№ 17 / 30 սեպտեմբեր

ՄԵՐ ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻՆ ԵՎ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ
կամ՝ բոլորին, բոլորին, բոլորին

«Դեմո»-ի հրապարակումները, որպես կանոն, աշխույժ քննարկումների նյութ են դառնում հասարակությունում: Ընդ որում, առկա է կարծիքների բազմազանություն: Ոմանք համաձայն են լինում մեր հրապարակումների հեղինակների հետ, ոմանք՝ ոչ: Ոմանք կյանքի նպատակ են դարձրել մանրադիտակով մեր հրապարակումները զննելը և պատեհ-անպատեհ մեզ վրա պարբերաբար իրենց թույնը թափելը, ոմանք էլ հանիրավի գերագնահատում են թերթի դերը և նրան վերագրում որդեգրած ուղուց ու առաքելությունից դուրս գործառույթներ: Սույն երևույթն ինքնին դրական է թեկուզև այն պատճառով, որ թերթը մշտական ու անթաքույց հետաքրքրություն է առաջացնում հանրությունում, ինչն էլ հանրային թերթի համար շատ կարևոր հանգամանք է:

Սակայն մեզ չի կարող չանհանգստացնել անհանդուրժողականության այն մակարդակը, որ այսօր առկա է մեր հանրությունում: Այս անհանդուրժողականության արմատները խորն են: Իմ սուբյեկտիվ կարծիքով, դրա առաջին և հիմնական կրողը իշխանությունն է, որը, մեղմ ասած, անտեսում է բոլոր նրանց կարծիքը, ովքեր «իրենը» չեն, իր թիմում չեն, իր աջակիցը չեն: Ասել է թե՝ հանրության մի ստվար հատվածը: Վերջինս էլ, բնականաբար, անհանդուրժողական է իշխանության հանդեպ: Դժվար է այս վերջինից հանդուրժողականություն պահանջել այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն չի հայտնվել իշխանության ուշադրության ու հոգածության ծիրում:

Սակայն ցավն այն է, որ անհանդուրժողականության այս բացիլը դարձել է համատարած: Այս երևույթը նկատելի է և ներիշխանական միջանցքներում, և ընդդիմության շրջանում, և հանրության տարբեր շերտերի, և մարդկանց փոխհարաբերություններում: Այս երևույթը տարբեր չափաբաժիններով հատուկ է բոլորիս: Մեր թերթի պարագայում, սակայն, կուզեինք մի պարզաբանում անել: Ցանկացած թերթ, հանրայինն՝ առավել ևս, հանրության հայելին է և, բնականաբար, հանրությունում առկա երե-վույթները երևակվում են այստեղ, այդ թվում՝ առաքինություններն ու արատները: Ասում են՝ թերթում դրականի մասին քիչ է գրվում, մոռանալով, որ դրականի պակասության մեջ մենք չէ, որ մեղավոր ենք, անտեսելով, որ հասարակական կարծիքն է այդպիսին:

Թերթը նաև ամբիոն է, որի միջոցով մարդիկ կարող են իրենց տեսակետներն ու կարծիքները հայտնել: Խոսքի ազատության ներկայիս «կիսահղի» պայմաններում մենք տպագրում ենք հիմնականում այն կարծիքները, որոնք ոչ մի այլ լրատվամիջոց չի հրապարակում: Եւ գոհ ենք մեր այս առաքելությամբ այն պարզ պատճառով, որ բոլոր մարդիկ, համենայն դեպս, հնարավորություն են ստանում իրենց կարծիքն արտահայտելու: Այդ կարծիքներից բոլորի հետ չէ, որ մենք համաձայն ենք և պարտադիր էլ չէ՝ հայելու և ամբիոնի մեր առաքելությունից ելնելով: Ուստի մի ասեք՝ «Դեմո»-ն գրեց, «Դեմո»-ն տեղը դրեց, «Դեմո»-ն համը հանեց և այլն: Ասեք՝ այսինչը  «Դեմո»-ում գրեց, այնինչը «Դեմո»-ում քննադատեց, այդինչը «Դեմո»-ում տեղը դրեց այնինչին, այսմեկը «Դեմո»-ում համը հանեց և այլն:

«Դեմո»-ն ունի իր հստակ վարքականոնները: Ուզում եմ դրանցից առանձնացնել երկուսը: Առաջին՝ ցանկացած քննադատություն պիտի զերծ լինի վիրավորանքից ու հայհոյանքից: Երկրորդ՝ «մյուս կողմին» միշտ էլ պիտի պատասխանի իրավունք տրվի: Մյուս սկզբունքները ժողովված են Արցախցի լրագրողի վարքականոնում, որ ընդունել են մեր լրատվամիջոցները: Սակայն վերոբերյալ երկուսը շեշտադրում ենք, որովհետև դրանց առնչությամբ թյուրիմացությունները տիպական են մեզ մոտ:

Մի հանգամանք ևս. մենք դատավորներ չենք, ուստի արդար դատ մի պահանջեք մեզնից՝ դա պիտի պահանջել այլ ատյաններից:

Ու, վերջապես, փորձեք հաշտվել այն դժվար, չափազանց դժվար, աներևակայելի դժվար իրողության հետ, որ ձեր կարծիքից զատ կարող է լինել մեկ այլ կարծիք, որ ամեն մարդ իրավունք ունի սեփական կարծիք ունենալ և համաձայն չլինել ձեր կարծիքի հետ: Եւ որ սարսափելի ոչինչ չկա դրանում, ուստի պետք չէ գիշերներն անքուն մնալ՝ ձեր և ուրիշների նյարդերը ծամելով, պետք չէ «այլախոհի» վրա թույն թափել ու նրա կյանքը պղտորել, պետք չէ «դավանափոխ» անել ուրիշներին՝ խելոք մարդիկ առաջին հերթին փորձում են իրենց փոխել:

Ընդունենք միմյանց այնպիսին, ինչպիսին կանք: Ու քնելուց առաջ՝ տերունական աղոթքից հետո, մեկ-մեկ կրկնենք հայտնի քաղաքական գործչի ասածը՝ «Ես համաձայն չեմ քեզ հետ, բայց կյանքս կտամ, որպեսզի դու քո կարծիքն արտահայտելու հնարավորություն ունենաս»: Հավատացնում եմ ձեզ՝ և գիշերը հանգիստ կքնեք, և առավոտյան լավ տրամադրությամբ կարթնանաք: Եւ միգուցե անհանդուրժողականության այս բացիլից կազատվենք:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ

Սեպտեմբերի 26-ին տեղի է ունեցել ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահության նիստ:

Նիստում, որը վարում էր ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը, ներկայացվեցին տեղեկատվություններ վերջին շրջանում ԱԺ պատվիրակությունների՝ ԼՂՀ-ից դուրս  կատարած գործուղումների մասին:

Ըստ այդմ, ԱԺ նախագահը հանդես եկավ հաղորդմամբ Երեւան կատարած իր այցի վերաբերյալ՝ կապված Հայաստանի Հանրապետության Անկախության տոնի եւ ՀՀ խորհրդարանի 15-րդ տարեդարձի հետ: ԱԺ սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արպատ Ավանեսյանը ներկայացրեց իր եւ ԼՂՀ փոխարտգործնախարար Մասիս Մայիլյանի այցը Տիրասպոլ՝ Մերձդնեստրի Մոլդավական Հանրապետության անկախության հռչակման 15-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, իսկ պատգամավորներ Գարիկ Գրիգորյանն ու Արթուր Թովմասյանը պատմեցին Ցխինվալում՝ Հարավային Օսիայի Հանրապետության անկախության հռչակման 15-րդ տարեդարձի տոնակատարությանն իրենց մասնակցության մասին:

Նույն օրը ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանն ընդունել է Ռամկավար ազատական կուսակցության ԱՄՆ Արեւմտյան շրջանային վարչության պատվիրակությանը՝ վարչության ատենապետ Արա Ահարոնյանի գլխավորությամբ: Պատվիրակությանն ուղեկցում էր Հայաստանի Ռամկավար Ազատական Կուսակցության ատենադպիր Կարեն Կակոյանը: Այս այցը, հանդիպմանն ասաց պատվիրակության ղեկավարը, հիմնականում ճանաչողական է եւ նպատակ ունի տեղում ճշտել վարչության  հետագա անելիքները Սփյուռքի կողմից Արցախին ցուցաբերվող մարդասիրական օգնության եւ, մասնավորապես, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի շրջանակներում նախատեսված հերթական հեռուստամարաթոնին զորակցության ասպարեզում:

«Այն, ինչ Արցախում իրագործվել է անցած տարիներին, անշուշտ, հարկ է հետեւողականորեն զարգացնել: Դա, բնականաբար, բավական բարդ ու տարողունակ գործընթաց է, եւ այդ հարցում մենք մշտապես զգում ենք նաեւ  արտերկրի մեր հայրենակիցների համահավաք աջակցության անհրաժեշտությունը»,- ողջույնի իր խոսքում նշեց ԱԺ նախագահը, այդ  համատեքստում կարեւորելով ողջ սփյուռքահայության ու նրա հասարակական, քաղաքական, եկեղեցական եւ այլ կառույցների, այդ թվում և, ի մասնավորի, Ռամկավար-ազատական կուսակցության դերակատարությունը «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ձեռնարկումներում:

ԼՂՀ ԱԺ մամլո ծառայություն

 

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԿ-ՆԵՐԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ԵՆ ԳԱԼԻՍ

Ցանկացած պետության կարեւորագույն խնդիրներից է հասարակական կազմակերպություններ-պետություն հարաբերությունների հստակեցումն ու կապերի ամրապնդումը:

Ներկայումս ԼՂՀ-ում գրանցված ՀԿ-ների թիվն անցել է 100-ի սահմանը: ԼՂՀ պետբյուջեից  յուրաքանչյուր տարի ֆինանսավորվում են որոշ կազմակերպություններ, այդ թվում երկու երիտասարդական` «Հայկի սերունդ» եւ «Երիտասարդական կենտրոն»: Կազմակերպությունների թվում կան այնպիսիները, որոնք խորհրդային ժամանակների իներցիայով մինչեւ հիմա ֆինանսավորվում են պետության կողմից:

Թեկուզ «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» օրենքը ԼՂՀ-ում ընդունվել է 2002 թվականին, մինչեւ հիմա չի ստեղծվել որեւէ մարմին, որը համակարգի  հասարակական սեկտորի հետ համագործակցությունը: Այդ իսկ պատճառով ՀԿ-ների ֆինանսավորումը անհասկանալի ձեւով էր իրականացվում. հայտնի չէ, թե ինչ սկզբունքով եւ ինչ գործունեության համար է հատկացվում գումարը:

Բազմիցս տարբեր լրատվամիջոցներում, այդ թվում՝ «Դեմո»-ի էջերում եւ երրորդ սեկտորի ներկայացուցիչների շրջանում խոսվել է սուբսիդիաների տրամադրման կարգի, ինչպես նաեւ հասարակական կազմակերպություն-պետություն հարաբերությունների մասին:

Վերոնշյալ հարցերի շուրջ վերջերս քննարկում կազմակերպեց նորաստեղծ «Բաց հասարակություն» հասարակական կազմակերպությունը, որը նպատակ ունի ուսումնասիրել հասարակական կարծիքը՝ սոցիալական հարցումների, հանրային բաց քննարկումների միջոցով: Քննարկումը հրատապ էր նրանով, որ դեռ ընթացքի մեջ է 2006-ի պետբյուջեի ձեւավորումը:

Հանդիպմանը ներկա էին ԼՂՀ փոխվարչապետ Արարատ Դանիելյանը, ՀԿ-ների ղեկավարներ եւ ներկայացուցիչներ: Փոխվարչապետը, ողջունելով ՀԿ-ների կողմից նման նախաձեռնությունը, խոստովանեց. «Պետության կողմից հասարակական կազմակերպությունների ֆինանսավորման կարգն անհրաժեշտ է վերանայել: Ինչպես ընդունված է մնացած երկրներում, այստեղ էլ ֆինանսավորումը պետք է իրականացվի մրցույթի կամ մեկ այլ ձեւով, որպեսզի գործընթացն ավելի թափանցիկ ու մատչելի լինի: Եւ ամենակարեւորը՝ այդ գումարները պետք է հատկացվեն հանրօգուտ գործին: Համոզված եմ, որ մեր հետագա հանդիպումներն ու քայլերն ուղղված կլինեն առկա բացերը լրացնելուն»: Նա նաեւ տեղեկացրեց, որ ստուգումներ են անցկացվել ֆինանսավորվող կազմակերպություններում: Արդյունքում պարզվել է, որ կազմակերպությունների մի մասը պետբյուջեից հատկացվող գումարների հաշվին հիմնականում աշխատավարձ է տալիս, ինչը Ա.Դանիելյանի կարծիքով սխալ է:

Կառավարության ներկայացուցիչն առաջարկեց կամ ընդօրինակել ՀՀ-ում ընդունված պետբյուջեից հատկացված միջոցները ՀԿ-ներին որպես դրամաշնորհներ հատկացնելու կարգը, կամ ՀԿ-ի եւ պետության միջեւ կնքել պայմանագիր, որի համաձայն մրցույթի հաղթողը կպարտավորվի իրականացնել ծրագիրը: Արարատ Դանիելյանը միաժամանակ հայտնեց, որ հասարակական սեկտորից ակնկալում են նոր առաջարկներ կամ համագործակցության մեխանիզմներ եւ պատրաստ են քննարկել դրանք:

Քննարկման արդյունքում նպատակահարմար գտնվեց ստեղծել մրցութային հանձնաժողով, որտեղ ընդգրկված կլինեն նաեւ ՀԿ-ների ներկայացուցիչներ, որոնք էլ կորոշեն, թե որ ծրագրի համար պետք է հատկացնել պետգումարները: Այսինքն՝ ներկաները եկան այն եզրակացության, որ պետությունը ՀԿ-ներին պետք է ոչ թե սուբսիդիաներ տրամադրի, այլ գրանտներ՝ պետության համար կարեւոր եւ հանրօգուտ ծրագրերի իրականացման համար: Իսկ պետությունն իր հերթին կվերահսկի հաղթող կազմակերպությանը, որպեսզի հստակ երեւա, թե ինչպես են ծախսվում պետբյուջեից հատկացվող գումարները:

Կարծիք հնչեց, որ մեր պայմաններում կարելի է այդ ամենն իրականացնել առանց պայմանագրի կնքման եւ անհրաժեշտ է մրցույթներին մասնակցելու հնարավորություն ընձեռել բոլոր կազմակերպություններին:

Հանդիպման արդյունքում քննարկվեց նաև ՀԿ-ների խորհրդի գաղափարը, որը կծավալի խորհրդատվական գործունեություն: Խոսվեց նաեւ հասարակական կազմակերպությունների ու Ազգային ժողովի համագործակցության մասին եւ նշվեց, որ անհրաժեշտ է հասարակական սեկտորի ներկայացուցիչների ներկայությունը երկրի օրենքների նախագծերի եւ կատարվող փոփոխությունների քննարկմանը:

Ներկաներն անդրադարձան նաեւ հասարակական կազմակերպությունների գրասենյակային պայմանների բարելավմանը եւ նրանց կողմից մուծվող հարկերին: ՀԿ-ների ներկայացուցիչներն առաջարկեցին սահմանել հարկային արտոնություններ` հասարակական սեկտորի համար:

Հանդիպումը այն եզակի դեպքերից էր, երբ արձանագրվեց լրիվ փոխըմբռնում: Մեր տվյալներով, այս ուղղությամբ արդեն սկսվել են համապատասխան աշխատանքները:

Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

 

ՄԱՄՈՒԼԻ ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Արցախի Ժուռնալիստների միությունը, համաձայն ԼՂՀ լրատվամիջոցների և լրագրողական կազմակերպությունների խորհրդի որոշման՝ մայիսի 1-ից օգոստոսի 1-ը ընկած ժամանակահատվածում անց է կացրել արցախյան լրատվամիջոցների դիտարկում, որի արդյունքները քննարկվել են խորհրդի՝ սեպտեմբերի 22-ին կայացած նիստում:

ԱրԺՄ-ն  ամփոփելով անցկացված դիտարկման արդյունքները, արձանագրել է, որ լրատվամիջոցներին մեծամասամբ հաջողվել է հավատարիմ մնալ ընդունված վարքականոնների սկզբունքներին: Չնայած որոշ լրատվամիջոցներում  ի հայտ բերված ակնհայտ խախտումներին ու ոչ կոռեկտ դրսեւորումներին, այնուհանդերձ, վերջիններս  չեն ներքաշվել փոխադարձ վիրավորանքների   մեջ:

Խախտումները հիմնականում բացատրվում են դիտարկման ժամանակահատվածին համընկած՝ ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրությունների լարված մթնոլորտով: Այս առնչությամբ ԱրԺՄ-ն տեսակետ է հայտնել, որ ավելի կոռեկտ կլիներ՝ կուսակցությունների փոխադարձ անհանդուրժողականությունը մամուլի էջերում նման ձևով չերեւակվեր, լրատվամիջոցները մնային որպես  կուսակցությունների գործունեության, նրանց ծրագրերի մասին տեղեկատվության աղբյուր:

Միաժամանակ Արցախի ժուռնալիստների միությունը առաջարկել է խորհրդին՝ վարքականոնները լրացնել այնպիսի կետերով, որոնք լրատվամիջոցների և լրագրողների համար ուղեցույց կհանդիսանան միջկուսակցական պայքարի մեջ չներքաշվելու համար, ինչպես նաև նախընտրական նյութերի հրապարակման ժամանակ:

Դիտարկումն անցկացրած կազմակերպությունը կոչ է արել, որպեսզի լրատվամիջոցներն ավելի ուշադիր լինեն վարքականոնի այն դրույթների նկատմամբ, որոնք վերաբերում են  գաղտնապահ աղբյուր օգտագործելուն և հրապարակման համար նախատեսված նյութերի հավաստիությունը նախապես ստուգելուն:

Քննարկելով ներկայացված դիտարկման արդյունքները, լրատվամիջոցների եւ լրագրողական կազմակերպությունների  խորհուրդը համապատասխան առաջարկություններ է արել հետագայում ԶԼՄ-ներում նկատված խախտումները բացառելու նպատակով: Նշվել է  դիտարկումների ազդեցությունը՝ վարքականոնով նախատեսված նորմերը պահպանելու միտման վրա:

Հաջորդ դիտարկումն անցկացնելու պարտավորությունը, հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսների կտրվածքով,  ստանձնել է “ЧТО ДЕЛАТЬ” հեղինակային թերթը:

Խորհուրդը որոշում է ընդունել նաեւ անդամի կարգավիճակով իր կազմում  ընդգրկել «Ակունք» թերթի գլխավոր խմբագիր Կարեն Միրզոյանին:

 

ՋԱՎԱԽՔ

Աշխատանքից ազատվել է Ախալքալաքի շրջանի ներքին գործերի բաժնի պետը

Սեպտեմբերի 19-ին Վրաստանի ներքին գործերի եւ ազգային անվտանգության նախարար Վանո Մերաբիշվիլու հրամանով Ախալքալաքի շրջանի ներքին գործերի բաժնի պետ Մխիթար Աբաջյանն ազատվել է աշխատանքից: Նախարարի մեկ այլ հրամանով Ախալքալաքի շրջանի ներքին գործերի բաժնի պետ է նշանակվել Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչի խորհրդական Արամ Պողոսովը: Արամ Պողոսովը  նախկինում եղել է նաեւ Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի ներկայացուցչի տեղակալը: Ի նշան Մխիթար Աբաջյանի աշխատանքից ազատման եւ Արամ Պողոսովի նշանակման դեմ բողոքի՝ Ախալքալաքի շրջանային ներքին գործերի բաժնի աշխատակիցների մեծամասնությունը գործադուլ է հայտարարել:

Թբիլիսիի համալսարանի Ախալքալաքի մասնաճյուղում ընդամենը երկու հայ դիմորդ է ընդունվել

Թբիլիսիի պետական համալսարանի Ախալքալաքի մասնաճյուղում այս ուսումնական տարում նախատեսված 80 տեղերից միայն չորսում են ընդունվել ջավախքցիներ, որոնցից երկուսը՝ հայ, երկուսը՝ վրացի: Ընդ որում, բոլոր չորս դիմորդներն էլ ստիպված են սովորել վճարովի հիմունքներով: Սույն փաստը մեծ դժգոհություն է առաջ բերել Ջավախքում: 2002 թվականին Վրաստանի կառավարությունը, բացելով ԹՊՀ-ի Ախալքալաքի մասնաճյուղը, կարեւորում էր դա նրանով, որ բուհը ստեղծված է ջավախքցիներին ծառայելու, տեղի երիտասարդությանը տեղում բարձրագույն կրթությամբ ապահովելու համար: Սակայն ընդամենը երեք տարի անց համալսարանի մասնաճյուղի առաջին կուրսում տեղացիները կազմում են ընդամենը 5 տոկոսը: Մնացածները Վրաստանի այլ շրջաններից եկածներն են: Ազգությամբ հայ երիտասարդների չընդունվելը ընդունող հանձնաժողովը պատճառաբանում է վրացերենի չիմացությամբ: Սակայն համալսարանը ըստ նախնական հայտարարության կարեւորվում էր նաեւ նրանով, որ տեղի երիտասարդները հնարավորություն կունենան վրացերեն սովորելու եւ ինտեգրվելու վրացական հասարակությանը: Այսօր այլեւս պարզ է, որ ԹՊՀ-ի Ախալքալաքի մասնաճյուղը ստեղծված է ոչ թե ջավախքցիներին վրացական հասարակությանն ինտեգրելու համար, այլ Վրաստանի տարբեր շրջաններից Ջավախքում վրացի երիտասարդներին հաստատելու եւ տեղի ժողովրդագրական պատկերը նաեւ կրթված մարդկանցով փոխելու նպատակով:

Ջավախքը հայտնում է իր զորակցությունը պատգամավորության հայ թեկնածուի օգտին

Սամցխե -Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհուրդը 2005թ. հոկտեմբերի 1-ին Թբիլիսիի Իսանիի շրջանի ընտրատարածքում անցկացվելիք Վրաստանի խորհրդարանի մեծամասնական  պատգամավորի ընտրություններում հայտարարում է իր զորակցությունը պատգամավորության թեկնածու Ռոբերտ Հարությունյանին: Սեպտեմբերի 20-ին ընդունած հայտարարության մեջ Խորհուրդը հույս է հայտնում, որ Ռոբերտ Հարությունյանը ընտրվելու դեպքում մեծապես կարող է օժանդակել հայ-վրացական հարաբերությունների ամրապնդմանը, ինչպես նաեւ Վրաստանում քաղաքացիական երկխոսության կայացմանը: Հիշեցնենք, որ Ռ.Հարությունյանի հետ նույն ընտրատարածքում պատգամավորության թեկնածու են առաջադրվել կառավարող  «Ազգային շարժում» կուսակցությունից Բիձինա Բրեգաձեն եւ Միացյալ ընդդիմությունից Գեորգի Մոսիձեն:

Նախագահի ներկայացուցիչը օգնում է Ախալքալաքի շրջանային հիվանդանոցին

Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչի հատուկ հիմնադրամից 7000 լարի գումար է հատկացվել Ախալքալաքի շրջանային հիվանդանոցի թերապիայի բաժնի վերանորոգմանը: Նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Գեորգի Խաչիձեն կարեւորել է բնակչությանը անհատականից բացի ընդհանուր կարգի օգնություն ցուցաբերելը եւ խոստացել, որ իր հիմնադրամից հետագայում նման օգնություններ էլի կլինեն:

Վան Բայբուրդյանը ատելություն է սերմանում հայ եւ վրաց ժողովուրդների միջեւ

Սեպտեմբերի 24-ին Ախալքալաքում տեղի ունեցած Սամցխե-Ջավախքի  հասարակական երրորդ համաժողովի կապակցությամբ իր հերթական բացասական հակազդեցությամբ է հանդես եկել վրացական մամուլի մեծ մասը: Նշենք, որ Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհրդի կողմից հրավիրված համաժողովում քննարկվել է Վրաստանի պետական կառուցվածքում Ջավախքի կարգավիճակի հարցը եւ առաջարկվել Ջավախքին կրթամշակութային, սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման, հասարակական կարգի պահպանության, տեղական ինքնակառավարման, շրջակա միջավայրի պաշտպանության կազմակերպման համար ինքնավարություն տրամադրել: Համաժողովի ընդունած որոշումների վերաբերյալ հակազդող կարծիք է հայտնել նաեւ Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավոր Վան Բայբուրդյանը: Հատկապես վերջինի կապակցությամբ սեպտեմբերի 26-ին համապատասխան հայտարարությամբ է հանդես եկել Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհուրդը:

Հայտարարություն 

Արմենպրես լրատվական գործակալության սեպտեմբերի 26-ի տարածած հաղորդագրության համաձայն՝ Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավոր Վան Բայբուրդյանը սեպտեմբերի 24-ին Ախալքալաքում տեղի ունեցած համաժողովի կապակցությամբ հայտնել է այն թյուր կարծիքը, թե իբր համաժողովի կողմից Ջավախքին ինքնավարություն տրամադրելու առաջարկն անհիմն է, եւ վրացական իշխանությունները Ախալքալաքին եւ Նինոծմինդային տեղում կառավարելու բոլոր լիազորությունները տրամադրել են: Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհուրդը ստիպված է եւս մեկ անգամ հայտնելու իր համոզմունքը Վան Բայբուրդյանի անպարկեշտ քայլերի կապակցությամբ: Խորհուրդը Վան Բայբուրդյանին հորդորում է լավ ծանոթանալ Վրաստանի օրենսդրությանը (դա պատգամավորը պարտավոր է հանգամանքի բերումով) եւ նոր միայն հայտարարել, թե ինչ լիազորություններ ունեն Ախալքալաքը եւ Նինոծմինդան: Վան Բայբուրդյանը նաեւ պետք է տեղեկանա, որ համաժողովի ընդունած բանաձեւը վերաբերվում է ամբողջ Սամցխե-Ջավախքին եւ Քվեմո Քարթլիի հայահոծ բնակավայրերին, ոչ թե միայն ընդամենը երկու շրջանների:

Խորհուրդը մեկ անգամ եւս հայտարարում է, որ Սամցխե-Ջավախքի հասարակական երրորդ համաժողովի ժամանակ ընդունված բանաձեւում առաջարկվում է Ջավախքին Վրաստանի պետական կառուցվածքում տալ այնպիսի կարգավիճակ, ինչպիսին Վրացական իշխանություններն առաջարկում են Հարավային Օսիային: Խորհուրդը միաժամանակ ավելացնում է, որ եթե իշխանությունները պատրաստակամ են Հարավային Օսիայում ապրող ընդամենը 40 000 օսերին տալ ամենալայն ինքնավարություն, ապա 150-200 հազար կոմպակտ բնակվող հայերը անվերապահորեն եւս արժանի են ինքնավարության, առավել եւս, որ նրանք եղել են երկրի օրինապահ քաղաքացիներ եւ զենք չեն բարձրացրել պետության դեմ:

Խորհուրդը համոզված է, որ Ջավախքում առկա ծանր իրավիճակը առավելաբար եւ առաջին հերթին քաղաքական հիմքեր է պարունակում: Այս տեսակետից եւս Ջավախքից հեռու բնակվող եւ տեղի խնդիրներին անտեղյակ Վան Բայբուրդյանը թյուրիմացության մեջ է:

Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհուրդ

26 սեպտեմբերի, 2005թ., «Ա-ԻՆՖՈ»

 

——————————————————————————————-

ԻՐԱՆԱՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔ. ՄԵՆՔ ՔԻՉ ԵՆՔ, ՍԱԿԱՅՆ ՄԵԶ ՀԱՅ ԵՆ ԱՍՈՒՄ 

Թեհրան կատարած մեր այցելության առիթը Արցախի պետական «Վարարակն» երգչախմբի հյուրախաղերն էին Իրանում:

Սեպտեմբերի 14-ին Թեհրանի հյուսիս-արևելյան մասում գտնվող Վահիդիե (Սասուն) թաղամասում կանգ առավ արցախցիներին բերած ավտոբուսը: Ավելի քան մեկ օր տևած ճանապարհորդությունն, իրոք, շատ էր հոգնեցրել բոլորիս, սակայն այդ ամենը  մեկ վայրկյանում հօդս ցնդեց, երբ ավտոբուսից տեսանք մեզ դիմավորելու եկած մարդկանց՝ Հայ մշակութային «Սիփան» միության անդամներին՝ իրենց նախագահ Ժոզեֆ Մեհրաբյանի գլխավորությամբ: Թեհրանահայերի լուսաշող ժպիտը եռանդ հաղորդեց մեզ, հատկապես երբ դիմացի փողոցում նկատեցինք խմբի ելույթներն ազդարարող հսկայական ազդագիրը:
«Թեհրանահայերը շատ հյուրասեր են». ոչ մեկ անգամ ասում էին մեզ մեր ծանոթ-բարեկամները, երբ մենք նախապատրաստվում էինք մեր ճանապարհորդությանը: Թերևս, ճանապարհորդության հոգսերով տարված, խորապես չընկալեցինք ասվածի ողջ էությունը: Իսկ երբ հասանք Թեհրան, ամեն ինչ պարզ դարձավ: «Սիփան» միությունը (իսկ այդպիսիք Թեհրանում շատ կան), որ տասնամյակների պատմություն ունի, օվկիանոսում ցրված այն կղզիներից մեկն էր թվում, որտեղ հայը (որտեղից էլ նա եկած լինի) իրեն զգում է ինչպես իր հայրենիքում. անկեղծ ասած, բոլոր այն միությունները և հաստատությունները, որտեղ հասցրել էինք լինել, հայրենիքի մի փոքր հատվածն էին թվում մեզ: Շուրջբոլորը հնչում էր հայկական խոսքը. թվում էր՝ օդն անգամ «հայկական» է: Խոստովանեմ, այս հանգամանքն, իրոք, շատ զարմացրեց մեզ. այդ ինչպե՞ս է մի բուռ հայությանը հաջողվում տասնյակ միլիոնավոր բնակչություն ունեցող օտար հողում հայ մնալ, այն էլ՝ այդ աստիճան: Լրագրողական հետաքրքրասիրությամբ լեցուն հարցնում էի բոլորին՝ ինչպե՞ս: Պարզվում է, եթե մեզ մոտ՝ հայրենիքում, կուսակցությունները միայն իրենց հոգսերով են զբաղված, ապա սփյուռքում հիմնական առաքելությունը ազգապահպանությունն է. «Մեզ հայ պահողը, համախմբողը Դաշնակցությունն է»,- երկար բացատրություններից հետո իր միտքը եզրափակում է Ժոզեֆ Մեհրաբյանը: Պարզվում է, որ Թեհրանում գոյություն ունեցող Հայ մշակութային բազմաթիվ միությունները ստեղծվել են հենց ՀՅԴ-ի նախաձեռնությամբ ու հովանավորությամբ: Որպես օրինակ՝ հենց «Սիփանը»: Իսկ նմանատիպ մարզամշակութային միություններ, ինչպես արդեն նշեցի, Թեհրանում շատ կան. «Արարատ», «Չհարմահալ», «Նաիրի», ՀՀԸՄ (Հայ համալսարանականների ընդհանուր միություն), «Հայոց ակումբ», «Հայ կին» միությունը իր երեք բաժանմունքներով, «Սարդարապատ», ՀՀՈՒՍԿ (Հայկական հարցերի ուսումնասիրությունների կենտրոն), «Ալիք» հաստատություն, իրանահայ գրողների, ճարտարապետների, բժիշկների, ուսուցիչների, կանանց, եկեղեցասեր, Վան-Վասպուրականի միությունները, Արհեստավորների հավաքականությունը և այլն: Միություններն ունեն իրենց հավաքատեղին՝ առանձին շենքեր, իրենց գրադարաններով, երգչախմբերով, թատերախմբերով, գրական, արվեստի, երիտասարդական և սկաուտական խմբերով:

Նշվածներից ամենից խոշորը «Արարատ» միությունն է՝ իր մարզավանով, որի տարածքը կազմում է գրեթե 7.5 հա: Այն չորս կողմից պարսպապատված է մոտ 3 մետր բարձրություն ունեցող պատով, ինչը կատարելապես մեկուսացնում է տարածքը: Մարզավանը ներսում ունի մեծ թենիսի 4 դաշտ, ֆուտբոլի մարզադաշտ, վոլեյբոլի և բասկետբոլի դահլիճներ, լողավազաններ, մշակութային արարողությունների համար նախատեսված սրահներ՝ մեծ և փոքր դահլիճներով, պարասրահ, հանդիսությունների սրահ, բացօթյա սրճարան, մանկական խաղահրապարակ, այգի և, ամենակարևորը, փոքրիկ մատուռ: Ինչպես նշում է միության երեցների խորհրդի անդամներից մեկը՝ պարոն Սիմոնը, մարզավանը հիմնականում կարողանում է փակել իր ծախսերը (բանն այն է, որ ամբողջ հսկայական Թեհրանում հայերն ունեն հանդիսությունների միայն մի քանի սրահներ, և մարզավանի սրահը հիմնականներից մեկն է): Թեև միությունն ունի նաև անհատ հովանավորներ:

Պատմական էքսկուրս 

Թեհրանում հայերը բնակություն են հաստատել 18-րդ դարի 2-րդ կեսից, տեղեկացնում է «Թեհրանի հայոց թեմը» տեղեկատուն, Իրանի այն ժամանակվա թագավոր Քարիմ Խան Զանդի օրոք: Նրա կարգադրությամբ Ջուղայից 10 հայ ընտանիքներ տեղափոխվում են Թեհրան: Ղաջար դինաստիայի հիմնադիր Աղա Մոհամադ Խանը իր կովկասյան արշավանքների ժամանակ գերեվարում է տասնյակ հայ ընտանիքներ և բնակեցնում նրանց Թեհրանի Դարվազե Ղազվին կոչվող թաղամասում: Վերջիններս այդտեղ 1795 թվականին հիմնում են ս. Գևորգ մատուռը: 1798-ին Ֆաթալի Շահի օրոք Իրանի տարբեր շրջաններից հայեր են գալիս և հաստատվում Թեհրանում: Խանի հրամանով Նոր Ջուղայից և Թավրիզից հայ արհեստավոր ընտանիքներ են բերվում Թեհրան, նրանցից 10 ընտանիքների ջանքերով կառուցվում է ս. Բարդուղիմեոս եկեղեցին: 19-րդ դարում շահական կառավարությունը երկիրը տնտեսական լճացումից դուրս բերելու նպատակով՝ վերացնում է հայերի նկատմամբ սահամափակումները և նրանց կրկին վստահում արքունի և պետական բարձր պաշտոններ, այսպես հայտնի են արտաքին գործերի նախարարության կարևոր պաշտոնյաներ, որոնցից են Միրզա Մելքոմ Խանը, Հովհաննես Խան Մասեհյանը և ուրիշներ: 1930 թվականից հետո հայ ընտանիքները սկսում են հաստատվել քաղաքի հյուսիսային թաղամասերում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շուրջ 20 հազար հայեր տեղափոխվում են Թեհրան և հաստատվում քաղաքի հյուսիս արևելյան կողմում գտնվող Վահիդիե կոչվող թաղամասում, որոնց հետագայում միանում են նաև Ղարաղանի երկրաշարժի հետևանքով Թեհրան ներգաղթած հայերը: Ներգաղթողների ամեն մի նոր հոսք իր հերթին կառուցում է նոր եկեղեցի. այսպես, այսօր Թեհրանում կա ավելի քան 9 եկեղեցի կամ մատուռ, որոնցից գլխավոր համարվում է ս. Սարգիս եկեղեցին՝ իր առաջնորդարանով, որը Թեհրանի հայոց թեմի առաջնորդի նստավայրն է:

Նախքան հեղափոխությունը Թեհրանում կային 16 հայկական դպրոցներ, հեղափոխությունից հետո դրանց թիվը դարձավ 28 և առանձնացվեցին արական և օրիորդաց դպրոցները: Դպրոցների մեծ մասը պատկանում է ազգային առաջնորդարանին, մի մասն էլ կաթոլիկ, ավետարանական համայքներին և ՀԲԸՄ-ին: Ծախսերը հոգում են առաջնորդարանը, ծնողներն ու բարերարները:  Կրթությունը եռաստիճան է. տարրական (5 տարի), ուղեցույց (3 տարի), միջնակարգ (3 տարի): Դպրոցներին կից գործում են մանկապարտեզներ և նախակրթարաններ:

1961 թվականին սկսվել են Թեհրանի հայոց թեմի հայրենագիտական երեկոյան եռամյա դասընթացները: 1967-78 թվականներին Թեհրանի պետական համալսարանում գործել է հայոց լեզվի և գրականության ամբիոն, որը փակվել է հեղափոխությունից հետո: 1995 թվականին Թեհրանի Ազատ (ոչ պետական) համալսարանում բացվել է հայագիտական ամբիոն, ինչպես մեզ տեղեկացրին՝ Թեհրանի պետական համալսարանում ևս վերջերս վերաբացվել է հայագիտական ամբիոնը, որի ուսանողների մեծ մասը նույնպես, թող զարմանալի չթվա, պարսիկ երիտասարդներ են:

Թեհրանի հայ համայնքը կառավարվում է ազգային առաջնորդարանի կողմից, որին ճանաչում և ընդունում է պետությունը: Իրանահայությունը ԻԻՀ խորհրդարանում (մաջլեսում) ունի 2 պատգամավոր, ովքեր համայնքի անդամների իրավունքների պաշտպանն են համարվում:

Երիտասարդությունը

Իրանում կա ընդամենը երկու բուհ՝ Իրանի պետական համալսարանը (որն ունի մասնաճյուղեր մայրաքաղաքում և Ջուղայում) և Ազատ, այսինքն՝ ոչ պետական համալսարանը: Այդ երկու համալսարաններում տարեկան քննություններ են հանձնում հարյուր հազարավոր դիմորդներ, որոնց միայն 1/3 մասին է հաջողվում դառնալ ուսանող: «Մեզ մոտ համալսարան ընդունվելը շատ բարդ է,- փաստում են իրանահայ երիտասարդները,-քննությունները շատ են ու բարդ, անհրաժեշտ է ուսման ժամանակ, նախքան քննությունները, հավաքել համապատասխան քանակությամբ միավորներ, իսկ ընդունելության ժամանակ էլ հանձնել ոչ թե մեկ՝ մասնագիտական, այլ նաև քննություններ անցած բոլոր առարկաներից»: Թերևս, դա է այն բանի պատճառներից մեկը, որ վերջին տարիներին Երևանում մեծացել է ոչ միայն սփյուռքահայ, մասնավորապես պարսկահայ, այլ նաև պարսիկ ուսանողների թիվը: Ի դեպ, Թեհրանի համալսարաններում փոքր թիվ չեն կազմում նաև հայ ուսանողները, ովքեր, ինչպես տեղեկացանք, հիմնականում նախընտրում են հայագիտություն, բժշկություն, տեխնիկական առարկաների բաժինները: Իսկ այն երիտասարդները, ովքեր չեն ուսանում որևէ  բուհում, զբաղվում են արհեստով, ինչը ևս պատվավոր է համարվում: Ուսանող երիտասարդության հիմնական զբաղմունքն ուսանելն է. Իրանում մեծ թվով սրճարաններ, դիսկոտեկներ կամ այլ հանգստյան գոտիներ չկան: Իրանահայ երիտասարդությունը, այսպես թե այնպես, կապված է սպորտին և մշակույթին: Մեծ մասը որևէ գրական, մշակութային կամ սպորտային խմբակի անդամ է:

Մինչ իրանահայ երիտասարդը իր ապագան հոգալու համար բավականին գումար չունենա՝ չի ամուսնանա: Իրանահայ տղամարդը պետք է մշտական և բավարար եկամուտ ունենա, որպեսզի կարողանա հոգալ իր ապագա ընտանիքի հոգսերը, քանի որ կանայք հիմնականում կամ չեն աշխատում, կամ  եթե աշխատում էլ են, ապա հենց այնպես, պարզապես աշխատած լինելու համար: Այդ է պատճառը, որ իրանահայերը շուտ չեն ամուսնանում, իսկ 30-40-ն անց ամուսնական զույգերի զավակները դեռ նոր են դպրոց հաճախում:

Ի դեպ, համայնքում բացառում են ամուսնությունները հայերի ու օտարազգիների միջև: Թեև, չնայած դրան, բացառություններ, այնուամենայնիվ, լինում են, սակայն այդ դեպքում հայերը երես են թեքում այդ ամուսնական զույգից: Իսկ ինչպես մեզ պատմեցին, առաջներում նույնիսկ եղել են դեպքեր, երբ օտարազգի տղամարդու հետ ամուսնացած աղջկա եղբայրները սպանել են իրենց քրոջը: Այդ հարցում, սակայն, օտարազգիները, հատկապես՝ պարսիկները, պակաս պահպանողական են. մեզ պատմեցին, որ վերջիններս, ընդհակառակը, շատ են ուզում հայ կին ունենալ: «Չի կարելիները» վերաբերում են ոչ միայն ամուսնությանը. հայկական շատ հավաքների՝ համերգներին, տոնակատարություններին, հանդիսություններին պարզապես բացառվում է որևէ օտարազգի մարդու ներկայությունը:

Քաղաքական հարցերը

Իրանի հայկական համայնքը մեծաթիվներից չէ: Դատեցեք ինքներդ՝ Իրանի արևելյան շրջաններում բնակվում են տասնյակ միլիոնավոր թուրքեր: Սա, իհարկե, հսկայական թիվ է, հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ հայերի թիվը, ոչ պաշտոնական տվյալներով, չի գերազանցում 120 հազարը: Բայց պարզվում է, որ ամեն ինչ չէ որոշվում թվաքանակով. փոքրաթիվ լինելով հանդերձ, հայերն իրենցից լուրջ ուժ են ներկայացնում: Հայտնի է, որ դարեր շարունակ հայերը լուրջ պետական պաշտոններ են զբաղեցրել, իրենց ներդրումն են ունեցել Պարսկաստանի մշակույթի, գիտության, արհեստների զարգացման գործում: Այդ հանգամանքը հատկապես նկատելի էր մինչև հեղափոխությունը: Ինչպես մեզ պատմեցին, հեղափոխությունից հետո ազգային փոքրամասնություններին զրկեցին պետական կամ զինվորական պաշտոններ վարելու իրավունքից: Թերևս դա է նաև այն բանի պատճառը, որ հայերը վերջին տասնամյակներում սկսեցին ավելի շատ զբաղվել արհեստներով, արվեստներով, առևտրով և գիտությամբ: Վերջին տարիներին, սակայն, այդ տաբուն ավելի մեղմ բնույթ է կրում. ասում են՝ հիմա ազգային փոքրամասնությունները պետական հաստատություններում և ազգային բանակում կարող են վարել ոչ բարձր պաշտոններ: Ինչ վերաբերում է աշխատանքին, կարելի է ասել, որ հայերը հիմնականում աշխատում են համախմբված. եթե մի հայ ունի աշխատատեղ ապահովելու հնարավորություն, ապա, բնականաբար, այդ աշխատատեղը հայինն է: Թերևս դա է պատճառներից մեկն այն բանի, որ Իրանում աղքատ հայեր գրեթե չկան, եթե կան էլ՝ այնքան էլ շատ չեն, և հիմնականում գտնվում են ավելի բարենպաստ պայմաններում ապրող հայրենակիցների ուշադրության կենտրոնում:

Ինչպես արդեն նշեցի, հայերը պետության խորհրդարանում ունեն երկու պատգամավոր, ովքեր ազգային առաջնորդարանի հետ մեկտեղ, կարելի է ասել, «ղեկավարում են» հայ համայնքը: Բացի այդ, համայնքի կյանքում մեծ նշանակություն և կարևորություն ունի ԻԻՀ-ում ՀՀ դեսպանատունը և, մասնավորապես, դեսպանը, որ ներկա է լինում հայ համայնքում կատարվող բոլոր միջոցառումներին և հանդիսանում է հայրենիքի հետ կապող ամենաամուր օղակը:

Օրինակ՝ սեպտեմբերի 21-ին՝ ՀՀ անկախության օրվա առթիվ, ՀՀ դեսպանատունը «Հայ ակումբում» կազմակերպել էր ընդունելություն, որին ներկա էին ԻԻՀ-ում հավատարմագրված բոլոր դեսպանները (բացառությամբ՝ Ադրբեջանի դեսպանի), ինչպես նաև խորհրդարանի ներկայիս և անցյալի հայ պատգամավորները, զինվորական բարձր պաշտոնյաներ, արվեստի գործիչներ, պարսկահայ հայտնի դիրիժոր և կոմպոզիտոր Լորիս Ճգնավորյանը: Ընդունելության սկզբում, ողջույնի խոսք ասելուց հետո, ՀՀ դեսպան Կարեն Նազարյանը ներկաներին հրավիրեց լսել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության «Վարարակն» պետական երգչախմբի կատարումները: Այո, հենց այդպես էլ ասաց, որից հետո լրագրողական հետաքրքրասիրությունից դրդված, սկսեցի ուշի-ուշով հետևել ներկա դեսպանների և բարձր պաշտոնյաների պահվածքին. մտածում էի, որ կբողոքեն կամ նման մեկ այլ բան կանեն, բայց ոչինչ, նրանք ամենայն ուշադրությամբ լսում էին երգչախմբի կատարումները, իրենց պահվածքով մեկ անգամ ևս հաստատելով, որ արվեստը ո’չ սահմանների հետ գործ ունի, ո’չ էլ՝ քաղաքականության:

Մշակույթը և կենցաղը. հայ մնալու և չձուլվելու գաղտնիքը

Վերադառնալուց առաջ «Սիփան» միությունում հրաժեշտի երեկո էին կազմակերպել միութենականները: Պաշտոնական կենացներից և շնորհակալական խոսքերից հետո անցան ոչ պաշտոնական կենացներին: Իրանահայ համայնքում ընդունված է կենացները համեմել արտասանություններով և երգերով: Առաջինը սկսեց ինքը՝ միության նախագահ Ժոզեֆ Մեհրաբյանը և երկու-երեք անգամ արտասանեց ներկաների համար՝ պրոֆեսիոնալ դերասանից կամ ասմունքողից ոչ պակաս: Այնուհետև հերթը հասավ տիկին Էմմային, «միութենական» կանանցից մեկին, ասացին՝ տիկին Էմման լավ երգում է: Բայց դե հայի բնավորություն է, չէ՞, մինչև մի բան ինքներս մեր աչքերով չտեսնենք, չենք հավատա: Սակայն երբ տիկին Էմման սկսեց երգել, կասկածներից և ոչ մի նշույլ չմնաց: Սայաթ-Նովան նրա կատարմամբ հնչում էր էլ ավելի նուրբ ու շքեղ, որպես երկնային մի երգեցողություն, որին հաճախ նույնիսկ պրոֆեսիոնալ երգիչները չեն կարողանում հասնել: Մինչ այդ, օրեր առաջ, երբ մեզ ցույց էին տալիս տեղի թատերախմբի՝ Եղեռնի 90-ամյակի կապակցությամբ արված բեմադրության լուսանկարները, ճանաչեցինք մեզ ծանոթ բազմաթիվ միութենականների՝ վա¯յ, Քարոլինը (նա միությունում աշխատում է որպես մարզիչ), Նանոն (ուսանող), նրա հայրը՝ պարոն Վրեժը (գործարար): Լուրջ գործի տեր մարդիկ ցերեկները աշխատում, իսկ երեկոյան գալիս են միության թատերախմբի փորձերին, քանