրավունք: Ծրագրի ավարտուն իրագործման համար երկու հիմնական հանգամանք է, որ կարող է նրանց լուրջ խանգարել. առաջինը Երևանն է, երկրորդը՝ ԼՂՀ-ն: Այսպես կոչված «խաղաղ զավթումների» ճանապարհով ՀՀ համայնքներում բնակություն հաստատած օտարերկրյա քաղաքացիներն ու ընդհանրապես ոչ մի երկրի քաղաքացիություն չունեցող անձինք՝ թուրքերը, ադրբեջանցիները, վրացիներն ու այլոք համայնքային հանրաքվեների ու սահմանադրորեն ամրագրված միջազգային աջակցությունների միջոցով ընթացքի մեջ կդնեն 1200 համայնքի բաժանված Հայաստանը մաս առ մաս՝ համայնք առ համայնք լուծարելու գործընթացը, ուր ինքնապաշտպանական ոչ մի դերակատարում չի կարող ունենալ ՀՀ պետական իշխանությունը:  Հասկանալի է, որ դրանով էլ ծրագիրն իր ավարտին չի հասնի, քանզի ՀՀ-ն լրիվ լուծարելը հաջողացնելու պարագայում անգամ աշխարհի քարտեզի վրա, այդուհադերձ, կմնա հայկական պետություն, այն էլ պատերազմով իր ազատությունը, անկախությունն ու ինքնիշխանությունը հաստատած ու պաշտպանող ԼՂՀ-ն: Այն, ի դեպ, կարող է ռազմաքաղաքական հենց այն հենակետը լինել, որտեղից հայությունը կարող է գնալ ռևանշի, և այս անգամ արդեն ազատագրել իր ամբողջ Հայրենիքը: Կարծում եմ, որ հենց այս ծրագրով է պայմանավորված ԼՂՀ կարգավիճակի միջազգային լուծման 15-ամյա անհասկանալի քաշքշուկը: Ժամանակը չէր եկել: Կարևորն այստեղ այն է, որ երբ ՀՀ-ում հանրաքվեով անցկացնեն սահմանադրական եվրափոփոխությունների պատվերը, հաջորդ քայլով նույնական Սահմանադրություն պետք է պարտադրեն ԼՂՀ-ին, որպեսզի Հայաստանին միացնելու պարագայում (կամ էլ չմիացնելու՝ որպես ինքնուրույն պետություն Կովկասյան ընդհանուր պետության մեջ ներառելու տարբերակում) ԼՂՀ-ն նույնպես հնարավոր լինի համայնքային իշխանությունների միջոցով լուծարել: Ամենևին էլ պատահական չէ, որ 15 տարի առաջ անկախություն և ինքնիշխանություն հռչակած, և որպես այդպիսին շուրջ 15 տարի իրեն հաստատած Արցախում վերջերս է միայն ստեղծվել և տարուց ավելի է ինչ գործում է ԼՂՀ Սահմանադրության նախագիծ գրող պետական հանձնախումբ: Սակայն հասկանալի պատճառներով չեն շտապում, որպեսզի բոլոր խաղաքարտերը միանգամից չբացվեն: Քանզի լուրջ կասկածներ ունեն, որ ԼՂՀ իշխանությունները չեն կարող զսպել արցախցիներին, եթե նրանք պարզեն իրենց սպառնացող սահմանադրական այս դավադրությունը:

– Ինչո՞ւ եք համոզված, որ նման ծրագիր կա, և այն սահմանադրական ոտնձգությունների այս ձեռագրով կգործի: Չէ՞ որ քաղաքական-վերլուծական դաշտում այս ամենի մա­սին ընդհանրապես չեն խոսում՝ թե Արևմուտքի և թե մեր վերլուծաբանները:

– Խոսելը՝ խոսում են: Պարզապես խոսողների ձայնը հանրությանը հասու չի լինում:

Հարցազրույցը վարեց Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

Սոցիալ-տնտեսական

ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԴԺՎԱՐ ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ԲԻԶՆԵՍ ԱՆԵԼԸ
կամ՝ մի չկայացած «սկսնակ ձեռնարկատերի» մտորումներ

Այս մտորումներին տեղիք տվեց Ռուսաստանից Ստեփանակերտ տեղափոխված մի ղարաբաղցու հետ իմ զրույցը: Մի ոչ մեծ գումարով վերադարձել է հայրենիք ու փորձել է միջին բիզնեսի հեռանկարով փոքր բիզնես նախաձեռնել: Հանդիպել է բազմաթիվ դժվարությունների ու հասկացել, որ այստեղ արևի տակ ազատ տեղ չկա, կամ էլ կճարվի, եթե… Սակայն այս «եթե»-ն նրա համար ընդունելի չէր: Ու մարդը սկսել է մտորել:

Ազատական տնտեսության ուղեգիծ-կացութաձև հռչակած երկրում տնտեսական քաղաքականությունը սովորաբար ուղղված է լինում ազատ մրցակցության պայմաններում գործող ձեռարկությունների խթանմանը: Դա ենթադրում է մի քանի պարզ քայլեր, որոնք կարելի է գուշակել՝ սովորական տրամաբանությունից ելնելով: Նախ՝ ձեռնարկատերերի համար բարենպաստ հարկային դաշտի ստեղծում: Երկրորդ՝ մենաշնորհների դեմ պայքար եւ հավասար մրցակցության ապահովում: Երրորդ՝ պետությունը պետք է ստանձնի համակարգողի եւ տնտեսավարող սուբյեկտներից մեկի դերը: Հաջորդը սեփականության իրավունքի հստակեցումն է: Եւ, վերջապես, կարևորագույնը՝ օրինականությամ ապահովումը: Տեսնենք, թե թվարկածիցս ո՞ր պայմաններն են առկա Արցախում եւ, արդյոք, մեր երկրում ստեղծվա՞ծ է բարենպաստ դաշտ տնտեսության զարգացման համար:

Բարձր ցուցանիշների մասին մենք հաճախակի ենք խոսում, եւ, իրոք, որոշակի առաջընթաց կա: Իմաստ էլ չունի ժխտել, որ մեր երկրում կենսամակարդակը բարձրացել է: Բայց, արդյոք, ճի՞շտ ճանապարհով ենք ընթանում: Հենց այս տեսակետից փորձենք դիտարկել մեր տնտեսական դաշտը, մի կողմ թողնելով աշխարհաքաղաքական հանգամանքները կամ չխորանալով դրանց մեջ:

ԼՂՀ-ում հարկերը, իրոք, ցածր են Հայաստանի համեմատությամբ: Սակայն, հարկերի իջեցումը տնտեսական «բում» չի առաջացրել, եւ դա մտահոգության տեղիք է տալիս: Ուրեմն, մի բան այնպես չէ: Գործարարներն ասում են, որ «շան գլուխը» թաղված է հարկային վարչարարության մեջ: Թեկուզ հարկերը ցածր են, բայց գործադիրը հարկային եկամուտներն ավելացնելու խնդիր է դնում իր առջեւ եւ պարբերաբար խստացնում հարկային վարչարարությունը: Ի՞նչ է դա նշանակում: Միայն այն, որ շարքային գործարարը չի հասցնում հետեւել հարկային օրենսդրության մեջ մտցվող ամենամսյա փոփոխություններին, ակամա ինչ-որ խախտումներ է թույլ տալիս, որի համար արժանանում է մեծ տուգանքների ու տույժերի: Գործարարների պնդմամբ, դա է մեր հարկային քաղաքականությունը եւ այդպես են ավելանում բյուջեի հարկային եկամուտները: Չէ՞ որ, չհաշված Դրմբոնի գործարանը, վերջերս մեզ մոտ նոր ձեռնարկություններ չեն բացվել: Այդ դեպքում, ի՞նչի հաշվին են կտրուկ աճում հարկային եկամուտները:

Այժմ՝ մրցակցության մասին: Ինչպես ասում են, եկեք ծուռ նստենք, բայց շիտակ խոսենք, կամ, ավելի ճիշտ, փորձենք պատասխանել մի պարզ ու հասարակ հարցի՝ որոշակի, թեկուզև  փոքր կապիտալ ունեցող շարքային մարդը կարո՞ղ է բիզնես բացել մեզ մոտ: Եթե լավ «կրիշա» ունի, եթե կարողանում է հարկայինի տույժուտուգանքից իրեն ապահովագրել, եթե  մոնոպոլիստների «կենսատարածքը» չի մտնում, եթե… Տեսնու՞մ եք, թե որքան «եթե»-ներ կան: Միգուցե այդպե՞ս չէ, միգուցե մե՞նք են խտացնում գույները: Այդ դեպքում պատմեք, խնդրում ենք, մի դեպք, երբ մեկը առանց այդ ամենի՝ բիզնես է դրել եւ շահույթ է ստանում: Հաճույքով կլսենք նրան: Ու ոչ միայն մենք, այլև «անհաջողակները»:

Ազատական տնտեսությունը չպետք է շաղկապված լինի պետությանը: Մեզ մոտ կան հանգամանքներ, որոնք խոսում են հակառակի մասին: Դրանք, գուցե, օբյեկտիվ հանգամանքներ են, բայց… Դիտարկեք մեր երկրում ընթացող շինարարական աշխատանքները եւ կտեսնեք, որ դրանք մեծամասամբ կատարվում են պետական պատվերով: Տվյալ պարագայում ոչ թե շուկան է կանոններ թելադրում, այլ պետությունը, նաև՝ դժվարություններ են առաջանում պատվեր ստանալու ժամանակ: Թե որքանով է տենդերների ժամանակ պահպանվում ազատ մրցակցությունը՝ դժվարանում ենք ասել, բայց տեսականորեն դա կոռուպցիայի լավագույն աղբյուրներից մեկն է:

Մի կարեւոր հանգամանք եւս. սեփականության իրավունքը: Կապիտալիզմը չի կարող զարգանալ, եթե մարդ համոզված չէ, որ պետության կողմից իրեն տրված սեփականության վկայականը օրենքի ուժ ունի: Մեզ մոտ սեփականության իրավունքը դեռ հստակ բաժանված չէ. կան օբյեկտներ, որոնք չգիտես՝ համա՞յնքի սեփականություն են, թե՞ պետական: Կարճ ասած՝ սեփականությունը մեզանում դեռ սրբություն չէ, ինչպես այլ երկրներում: Իսկ չէ՞ որ դա տնտեսական անվստահություն է առաջացնում:

Եւ վերջին հանգամանքը՝ օրինականության պահպանումը: Մեր իրավապահ, դատական մարմինների ոչ այնքան բավարար գործի մասին նույնիսկ ամենաբարձր մակարդակով է խոսվել: Մինչդեռ հենց այստեղ է, որ պետք է պաշտպանվեն գործարարների սեփականության և այլ իրավունքները: Այստեղ պետք է բոլորը հավասար լինեն, դա է մրցակցություն ապահովում: Ցավոք, բազմաթիվ օրինակները խոսում են այն մասին, որ եւ օրենսդրությունը, եւ դատավորների խիղճը միշտ չեն օրինահավասարության օգտին խոսում:

Այս մտորումներին, կրկնում ենք, տեղիք տվեց Ռուսաստանից Ստեփանակերտ տեղափոխված մի ղարաբաղցու հետ իմ զրույցը: Պատերազմից հետո հայրենիքը թողած երիտասարդը մոտ 10 տարի ապրել է Ռուսաստանում, մի փոքրիկ բիզնես ուներ, բայց ծնողներն այստեղ են, եւ ահա նա որոշել է հայրենիք վերադառնալ: Կուտակած մի քանի հազար դոլարը բերել է, որ այստեղ գործի մեջ դնի: Հենց նա է զարմանքով հայտնաբերել, որ հայրենիքում մի քիչ այլ օրենքներ են գործում՝ գրված-չգրված: Մենք նրան հակաճառեցինք՝ ազատ մրցակցությունն ապահովելու համար որոշ քայլեր, այնուամենայնիվ, արվում են, բայց նաև ստիպված էինք համաձայնվել նրա փաստ-փաստարկների մեծ մասի հետ:

 

ԻՆՏԵՐՆԵՏ-ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԱՆԿԱՑՈՒՄ. Ո՞ԻՄ ՇԱՀԵՐԻՆ ՉԻ ԽՓՈՒՄ
կամ՝ պետությունը լավ չի կատարում իր պարտականությունները

Սեպտեմբերի 1-ից ԼՂՀ-ում կտրուկ բարձրացվել են ինտերնետ-ծառայությունների սակագները: Այդ մասին հրաման է ստորագրել ԼՂՀ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը: Թանկացումը 100-200 դրամով չէ, այլ 5-6 անգամ: Ասենք՝  եթե տանը «Փանասոնիկ» հեռախոսակապով միացված ինտերնետ-գիծ ունեք, այսուհետ 1 ժամի դիմաց կվճարեք ոչ թե 6, այլ 18 ցենտ: Իսկ եթե մալուխային գծով եք միացել համաշխարհային «սարդոստայնին», ապա 1 ցենտի դիմաց կվճարեք 6-ը:

Վիճակագրական տվյալներով, մոտ 500 ղարաբաղցիների տանը ինտերնետ-կապ է տեղադրված: Թե քանի ինտերնետ-կետ կա պետական եւ այլ հիմնարկներում, մենք չգիտենք: Երբ մասնավոր «ինտերնետատերերը» լսել են նման կտրուկ թանկացման մասին, մի մասը հենց սկզբից որոշել է հրաժարվել ծառայությունից: Մյուսները սպասողական դիրք են գրավել: «Որոշել եմ մի ամիս սպասել: Եթե շատ թանկ լինի, ստիպված կլինեմ հրաժարվել», – մեզ հետ զրույցի ժամանակ ասել է մի ինտերնետ-բաժանորդ:

«Ղարաբաղ Տելեկոմում» պնդում են, որ ինտերնետ-ծառայությունների ապահովման համար ներդրվող ծախսերը բացարձակապես չեն փոխհատուցվում հավաքագրված գումարներով: Դրա համար էլ գները բարձրացվել են, թեկուզ՝ դա ընդամենը կփակի ծախսերը, առանց շահույթի:

Մեզ հետ զրույցի ժամանակ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը նշել է, որ  «Ղարաբաղ Տելեկոմը» վաղուց էր դիմում կառավարությանը՝ սակագները բարձրացնելու առաջարկով: «Խնդրել ենք, որ մինչեւ ընտրությունները սպասեն: Հիմա նորից են դիմել: Ընդ որում, իրենք առաջարկում էին ավելի կտրուկ բարձրացում, մենք համոզեցինք, որ բավարարվեն գոնե այսքանով», – տեղեկացնում է նախարարը: Մենք հարցրինք, թե արդյո՞ք կառավարությունը մտահոգված չէ, որ ինտերնետի մասնավոր օգտագործողների թիվը կտրուկ կնվազի, որ պետական մարմինների ինտերնետ-ծախսերը կտրուկ կավելանան, որ կդժվարանա ԼՂՀ-ի՝ արտաքին աշխարհի հետ կապը, որ… եւ այլն, եւ այլն: Նախարարի խոսքերով, իրենք փորձել են համոզել «Ղարաբաղ Տելեկոմի» ղեկավարությանը՝ չդիմելու նման քայլի: Նույնիսկ հաջողվել է իջեցնել նրանց կողմից առաջարկվող նոր սակագները, բայց… Նախարարը չասաց, սակայն պարզ էր. մոնոպոլիստ է, ի՞նչ անես: Հետո էլ՝ շուկան է թելադրում գները:

Մնում է պարզել, թե ով պետք է պաշտպանի սպառողի շահերը: Ըստ մեր տեղեկությունների, «Ղարաբաղ Տելեկոմի»՝ բաժանորդների հետ կնքած պայմանագրերը նախատեսում են սակագների միակողմանի փոփոխում: Այսինքն՝ բարձրացումը անօրեն չէ: Բայց մի՞թե փոփոխությունը ենթադրում է սակագնի «անգամներով» բարձրացում: Գուցե իմա՞ստ ունի «Սպառողների իրավունքների մասին» օրենքում ինչ-որ քվոտաներ սահմանել, որպեսզի գները գոնե աստիճանաբար բարձրանան: Չէ՞ որ, երբ նույն բաժանորդները եկել են «Ղարաբաղ Տելեկոմ», նրանք ցածր սակագնով են հաշվարկել իրենց ծախսերը: Եւ հիմա, երբ «Ղարաբաղ Տելեկոմը» բավականին «կլիենտներ» է ձեռք բերել, նա կտրուկ բարձրացնում է գները: Ստացվում է, որ սպառողի հույսերը, ավելի ճիշտ՝ հաշվարկները, մեղմ ասած, չեն արդարացվել, ինչում նա բացարձակապես մեղավոր չէ:

Արմո Ծատրյանը տեղեկացրեց նաեւ, որ «Ղարաբաղ Տելեկոմը», ըստ պայմանագրի, պարտավոր է այս տարի եւս 10 մլն. դոլարի ներդնում անել մեզ մոտ: Գուցե դրանո՞վ է պայմանավորված սակագների բարձրացումը:

Չգիտենք ու, ճիշտն ասած, չենք էլ ուզում իմանալ: Մեր՝ սպառողներիս իրավունքը խախտել են, եվ պետությունը, որ կոչված էր այն պաշտպանելու, փաստորեն իր պարտականությունը լավ չի կատարում՝ քողարկվելով «շուկայական հարաբերությունների» ետեւում:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

 

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԵՌ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ Է ԵՐԹՈՒՂԱՅԻՆՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ

Ինչպես արդեն տեղեկացրել էինք, Ստեփանակերտի երթուղային տաքսիների վարորդները բողոքել են, որ հարկայինն ավելացրել է իրենցից գանձվող գումարները: Եթե մինչև սեպտեմբերի 1-ը հարկերն ու սոցիալական վճարները գանձվում էին 15 հազ. դրամ աշխատավարձի հաշվարկով, ապա հիմա՝ 30 հազարի: Վարորդները պնդում են, որ դրան գումարվել է նաեւ բենզինի թանկացումը, հետեւաբար՝ պետք է բարձրացնել ուղեվարձը:

ԼՂՀ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը մեր թերթին հայտնեց, որ այս հարցով քննարկումները շարունակվում են, եւ գործադիրը վերջնական որոշում դեռ չի կայացրել: Եթե աճել է բենզինի գինը, ապա, բնականաբար, պետք է ավելանա նաեւ ուղեվարձը: Բացի այդ, ըստ նախարարի, պետք է նկատի ունենալ, որ մեքենաները տեխնիկապես վատ վիճակում են գտնվում, իսկ բենզինի նման գնի պարագայում վարորդները չեն հասցնելու ընթացիկ նորոգումներ կատարել: Միով բանիվ՝ բնակչությունը պետք է համաձայնվի կամ ուղեվարձի բարձրացմանը, կամ նախընտրի ճամփորդել անսարք մեքենաներով:

Ինչ վերաբերում է հարկերի բարձրացմանը, ապա նախարարը ճիշտ է համարում այն, որ գործատուն ցույց տա վարորդին տրվող ռեալ աշխատավարձի չափը: Արմո Ծատրյանի խոսքերով, 2006-ից կենսաթոշակը կհաշվարկվի ոչ թե աշխատանքային ստաժի հիման վրա, այլ ըստ տվյալ անձի սոցիալական վճարների. «Այն նույն վարորդը, որն այսօր բողոքում է, վաղը, երբ կենսաթաշակի հարց ծագի, առաջինն է դժգոհելու»:

Ն. Հ.

——————————————————————————————-

ՖԵԼԻԵՏՈՆ 

– Եթե քաղաքապետը քո հարցը լուծեց, ուրեմն արդարացի մարդ է,- ի միջի այլոց ասաց աշխատակիցս, ծանոթանալով բողոքագրիս:

– Եթե հազարից մեկին չօգնի, դա չի նշանակում, որ անարդար մարդ է,- վիրավորվեցի ես:

Հասկանալի է, երկուսն էլ փափագում էինք պահպանել քաղաքապետի ընտրության նախօրյակին ստեղծված հավատը:

Բողոքը կոլեկտիվ էր՝ փողոցի բնակչության անունից և օրախնդիր, այն է՝ Գ. Նժդեհ փողոցի նորակառույց կոյուղու պարունակությունը թափվում է Ամիրյան փողոցի բնակիչների «գլխին»: Ղեկավարությունը, անձամբ ներկայանալով «դեպքի վայր», վրդովվեց ու գտավ, որ այն բաց վիճակում թողնել չի կարելի ու խոստացավ անպայման կոյուղին հնարավորին չափ հեռացնել տներից: Համբերատար բնակչությունը կապ էր պահպանում քաղաքապետի հետ, որի վստահեցուցիչ պատասխանները հավատ էին ներշնչում: Նախախնամությունն օգնեց այն երկար ժամանակ պահպանել, քանի որ աշունն իր ավարտին էր մոտենում, իսկ ձմեռը շինարարության համար բարենպաստ չէ, հետևապես երկու կողմերի համաձայնությամբ այն տեղափոխվեց հաջորդ տարի:

– Հը, ձեր կոյուղին ի՞նչ դառավ, արդեն գարուն է,- հիշեցրեց աշխատակիցս, չնայած չէի մոռացել:

– Երեկ գնացել էի, խոստացավ ձյունը հալվելուց անմիջապես սկսել,- պարծեցա ես:

– Տեսնենք,- սպառնաց հեռատեսը:

Ձնհալը երկար սպասեցնել չտվեց, բայց արի ու տես քաղաքապետի ընդունարանում երկար սպասեցինք: Մի շաբաթ գնալ-գալուց հետո քարտուղարուհին չոր-չոր ասաց. «Երեկ պլանը ստցանք, պլանում չկա»: Ասել է, թե՝

«Բաց արին, տեսան գրած զակոնում,

Թե չոբան Չատին Սիբիր է գնում»:

Դա մայիսին էր, որ ես օրենքների հարթությունից միանգամից ընկա նրան զուգահեռ մեր իրական կյանքի հարթությունը (ինչպես «Դեմո»-ն է մեր կյանքի ընթացքը տեղաբաշխում տարբեր հարթությունների վրա), այսինքն՝ «Սիբիր»…

– Ի՞նչ ես ուտում, որ այդպես խելոք ես,- հաջորդ օրն անհամբերությամբ հարցրի աշխատակցիս, երբ ներս մտավ:

– Ինչ որ դու,- խնայեց նա ինձ:

Հերթական նյութը խմբագրություն հանձնելիս խմբագիրը նկատել էր. «Աշխատիր գրել շրջապատիդ պրոբլեմների մասին»: Այդպես էլ արեցի:

Ռիտա ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Պատմություն

ԹՅՈՒՐԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆ Է ԱՅՆ ՊՆԴՈՒՄԸ, ԹԵ ԳԵՐՄԱՆԻԱՆ ՃԱՆԱՉԵԼ Է ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
կամ՝ ո՞վ կլինի հաջորդ երկիրը, որ կճանաչի այն

Հարցազրույց Ցեղասպանության ճանաչման Գերմանիայի հանձնախմբի հիմնադիր անդամ Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ հետ

Պարոն Քոչարյան, ըստ Ձեզ, ի՞նչը դրդեց Գերմանիայի Բունդեստագին քննարկելու Հայոց ցեղասպանության հարցը:

– 2001 թվականին Ցեղասպանության ճանաչման մեր հանձնախումբը նման խնդրագիր էր ներկայացրել Բունդեստագի խնդրագրերի հանձնախմբին: Հավաքել էինք 16 հազար ստորագրություն: Ստորագրածներից մոտավորապես 11 հազարը հենց բուն Թուրքիայի քաղաքացիներ էին՝ քրդեր, թուրքեր, ասորիներ, հույներ, մարդիկ, ովքեր քաղաքական հաշիվներ ունեին Թուրքիայի կառավարության հետ և անձամբ իրենք ճանաչում են ցեղասպանությունը: Դժբախտաբար, այդ ժամանակ ակտիվ էր  թուրք-հայկական հաշտեցման հանձնախումբը, որը փաստորեն խանգարեց մեր առաքելությանը: Գերմանիայի կառավարությունը պատրվակ ուներ արդեն, ուստի պատճառաբանեց հետևյալ կերպ՝ քանի որ հայերն ու թուրքերն իրար հետ արդեն բանակցում են, ուրեմն մենք առայժմ ձեռնպահ կմնանք դիրքորոշումից և կսպասենք համատեղ  հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքներին:

Այո, այս տարվա մայիսի 16-ին Բունդեստագում արծարծվեց Ցեղասպանության հարցը, ընդունվեց բանաձև, սակայն, իմ կարծիքով, չի կարելի ասել, թե դա ցեղասպանության ճանաչում է: Ամբողջ բարդությունը կայանում է նրանում, որ Գերմանիան ինքը մեղսակից էր այդ ամենին: Պարզապես, քանի որ գերմանական մամուլում շատ էր գրվում ցեղասպանության մասին, ավելին՝ այդ թեման հաճախակի էր արծարծվում եվրոպական երկրներում, մի շարք երկրներ էլ արդեն իսկ ճանաչել էին Հայոց ցեղասպանությունը, Գերմանիան ևս ստիպված էր անդրադառնալ դրան: Մանավանդ, որ հիմա SPD-ն և Կանաչներն են կազմում կառավարությունը, իսկ CDU-ն և CSU-ն վաղ թե ուշ անպայման գալու են իշխանության, ուստի վերջիններս օգտվեցին առիթից, նպատակ ունենալով այդ կնճռոտ խնդիրը թողնել SPD-ի կազմած կառավարությանը: Բացի այդ, կար նաև CDU-ի և CSU-ի ցանկությունը՝ թույլ չտալ Թուրքիայի Եվրամիության անդամակցությունը: Այսպես թե այնպես, որոշում ընդունվեց, բայց, կրկնում եմ, դա ցեղասպանության ճանաչում չէր, որովհետև այնտեղ չի հիշատակվում «ցեղասպանություն» բառը: Ավելին, ինչպես հայտնի է՝ չեն գործածել «դեպորտացիա» բառը, որը նշանակում է մարդկանց բռնի տեղահանում և փոխադրում պատժավայր, այլ գործածել են «վտարում» և «արտաքսում» բառերը, ինչը մեղմ տարբերակն է, այսինքն՝ երբ մարդուն տանում են մինչև սահմանը ու ասում՝ որտեղ ուզում ես՝ գնա:

Նաև պիտի ասեմ, որ գերմանական մամուլը մի լավ քննադատեց այդ որոշումը, քննադատեցին նաև պատմաբանները, բողոքեցինք նաև մենք՝ ցեղասպանության ճանաչման հանձնախումբը: Ցավով պիտի նշեմ, որ հայկական մամուլը, կուսակցությունները, իշխանությունները կամ չհասկացան կատարվածի էությունը, կամ էլ հային հատուկ անհիմն լավատեսությամբ լցվեցին, ոմանք նույնիսկ շատ բարձր գնահատեցին Գերմանիայի այդ որոշումը, անգամ այն գերադասեցին Ֆրանսիայի ընդունած որոշումից: Ես ուղղակի շշմած էի ու ինքս ինձ հարցնում էի՝ այդ մարդիկ ծանո՞թ են գերմաներեն տեքստին:

Իմ մտավախությունն այն է, որ ապագայում մյուս պետությունները ևս կարող են նման կերպ վարվել: Այսինքն՝ ոչ թե ճանաչեն ցեղասպանությունը, այլ Թուրքիային առաջարկեն հայերի հետ հաշտվել, ասես հայերն ու թուրքերը իրար հետ խռովել են: Շատերը մոռանում են, որ այստեղ կա հողային խնդիր, կա հատուցման հարց:

– Ինչ վերաբերում է հատուցմանը, ապա միգուցե Գերմանիայի նման պահվածքի պատճառներից մեկն էլ այն է, որ նման հատուցման պարագայում այդ երկիրը, որպես կատարվածի հետ որոշակի առնչություններ ունեցող կողմ, որպես այն ժամանակվա Թուրքիայի դաշնակից, ստիպված պիտի լինի հատուցման մի մասն էլ իր վրա վերցնել:

– Անշուշտ: Մեր հանձնախումբը հանդիպումներ ունեցավ որոշ կուսակցությունների ներկայացուցիչների հետ, և, շատ լավ հիշում եմ, Կանաչները սկզբում մեզ խոստումներ տվեցին, բայց հետո տրամագծորեն հակառակ կեցվածքն ընդունեցին: SPD-ի ներկայացուցիչն ավելի անկեղծ էր՝ «Մենք գիտենք, դուք գիտեք, թուրքերն էլ գիտեն, որ ցեղասպանություն եղել է: Մենք վախենում ենք հատուցումից: Այդ պատճառով ենք խուսափում»:

– Գերմանիան ժամանակին ճանաչել էր Հոլոկոստը: Պատճառներից մեկն էլ, ըստ իս, հրեաների ու նրանց պետության՝ Իսրայելի ունեցած վարկն ու կշիռն էր աշխարհում: Չե՞ք գտնում, որ ցեղասպանության ճանաչման գործում կարևոր է նաև հայերի ու Հայաստանի միջազգային կշիռը:

– Հրեաները, ինչ խոսք, ամեն ինչ լավ կազմակերպեցին, հետևողական էր Իսրայելի կառավարությունը, նրանց համայնքը ԱՄՆ-ում լուրջ քաղաքական ուժ է, ունեին լավ փաստաբաններ: Ի տարբերություն Հայաստանի՝ Իսրայելի կառավարությունը իր ստեղծման օրվանից իր վրա է վերցրել ցեղասպանության ճանաչման հարցը: Իսկ Հայաստանը պատեհ-անպատեհ հայտարարում է, որ ցեղասպանության հարցը Թուրքիայի հետ հարաբերություններում նախապայման չի կարող լինել: Այո, Իսրայելի քաղաքական կշիռը պատճառ դարձավ, որպեսզի լուծվի հատուցման հարցը: Նման դեպքերում մեղավոր երկրի վրա ճնշումը պարտադիր է, միշտ պիտի ճնշում լինի:

– Իսկ ի՞նչ արձագանք գտավ Բունդեստագի որոշումը հայկական և գերմանական մամուլում:

– Գերմանական մամուլը լայն անդրադարձավ այդ խնդրին՝ և քննադատեց, և հիշեցրեց, որ Թուրքիային մի լավ դաս տալու առիթը բաց է թողնվել: Հարցն այսպես էր դրվում՝ եթե մենք Թուրքիայի բարեկամն ենք և ուզում ենք, որ այն իսկապես դեմոկրատական երկիր դառնա, ուրեմն պիտի ընդունենք ցեղասպանության փաստը: Հայկական մամուլում ոչ ոք այդպես էլ խորապես չըմբռնեց կատարվածը:

– Որևիցե այլ դեպքեր ու իրադարձություններ եղա՞ն, արդյոք, դրանից հետո Գերմանիայում:

– Բեռլինում 20-25 հոգանոց մի խումբ՝ Բեռլինի թուրք համայնքների ներկայացուցիչներ, գնաց ու ծաղկեպսակ դրեց այնտեղ, որտեղ սպանվել էր Թալեաթ փաշան: Ահա այդ մարդիկ էլ ուզում են դառնալ եվրոպացիներ: Ծաղկեպսակ էին դրել և դեռ Գերմանիայի կառավարությունից էլ պահանջել, որ այդ դատը վերանայեն, անգամ մի փողոց կամ հրապարակ անվանեն այդ մարդասպանի անունով: Թեսսա Հոֆմանը, որ մեր հանձնախմբի նախագահն է, այդ մարդկանց դատի տվեց, բայց դատախազությունը չընդունեց, և հիմա որոնում ենք այլ ուղիներ՝ գործը տրամաբանական ավարտին հասցնելու համար: Որոշ ժամանակ անց էլ, Գերմանիայում Թուրքիայի դեսպանատան կարգադրությամբ, Բեռլինի թուրքական համայնքը երթ կազմակերպեց՝ իրենց դեսպանատնից մինչև Վիլհելմ Կայսեր պատվին կառուցած եկեղեցին՝ Գեդեխնիս կիրշեն: Ահա այս երկիրն է ուզում անդամակցել Եվրամիությանը, և դեռ ՀՀ ԱԳ նախարարն էլ հայտարարում է, որ մենք ուրախ ենք, որ կունենանք  Եվրամիության անդամ հարևան:

Սակայն մի ուշագրավ փաստ ևս. ի պատասխան այդ ցույցի՝ այն թուրքերն ու քրդերը, որ տարիներ շարունակ ըստ պահանջի համագործակցում են մեր հանձնախումբի հետ, հավաքվեցին թրքական դեսպանատան առջև՝ հուշապահակ կանգնելով ի հիշատակ եղեռնի զոհերի: Նրանք հայտարարեցին՝ այո, ցեղասպանություն եղել է, և մենք ներողություն ենք խնդրում դրա համար:

Ստացվում է, որ Գերմանիան, այսպես թե այնպես, հաշվի է նստում Թուրքիայի հետ:

– Գերմանացիներն ու թուրքերը ունեն բարեկամության դարավոր ավանդույթ, բացի այդ՝ Գերմանիայում այսօր ապրում է 2.5 միլիոն թուրք, ավելին՝ վերջիններիս թիվը շարունակ աճում է: Սա, բնականաբար, կարևոր գործոն է ներքաղաքական կյանքում՝ ընտրություններ և այլն:

– Անդրադառնանք կայանալիք ընտրություններին: Նախընտրական պայքարում անդրադարձ եղե՞լ է Ցեղասպանության խնդրին:

– Հայերն այդ ամենում որևէ  դեր չեն խաղում: Գերմանիայում ապրում են մոտ 35 հազար հայեր, որոնք ցրված ապրում են տարբեր քաղաքներում և որևէ քաղաքական կշիռ չունեն: Քաղաքական հարցերով նրանք չեն զբաղվում, հետևողական աշխատանք չեն տանում՝ բացի ապրիլի 24-ը հիշելուց: Համենայն դեպս, սա է իմ տպավորությունը:

– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն պիտի լինի Հայաստանի մարտավարությունը ներկայումս:

– Պետք է  իրատեսական մոտեցում ունենալ: Ինչ էլ որ լինի, Գերմանիան, հարկավ, վարելու է իրեն ձեռնտու քաղաքականություն: Տվյալ պարագայում պետք է գոնե սթափորեն գնահատել իրավիճակը: Բացի դրանից, պիտի վճռական լինել: Այս ամենից հետո Թուրքիան պայմաններ է դնում, իսկ Հայաստանը՝ ոչ: Իսկ ինչ վերաբերում է սփյուռքին, ապա պետք չէ ոչ գերագնահատել, ոչ էլ թերագնահատել նրա հնարավորությունները: Պարզապես պիտի համատեղել ջանքերը: Կարծում եմ, հարկ է նաև ընդլայնել գործունեության շրջանակները, մասնավորապես՝ ցանկալի կլիներ, որ մի իսլամական երկիր ճանաչեր Ցեղասպանությունը:

– Փորձենք կանխագուշակել, թե ո՞ր երկիրը հաջորդը կճանաչի Ցեղասպանությունը:

– Դժվար է ասել, բայց հակված եմ կարծելու,որ ԱՄՆ-ն կամ Իսրայելը ավելի շուտ կճանաչեն, քան Գերմանիան:

Հարցազրույցը վարեց Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆԸ

 

ԻՆՉՊԵՍ ԸՆԿԱՎ ԲԵՐԴԱՁՈՐԸ

Եվ, իրավ, ղարաղշլաղեցիք հայտնի են իբրև շատ քաջ և արիասիրտ մարդիկ. տեղը եկավ, կռիվ էլ կսկսեն, կծեծեն, անուն ունեն շրջակա թուրք ազգաբնակչության մեջ և հենց այդ անունին  հենած այդպես ցիրուցան տնակներ են շինել և ապրում են (Լեո, հ. 8, էջ 38):

Կովկասում երկրորդ անգամ վերսկսված 1918-1980թթ. հայ-թուրքական (տաճկական) ընդհարումները, ինչպես մյուս հայաշատ տարածքների, այնպես էլ Բերդաձորի համար ճակատագրական էին և ունեցել են դառնություններով լեցուն հետևանքներ: Ի տարբերություն 1905-1906 թթ. ընդհարումների, որի ժամանակ բերդաձորցին իր վճռական խոսքն ասաց, ապացուցելով իրեն շրջապատող թուրքերին ու քրդերին, ինչու չէ նաև նրանց միացած քոչվորներին, որ անհնարին է իրեն տեղաշարժ անել, ինքն անդրդվելի է, այս անգամ մարտականորեն տրամադրված բերդաձորցին (միշտ էլ այդպիսին է եղել) տասնմեկ զոհ տալով թողնում է հարազատ երկրամասն ու զինվորական շտաբի, որ տեղակայված էր Բերդաձորի Ենգիբար գյուղի փոստում, գրավոր հրամանագրով (հրամանատար՝ մայոր Մարդի Այվազյան, շտաբի պետ՝ Սամսոն Մելիք-Շահնազարյան) տեղափոխվում Շուշի: Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ Հայաստանի տարածքից Զանգեզուրի վրայով օժանդակ ուժեր պետք է գային: Ասում էին, որ զորավոր Անդրանիկն էլ իր զորախմբով պետք է գար օգնության, պիտի Շուշիում ճակատամարտ տար, սակայն ոչ օժանդակ ուժերը, ոչ էլ գեներալ Անդրանիկը չանցան Բերդաձորով, չհասան Շուշի: Հետագա տարիներին շատ բանավոր զրույցներ են եղել այն մասին, որ իբր զորավար Անդրանիկի օգնության չհասնելու (չգալու) պատճառը եղել են բերդաձորցիները: Իբր բերդաձորցիները հաղորդել են Անդրանիկին, որ խաղաղ է տարածաշրջանը, համերաշխ են ապրում թուրքերի հետ: Մեկ-մեկ նման զրույցներ լսում էի նաև ես ու դժգոհում՝ ինչպե՞ս կարող էին նման քայլի դիմել: Ստիպված ես լինում լռել, երբ «կշեռքի» մյուս նժարին դնելու ոչինչ չունես, երբ ապացույց չունես ասվածը հերքելու համար: Անցածն անցած է, այն մնում է որպես հիշողություն: Եվ, կարծես, տարիներն անցել են, անցել են տասնամյակները, և յուրաքանչյուր նոր էջ «ջնջել», պատմության գիրկն է ուղարկել իրենից առաջ եղած-կատարվածն ու փակել իբր չբացվող կողպեքով:

Հիմա տեսնենք ի՞նչ է կատարվել 1918-1920թթ., ինչպես Շուշի-Գորիս զուտ հայկական հատվածում, այնպես էլ նշված բնակավայրերն իրար կապող Բերդաձորում, որտեղով անցնում է երկու շրջաններն իրար կապող ճանապարհը: Սա միակ ճանապարհն է, և այստեղ Բերդաձորից հավասարապես 15 կմ  հեռավորության վրա գտնվում են թուրքաբնակ Զառիսլու և Զաբուղ գյուղերը: Այս երկու գյուղերի անունները նշվում են, որովհետև ամենակարևոր դեպքերը կատարվել են հենց այս գյուղերում:

1918-1920 թթ. Բերդաձորի տարածքում կատարված մարտական գործողությունների և ենթաշրջանի անկման մասին հարուստ ու փաստացի տեղեկություններ կան Զարեհ Մելիք-Շահնազարյանի «Ղարաբաղյան զինվորի հաղորդագրությունները» գրքում, որի 4-րդ գլուխը կոչվում է «Գրոհ Զառիսլու գյուղի վրա», իսկ 5-րդը՝ «Գրոհ դեպի Զանգեզուր և նրա պարտությունը: Մենք թողնում ենք Ղարաղշլաղը»: Գիրքը ռուսերեն հրատարակվել է Մոսկվայում: Այն թարգմանվել է նաև անգլերեն:

Գրքում տեղ գտած փաստերը վերահաստատող փաստաթղթեր կան՝ ստացված ՌԴ Արտգործնախարարության Ասիական գործակալության արխիվից, որի համար իմ խորին շնորհակալությունն եմ հայտնում փայլուն դիվանագետ, հանգուցյալ Աշոտ Մելիք-Շահնազարյանի որդուն՝ Արսեն Մելիք-Շահնազարյանին:

Վերը նշված գրքում ներկայացված փաստերը լրիվությամբ համապատասխանում են արխիվային փաստաթղթերում նշվածներին, որոնցից որոշ մանրամասներ թարգմանաբար ներկայացնում եմ ընթերցողին, որպեսզի հետադարձ հայացք ձգի և տա իր գնահատականը:

Եվ այսպես: Թիֆլիսում տեղակայված պահեստից հագուստ ու զինամթերք ստացած գնդապետ Միքայել Մելիք-Շահնազարյանի հրամանատարությամբ զորախումբը 300 սայլերով հասել էր Գորիս, որ պիտի անցներ Շուշի: Մինչև Գորիս հասնելը Շուշի ուղարկած նամակները չէին հասել ժամանակավոր կառավարությանը: Դրանում նա համոզվել էր, քանի որ պիտի ստանար պատասխան, իսկ ոչ մի պատասխան չէր ստացվում: Նրա մոտ սկսում են առաջանալ կասկածներ, որ նամակները կորել են կոմիսար Հովակի (Հովակիմ) ձեռքով, քանի որ երկուսի ստորագրությամբ էին լինում, իսկ ուղարկողն էլ կոմիսարն էր լինում միշտ: Գնդապետն առանձին նամակ է գրում իր եղբորը՝ Սամսոն Հովսեփի Մելիք-Շահնազարյանին, նույն ծրարում տեղավորում Շուշիի շտաբին հասցեագրված երկրորդ ծրարը և այս անգամ ուղարկում հավատարիմ զինվորի միջոցով, համոզված լինելով, որ նամակն անպայման հասցվելու է: Նա խնդրում էր, որ ուղարկեն 300 սայլ, նույնքան էլ ստանալու է տեղում, որպեսզի զինամթերքն ու հագուստը տեղափոխի Շուշի: Երբ Շուշիից Զանգեզուր շարժվող ջոկատը գտնվում էր Բերդաձորում, շրջափակվում է Զառիսլու և Զաբուղ գյուղերի կողմից: Խնդիր է դրվում, որ Բերդաձորի զինված 400 հոգանոց ջոկատը պիտի ճեղքի Զառիսլուն՝ որոշակի օգնություն ստանալով Շուշիի հայերից, իսկ Զաբուղը պիտի ճեղքեն զանգեզուրցիները: Ռուսական բանակի շարքերում ծառայած ձեռնամարտում (ոսՌՋվՌռ ոՏռ, ՐցՍՏտՈՔվÿ) վարպետացած բերդաձորցիները ճզմում են հակառակորդին, բացում ճանապարհը դեպի Շուշի և շրջվում դեպի Զաբուղ, նպատակ ունենալով միանալ Զանգեզուրից հարձակման անցնողներին, որոնք գրավելով 3 թուրքաբնակ գյուղեր, մոտենում էին Զաբուղին: Նախապես զանգեզուրցիների և բերդաձորցիների միաժամանակ վառած խարույկները բարձունքների վրա, որպես Զաբուղի կամրջի ուղղությամբ հարձակվելու ազդանշան, նախատեսած արդյունքը չտվեցին: Հագոտ և Աղավնու գետերի հովիտը լրիվությամբ արդեն զբաղեցրել էին Օսմանյան Թուրքիայի զորքերը, որոնց նպատակն էր Բերդաձորի վրայով, սրի քաշելով ժողովրդին, անցնել Շուշի:

Երբ հետախուզությունը զեկուցում է զանգեզուրցիների առաջխաղացման մասին (գրավել էին ուժեղ պաշտպանվող 3 գյուղեր), Բերդաձորում գտնվող ջոկատը բերդաձորցիների հաշվին թվաքանակը հասցնում է 1250-ի և մարտնչելով շարժվում դեպի Զանգեզուր: Եվ հանկարծ հետախուզությունը լրացուցիչ հաղորդում է, որ զանգեզուրցիների առաջխաղացումը հապաղել է, պատճառը հայտնի չէ, իսկ իրենք էլ թողած գրաված 3 թուրքաբնակ գյուղերը, նահանջում են, տեղում մնում է միայն Շուշիի գնդի մեկ վաշտ, որն էլ կազմում էր զանգեզուրցիների 20 տոկոսը: Իսկ երբ Բերդաձորի շտաբի պետ Սամսոն Մելիք-Շահնազարյանը լուր է ստանում, որ Զանգեզուրի տարածքում մնացած Շուշիի գնդի զինվորներն էլ հետ են նահանջում դեպի Տեղ-Գորիս, հրամայում է, որպեսզի առաջխաղացումը դեպի Զաբուղ դադարեցնեն, դիրքավորվեն ու անցնեն կազմակերպված պաշտպանության: Հենց նույն օրը Բերդաձորի յոթ գյուղերից մեկական սուրհանդակ է կանչում, սայլերը բաժանում ու հրամայում, որ տները չվառեն, ունեցվածքով տեղափոխվեն Շուշի: Դա 1918թ. սեպտեմբերի 8-ին էր, մի ամպամած օր: Վերջում տեղափոխվել է 10 հոգուց բաղկացած շտաբը, որոնց թվում էր նաև Զարեհ Մելիք-Շահնազարյանը՝ շտաբի 15-ամյա գրագիրը:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«ՄԵՐ ԳՅՈՒՂԸ»՝ ՄԵՐ ՔԱՂԱՔՈՒՄ 

Թվում է՝ սովորել ենք այն բանին, որ մշակութային կյանքում տիրող անդորրը հազվադեպ է խախտվում, ընդ որում՝ խախտվել ասելով միայն դրական իմաստը չէ, որ նկատի ունեմ: Թվում է նաև՝ սովորական երևույթ է դարձել և այն, որ «անշլագների» վկա ենք լինում տարին մեկ-երկու անգամ հրապարակում տեղի ունեցող համերգների ժամանակ միայն, երբ Երևանից կամ մեկ այլ տեղից մեզ հյուր են գալիս սիրված երգիչ-երգչուհիներ: Մի հայտնի խոսք էլ կա՝ սեփական հողում մարգարե չեն դառնում: Այս ամենը հիշեցի միայն մի պատճառով. վերջերս մայրաքաղաքում տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն, իրոք, խախտեց մեր մշակութային կյանքի անդորրը. ընդ որում՝ անկախ այն բանից, թե երևույթն ինչպիսի արձագանք գտավ հանդիսատեսի մոտ, այն դարձավ բուռն քննարկումների առարկա: Խոսքս սեպտեմբերի 1-7-ը Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոնում կայացած «Մեր գյուղը» շոու-համերգի մասին է, որի բեմադրիչն ու ռեժիսորը կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանն է: «Մեր գյուղը», ինչպես արդեն նշեցինք, լայն քննարկումների առարկա էր դարձել՝ այն հավանածների ու չհավանածների շրջանում. առաջինները մատնացույց էին անում այն, որ տեսարանն ինքնին նախադեպը չունեցող երևույթ է, որտեղ հնչում էին հիմնականում արցախյան (և ոչ միայն) երգարվեստի հին նմուշներ, որոնցից շատերին հանդիսատեսը քաջածանոթ էր, իսկ մի մասը թերևս մոռացության գրկից էին հանել կազմակերպիչները: Չհավանածներն էլ իրենց հերթին մատնանշում էին այդ երգերի մի մասի ոչ հաջող մատուցումը, հագուստը, բացակայող սյուժեն, ապա փորձում էին ծանր ու թեթև անել՝ պարզելու՝ կշեռքի ո՞ր նժարն է ծանր:

Իսկ մենք ուզում ենք նախ փաստել, որ իրոք, «Մեր գյուղն» ինքնին երևույթ էր մեր մշակութային կյանքում. այն իր տեսակի մեջ Արցախում թերևս եթե ոչ առաջինը, ապա գոնե առաջիններից մեկն էր: Կատարողները կարողացել էին հանդիսատեսին հասցնել այն, ինչ ուզում էին ասել: Հանդիսատեսի մեկշաբաթյա ակտիվությունն արդեն ապացուցում է այն հանգամանքը, որ վերջինս իրոք ունի նման միջոցառումների կարիքը, միայն թե մատուցող լինի, հատկապես՝ եթե հաշվի առնենք, որ մատուցման որակի հարցում մեր հանդիսատեսն այնքան էլ բծախնդիր չէ՝ նրա համար կարևորն այն բանի զգացումն է, որ ինչ-որ մեկն ուզում է մի լավ բան արած լինել: Այդ դեպքում նա՝ հանդիսատեսը, ինքը կանի առաջին քայլը: Ու այս պարագայում, իհարկե, հանդիսատեսը տեսավ այդ մարդուն՝ կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանին, որն իր շուրջն է հավաքել մի խումբ երիտասարդների և տվել որպես երգիչ ձևավորվելու և «մեծ աշխարհ դուրս գալու» հնարավորություն: Հասկանալի է, որ եթե այդ երիտասարդները մնան Արցախում, կդառնան ընդամենը տեղական մասշտաբի կատարողներ: Ամենատաղանդավոր կատարողն անգամ կհայտնվի մի վանդակի մեջ, ուր զարգանալու, բարձրանալու մասին խոսք լինել չի կարող: Վերջինս էլ դա հասկանալով՝ բարձրանալու հատուկ ցանկություն չի ունենում: Մի խոսքով, կաղապարվածությունը տաղանդը սպանելու ամենալավ ու ամենից արդյունավետ միջոցն է: Վերջ ի վերջո, ցանկացած արվեստագետի համար «դուրսն» օդի պես անհրաժեշտ բան է, եթե, իհարկե, այդ «դրսում» չես մոռանում, թե որտեղ են քո արմատները, և առհավետ չես մնում այնտեղ: Անկասկած, ինչպես նշում են բազմաթիվ հայտնի պրոդյուսերներ, այսօր «նույնիսկ աթոռը կարելի է դարձնել հայտնի երգիչ», եթե այդ աթոռին «ճիշտ ռասկրուտկա անես», բայց հակառակն էլ կա. այնպես է ստացվում, որ տաղանդավորին էլ է «ճիշտ ռասկրուտկա» պետք, որից հետո հանդիսատեսն արդեն ինքն է որոշում, թե որ երգչի համերգին գնալ:

Շոու-ծրագրի հաղորդավարուհի Անիտա Հախվերդյանն, ի դեպ, մի արտահայտություն արեց. եթե ասում են «Արցախի ձայներ», դեռ չի նշանակում, թե Արցախի ձայները միայն այդ երեխաներն են, Արցախի ձայն կարող է կոչվել արցախցի յուրաքանչյուր երգիչ, նույնիսկ նրանք, ովքեր առայժմ բախտ չեն ունեցել ստանալ այն հնարավորությունը, որ ստացել է «Արցախի ձայների» ներկայիս կազմը, ասել է թե՝ «Արցախի ձայն» արտահայտությունը դեռ մենաշնորհված չէ:

Մի խոսքով, շոուն հեքիաթի նման տևեց 7 օր-7 գիշեր, կազմված էր 2 մասից՝ բուն «Մեր գյուղը» շոուն և երկրորդ մասը՝ համերգային հատվածը, որտեղ երգիչները հանդես եկան մենակատարումներով: Վերջին՝ 7-րդ օրը երգիչների հետ բեմ բարձրացավ նաև այդ ամենի «գլխավոր մեղավոր» Արթուր Գրիգորյանը՝ կատարելով իր «Արցախ» ստեղծագործությունը, ապա խոստացավ, որ սա դեռ վերջը չի, որ հաջորդ տարի հանդիսատեսը վկա կլինի «Մեր քաղաքը» շոու-ծրագրին, որտեղ արտացոլված կլինեն մեր քաղաքի ոչ միայն լավ, այլ նաև բացասական կողմերը. ասենք՝ թե ինչպես են «մեր քաղաքի սիրուն աղջիկները տիյերան քշանում տիվեր, տիվերան պիցրանում տիյեր՝ սեմուշկա չրթելով»: Բացի այդ, կոմպոզիտորը խոսեց նաև այն մասին, որ չէր սպասում, թե բոլոր 7 օրերին հանդիսատեսն այդպիսի ակտիվություն կցուցաբերի, ապա զարմանքով նշեց, որ իրեն ասել են, թե քաղաքում առաջին մասն ավելի են հավանել, քան երկրորդ մասը, և տարակուսեց՝ ինչո՞ւ: Թեև իմ  սուբյեկտիվ կարծիքով, երկրորդ մասը մատուցման բնականությամբ ավելի էր շահում: Երկրորդ մասում յուրաքանչյուր երգիչ հանդիսատեսի առաջ բացվելու և «իրեն ցույց տալու» ավելի մեծ հնարավորություն ուներ, ինչի շնորհիվ հանդիսատեսի առաջ կանգնում էին առանձին անհատներ, որոնցից մի մասին վերջինս կարող էր հավանել և սիրել, մյուս մասին՝ չհավանել կամ չսիրել: Այնպես որ՝ երկրորդ մասը ոչ թե ավելորդ, այլ նույնիսկ շատ անհրաժեշտ է, որպեսզի հանդիսատեսն իր համար պարզի, թե ամեն մեկն առանձին ինչի է ընդունակ:

Առաջին մասը հենց մեր՝ արցախյան երգերով արդեն ինքնին հետաքրքիր էր, թեև ես՝ որպես հասարակ հանդիսատես, թերևս շատ ավելի մեծ սպասումներ ունեի թե մատուցման ձևից, թե տարազից: Փոխարենը՝ բեմի ձևավորումը գերազանցել էր իմ բոլոր սպասումները: Առաջին մասի յուրաքանչյուր երգ առանձին ծրագրի հիմք կարող էր դառնալ, քանզի այդ երգերից յուրաքանչյուրը վաղուց իր հաստատուն տեղն է գտել հայ երգարվեստում: Այլ հարց է, թե ինչպիսի քաջություն պետք է ունենա կատարողը, հերթական անգամ այդ երգերը կատարելու համար, այնպես որ, դա սոսկ կրկնություն չլինի: Այդ առումով երգիչներից յուրաքանչյուրն արժանի է գովասանքի, բայց հեղինակի իրավունքով ուզում եմ հատուկ նշել Վարդան Բալայանի «Հորովելը», որը հատուկ ընդունելության արժանացավ հանդիսատեսի կողմից: Ինչ վերաբերում է երկրորդ մասին, ապա այստեղ նման արձագանք գտան շատ կատարումներ: Արժե նշել բոլորի անունները՝ Գայանե Արզումանյան, Սրբուհի Ամյան, Օքսանա Բաբուրյան, Սարինե Բալասանյան, Ռոզի Գալստյան, Տոմա Պետրոսյան, Ռազմիկ Ամյան, Պարույր Գրիգորյան, Սասուն Պողոսյան, Վարդան Բալայան, Արամ Մուսայելյան, ինչպես նաև երեք փոքրիկները՝ Դավիթը, Հովիկը և Տիգրանը: Չենք կարող չնշել նաև երկու մարդկանց, ովքեր նույնպես անմիջական կապ ունեն այս ամենի հետ. հանրապետության առաջին տիկին Իննա Ղուկասյանին, որի հովանու ներքո գործում է «Աջակցություն տաղանդավոր երեխաներին» հիմնադրամը, և Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի տնօրեն Լիրա Քոչարյանին:

Սեպտեմբերի 7-ին «Մեր գյուղը» Ստեփանակերտում ավարտեց իր համերգաշարը՝ պատրաստվելով երևանյան և լոսանջելեսյան համերգներին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՆԿԱՐՈՒՄ ԵՄ՝ ՆԿԱՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ 

ԼՂՀ նկարիչների միությունն ավանդույթ է դարձրել մեր երիտասարդ պետության համար ամենանշանակալից՝ ԼՂՀ հռչակման օրվա առթիվ կազմակերպել ցուցահանդես՝ նկարչին հատուկ աշխարհընկալմամբ փառաբանելով ազատ ու անկախ հայրենիքում հաստատվող կյանքը: Սեր և ընկերություն, լույս և կյանք, բնություն և մարդ. յուրատեսակ մի գունավոր երաժշտություն էր հնչում քաղաքապետարանին կից ցուցասրահում: Այդ երաժշտության մեջ հնչում էին արցախցի այցելուներին անծանոթ ելեւէջներ՝ թարմ շունչ բերելով ընդհանուր երգեցողությանը:

Այս տարի արցախցի նկարիչների ցուցահանդեսին առաջին անգամ էր մասնակցում Չեխիայի քաղաքացի, Արցախում ծնված ինքնուս նկարիչ Աշոտ Առաքելյանը: 17 կտավ, 17 ծաղիկների յուրահատուկ աշխարհ հայտնվեց այցելուների առջև: Խելահեղ կարմիրի հեղեղը կտավից կտավ անսպասելիորեն տանում էր երկգույնանի ճերմակասև երանելիության, հանգստության, խաղաղության… Ծաղիկներ… միայն ու միայն ծաղիկներ… Գեղեցիկի նուրբ և անսպառ աշխարհ, որից հագենալ չի լինում:

Երբեք չէի մտածում, որ նկարելով կստեղծեմ մի բան, որը դուր կգա մարդկանց

6 տարեկան էր Աշոտը, երբ ծնողները Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղից տեղափոխվեցին Երևան: Հայրենի գյուղը մնաց մանկության հիշողություններում… Մասնագիտությամբ պատմաբան է. ավարտել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը, որտեղ հետագայում սկսեց դասավանդել հայ ժողովրդի պատմություն:

Նկարչությամբ զբաղվում էր մանկուց: Նկարում էր, ինչ աչքն էր նկատում, բայց ամենից շատ՝ ծաղիկներ: Սակայն գլխավորն իր կյանքում դեռևս պատմությունն էր:

Հանդիպումը 1989 թվականին բիբլիական՝ Եվա անունով չեխ աղջկա հետ անսպասելիորեն փոխեց նրա կյանքի ընթացքը:  Էվան (չեխերն այդպես են արտասանում այդ անունը), որի ծնողները Սովետական Միությունից փեսացուին աղջիկ տալու մտադրություն բացարձակապես չունեին, առանց ծնողների օրհնության գալիս է Հայաստան՝ ենթարկվելով միայն սրտի կանչին: «Իմ Էվան,- ասում է Աշոտը ու շարունակում,- աշխարհի ոչ մի ուրիշ կնոջ հետ չեմ փոխի նրան»: Եվան ինքնուս նկարչի մուսան դարձավ: Երբ 1992-ին իրավիճակը Երևանում վատացավ, Չեխիան ամուսինների համար ապաստան դարձավ:

Ժամանակը չեխական կյանքում սկսում է իր հաշվարկը 1994-ից, երբ նա հասկացավ, որ մանկուց սիրված նկարչությունը հոբբի չէ, այլ կյանքի գործ: 4-5 տարի պետք եղավ, որ վարպետությունը վերադառնա: Չէր հուսահատվում, երբ սկզբում նկարները չէին ծախվում: Եվան ասում էր. «Իմ աշխատածը մեր ընտանիքին հերիք է, մի մտածիր փողի մասին, պարզապես նկարիր, քո նկարներն իմ դուրն են գալիս»: Եվ Աշոտը նկարում էր:

1996-ին 4 կտավ տարավ մի գալերիստի (այդպես անվանում են նկարչասրահների տերերին) մոտ: Սրտատրոփ սպասում էր՝ ինչ կասի: Հույս էր պահում՝ գոնե մեկը վերցնի: Նայեց երկար, ընտրեց չորսից երեքը: Հետո նա դարձավ նկարների մշտական գնորդը: Աշոտը կտրականապես բացառում է ենթադրությունը, թե գուցե ընկերներն են օգնում կտավները վաճառելու գործում: «Այնտեղ ամեն ինչ հստակ է,- շեշտում է նկարիչը,- խանութում դնում են այն, ինչ ծախվում է»: Մեծ ճանաչումը եկավ, երբ Ուհերսկե Հրադիշտե քաղաքում մի գալերիստ առաջարկեց ցուցահանդես-վաճառք կազմակերպել: Վաճառվեց միանգամից 9 նկար: Հետևեցին անհատական ցուցահանդես-վաճառքներ Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Սլովակիայում: Վերջերս հրավեր է ստացել Հոլանդիայից…

Ծաղկամանի ծաղկի միակ զգացումը հայրենիքի կարոտն է

Հարցս՝ ինչո՞ւ է նկարում միայն ծաղիկներ, երևի հոգնեցուցիչ է նկարչի համար, այնուամենայնիվ, տալիս եմ: «Իհարկե, ծաղիկը ինքնանպատակ չէ,- սիրով պատասխանում է նկարիչը,- բայց հենց ծաղկի անսպառ գեղեցկությունն է ձգում ինձ: Իսկ ծաղկամանում դրածը՝ էլ ավելի: Կարծես, ինչ-որ չափ կորուստ եմ առնում՝ անվերջ նրանց նկարելով: Ինձ թվում է, ծաղկամանում սիրուն, կոկիկ դասավորված ծաղիկների միակ զգացումը հայրենիքի հողի կորուստն է»: Ի դեպ, նկարիչը բավականին հաճախ է գալիս հայրենիք, գրեթե յուրաքանչյուր ամառ լինում է հարազատ պապենական գյուղում: «Ուզում եմ մի կտոր հող գնեմ, այգի ծաղկեցնեմ, տուն հիմնեմ, ամռանն ընտանիքով գամ, հայրենի հողում հանգստանամ, ուժ հավաքեմ»:

Հավատում եմ Աստծոն 

Բնազդո՞վ է նկարում, թե՞ ամենը կտրած-չափած է ուղեղում, մինչև նկարելը: Անկեղծորեն խոստովանում է. «Իհարկե, նկարչությունը մաթեմատիկա չէ: Բայց նաև այնպես չէ, որ ընդհանրապես չմտածես, ինչ և ինչպես նկարես: Թեկուզ, տեղում էլ են նոր մտքեր, որոշումներ ծնվում, ոգևորում, տանում այլ ուղիով: Նախօրոք նոր կտավի մասին մտածելու ժամանակը, իհարկե, գիշերն է, երբ տան բոլոր անդամները քնած են լինում: Խորանում եմ մտքերիս մեջ, ամեն ինչ ավելի սուր եմ զգում, կարծես՝ ողնաշարով: Իսկ աշխատել սիրում եմ առավոտը՝ մինչև կեսօր: Նկարում եմ՝ նկարելու համար: Հավատում եմ Աստծոն, շնորհակալ եմ ինձ նկարելու շնորհք պարգևելու համար: Երբեք չէի մտածում, որ նկարելով կարող եմ ստեղծել մի բան, որը դուր կգա մարդկանց: Մեկ-մեկ ինձ թվում է,- խոստովանում է Աշոտը,- որ այդ ես չեմ նկարում: Կարծես, անկախ ինձանից ինչ-որ մեկը տանում է ձեռքը: Դա մի հրաշք է՝ աստվածային հրաշք»:

Ճշմարիտ է գրել մեծն լոռեցին. «Մարդու գործն է միշտ անմահ»: Ո՞վ գիտե, գուցե նկարիչը երբևիցե կվերադառնա հայրենիք, կստեղծագործի՝ լիցքավորվելով հայրենի հողով ու ջերմությամբ: Իսկ գուցե ժամանակավոր ապաստան տվող Չեխիան այդպես էլ կմնա հայ նկարիչ Աշոտ Առաքելյանի երկրորդ հայրենիքը, որտեղ արարվել են կարոտից ծնված ծաղիկները՝ զարմացնելով մարդկանց, անկախ ազգությունից:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

 

ԶԱՔԱՐԸ, ԿԱՄԻԼԼԱՆ ԵՎ «ՎԱՐԱՆԴԱՅԻ» ՀԱՄԵՐԳՆԵՐԸ

ԱՄՆ նախագահներից մեկը՝ Ջ. Քենեդին, մի առիթով ասել է. «Մտածիր ոչ թե այն մասին, թե ինչ կարող է անել հայրենիքդ քեզ համար, այլ այն մասին, թե ինչ կարող ես անել դու հայրենիքիդ համար»: Հիրավի, ծննդյան օրվանից մինչև կյանքի վերջին վայրկյանը յուրաքանչյուրիս պարտականությունն է մտածել, թե ինչ կարող ենք  անել մեր հայրենիքի համար: Դե, իսկ մենք՝ հայերս, պարտավոր ենք միշտ հիշել դա, քանի որ առանց այդ էլ պատմությունը դարեր ի վեր այնպիսի դասեր է տվել մեզ, որ առայսօր հազիվ ենք հասցնում սովորել:

Դարասկզբին պատմության հերթական դասերից մեկի հետևանքով ազգը ցրվեց աշխարհով մեկ՝ ազգի կեսին դարձնելով երկու հայրենիք ունեցող «անհայրենիք» մարդիկ: Ու դա, կարծես, քննության նման մի բան եղավ հայության համար. իբր՝ թե կարո՞ղ ես, հիմա ծառայիր հայրենիքիդ, տեսնեմ ո՞ր հայրենիքիդ կծառայես, այն մեկի՞ն, որտեղ ծնվել ես, բայց որը օտար է քեզ, թե՞ այն մեկին, որ հեռու է, բայց քո պապիկ-մամիկների օրրանն է: Բայց շատերն, այնուամենայնիվ, կարողացան անել ամեն ինչ՝ երկու հայրենիքների համար էլ, այնպես, որ երկու տեղերում դառնան ցանկալի:

Այսօր կարելի է նշել հարյուրավոր, հազարավոր այդպիսի մարդկանց անուններ, ովքեր ապրելով օտար հողում, կրկնակի բեռ են տանում իրենց ուսերին՝ ծառայելով երկու հայրենիքներին էլ: Այս անգամ նշենք միայն մեկի անունը, քանի որ ունենք պատճառ:

Զաքար Քեշիշյանին և նրա «Վարանդա» երգչախմբին Արցախում գիտեն շատերը, երգչախումբ, որ յուրատեսակ մի շոկային թերապիա եղավ Շուշիի երիտասարդության համար՝ որ և’ արթնացրեց նրանց, և’ գունազարդեց նրանց առօրյան: Երգչախումբ, որ գրեթե 13 տարի իր հաստատուն տեղն է գտել Արցախում ու սիրվել արցախցիների կողմից: Սեպտեմբերի սկզբին խմբի երկրպագուները հնարավորություն ունեցան հերթական անգամ ականատեսը լինել սիրված երգիչների ելույթին: Սակայն այդ ելույթը փոքր-ինչ այլ խորհուրդ ուներ. մեկ տարի առաջ, սեպտեմբերի 4-ին հիմք դրվեց երկու արվեստագետների՝ Զաքար Քեշիշյանի և երաժիշտ, բանաստեղծուհի Կամիլլայի միությանը, իսկ այդ հիշարժան օրվանից ուղիղ մեկ տարի անց կայացավ Զաքար և Կամիլլա Քեշիշյան ամուսինների համատեղ համերգը: Զաքարը շվի էր նվագում, Կամիլլան նվագակցում էր դաշնամուրի վրա: Թվում էր՝ իրենց ընտանեկան ներդաշնակությունը արվեստագետները փոխանցել էին բեմ: Նվագում էին հիմնականում հայկական եղանակներ՝ ժողովրդական երգեր, Նարեկացի, Կոմիտաս, Խաչատուր Ավետիսյան…

Ընտանեկան այս համատեղ համերգի շարունակությունը եղավ նաև Վարանդայի «երեցների» բեմելը, ովքեր կատարեցին երկու երգ. մեկը՝ Զաքարի, մյուսն էլ՝ Կամիլլայի ստեղծագործություններից: Այդ կապակցությամբ Զաքարը կատակեց. «Տեսնենք ո՞ւմ ստեղծագործությունն է խումբը ավելի շատ սիրում, տիկին Կամիլլայի՞, թե՞ պարոն Զաքարի,- ապա ավելացրեց,- նրանք թաքուն ասում են, որ Ձերը՝ պարոն Զաքար, ավելի ենք սիրում»:

Համերգից հետո դահլիճում հավաքված երեխաներին հրավիրեցին քաղցրեղեն համտեսելու, իսկ մեծահասակներին էլ՝ Շուշի հյուրանոց՝ ևս մեկ անգամ նշելու երկու արվեստագետների միության մեկ ամյակը, որն իր տրամաբանական շարունակությունը գտավ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում՝ «Վարանդայի» սեպտեմբերի 8-ին կայացած համերգի ժամանակ:

Ի դեպ, համերգի ընթացքում ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը Զաքար Քեշիշյանին Եղիշեի անվան պետական մրցանակ հանձնեց:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Դեսից-դենից

ՄԵՐ ՕՐԵՐԻ ՏՂԱՄԱՐԴԸ
(արդյո՞ք մենք նրան լավ գիտենք, իսկ ի՞նքը՝ իրեն…)

Ես ուզում եմ իմ հայրենի Արցախը պատերազմային սթրեսներից ավելի արագ թոթափվի. դրա համար էլ այս ամեն էլ եմ պարզում, որպես բարեգործություն և նվեր:

Մեր օրերի տղամարդը… ո՞վ է նա: Ինչպիսի՞ն է նա: Խոսքը 1988-1995թթ. արցախցի տղամարդկանց մասին չէ: Խոսքը 1995-2005թթ. արցախցի տղամարդկանց մասին է: Նույնը չե՞ն… ոչ, նույնը չեն, ընդհակառակը, շատ են տարբեր: Առանց ավելորդ վիճելու, ինքնազննությամբ էլ կհամոզվենք, որ դա այդպես է:

Իսկ իսկապես, ինչպիսի՞ն է մեր օրերի տղամարդը, արդյո՞ք մենք նրան գիտենք, իսկ ինքը գիտե՞ իրեն…

Մնացածը՝ ըստ հասարակական հարցումների: Կանանց կարծիքով.

Հարց. Ի՞նչ է ձեռք բերել և ի՞նչ է կորցրել ժամանակակից տղամարդը:

– Դուք հետաքրքրիր բան եք մտահղացել, որովհետև գրել տղամարդկանց և տղամարդկայինի մասին, նշանակում է մտածել կանանց համար նաև: Ցավոք, պիտի խոստովանեմ, որ մեր օրերի տղամարդը կորցրել է իր… տղամարդկությունը, ուժեղի իր բնավորությունը: Իսկ այդ կորուստը՝ առաջնորդողի իր «մենաշնորհի» կորուստը, ազգակործան վնաս է և տղամարդկանց, և կանանց համար:

Ս. Ղահրամանյան 
(45 տարեկան, մշակույթի աշխատող, գյուղաբնակ)

– Շատ բան է առել, բայց կորուստն ավելի թանկ է, կորցրել է իշխանությունը կնոջ նկատմամբ, եթե, իհարկե, դա կորուստ և խանություն կարելի է կոչել:

Գալյա Բալայան
(55 տարեկան, բանվորուհի, քաղաքաբնակ)

– Ի դեմս մեր օրերի կնոջ, նա գտել է արժանի գործակցի և հավասարարժեք ընկերոջ, բայց կորցրել է երբեմնի ասպետությունը:

Մերի Հայրապետյան
(24 տարեկան, լրագրող, քաղաքաբնակ)

– Շատ բան է գտել. նյութական օգուտներ, բանականություն, բարոյական կայունություն: Կորցրել է տղամարդկային ինքնավստահությունը. սոցիալիզմից կապիտալիզմի մեջ ցատկելով՝ արցախցի տղամարդու լավագույն որակներից շատերը կորցրել է և գտել ինքնավնաս բաներ:

Ռայա Սարգսյան
(62 տարեկան, հաշվապահ, քաղաքաբնակ)

– Ոչ մի բան էլ չի գտել. մեր տղամարդիկ իրենց ամեն ինչով ապացուցում են, որ սոցիալիզմից ստացած իներցիայի մեջ են: Շատ քչերն են ի վիճակի ինքնուրույն որոշում կայացնելու:

Գայանե Շահնազարյան
(հավաքարար, 40 տարեկան,  քաղաքաբնակ)

– Իմ կարծիքը տղամարդկանց (նախկին) մասին լրիվ փոխել եմ. նրանք մի՞թե այսքան անդիմադիր կարող են ձեռքից տալ տղամարդկայինի դարերով ձեռք բերած ամեն որակ: Իսկ դրանով նրանք կանանց են հարվածում ավելի շատ:

Վալիդա Պողոսյան
(տնտեսուհի, 40 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Պետք չէ շատ հոռետես լինել. տղամարդը մնում է տղամարդ. ինչ էլ կորցրել են, կանայք չէ, որ գտել են, պարզապես մեղքը պատերազմինն է և կացութաձևերի կտրուկ փոփոխմանը: Գլխավորն այն է, որ մեր օրերի տղամարդիկ չեն կորցրել քաջությունը և կնոջը պաշտպանելու արիությունը:

Ռուզաննա Ղահրամանյան
(ուսուցչուհի, 45 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Բոլորի մասին ես իրավունք չունեմ դատելու. մեկն էլ իմն է: Ափսոս էն շալվար, որ ինքն է հագնում. հեռուստացույց… դիվան… թոշակ… սա՞ է տղամարդը:

Ս. Հակոբյան
(հավաքարարուհի,  39 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Կորցրել է ամենագլխավորը. ընտանիքում գլխավոր լինելը, դրանից ավելի ի՞նչ պիտի գտնի:

Զմրուխտ Համբարձումյան
(թաշակառու, 70 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Ափսոս տղամարդկանց. հլա նայեք աջ ու ձախ, սաղ վաճառողուհիներ են, սաղ պենսիաներկաներ են, սաղ օղեմոլներ ու կնամոլներ են, օրը ցերեկով ձեռք են մեկնում՝ փող մուրում… Ի՞նչ տղամարդ…

Զոյա Բալայան
(ուսուցչուհի, 60 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Գտել է աշխատավարձ ստացողի, վարժվել է պարապության, բարձր աշխատավարձի սպասելու հույսի… կորցրել է լավ տնտեսուհուն, նրբավարք կնոջը, ընտանեկան ցանկալի երջանկությունը:

Սիլվա Դանիելյան
(գործակատարուհի, 34 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Էս որ էսպես սաղ պորտն ու հետույքները բաց են ման գալիս, էս որ էսպես սաղ սերիալների գերի են դարձել, որ ափաշկարա «տղամարդ» են փնտրում, էս ո՞ւմ մեղքն է, կանա՞նց…

Վարդիշաղ Գալստյան
(թոշակառու, 69 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Ասում են առաջ (մինչև 1994թ.) տղամարդիկ շատ ասպետ են եղել, հիմա շատ գռեհիկ են, հայհոյանքներից ու պարապությունից հունցված, իսկ կանանց հիմնականում նայում են որպես էգերի: Բացառությունները չհաշված:

Սիրվարդ Հայրապետյան
(ուսանողուհի, 21 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Տղամարդիկ ավելի շատ կորցրել են, քան գտել. նրանք երևի թե այլևս «ուժեղ սեռ» չեն: Երևի թե դա ձեռնտու է շատերին:

Ազնիվ Համբարձումյան
(վաճառողուհի, 58 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Տղամարդիկ ոչինչ էլ չեն գտել, ես կասեի, ոչ էլ կորցրել են: Այդ մենք ենք կորցրել և նրանց կորուստները մեր գտածը չէ: Շատ մեղք են արցախցի կանայք, ո՞ւմ է պետք փողը, տունն ու, անգամ, ընտանիքը, երբ երջանիկ չես, չես սիրում ու սիրվում…

Հասմիկ Առուստամյան
(զինծառայող, 41 տարեկան,  քաղաքաբնակ)

– Անկեղծ ասած, տղամարդիկ շատ մեղք են, և մեղավորը կանայք են. ծնում են նրանց, սիրում ու տրվում են, կիսվում ու հոգում, բայց նաև հնարավորություն տալիս կամ առիթ, որ հարբեցող, ծխող, անհայտ բացակայող, արտագնա աշխատող, գող, ավազակ, թմրամոլ կամ կնամոլ դառնա:

Լուսինե Եսայան
(ուսւոցչուհի, 35 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Մանավանդ հիմա շատ առավելություններ են ձեռք բերել. ժամանակակից մասնագիտություններ, բիզնես, գործարարություն, գլոբալիզացում, սակայն կորուստներն էլ չեն պակաս. արժե՞, օրինակ, հավատալ, որ ընտանեկան դաստիարակություն կամ սեր ասվածը նույնն են, ինչ ութսունականներին են եղել: Ու էլի շատ բաներ:

Զինաիդա Առաքելյան
(դասախոս, 51 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Նահանջել է իր սեռային ձեռքբերումներից, առաջնայնությունից: Կորցրել է վաղվա նկատմամբ մղումն ու հավատը: Նախընտրում է միայն բայերի ներկա ժամանակը:

Գյուլչորա Վարդանյան
(բանվորուհի, 53 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Բայց ինչո՞ւ միայն տղամարդիկ… ինչ ձեռք են բերում կամ կորցնում, հավասարապես վերաբերում է և տղամարդկանց, և կանանց:

Լյուդա Սահակյան
(հաշվապահ, 54 տարեկան)

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

 

ԿԱՆԱՑԻ ԾԻԾԱՂԻ ՄԱՍԻՆ

Ի՞նչ գիտենք ծիծաղի մասին, հատկապես՝ կնոջ: Գերագույն հաճույք է, երբ գարնանային ոսկեշող արևի շողերին և գույնզգույն ծաղիկների բույրին է միախառնվում կնոջ զրնգուն, հոգեթով ծիծաղը:

Ծիծաղն առողջարար է: Այն հակասթրեսային հզոր գործոն է, նրա միջոցով վերանում են պայքարի հորմոնները՝ ադրենալինը: Ծիծաղը բազմաթիվ նրբերանգներ ու տարատեսակներ ունի՝ մեղմ ժպիտից մինչև հոմերական քրքիջը, ինքնաբուխ հրհռոցից մինչև չարախինդ քմծիծաղը:

Որպես ինտենսիվ, ինքնաբուխ հուզական պրոցես, այն գրեթե չի կառավարվում գիտակցության կողմից և այդ առումով չափազանց ինֆորմատիվ է և հավաստի: Ըստ Դոստոևսկու, ծիծաղելու ձևը մարդու մասին շատ ավելին կարող է պատմել, քան խոր հոգեբանական հետազոտությունը:

Ծիծաղի մի ձև կա, որ կենսական ուժ ու եռանդ է արտահայտում, լիցքաթափում լարվածությունը: Մի այլ ծիծաղ միանգամայն այլ կերպ է հնչում և ունկնդրի մոտ միանգամայն այլ զգացումներ է առաջացնում: Այն վարակիչ է և ուրիշներին ներքաշում, ներգրավում է իր ազդեցության տակ: «Ծիծաղ» կա, որ լցված է դժգոհությամբ, ջղայնությամբ, չարախնդությամբ: Կա ծիծաղ, որ դաստիարակության տեսանկյունից «անհեթեթ», «լկտի» է համարվում:

Ծիծաղը և նրա դրսևորումները ժառանգական են և ինքնաբերական կամ ռեֆլեքսային: Ստորև բերվող թեսթային հարցերի միջոցով փորձեք ինքներդ ձեզ համար պարզել, թե ինչ բնույթ է կրում ձեր ծիծաղը և արդյո՞ք համապատասխանում է այն ձեր խառնվածքին և բնավորությանը:

Ու ամեն դեպքում չմոռանանք, որ ծիծաղն է գեղեցկացնում մարդուն, ու շատ դեպքերում ծիծաղին անզոր են փոխարինելու նույնիսկ բառերը:

Ու կարծում եմ, հենց ծիծաղն է, որ կնոջը հաղորդում է կանացիություն, քնքշություն, վեհություն…

Իննա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

1. Ձեզ համար բնորո՞շ է, արդյոք, ծիծաղելիս ճկույթով դիպչել շուրթերին:

Եթե այո, ապա դա նշանակում է, որ Դուք Ձեր սեփական պատկերացումներն ունեք լավ վարվեցողության մասին և մշտապես ու ամենուր խստորեն հետևում եք այդ պատկերացումներին: Ձեզ դուր է գալիս ուշադրության կենտրոնում լինելը:

2. Ծիծաղելիս բերանը ծածկո՞ւմ եք ձեռքով:

Եթե այո, ապա Դուք փոքր ինչ երկչոտ եք և այնքան էլ ինքնավստահ չեք: Հաճախակի շփոթվում եք, անհարմար զգում: Գերադասում եք աննկատ մնալ և, ինչպես ասում են, չբացվել: Մեր խորհուրդը. չափից ավելի մի զբաղվեք ինքնաքննադատությամբ և ինքնավերլուծությամբ:

3. Ծիծաղելիս հաճա՞խ եք գլուխը ետ գցում:

Եթե այո, ապա ակնհայտորեն Դուք դյուրահավատ և վստահող մարդ եք, միևնույն ժամանակ շռայլ հոգի ունեք: Երբեմն անսպասելի արարքներ եք կատարում, հետևելով միայն Ձեր զգացմունքներին և հույզերին: Թերևս, արժե ողջամտությանն ավելի շատ տեղ հատկացնել:

4. Ծիծաղելիս ձեռքով դիպչո՞ւմ եք դեմքին կամ գլխին:

Եթե այո… Ավելի շատ Դուք երազող եք և երևակայությանը տուրք տվող: Դա, իհարկե, վատ չէ, սակայն արժե՞ ձգտել արդյոք այդքան նպատակասլացորեն իրագործել Ձեր երազանքները, որոնք հաճախ միանգամայն անիրական են: Ավելի շատ լրջմիտ և իրատեսական մոտեցումներ ցուցաբերեք կյանքի պրոբլեմներին. ահա Ձեզ մեր խորհուրդը:

5. Կնճռոտո՞ւմ եք, արդյոք, քիթը, երբ ծիծաղում եք:

Եթե այո, ապա… Ձեր զգացմունքները և հայացքները հաճախ և արագ են փոփոխվում: Դուք հուզական և, ըստ երևույթին, քմահաճ մարդ եք: Հեշտությամբ եք տրվում րոպեական տրամադրությանը, որն էլ դժվարություններ է ծնում թե Ձեր, թե շրջապատողների համար:

6. Ծիծաղում եք բարձրաձա՞յն, լայն բացված շուրթերո՞վ:

Եթե այո, ապա… Դուք պատկանում եք եռանդուն, շարժուն մարդկանց թվին: Ձեզ չէր խանգարի փոքր-ինչ զսպվածություն և չափավորություն ձեռք բերել: Դուք կարողանում եք խոսել, բայց կարողացեք նաև լսել:

7. Կռացնում եք գլուխը և կամացուկ ծիծաղո՞ւմ:

Եթե այո, ապա… Դուք բարեսիրտ ու խղճով մարդկանցից եք, որոնք սովոր են հարմարվել իրավիճակներին և մարդկանց: Մշտապես վերահսկում եք Ձեր հույզերն ու արաքները: Երբեք ոչ մեկին չեք նեղացնի կամ վիրավորի:

8. Ծիծաղելիս բռնո՞ւմ եք կզակը:

Եթե այո, ապա… Ինչպիսին էլ լինի Ձեր տարիքը, միանգամայն ակներև է, որ Ձեր բնավորության մեջ պահպանել եք պատանեկան գծերը: Հավանաբար այդ է պատճառը, որ Դուք հաճախ գործում եք առանց երկար խորհրդածելու, աճապարելով:

9. Ծիծաղելիս կկոցո՞ւմ  եք  աչքերը:

Եթե այո, ապա… Դա վկայում է Ձեր  հավասարակշռվածության, ինքնավստահության եւ արտակարգ խելքի մասին: Դուք գործունյա  եք,  հաստատակամ, երբեմն միգուցե ավելի շատ, քան պետք է: Այդպիսի դեպքերում աշխատեք ասես կողքից  տեսնել Ձեզ:

10. Դուք  ծիծաղելու   որոշակի ոճ չունե՞ք:

Եթե այո, ապա… Ակներևաբար դուք պատկանում եք ինդիվիդուալիստ մարդկանց թվին, որոնք միշտ  և ամեն ինչում առաջնորդվում են միայն սեփական կարծիքներով և դատողություններով,  անտեսելով ուրիշների կարծիքը: Թերևս, Ձեր շրջապատողներից շատերին դա դուր չի գալիս:

 

ՄԻԿՐՈՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կպատահի Աստծո ծառաների մեջ էլ անաստվածներ գտնվեն:

Ժամանակ առ ժամանակ թվում է, թե երկիր մոլորակը փոքրամասնություն մոլորակների ձեռքում է հայտնվել:

Աստիճանները նրա համար են, որպեսզի կոխկրտելով վեր բարձրանան: Որպես աստիճաններ երբեմն ծառայում են նաև մարդիկ:

Անհամերաշխ ուժեղներին հեշտությամբ կարող են հաղթել համերաշխ թույլերը:

Լինում են զարմանալի հաջողակներ, որոնք չցանելով, չմշակելով հանդերձ հարուստ բերք, լավ հունձ են ունենում:

Երբեմնի անվիճելի համարվող ճշմարտությունը ժամանակի ընթացքում կարող է դառնալ կասկածելի կամ անընդունելի:

Պաշտոնյայի համար հնարավորը անհնար դարձնելը նույնքան դյուրին է, որքան և անհնարը՝ հնարավոր, նայած սեփական շահը որ կողմի հետ է համընկնում:

Գորշ ներկան միշտ երանելի «պայծառ» ապագայի շնորհիվ է գոյատևում:

Ամեն մի երկրի, պետության հենարանը, ուժն ու հարստությունը իր ժողովրդի անսասան հայրենասիրությունն է, որը պետք է պահպանել այնպես, ինչպես պետական սահմաններն են պահպանվում:

Կան հաշվենկատ մարդիկ, որոնք գործում են «Երաժշտությունը պատվիրում են նրանք, ովքեր վճարում են» սկզբունքով, միաժամանակ ձգտելով ավելի ու ավելի շատ պատվիրել, քան վճարել են:

Պաշտոնյայի ուրախալի մեծ խոստումները լսելիս չպետք է մոռանալ, որ դրանք կարող են դառնալ ցավալի մեծ ստեր:

Ցեցը փոքր է, բայց որքա՜ն արժեքավոր բաներ կարող է փչացնել:

Էմմա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

 

Модели

 

Аланды: модель или пример для вдохновения

 

С началом переговорного процесса по урегулированию карабахского конфликта стало использоваться понятие “модель автономии Аландских островов” – на тех или иных этапах переговоров политики то и дело обсуждали ее, но обществам в трех странах конфликта было немного известно о сути данной модели. Самая популярная цитата, которую вспоминают люди сведущие, принадлежит одному карабахскому политику, который сказал: “Аландская модель очень даже хороша, но она была бы приемлемой для Карабаха, если б мы имели автономию не в составе Азербайджана, а в составе Финляндии”… Как бы то ни было, Аландский пример до сих пор является актуальным для обсуждения, и читателям наверняка было бы интересно узнать о ней из первых уст. 

 

С 4 по 9 сентября в Финляндии проходила встреча “Аландский процесс” с участием представителей гражданских обществ Армении, Азербайджана и Нагорного Карабаха. Встреча носила характер обучающего тура – участникам было предложено ознакомиться с уникальной историей Аландов, которые считаются лучшим европейским опытом мирного разрешения конфликта между Финляндией, Швецией и Аландскими островами.

 

Инициировавшая эту встречу председатель Хельсинкской Гражданской Ассамблеи  Азербайджана  Арзу Абдуллаева сказала, что “цель этого тура – на примере решенного конфликта попытаться найти собственные пути выхода из конфликтов на Южном Кавказе”. Изучив наглядно, как работает эта модель в реальности, участникам встречи предлагалось обсудить, какие ее элементы можно заимствовать для разработки своей, уже южнокавказской модели. Тем более, что в истории конфликта есть очень похожие паралелли между Карабахом и Аландами.

 

Из истории 

 

Мировая история показывает, что почти все конфликты и территориальные споры между народами и государствами приводили к кровавым войнам, и только изредка – к мирному разрешению на основе законов и здравого смысла, с учетом интересов всех сторон конфликта. К этим редким случаям можно отнести нахождение особого статуса и границ самоопределения Аландских островов – предмета территориального спора между Швецией и Финляндией.

 

Аланды – это расположенный в Балтийском море архипелаг из 8000 мелких и крупных островов. Большие острова заселены, а тысячи мелких – это всего лишь торчащие из воды голые скалы. Население этих островов исконно говорило на шведском языке и до 1808 г. входило в состав Шведского Королевства. В те времена в состав Швеции, считающейся сверхдержавой, входили и Норвегия, и Финляндия. Проиграв в войне 1808-1809 годов, Швеция вынуждена была передать Финляндию и Аланды России.

 

В 1856 году, после поражения России в Крымской войне, победители – англичане и французы – возвратили оккупированные ими Аланды России, но, согласно Парижскому Мирному Договору, Аландские острова навеки были объявлены демилитаризованной зоной. С тех пор острова остаются вне всяких войн и конфликтов.

 

В начале 20 века после всенародного референдума Норвегия мирным путем отделилась от Швеции, объявив себя независимым государством. В 1917 году разрушилась Российская Империя и была признана независимость Финляндии. В это же время шведское население Аландов изъявило желание воссоединиться со своей древней родиной Швецией и представило шведскому королю прошение, подписанное всем взрослым населением островов. Однако финский народ, основываясь на своих правах самоопределения, выступил против желания аландского населения. Таким образом, вокруг Аландов стал разгораться конфликт. Но при этом надо отметить, что ни одна из сторон не прибегла к оружию и насилию.

 

Решение конфликта далось нелегко – не обошлось без вмешательства международной организации. В 1921 году Лига Наций рассмотрела вопрос островов и вынесла решение: Аландские острова были объявлены автономной территорией Финляндии – нейтральными и демилитаризованными. На Финляндию была наложена обязанность гарантировать населению островов сохранение шведского языка, обычаев, традиций и развитие шведской культуры.

 

Сегодня, говоря о мирном разрешении конфликта, обязательно упоминается, что решение Лиги Наций не понравилось ни одной из сторон конфликта – Финляндия была недовольна степенью самостоятельности Аландов, а Швеция и Аланды тем, что воссоединения двух шведоязычных делений так и не произошло. Но история и сегодняшние реалии показали, что то решение не только помогло избежать войны, но и сохранило самобытность аландцев.

 

Самоуправление

 

Благодаря своему особому статусу и высокой степени самоуправления, Аланды сегодня являются как бы “микрогосударством”.  Они имеют свой парламент – Лагтинг, который издает законы, касающиеся внутренней политики Аландов и определяет бюджет островов. Аланды имеют свое правительство и муниципалитеты. Внутреннее правление регулируется Законом о самоуправлении Аландов. В соответствии с Конституцией Финляндии, финским парламентом в  этот закон могут быть внесены изменения только с разрешения аландского Лагтинга. Правовые полномочия Лагтинга определены в следующих сферах – образование и культура, здравоохранение, экономика, внутренний транспорт, коммунальное хозяйство, полиция, почта, радио и телевидение. В этих областях Аланды обладают полномочиями суверенного государства. Прерогативой Финляндии являются иностранная политика, основная часть гражданского кодекса, суд и уголовное право, таможня и денежное обращение.

 

Для защиты интересов аландского населения в этих сферах от островов в финский парламент избирается один  депутат. В то же время президент Финляндии с согласия Лагтинга Аландов назначает губернатора островов, который является официальным представителем президента Финляндии на Аландах.

 

В области экономики отношения строятся следующим образом: правительство Финляндии взимает налоги, собирает таможенные пошлины и другие сборы на островах в таком же порядке,  как и во всей стране. Расходы на архипелаг покрываются из государственного бюджета. Архипелагу выделяется 0,45 % государственных доходов после вычета доли погашения государственного долга. Разделить оставшуюся сумму по статьям бюджета представляется Лагтингу. При этом аландцы с радостью отмечают, что Острова являются беспошлинной зоной и уровень жизни на Аландах сегодня является очень высоким – даже выше, чем в Финляндии и Швеции. Среднемесячный доход аландца – около 1700 евро. Уже 30 лет как в Аландах неактуальна проблема безработицы. Некоторые регионы Финляндии сегодня завидуют Аландам – из-за высокого уровня жизни там. Самая важная отрасль здесь – судоходство и транспортная система. Производства почти нет, всего две маленькие фабрики – по изготовлению чипсов и мягких игрушек.

 

Право жить на островах одновременно и является правом гражданства. Им обладает каждый ребенок, родившийся на островах при условии, что оба родителя или один из них – гражданин Аландов. Одновременно аландцы – граждане Финляндии. Аландское гражданство также выдается любому гражданину Финляндии, переехавшему на архипелаг и прожившему там пять лет при условии знания шведского языка. Аландское гражданство, помимо прочего, дает право владеть недвижимой собственностью и распоряжаться ею, а также заниматься экономической деятельностью на Аландах.

 

Ограничение прав обладателей недвижимой собственностью объясняется желанием закрепить землю за аландцами. Житель острова, проживший вне Аландов пять лет, теряет гражданство. При этом стоит отметить, что 26-тысячное население Аландских островов почти полностью является шведским – там проживает лишь 6 процентов финнов. Автономия является моноязычным образованием, единственным официальным языком является шведский. На Аландах нет ни одной школы на финском языке, для жителей вторым языком скорее является английский, а не финский. Издающиеся на Аландах две газеты шведоязычны. Депутат от Аландов в парламенте Финляндии тоже обязан выступать на шведском языке. А 70 процентов аландских студентов получают высшее образование в вузах Швеции.

 

Поскольку Аланды, согласно особому статусу, являются демилитаризованной зоной, граждане Аландов свободны от обязанности служить в финской армии. На Островах нельзя размещать войсковые части и строить укрепления. Безопасность жителей гарантируется штатом местной полиции Аландов из 75 полицейских, которые не подчиняются финской полиции.

 

Что касается связи с внешним миром, то Аландские острова могут напрямую сотрудничать со скандинавскими странами. Назначенные от Лагтинга два депутата представляют Аланды в региональной международной организации – Северном Совете.

 

Несмотря на то, что внешняя политика – полномочие правительства Финляндии, в законе о самоуправлении Аландов есть статьи, относящиеся к международным вопросам. Если Финляндия подпишет международный договор, оказывающий воздействие на внутренние дела Аландов, то вступление этого договора в силу нужно согласовать с Лагтингом. Важность этого пункта проявилась, когда Финляндия вступила в Совет Европы. По настоянию Лагтинга, в документ были внесены пункты о  серьезных исключениях, касающихся Аландов. Важным было то, что привилегии жителей островов, вытекающие из их особых гражданских прав, остались незатронутыми законами о европейской интеграции. Это стало возможно потому, что статус Аландских островов был определен международными договорами. Отношения между Аландами и ЕС регулируются особым протоколом, согласно которому Аланды, в отличие от Финляндии, не вошли в налоговый союз ЕС. Протокол подтверждает исключения о правилах покупки недвижимости и ведения экономической деятельности на Аландах, а также подтверждает особый статус Аландов как субъекта международного права. На один из постов Финляндии в Комитете Европейских Сообществ предлагается один делегат от  Аландов.

 

С 1995 г. Аланды имеют свой флаг, с 1964 г. – свою почтовую марку.

 

В мире нет Аландской модели…

 

Организатор встречи – “Институт Мира Аландских островов” – сделал все возможное, чтобы участники обучающего тура получили полную информацию о том, как в реальности сегодня работает Аландская модель – довольны ли ею политики и простые люди – финны и шведы. Многим запомнилась фраза – “гибкость Аландского процесса”, то есть разрешение конфликта все еще не закончилось, в законы Аландов постоянно вносятся изменения, которые расширяют и укрепляют гарантии тех или иных прав аландцев.  Непосредственное общение с представителями Парламента, Правительства, муниципалитетов Аландов, а также встречи в МИД Финляндии и с  различными исследователями помогли создать целостную картину того, что представляет собой Аландское самоуправление. По словам вице-спикера аландского Лагтинга Барбро Сандбак, “если сегодня у аландцев спросить, что лучше – автономия или независимость, они назовут первое, хотя они и были недовольны решением Лиги Наций”. Сейчас лишь небольшой процент аландского населения говорит о возможной независимости – так, партия “Будущее Аландов”, которая ставит своей целью независимость Аландов, завоевала всего 2 мандата в нынешнем составе Лагтинга. Как сказал представитель Аландов в финском Парламенте Роджер Янсон, после решения Лиги Наций Финляндия была самой довольной стороной конфликта, но сегодня самые довольные – это Аланды: “Тогда это решение было нехорошо воспринято населением, но сегодня мы понимаем, что это было мудрое решение”… По словам главы администрации Правительства Аландов Элизабет Нейклер, “На Аландах не говорят “автономия”, а больше употребляют “самоуправление, внутреннее правление, самоопределение”. Она же отметила важную деталь – “В мире нет Аландской модели как таковой, Аланды – это лишь пример для вдохновения и новых идей”.

 

Аланды как пример для Карабаха? 

 

Несколько сессий участники встречи посвятили теме “Аландский пример и какие уроки из него можно извлечь для мирного решения нагорно-карабахского конфликта”. Пожалуй, одним из наиболее ожидаемых на встрече было выступление Андреаса Гросса – члена ПАСЕ и докладчика мониторингового комитета СЕ по выполнению Азербайджаном обязательств перед Советом Европы. Андреас Гросс также является почетным гражданином Аландов и знаком с истоками их конфликта непонаслышке. “В Аландах никто не получил того, чего хотел, но каждая из сторон что-то получила – это и есть модель компромиссов, потому что ни в одном конфликте никакая сторона не может получить всего, что она хочет, и не потерять чего-то”. По словам Гросса, сегодня лишь 5-10 процентов населения Аландов все еще говорят о независимости, хотя в 20-ых годах они и слышать не хотели об автономии – если б тогда провели референдум, то все население высказалось бы за воссоединение Аландов с Швецией. Что касается параллелей с Карабахом, то здесь будет несколько сложнее – в этом конфликте намного больше заинтересованных сторон, чем  в случае с Аландами. Он однозначно высказался за то, что представители самого Карабаха обязательно должны быть включены в переговорный процесс по карабахскому урегулированию: “Никакого решения по Карабаху не должно быть принято без участия самого Карабаха. Более того, могу сказать, что включение Карабаха в переговорный процесс уже предусмотрено. Но стороны должны осознать, что никто не получит того, чего он хочет”. Подчеркнув, что в вопросе Карабаха он является сторонником широкой автономии, Андреас Гросс при этом отметил, что Нагорный Карабах сегодня активно развивается – в различных направлениях и областях.

 

Немного политики 

 

Во второй половине 2006 года обязанности председателя Евросоюза будут возложены на Финляндию. Вот почему официальная Финляндия уделяет много внимания южнокавказским конфликтам – об этом сказал как директор отдела Восточной Европы и Центральной Азии МИД Финляндии Анти Турунен, так и посол Финляндии в странах Южного Кавказа Терхи Хакала. Неслучайно, что Специальным представителем Евросоюза на Южном Кавказе тоже является финн Хекки Талвитие. В своем обращении к участникам встречи “Аландский процесс” президент Финляндии Тарья Алонен высказала надежду, что “аландский пример обеспечит базу для плодотворного обмена взглядов на Южном Кавказе”. Роль Финляндии в карабахском урегулировании приобретает более очерченные рамки – в этом контексте стоит отметить и нынешний визит президента Финляндии в регион Южного Кавказа. При этом надо сказать, что Финляндия сегодня более активно выходит  на прямые контакты с Абхазией и Южной Осетией, нежели с Карабахом. По признанию посла Тарьи Алонен, руководство Азербайджана категорически против контактов с Нагорным Карабахом, тогда как Михаил Саакашвили поощряет всякую деятельность, направленную на развитие Абхазии и Южной Осетии.

 

Наблюдения и фразы 

 

Представители Южного Кавказа дружно удивились, когда при выходе из здания Аландского Лагтинга увидели, что члены парламента, которые только что решали важные государственные вопросы, отъезжают с работы на обычных велосипедах. “Вот бы и нам таких!” – это обычное кавказское замечание было настолько далеким от европейской действительности, что на смену всеобщему интернациональному удивлению пришла такая же общепонятная ирония. Надо заметить, что несмотря на различные позиции в политических вопросах, встречались и очень похожие взгляды на те или иные проблемы. Так, все участники однозначно высказывались за ненасильственные методы решения конфликта, за приоритет прав человека, за поддержку строительства гражданских обществ внутри своих стран, за участие карабахцев в решении своей судьбы и за то, что общества конфликтующих сторон должны быть готовыми к компромиссу.

 

Что же касается отдельных фраз, то удивило признание беженца из Карабаха, который сказал: «Мне безразлично, Карабах – независимая республика или нет – я хотел бы вернуться в свой дом, и для меня не имеет значения, какой флаг будет висеть над НК.” А когда на одной из встреч представители Аландов сказали, что финны скорее ущемлены в своих правах  на Аланды, а Острова являются экономическим “нахлебником” Финляндии, один из азербайджанцев полушутя воскликнул – «Уж лучше будьте независимыми!”

 

Сходства и различия 

 

Надо сказать, что во всех конфликтах есть общее и специфичное. На Аландах, как и в Карабахе, в начале конфликта стояла тема воссоединения и сохранения своей национальной самобытности. Но, в отличие от карабахского конфликта, на Аландах не прозвучало ни единого выстрела. На Аландах было легко говорить о примирении, потому что не было примеров жестокого военного прошлого – там говорилось о будущем без возврата назад. В случае с Карабахом тяжело забыть войну и все, что с ней связано. Другой немаловажный фактор – европейская цивилизация и культура. Многие участники встречи не раз подчеркивали, что аландский пример стал возможным, потому что это – другой, европейский уровень политической культуры, политического диалога, цивилизации. Еще одно важное отличие, которое подчеркнул фасилитатор встречи, профессор Амстердамского Университета Миент Ян Фабер – «Автономия может стать «вещью в себе». Аландская автономия прогрессивна – она обеспечивает права и безопасность. Стартовый этап двух конфликтов похож – они хотели воссоединения и защиты своих прав. Но Аланды пришли к своему особому статусу, минуя независимость – они никогда не были таковыми. А Карабах в результате войны получил независимость,  которую не признает мир, но там есть фактическое самоуправление. Карабахцы, как и аландцы, хотят одного – прав и безопасности. В Аландском процессе важное место заняла третья сторона – Лига Наций, ставшая фактическим гарантом мирного процесса. В карабахском конфликте пока никто не может разработать новый подход, который бы обеспечил права и безопасность людей, вовлеченных в этот конфликт. Сегодня надо признать, что важны только две вещи – ценности и человек. И нужно сделать все возможное, чтобы сохранить их.”

 

Философское замечание профессора Фабера немного изменило призму, сквозь которую мы, участники встречи, смотрели на конфликт. Стала понятна истина, которая знакома каждому европейцу – важны не политики и подписанные ими документы, а важно и ценно гарантированное право человека на сохранение жизни,  культуры, своего человеческого достоинства и реализацию всех своих прав.

 

Карине ОГАНЯН
Степанакерт-Аланды-Степанакерт

 

——————————————————————

 

Перепутье

 

Из дорожных заметок 

Часть вторая: поездка в столицу РФ 

 

Самолет приземлился в аэропорту Домодедово. До того, как пройти таможенный осмотр, все прибывшие (независимо от национальности) заполняют миграционные карточки. Без них – не пропускают.

 

Нравственно человек имеет право жить там, где ему угодно. Юридически – тоже. Согласно всеобщей декларации прав человека, люди могут жить где им угодно. И они ездят по всему миру и живут, кто где хочет: армяне  – в Америке и в России, вьетнамцы – в Польше, китайцы – в Москве и т. д.

 

За эти две недели, которые я провел в столице России, у меня было более чем достаточно времени узнать о положении мигрантов в Москве.

 

На окраинах столицы можно встретить целые кварталы,  сплошь заселенные иммигрантами. Как правило, это старые дома довоенной постройки, которые подлежат сносу, многие квартиры лишены элементарных удобств. Другие же, объединившись в группы из нескольких человек, снимают квартиры. Лишь некоторые обосновались прочно: имеют постоянную работу, гражданство, квартиру. Я остановился именно в такой семье, хозяина которого зовут Вазген. Уже 14 лет, как они живут в Москве, имеют гражданство. Живут в одном из элитных домов. Заняты бизнесом, работают в одном из крупнейших рынков столицы – Дорогомиловском. Рабочей силой этого рынка считаются люди разных национальностей – узбеки, татары, таджики, азербайджанцы.

 

– Сколько платят в месяц? – задаю вопрос 23-летнему рабочему одной из торговых точек рынка, молодому таджику Фархаду.

 

– Шестьсот долларов. Я работаю без выходных. Здесь все без выходных работают, – отвечает он.

 

– А у тебя на Родине не было работы?

 

– Да какая там Родина? – ухмыляется он, продолжая, – Родина там, где есть работа, хлеб.

 

– У тебя есть регистрация?

 

– Через каждые три месяца приходится делать перерегистрацию, – делится он. – Многие из наших рабочих не имеют регистрации. Стараются не попадаться в руки омоновцам.

 

Мнение, что именно иммигранты отнимают у россиян рабочие места, укоренилось в России накрепко. Не переубедишь. Да и как оно может стать другим, если и пресса, и правительство без устали твердят о “засилье” иммигрантов? При этом умалчивается, например, что иммигранты представляют собой дешевую рабочую силу. Большинство иммигрантов не только выполняют тяжелый многочасовой труд, за который россияне браться уже не хотят, но и живут в состоянии постоянного унижения.

 

– Против нас выдвигается немало обвинений, – говорит Закир, один из грузчиков Дорогомиловского торгового рынка, по национальности узбек. Человек с высшим образованием. Ему 51 год. – Дескать, многие из нас не платят налоги. Но ведь даже если многие платят, то ничего взамен не получают: ни бесплатного образования, ни медобслуживания. Нас упрекают в том, что мы вывозим деньги своим семьям. Но разве можно хотеть того, чтобы мы работали по сто часов в неделю и не имели возможности прокормить свои семьи? Тогда нужно создавать условия, чтобы мы привозили свои семьи сюда…

 

Моя беседа с этим человеком записывалась на диктофон. И вдруг я заметил, что издалека за нами наблюдают. Это был мужчина пожилого возраста с очень знакомым лицом – как будто он мне кого-то напомнил. Как только человек этот заметил, что я его “засек”, он помахал мне рукой и медленным шагом двинулся в мою сторону.

 

– Этуш Владимир Абрамович, – представился он, улыбаясь.

 

Да-да! Тот самый Этуш из кинофильма “Кавказская пленница”… Ныне он ректор высшего театрального училища им. Щукина, профессор, народный артист СССР.

 

После того, как я представился, он начал разговор:

 

– Честно говоря, впервые вижу, как на рынке кто-то берет интервью у грузчика. Было просто любопытно. Я уважаю армянский народ. У меня много друзей – армян. Армяне Нагорного Карабаха должны жить свободно, иметь свою историю. Вы молодцы, что смогли устоять, сохранить любой ценой ваши земли и теперь вы – независимое государство. В этом году армяне всего мира отмечали 90-летнюю годовщину геноцида армянского народа – в этот день в память о жертвах геноцида у нас в Москве прошла панихида на территории новостроящегося армянского храма.

 

После недолгой паузы Владимир Абрамович продолжил:

 

– Но все же я заметил, как Вы брали интервью у того грузчика. Если не секрет, что Вас заинтересовало в этом человеке?

 

– Знаете, меня интересует судьба иммигрантов, положение с миграцией в России, получение мигрантами российского гражданства.

 

– Я отвечу так, как думаю, – начал господин Этуш, – в будущем, наверно, положение с миграцией начнет меняться к лучшему. И тут очевидно, что миграционная политика у нас, в России, должна стать не ограничительной, а привлекательной. России, стране не очень привлекательной для иммигрантов из-за климата, важно восполнить этот недостаток созданием более выгодных условий для приезжих. А что касается  получения мигрантами российского гражданства, то необходимо облегчить этот процесс, стимулировать приезд их семей сюда, обучение детей в русских школах.

 

Мы еще некоторое время пообщались, и я пригласил его как-то приехать погостить к нам в Нагорный Карабах. Мы обменялись своими данными. Поблагодарив любимого многими артиста за время, уделенное мне, мы расстались – он ушел, а я стоял на месте и долго смотрел ему вслед…

 

Первый раз в Москве! Как может себя чувствовать человек, первый раз приехавший в такой огромный город? Наверно, точно так себя чувствовал герой рассказа Туманяна “Гикор”. Повсюду я ходил в сопровождении супруги и родственников. Попробовали пиццы под торговым салоном “Арбат-Престиж”. В одно воскресное утро побывали в армянской апостольской церкви “Сурб Арутюн”, которая находится в центре армянского кладбища г. Москвы.

 

По вечерам нас приглашали в гости разные армянские семьи.

 

Хозяину одной из них – Мартену Володовичу Хачатряну – 45 лет. Родом из села Храморт Аскеранского района. Около трех лет как живет в Москве (до этого несколько лет жил в г. Буденовске), владелец кафе-бара у метро “Царицыно”. Женат, имеет троих детей. Супруга, Хачатрян Анаит Владимировна, домохозяйка. Они снимают однокомнатную квартиру. Ежемесячная плата – 350 долларов.

 

– Купил машину, двое детей учатся в институтах, собираюсь купить квартиру, – делится хозяин дома. – Гражданство имеем. Живем вдоволь. Мы никому не мешаем и нам не мешают жить. Тружусь с утра до вечера.

 

В этот день у Мартена гостил его друг Артур с женой Жасмин и тремя дочерьми. Родом они из Нагорного Карабаха, но живут в Буденовске. Приехали в Москву показать младшую дочь врачам. 38-летний Григорян Артур живет в Буденовске более 5 лет, у него там – цех сборки мебели. Иногда  промышляет нутрой: мясо едят, а шкуру продают. С его слов – “трудно жить, еле-еле выживают”.

 

– Большинству приезжим армянам на чужой земле не всегда удается хорошо устроиться, в том числе и мне, – откровенно говорит Артур. – Скитаюсь с семьей по России. Самое неприятное – это то, что я один из тех, кто воевал, кто защитил Арцах, в итоге ничего за это не получив. Так вышло, что для такого как я на Родине теперь нет даже уголка, где бы я мог жить с семьей и работать. Неужели я жертвовал собой для того, чтоб сегодня жить впроголодь на чужой земле?

 

– Что бы Вы посоветовали тем, кто собирается переезжать в Россию?

 

– Легче жить у себя на Родине, – с грустью начал Артур, – никогда чужая земля не станет роднее своей. Я по себе знаю. Была бы у меня крыша над головой, я с семьей вернулся бы в Карабах.

 

Другая семья, которая мне запомнилась, также снимает однокомнатную квартиру за 450 долларов в месяц. Они в Москве живут более 5 лет. Хозяин семьи – 50-летний Погосян Артур Сергеевич – работает таксистом. Супруга его Рита работает на Дорогомиловском торговом рынке – продает овощи и фрукты. Оба они родом из РА. Их двое сыновей работают на том же рынке. Из пяти человек в семье трое имеют российское гражданство.

 

– Системой обслуживания населения и значительной частью торговли столицы занимаются иммигранты, – говорит Артур Погосян. – Строят дороги и дома, убирают улицы и т. д.

 

… На улицах столицы, в подземных переходах нам не раз встречались уличные певцы, бомжи, дети, просившие милостыню, но среди них я не видел ни одного иммигранта – это были одни лишь русские.

 

А армяне, которые долгое время проживают в столице, отличаются трудолюбием. Они уже имеют квартиры, автомашины – благодаря работе, которой они занимаются и вездесущему бизнесу.

 

Но – пример примеру рознь. Между тем во всех республиках бывшего СССР распространяется болезнь “отъездомании”. И каждый год свою родину покидают сотни тысяч иммигрантов.

 

Грайр БАГДАСАРЯН

 

 

 

Нагорный Карабах отменил смертную казнь, но не обрек “смертников” на пожизненное заключение

 

C 1997 года в Нагорном Карабахе де-факто действовал мораторий на смертную казнь. Как сообщает корреспондент REGNUM в Степанакерте, данный факт был отмечен в отчете ОБСЕ, а последнее исполнение приговора по смертной казни в НКР имело место до 1997 года. До отмены смертной казни в НКР Указом президента было помиловано 4 “смертника” – c 1999 года по 2002 год.

 

Де-юре смертная казнь в НКР была отменена 1августа 2003 года, когда в Нагорном Карабахе вступил в силу Закон “О введении в действие УК Армении от 18.04.03 г. на территории НКР”, 6-я статья которого отменяет смертную казнь как исключительную меру наказания и заменяет ее пожизненным тюремным заключением. Последнему из “смертников”, 30 января 2004 года, смертная казнь (расстрел) была заменена 15-ю годами лишения свободы.

 

“Нагорный Карабах, будучи непризнанной республикой, добровольно отменил у себя смертную казнь, не приговорив “смертников” к пожизненному заключению. В данном случае к указанному вопросу подошли юридически грамотно, так как в момент вынесения приговора “смертникам” такой меры наказания, как “пожизненное заключение”, закон, действовавший в республике и странах, вступивших в Совет Европы, не предусматривал”, – считает Альберт Восканян, директор правозащитной организации “Центр гражданских инициатив” (ЦГИ), одним из основных направлений деятельности которой является мониторинг пенитенциарных учреждений НКР.

 

Напомним, что некоторые признанные страны после их вступления в Совет Европы, в соответствии со взятыми обязательствами, отменили смертную казнь и ввели институт пожизненного заключения. Однако в результате “пересмотра” дел практически всем “смертникам” было определено пожизненное заключение. Многие из заключенных обращаются с жалобой в различные инстанции, вплоть до Европейского Суда по Правам Человека, с просьбой пересмотра их дел и отмены несправедливого, по их убеждению, решения (требуя заменить пожизненное лишение свободы сроком на 15-20 лет).

 

“Простое и вроде бы гуманное, на первый взгляд, решение заменить моментальную смерть смертью, растянутой во времени, вызывает в обществе различные дискуссии и споры. В любом случае никто не имеет права лишать человека жизни. Ведь человека создал Творец (Бог) и только он может отобрать у него жизнь, каким бы преступником или злодеем человек ни был. Наша организация всегда выступала за отмену смертной казни в Нагорном Карабахе, о чем мы неоднократно писали в своих отчетах, интервью, пресс-релизах и обращениях. И мы с удовлетворением восприняли отмену у нас в республике смертной казни”, – резюмировал Восканян.

 

В Нагорном Карабахе в обращении национальный драм

 

В текущем месяце в Нагорном Карабахе поступил в обращение карабахский драм. Как заявила в интервью корреспонденту ИА REGNUM заместитель министра экономики и финансов НКР Нарине Азатян, в обращении пока бумажные купюры номинальной стоимостью 2 и 10 драмов, а также металлические – 50 лум, 1 драм и 5 драмов.

 

По словам замминистра, выпуск банкнот иной номинальной стоимости пока не предвидится. Специалисты считают, что карабахские банкноты больше представляют интерес для коллекционеров. Помимо этого, они имеют для Нагорного Карабаха большое политическое значение, так как национальный драм считается одним из важнейших атрибутов независимой государственности.

 

Напомним, что 2 сентября в столице Нагорного Карабаха  Степанакерте состоялось открытие выставки “История обращения драма Армении”, организованной Центральным банком Республики Армения и приуроченной к 14-летию провозглашения НКР. Участвовавший в открытии выставки председатель Центробанка Армении Тигран Саркисян сообщил журналистам, что выпуск национального драма Нагорного Карабаха осуществляется по решению правительства НКР и “по всему миру уже распространены образцы данной валюты, что дает возможность миллионам людей ознакомиться с Нагорным Карабахом, признать Карабах в качестве независимого государства – вместе с одним из атрибутов его государственности – драмом”.

 

Открытое письмо ректору, почетному доктору Международной Академии наук о природе и обществе, доценту Донаре Габриелян

 

Ваше обращение, опубликованное 09. 07. 05 г. в газете “Голос Армении” о приглашении в Арцах специалистов высокого класса, имеет нижеследующий резонанс: в г. Бердзор вот уже 5 лет работал специалист высочайшего класса, гидрогеолог, который всей душой болеет за охрану окружающей среды, в частности, за очистку водных ресурсов и оздоровление очистных вод.

 

После смены руководства г. Бердзора он, как принципиальный и честный человек, стал неугоден руководству района и его уволили с работы. Его интервью можете прочитать в газете “Демо” от 15.18.05.

 

Так стоит ли тратить, простите, энергию, бумагу и срывать с места армянских специалистов, чтобы в конечном итоге иметь то, что имеем?

 

“Что имеем – не ценим, потерявши – плачем”.

 

С уважением С. ПЕТРОСОВ

 

——————————————————————————————-

 

Перепутье

 

“Ухт” в августе

 

посвящается Грайру Багдасаряну

 

На прошлой неделе Ник Вагнер позвонил из Еревана и сказал, что хоть он и знает, что пришло время моего ежегодного похода в горы, но нельзя ли нам повидаться на денек.

 

Я ответил, что я – не гора и могу reschedule my movements.

 

Наверно, эти приезды в Степанакерт вошли в его жизненный цикл, как и две его ежегодные побывки в семье дочери Мишель в штате Теннесси.

 

По ходу гостевания в столице НКР он зашел в “Демо” предложить свои ребусы для газеты и не менее получаса делал мозги редактору Гегаму, а я тем временем сказал комплимент главбуху Свете и потом болтал на балконе с Наирой про еврейскую музыку и тягожильную прозу Платонова.

 

Потом к ней пришла посетительница и я спустился во двор под виноградную сень, где Эмка выпендривалась Пушком на бельевой веревке.

 

Щенок, конечно, пожинал восторги и умиление всех приходящих, и только зав. русским сектором – Карина – умудрилась испугаться.

 

Но ее идеосинкретические страхи не его вина – Пушок скорей оближет, чем укусит, а все из-за Эмки – испортила пса, дав ему кошачье имя.

 

Потом  Ник предложил сходить на базар, где он купил Пушку поводок-цепочку. Попутно он все строил прожекты, что “Демо”, для повышения тиража и читательских симпатий, могла бы устроить конкурс на самую симпатяшную собаку Степанакерта, а через месяц на самую уродину – почему бы нет?

 

Заокеанский Манилов.

 

Они тут перебиваются с жингалов-аца на мушкет, от благотворительных щедрот Би-би-си, работая по шаблонам “Правды” 1970-х, а он со своими собачьими выставками.

 

Впрочем, британцы могли бы и оценить такую инициативу потенциальных «бархатных революционеров».

 

На следующее утро я проводил Ника на конечную десятой маршрутки у роддома, а сам пошел в Лисагор.

 

Еще по весне, в какой-то из особенно муторных дней, я зашел на кафедру географии АрГУ и заведущий – Юра Аракелян  -объяснил мне по карте, как пройти на Кирс через Лисагор и Мусульманашен.

 

Пешехождение –  отличное просветительное средство.

 

Теперь я знаю, что на шоссе между Шуши и Лисагором  5 родников-ахпюрей (2 из которых необустроенные), что из машин, следующих из Еревана, чаще выбрасывают на обочину пачки «Масис Табак», чем из едущих в противоположном направлении, а с пассажиров, едущих в Ереван, чаще сдувает головные уборы.

 

Уже под вечер у Лисагорского ахпюря я спросил местного павильонщика, какой дорогой пройти на Кирс.

 

– А ты кого там знаешь?

 

– А разве там кто-то живет?

 

– Конечно. Вон иди по той, где мужик  коров гонит.

 

Новость о заселении скальной гряды Кирс—высшей горной вершины Карабаха, наблюдаемой в ясные дни из Степанакерта – привела  меня в такое изумление, что я решил уточнить полученную информацию.

 

Чобан Вова поправил огромадные очки с круглыми стеклами и сказал, что идти надо именно этой дорогой и никуда не сворачивать, а в Кирсе передать от него привет старосте села Самвелу. Тут только до меня дошло, что Мусульманашен переименован.

 

Вова поинтересовался, уж не на экскурсию ли иду и, получив утвердительный ответ, перешел на русский, изумительно чисто выговорив:

 

– Ой, б…!

 

Мат был и остается цементом в попытках превратить империю в единую нацию. На слух порой и не различишь, кто матерится – бурят или эстонец. В Вовином исполнении звучали сочные отголоски одесского Привоза.

 

Ночь захватила меня на перевале и я распаковал спальный мешок.

 

В самый глухой час, когда полная луна всплыла в зенит в клочкастой пене облачков, меня пробудил собственный вскрик – от нестерпимо колющей боли над левой лопаткой.

 

Боль перебила сон и не стихала до утра, и даже завтрак перемежался моими крехтами, взвывами и охами.

 

Правда, при ходьбе она отступала на задний план, но зато места привалов и скалы Кирса, куда я добрался, не спускаясь в долину, а по кряжу прилегающих тумбов, наслушались моих воплей благим матом – «ой!» да «ай!».

 

Больше некому было слушать – кругом безлюдье бугрящихся взгорий и только на западном горизонте – тающий в жарком мареве проблеск Шуши и ниточный пунктир шоссейных извивов.

 

Не знаю, на что смахивает Кирс с той стороны, где на нем установлен геодезический знак-треножник, но при подходе с запада Кирс явно женского пола – скалы складываются в титаническое изваяние распаленной грудастой бабени.

 

И тут  в полный рост встала проблема воды. Мой кока-кольный контейнер на 2 литра был безнадежно пуст.

 

Надо доверять профессионалам!

 

Источник, обещанный Юрой Аракеляном, нашелся метров на 80 ниже – на склоне, обращенном в долину села.

 

Потом я взобрался наверх, но не на самый вершок, где день-деньской палит солнце, а выбрал балкончик метров на 10 ниже, с возможностью укрываться в тени скалы на клочке горного разнотравья.

 

Полтора дня я отлеживался за весь год минувший с прошлого выхода на волю. Когда боль притуплялась – засыпал.

 

Во вторую ночь меня разбудило характерное потрескивание дождевых капель по синей мешковине, в которую я заворачивался вместе со спальным мешком.

 

Вода без проблем впитывалась нейлоном спального мешка и я понял, что дальше на горах мне не высидеть. Однако надо было еще дождаться конца этой постылой ночи.

 

Поднявшийся к утру ветер не расчистил неба, а только перекачивал облака – в виде моросящего тумана – с одной стороны кирсовой гряды на другую.

 

Скрючившись на корточках под мокрым мешком, я сжевал завтрак и упаковался.

 

Хреновое это занятие – блуждать по скалам в тумане с видимостью в 3-6 метров, не зная, что встретишь за следующим валуном – провал, наполненый клубящимся сумраком тумана или монолитную стену – и придется брести обратно по скользкой траве.

 

Хорошо хоть боль отступила – наверно струсила, сука.

 

Методом проб и ошибок удалось спуститься со скал и отыскать тропку к источнику ниже, где она потерялась в залитых дождем травах, но тут уже не надо было никуда карабкаться, а только идти вниз. Поля шляпы вполне удачно облепляли уши, не пропуская шквалистый ветер и почти горизонтальные струи дождя.

 

И вот с очередного склона внизу увиделась лента грунтовой дороги.

 

Теперь – дойду!

 

Дождь прекратился, день посветлел.

 

Ходьба не давала замерзнуть в промокшей одежде. Я шел, следуя бесконечным поворотам сельской дороги и готовил фразу, с которой обращусь к первому же человеку, встреченному в селе.

 

– Где дом старосты Самвела?

 

А потом попрошусь обогреться у его жестяной печки.

 

А село, даже и в ненастье, казалось райским уголком: величие пустынных склонов вокруг долины, мощный лес на ближайшем “тумб”-е, речушка, бегущая через село, раздолье фруктового сада с обильным урожаем яблок.

 

Обогнув крайний, почти достроенный дом, я понял, что Самвела мне искать ни к чему – деловитый костер из долгих жердей заготавливает жар для приготовления шашлыка, у входа стоит свежая «нива», белоокрашенная дверь превращена в стол, вокруг которого поставлены торчком белые строительные кубики для поддержки досок-скамеек.

 

Чиновная элита средней руки выехала на воскресный пикничок.

 

О, какое блаженство обсушиваться у костра вплоть до шнурков обуви; наблюдать, как исходит горячий пар от светлеющей ткани твоего спального мешка!

 

Потом, конечно, пригласили покушать, но пить я не стал – на дальних склонах маячил серпантин дороги к перевалу на Лисагор.

 

И снова – дорога, дорога без начала, без конца, и пейзажи осени в раю, и нытье ног, которые все идут и идут, с самого рассвета, по камням, по травам, а теперь вот по дороге из тех же камней, но помельче.

 

Спустившись к Лисагору, я решил, что для одного дня с меня хватит полученной дозы активного отдыха и на ночевку проник в незавершенное белокубичное строение неясного назначения – 3 на 5 метров, с 2-мя дверными проемами и 4-мя оконными  – под откосом шоссе.

 

Зато вся эта незавершенка покрыта бетонными настилами – хоть сверху не будет капать.

 

Ночью я сделал открытие – чтобы не так больно было переворачиваться, надо ухватить голову рукой и поворачивать одновременно с телом –  главное, не спутать направление.

 

Утром позавтракал и нацепил на плечи скатку из синей мешковины – от моросящего дождя. Теперь только выдержали бы ноги.

 

И они держались – несли меня и несли. Правда, после привалов почти что отказывались сгибаться, но через пару сотен шагов втягивались в свое дело и ступали по полосе белой краски, отведенной на шоссейном асфальте фирмой Ваге Карапетяна.

 

Глаза высматривали формы гранитных придорожных исполинов, а в голове проворачивалась обрывочная мешанина недодумываемых до конца мыслей—

 

…что Ашот, как и все оболтусы его возраста, тащится от Эминема, но все равно «Битлз» лучше, хоть я от них уже и не тащусь…

 

…что в английском языке можно выделить 5 видов существительных и сделать на эту тему интересную data base программку…

 

…что это Михаил Задорнов научил публику уму-разуму: хочешь пробиться в жизни – уважительней отзывайся про евреев. Может, не такая уж и ахинея та сфабрикованная царской охранкой программа…

 

…это же так просто – заведи себе здоровую привычку везде и во всех обстоятельствах говорить приятные вещи про вышестоящего и когда-нибудь, где-нибудь, от кого-нибудь до него дойдет – и твоя карьера обеспечена…

 

…но мне не светит воспользоваться этим способом – в студенческие годы я побил еврейского юношу, который начал распространять похабные слухи про невинную девушку и мои с ней эксцессы, а пару недель спустя она мне сказала: «До чего же он верно предугадал, что мы будем так заниматься этим!»

 

Потом его с папой выпустили в Израиль, но они так и не доехали, осев в Канаде, а она вышла за офицера, едущего служить в степях братской Монголии…

 

…в общем, поздно мне заниматься карьерой – мне б только с Unix’ом разобраться…

 

…столько этих языков развелось, а великий и могучий обмелевает иссякаючи: из огня калек вроде «имплементация узуса креативной активации превентирует пессимизирование менталитета», да в полымя приблатненного суржика типа «отрывайся по полной», вот и поди выбирай – что лучше. Из радетелей и борцов за чистоту языка  всего-то и остались, что Рафаэл Вартанович да русский отдел редакции “Демо”…

 

…если «кря» на армянском – «черепаха», значит «креативные игры» – «секс черепах»?..

 

…и как это римские легионеры ходили в походы в сандалиях на босу ногу? Вряд ли их старшина раздавал им носки китайского производства с надписью «нога – корень здоровья»…

 

…и все-таки скульптуре людей обучала сама природа: ты только посмотри на ту скалу – готовая ухмылка шимпанзе, ничего добавлять не надо и убрать невозможно. Столько экспрессии! Или вон тот монстр в засаде…

 

…эти теле-ужастики такой наивняк – не пауки, так волчьи пасти; зачем далеко ходить-то, да прицепи ты яйца вместо носа и станет ужасно до блевоты…

 

…самая жуть рассказ Франка, как в голодающей крестьянской семье зарезали собственного сына, чтоб остальным выжить на похлебке. Мать держала миску под горлом, чтоб кровь не пропадала зря. И никаких тебе инопланетян…

 

…есть кошки, что пожирают собственный приплод – ничто человеческое мне не чуждо…

 

…человека можно довести до чего угодно – хоть вертухаем быть при крематории, хоть стать самосожженцем за правое дело…

 

…да никаким ты матом не склеишь воедино людей, где Великий Вождь «пиковой масти» пьет тост за великий русский народ, а на лагерных вышках чурки с автоматами в погонах внутренних войск…

 

…а на шоссе-то, по сравнению с прошлыми годами, все больше легковушек с тегеранскими номерами. Хотя вот тебе и российский «Е-ХУ» с дымчатыми стеклами…

 

А потом распахнулся вид Степанакерта и просторной долины до Аскерана и уже пониже Шуши. На подходе к танку-монументу, который Эмка однажды нежно назвала «наш танчик», меня догнала и притормозила видавшая виды, но хорошо ухоженная «лада», и Давид, сидевший за рулем, сделал мне знаками предложение, от которого я не мог отказаться.

 

Дома на мой звонок Эмка выбежала во двор и, конечно, тут же вытащила Пушка из загородки.

 

Эмма Аршаковна смотрела телевизор. Рузанна спала под дремотную тишь дня за окном.

 

Я зажег газ в парной, приготовляясь к радикальной оздоровительной программе, планы которой вынашивал последние 4 дня.

 

Потом пришла Сатеник и на мой вопрос, как ей отдыхалось без меня эти 5 дней, сказала, что соскучилась.

 

Вскоре пришли ее сестры: одна с дочкой, другая – с внуком.

 

Потом они взяли Рузанну и вышли все вместе гулять. (И охота же ходить людям!)

 

Потом  Ашот пришел домой и ему явно пришлось по сердцу, что в тетрадке, которую я брал с собой для растопки костров и прочих надобностей, я обнаружил его стихотворение и принес его обратно, не пустив в расход.

 

Потом я сидел на диване и послушно смотрел телевизор – все что покажут.

 

Сатеник с Рузанной вернулись с прогулки.

 

И наступила ночь, когда небо преклонилось к земле, а время с пространством сплелись и перемешались в неистово колокольных всхлестах смятенно зыбкой непостижимости, потому что, если Сатеник в ударе, то и утонченно ремесленнические ухищрения Востока и наитехничнейшие взлеты куртуазных искусств Запада и все прочие Кама-Сутры любых климатических поясов, эпох и видов, рядом с ней, как груда щебня перед Кирсом…

 

Потом,  в знакомой темноте, я слушал тихий шепот дождя за оконным стеклом и думал, что вот отлежусь и пойду жить дальше.

 

Сергей ОГОЛЬЦОВ
Степанакерт-Кирс-Степанакерт
17-24.08.2005

 

От редакции: Мы напечатали эту статью, несмотря на определенные неточности в приведенных фактах, вопреки  уверенности автора, что статья не будет напечатана, и невзирая на то, что автор, прежде чем сдать материал, согласно Задорнову, сказал «приятные вещи» всей редакции «Демо». Мы просто считаем, что любые переживания и мысли людей, живущих рядом с нами, имеют право на существование и помогают лучше узнавать друг друга – даже когда кажется, что дальше узнавать уже нечего…

 

——————————————————————————————-

 

Азербайджан – Грузия – Турция

Азербайджан – Грузия

 

“Депортация азербайджанцев из Грузии вполне возможна. Если руководство нашей страны, совместно с азербайджанским народом, не предпримут соответствующих действий, то мы неизбежно столкнемся с этим явлением. В этом я уверен”, – с подобным заявлением выступил на пресс-конференции глава Госкомитета по делам азербайджанцев, проживающих за рубежом, Назим Ибрагимов, пишет “Зеркало”. “Делясь с журналистами своими суждениями, Н. Ибрагимов подчеркнул вероятность повтора событий 1988-го года, когда более сотни тысяч азербайджанцев вынуждены были покинуть свои родные земли в Западном Азербайджане. В то время, продолжает он, азербайджанские руководители с равнодушием отнеслись к этому вопросу. Вместо того, чтобы оказать им поддержку и отстоять их право на проживание, коммунистические боссы советского Азербайджана, наоборот, помогли армянам претворить свою затею в жизнь, в результате чего беженцы осели по различным азербайджанским районам и городам. По словам Н. Ибрагимова, если следовать подобным ошибкам, то если не сегодня, так завтра к миллиону беженцев прибавится еще полмиллиона депортированных”, – пишет газета. По словам председателя комитета, не только возглавляемый им орган, но и все азербайджанское общество, неправительственные организации, СМИ должны держать в центре внимания этот вопрос. “Если Госкомитет лишится повсеместной поддержки в этом вопросе, то нам просто не дадут возможности оказать помощь в решении проблем наших соплеменников”, – добавил Ибрагимов. По его словам, до них нередко доходила информация, что деятельность Госкомитета в этом направлении вызывает определенное недовольство грузинского правительства. Вместе с тем он предполагает, что в Азербайджане кто-то ради своих политических целей не хочет заострять внимание на проблемах грузинских азербайджанцев. По его мнению, эти “кто-то” хотят одного – чтобы азербайджанцы из Грузии стали беженцами и переселились в Азербайджан. “Очевидно, им выгодно использовать недовольный электорат в своих целях”, – сказал Ибрагимов. При этом он опроверг слухи о том, что Госкомитет стремится расколоть организации азербайджанцев в Грузии. По его словам, они и без того находятся в состоянии разобщенности. В то же время Ибрагимов подчеркнул, что неверно называть живущих в Грузии азербайджанцев диаспорой. “Никакая это не диаспора. Это наши соотечественники, которые испокон веков жили на этих территориях. Это их родные земли, это их край”, – заявил Ибрагимов.

 

 

 

Пресловутые “темные силы” 
Грузинским властям они мерещатся за справедливыми требованиями наших земляков

 

Вчера посол Грузии в Азербайджане Зураб Гумберидзе, выступая по телеканалу ANS, заявил, что “официальный Тбилиси держит в центре внимания вопросы, связанные с положением азербайджанской общины Грузии”. “Главное, чтобы за акциями протеста не стояли какие-либо силы, тогда проблемы азербайджанцев Грузии в конечном итоге будут решены”, – сказал грузинский дипломат. Он отметил, что если требования жителей региона Квемо-Картли носят объективный характер, и этот вопрос не является подстрекательством СМИ в целях ухудшения межгосударственных отношений, то проблемы решать будет намного легче. “Во всяком случае, грузинская сторона предпринимает все необходимые меры для этого”, – подчеркнул З. Гумберидзе.

 

Между тем, в беседе с корреспондентом “Зеркала” лидер движения “Гейрат” Алибала Аскеров назвал заявление посла “непонятным”. Он отметил, что после прихода к власти Михаила Саакашвили положение азербайджанцев не улучшилось, а наоборот – ухудшилось. И это, несмотря на то, что Азербайджан и Грузия являются стратегическими партнерами.

 

А. Аскеров высказал свое мнение и по поводу реплики грузинского посла о том, что “главное, чтобы за акциями протеста не стояли какие-либо силы”. “Могу сказать, что за нами, кроме нас самих, то есть грузинских азербайджанцев, никто не стоит. Я не понимаю намеков насчет “каких-то сил”. Со дня обретения независимости грузинские власти ни разу не слышали от азербайджанцев, проживающих в Грузии, даже намека на сепаратистские настроения. Мы, азербайджанцы, всегда поддерживали грузинскую власть и государственность этой страны. Проведенные выборы – свидетельство тому”, – сказал А. Аскеров.

 

По его словам, каждая новая власть в Грузии давала пустые обещания азербайджанцам, и неудивительно, что наступил такой момент, когда у них истек лимит доверия. Новый закон Грузии “О земле” еще более обострил обеспокоенность азербайджанцев. По словам А. Аскерова, грузинские власти должны понять, что до тех пор, пока граждане Грузии – азербайджанцы – не будут владеть своей землей, недовольство сохранится и будет идти по нарастающей.

 

”Сегодня основное место работы азербайджанцев – это земля. Но по новому закону азербайджанцы, проживающие в Грузии, лишены права владеть ею. Более того, земля для покупки будет в первую очередь предложена ее нынешним арендаторам. Это означает, что 70% населения, которые до сих пор не имеют землю, так и останутся без нее. Тем более, националистические силы Грузии не допустят, чтобы азербайджанец владел землей. Например, в Болнисском районе в одностороннем порядке были аннулированы договоры между государством и арендаторами. Затем были созданы мелкие организации, которыми руководят грузины. То есть, от этой так называемой “реформы” азербайджанцы ничего не выиграли. Уверен, что посол Гумберидзе знает об этом, но пытается все взвалить на некие неведомые силы”, – заявил собеседник, добавив, что “революция Саакашвили” пока не привела к общему оздоровлению экономики страны и положения трудящихся.

 

По его словам, судьбой Грузии в настоящее время распоряжаются крупные кланы, стоящие у власти. “За два года в регионы, где проживают азербайджанцы, не было вложено ни копейки. Нет даже намека на проведение региональных экономических программ”, – утверждает А. Аскеров.

 

Глава “Гейрат” высказал также свою позицию по поводу инцидента, связанного с исчезновением аксакала села Садахлы гаджи Садраддина Палангова, также известного как Мулла Гара. Напомним, что несколько месяцев тому назад Молла Гара исчез при загадочных обстоятельствах. “Напряженность в селе Садахлы сохраняется, хотя проявившие в самом начале рвение грузинские органы правоохраны уже полностью потеряли интерес к расследованию. Нам говорят, что следствие продолжается, но это сильно напоминает элементарное отмахивание. Ну сколько можно собираться перед администрацией села?” – задался вопросом А. Аскеров.

 

По его словам, наши соотечественники в Грузии не требуют от властей Азербайджана “хлеба”. “Мы лишь просим моральной поддержки, чтобы грузинские чиновники почувствовали, что за нами стоит государство. Это подтолкнет их к решению наших проблем на деле, а не на словах”, – отметил он.

 

А. Аскеров считает, что депортация из Грузии азербайджанцев началась со дня обретения этой страной независимости, а в последние два года только усилилась. “Есть деревни, из которых десятки людей, а то и семей уезжают на заработки. Они добывают хлеб насущный не только в России, но и в Азербайджане, где хватает и своих беженцев”, – с тревогой отметил лидер общества.

 

При этом грузинские власти применяют в отношении азербайджанцев двойные стандарты. Например, он, будучи гражданином Грузии, легко может пересечь границу с Арменией. В то же время на границе с Азербайджаном возникает масса искусственно создаваемых проблем с таможней, пограничниками, полицейскими. К тому же власти Грузии неизмеримо больше денег вкладывают в восстановление региона Самсхе-Джавахетия, где проживают армяне, и совершенно обделяют вниманием территории, населенные азербайджанцами.

 

”Это и есть нынешняя реальность азербайджанцев, проживающих в Грузии. Если наши страны – стратегические партнеры, то мы вправе спросить у азербайджанских властей, в чем же заключается это самое пресловутое “стратегическое партнерство”? Может быть, в создании (не без помощи шовинистических кругов Грузии) невыносимых условий для проживания здесь азербайджанцев?” – задал в заключение риторический вопрос А. Аскеров.

 

Что ж, картина, обрисованная А. Аскеровым, достаточно “красочна”. И приходится выразить сожаление, что представители официального Тбилиси так до сих пор и не выяснили, что же все-таки стоит за требованиями грузинских граждан азербайджанской национальности. Может, все же пора сделать это, равно как и поинтересоваться, что же именно стоит за таким отношением к гражданам Грузии азербайджанской национальности?

 

Здесь хотелось бы напомнить и слова, высказанные недавно агентству “Тренд” председателем Государственного комитета по работе с проживающими за рубежом азербайджанцами Назимом Ибрагимовым по поводу проблем азербайджанцев в Грузии. По его мнению, они многоплановы. “Часть проблем обусловлена социально-экономическим положением, и это должно восприниматься естественно. Hо есть и проблемы, возникшие под воздействием совершенно других факторов. Азербайджанцы столкнулись с несправедливым отношением к ним при разделе земли, наличием серьезных недостатков в образовании, их представительстве в структурах управления и правоохранительной системе. Все это, конечно же, вызывает недовольство и впечатление того, что власти Грузии проводят политику национальной дискриминации”, – отмечал Н. Ибрагимов. Глава госкомитета также выражал надежду, что грузинские власти учтут этот вопрос и решат проблемы наших соотечественников в комплексной форме.

 

От себя добавим, что на то же самое надеются и сами азербайджанцы, проживающие в Грузии. Но, видимо, для того, чтобы доказать справедливость своих требований, им придется доказать сначала их “аполитичность”.

М. ЯШАРОГЛУ
“Зеркало”, Баку
8 сентября

 

——————————————————————————————-

 

Тот факт, что Азербайджан пустеет, важнее Карабаха!

 

Мы всегда старались освещать реальную ситуацию в тюркских странах постсоветского пространства.

 

Во всех аспектах ближе всего нам Азербайджан. С вашего позволения, мы отложим процесс урегулирования карабахского конфликта, которому не видно конца и представим вам демографические проблемы, к которым необходимо привлечь внимание.

 

27 августа, после саммита СНГ в Казани, состоялась встреча президентов Азербайджана и Армении Алиева и Кочаряна.

 

Последняя встреча двух лидеров состоялась 16 мая в Варшаве. Перед каждой встречей проскальзывает информация, что  “решение конфликта близко”. Так было и на этот раз, однако никаких конкретных договоренностей достигнуто не было.

 

Согласно решению Совета безопасности ООН, к 30 апреля 1993 года армяне должны были освободить Керебеджер. Вывод войск был назначен на 15 июля. После переворота и смещения Эльчибея, вывода войск не произошло. Первым делом новые власти Азербайджана стали выводить войска Народного Фронта, которые воевали в Карабахе, и распускать их. Гейдар Алиев тогда завил: “Наша армия не воюет”. В период же с июля того же года до октября армяне оккупировали в Карабахе кроме Кербеджера и Лачина еще 5 районов: Агдам, Джебраил, Физули, Зaнгeлан, Кубатли.

 

Из пустого в порожнее

 

В мае 1994 г. было подписано перемирие. Сложилось неопределенное положение. Было неясно – капитулировал ли Азербайджан, потерпел ли поражение, одержал ли победу.

 

Алиев-старший встречался с Кочаряном 22 раза. Безрезультатно. Во время саммита ОБСЕ в Лиссабоне Гейдар Алиев заявил, что Армения оккупировала Азербайджан и наложил вето на решение ОБСЕ. Это событие было представлено как героический поступок, в результате чего родившихся в эти дни мальчиков называли именем Лиссабон. Губернатор Гендже однажды заявил “Президент совершил подвиг на лиссабонском саммите”, чем вошел в антологию азербайджанского юмора.

 

Выступая в лагере для беженцев, Гейдар Алиев заявил, что армянская диаспора очень сильна и потому Азербайджан не может с ними не воевать (2002). Министр иностранных дел Армении Вардан Осканян все время избегал конкретных договоренностей, выдвигая неприемлемые для Азербайджана условия и решительно отказываясь от посредничества Турции.

 

Во время двухдневного заседания в парламенте Армении (18-19 апреля, 2005) министр обороны Серж Саркисян сказал: “Для усиления второго армянского государства мы должны сделать все, что в наших руках, и не должны допустить вмешательства нашего врага – Турции”.

 

На саммите ЕС 15-17 мая президенты двух стран предоставили своим министрам иностранных дел дополнительные полномочия для продолжения переговоров. Специальный представитель Азербайджана по Карабаху Араз Азимов сказал, что “в августе, возможно, будет достигнута договоренность”. 23-24 августа, накануне Казани, министры иностранных дел встретились в Москве, переливая из пустого в порожнее.

 

Половина уехала

 

Иными словами, переговорный процесс все время продолжался, но безрезультатно. Армения в этом плане оказалась сильнее, за ее спиной всегда была Россия.

 

Рассмотрим, однако, самый важный аспект. Много пишут о том, что в Армении осталось лишь 2 миллиона человек. Но есть же и обратная сторона медали. Азербайджан тоже пустеет. С 1993 года 3 миллиона азербайджанцев переселилось в Россию. Даже в Швеции число азербайджанских беженцев больше числа беженцев из других стран – более 2 тысяч человек. В европейских странах в статусе беженцев проживает 200 тысяч азербайджанцев. В Турции их 200 тысяч, на Украине – 300 тысяч, в Иране – 100 тысяч азербайджанцев.

 

То есть 8-миллионное население Азербайджана уже сократилось почти в два раза.

 

Газета “Стар”,
Турция, 31 августа 2005

 

——————————————————————————————-

 

Урегулирование

 

Внимание мировой общественности к карабахскому конфликту ослабевает

 

“Азербайджан и Армения упустили “золотой шанс” урегулирования нагорно-карабахского конфликта, и на сегодняшний день мировая общественность уделяет все меньше внимания вопросам разрешения данной проблемы”, – заявил на пресс-конференции в Баку вице-президент европейского направления Международной кризисной группы (ICG) Ален Делетроз, сообщает ИА REGNUM.

 

По мнению Алена Делетроза, наиболее удобный период для разрешения армяно-азербайджанского конфликта приходился на канун террористических актов 11 сентября 2001 года в США.

 

“Именно тогда многие государства мира изъявляли готовность выделить крупные средства в случае разрешения конфликта”, – напомнил Ален Делетроз.

 

Он подчеркнул, что прибыл в регион с целью обсуждения деталей доклада, подготовленного ICG по вопросу урегулирования нагорно-карабахского конфликта.

 

По его словам, предложения ICG “на первом этапе подразумевают освобождение оккупированных районов Азербайджана вокруг Нагорного Карабаха. Следующий этап самый трудный – это определение статуса Нагорного Карабаха. Однако разрешение данного вопроса может затянуться на 15-20 лет”.

 

Международная Кризисная Группа предлагает обсудить статус Карабаха через 15 лет

 

Находящийся с визитом в Баку вице-президент Международной кризисной группы Ален Делетроз отметил, что в урегулировании карабахского конфликта есть три предложения. Как передает ИА “Тренд”, Ален Делетроз выдвинув на передний план вопрос статуса Нагорного Карабаха, предложив обсудить это через 10-15 лет. Он также считает важным отказ обеими сторонами, особенно Азербайджана, от выступлений с позиции силы.

 

По словам вице-президента Международной кризисной группы, в первую очередь должно быть обеспечено возвращение вынужденных переселенцев на оккупированные территории и приложены усилия для налаживания связей между азербайджанской и армянской общинами. “Это возможно за счет размещения в зоне конфликта военного контингента стран, которым Азербайджан и Армения доверяют”, – подчеркнул Ален Делетроз.

 

Он также отметил, что эти предложения он доведет до официальных лиц Азербайджана и Армении.

 

 

 

“Откровенный мессидж” Ильхама Алиева доставлен Роберту Кочаряну

 

Президент Армении Роберт Кочарян принял действующего председателя ОБСЕ, министра иностранных дел Словении Димитрия Рупеля. Как сообщили ИА REGNUM в пресс-службе главы армянского государства, в ходе встречи были обсуждены вопросы, касающиеся переговорного процесса по урегулированию карабахского конфликта и ее нынешнего этапа. Стороны затронули также вопросы взаимоотношений Армении и Словении.

 

Отметим, что Димитрий Рупель до визита в Ереван посетил столицу Азербайджана – Баку. Накануне, в ходе встречи с армянскими журналистами, он заявил что привез армянскому президенту “откровенный мессидж от президента Азербайджана Ильхама Алиева”.

 

Представители непризнанных республик соберутся в Москве

 

Делегация из Южной Осетии примет участие в конференции “Параллельное СНГ. Абхазия, Приднестровье, Южная Осетия, Нагорный Карабах как реалии постсоветского пространства”. Как стало известно корреспонденту ИА REGNUM, конференцию планирует провести в Москве институт стран СНГ, возглавляемый политологом, депутатом Госдумы России Константином Затулиным совместно с факультетом социологии Московского государственного университета, Приднестровским, Абхазским, Югоосетинским и Арцахским государственными университетами. Конференция предположительно пройдет в конгресс-парке “Волынское”.

 

В рамках конференции состоится отдельный круглый стол на тему “Право на свободу вероисповедания в зонах конфликтов”, организуемый совместно с Межпарламентской Ассамблеей Православия. В работе конференции примут участие ученые из вышеперечисленных университетов, ведущие российские ученые и политологи, священнослужители Русской Православной и Армянской апостольской церкви. В состав югоосетинской делегации войдет наместник Аланской Епархии архимандрит Георгий. Конференция состоится 13-16 сентября сего года.

 

 

 

Нагорный Карабах – конфликт с места событий

 

Всем сторонам нагорно-карабахского конфликта необходимо значительно лучше подготовить свои народы к миру, если нынешние переговоры на высоком уровне должны увенчаться успехом.

 

“Нагорный Карабах – взгляд на конфликт с места событий” – последний доклад Международной Группы по Предотвращению Кризисов – исследует условия жизни армянской и азербайджанской общин Нагорного Карабаха и прилегающих районов, а также их взгляды на разрешение конфликта. Несмотря на первые знаки, указывающие на прогресс на переговорах при международном посредничестве (они обсуждаются в следующем докладе), растущие военные расходы и учащающиеся нарушения прекращения огня является  зловещими признаками того, что   время, отпущенное для мирного урегулирования, истекает.

 

Жестокая война из-за Нагорного Карабаха привела к гибели примерно 18 тысяч пятисот людей и перемещению более чем миллиона человек, прежде чем было установлено шаткое перемирие в 1994 году. За прошедшие одиннадцать лет жизнь в Нагорном Карабахе стала нормальнее: экономика развивается и функционируют выборные институты. Однако ничего не сделано для восстановления прав пострадавших от войны. Создание моноэтнических институтов в Нагорном Карабахе, разрушение собственности азербайджанцев и приватизация земли и предприятий воздвигают серьезные препятствия на пути возвращения и интеграции азербайджанцев.

 

Многие перемещенные лица стали в высшей степени зависимыми от азербайджанского государства и не имеют возможности полноправно участвовать в политической жизни и определении собственного будущего. Запрещая диалог и демонизируя армян через поддерживаемые государством средства массовой информации и школы, Баку добился ожесточения анти-армянских чувств среди простых граждан. Азербайджанцы и армяне никогда не были так разделены как сейчас.

 

“Необходимо поставить заслон взаимной пропаганде ненависти и демонизации и раскрыть потенциал по созданию атмосферы доверия и диалога между простыми азербайджанцами и армянами”, – говорит Сабина Фрейзер, директор Кавказского проекта “Крайзис Груп”.  “Это должно произойти прежде, чем времена совместного их проживания окончательно сотрутся из их памяти, и разделение станет поистине непреодолимым”.

 

Ни та, ни другая общины не проявляют готовности к принятию вариантов урегулирования конфликта, которые в настоящее время обсуждаются министрами иностранных дел Армении и Азербайджана в рамках переговорного процесса под эгидой ОБСЕ.

 

“Абсолютное большинство людей, которые пострадали от конфликта, остаются в полном неведении о подробностях переговорного процесса”, – говорит Ален Делетроз, вице-президент по европейскому направлению “Крайзис Груп”. “Однако не существует никакой возможности продвижения для любого процесса урегулирования, пока лидеры всех сторон конфликта не начнут активно убеждать свои народы в правоте идеи, лежащей в его основе”.

 

Тбилиси/Брюссель,
9 сентября 2005 г.

 

 

 

Президент Нагорного Карабаха: “могут быть приняты непопулярные решения”

 

Президент Нагорного Карабаха Аркадий Гукасян не считает реалистичными прогнозы о перспективе решения нагорно-карабахского конфликта в течение 2005 года. “Есть многочисленные вопросы, которые еще не согласованы”, – заявил глава Нагорного Карабаха журналистам в Ереване после встречи с Действующим председателем ОБСЕ Димитрием Рупелем.

 

Вместе с тем, как сообщает корреспондент ИА REGNUM в Ереване, глава НКР дал положительную оценку тому факту, что официальный Баку “говорит о референдуме и о статусе Нагорного Карабаха”. По словам Гукасяна, раньше Азербайджан вообще не затрагивал эти вопросы. “Сегодня Азербайджан работает в более конструктивном поле, чем раньше, однако какой-либо материальный прогресс пока представить трудно”, – отметил он.

 

Президент Нагорного Карабаха считает, что встречи на уровне президентов Армении и Азербайджана, а также глав МИД этих двух стран не в состоянии заменить формат Минской группы ОБСЕ, который подразумевает участие в переговорах представителей Степанакерта. Гукасян, дав положительную оценку любым контактам между руководителями Армении и Азербайджана, считает, что “без участия Нагорного Карабаха трудно решить проблему Нагорного Карабаха”. “Тот факт, что действующий председатель ОБСЕ проводит встречи с руководством Нагорного Карабаха, означает, что мы составляем часть этого формата”, – подчеркнул он.

 

Как проинформировал журналистов Аркадий Гукасян, он привлек внимание руководителя ОБСЕ на “милитаристские заявления президента Азербайджана”. “Нахожу, что Алиев тем самым решает внутриполитические задачи, но с другой стороны это мешает общему процессу, поскольку, решая внутриполитические задачи, Алиев становится пленником собственных заявлений”, – отметил Гукасян.

 

“Для того, чтобы решить этот конфликт, стороны должны пойти на определенный риск – отдать что-то, чтобы получить что-то. Сегодня Азербайджан к таким рискам не готов. Им кажется, что они могут получить все, но это невозможно. Мы же отдаем себе отчет в том, что могут быть приняты непопулярные решения. Но эти непопулярные решения должны касаться всех – не только нас. Мы готовы пройти свою часть пути, если это сделает Азербайджан”, – заявил Гукасян. Отвечая на вопрос, что именно может стать для карабахцев непопулярным решением, Гукасян заявил: “В Нагорном Карабахе сегодня есть категория людей, для которых непопулярны даже переговоры с Азербайджаном”. Касаясь предположения о том, что статус Нагорного Карабаха может быть “на ступень ниже независимости”, Аркадий Гукасян ответил: “Я не представляю себе такой вариант – это то же самое, как быть немного беременной”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s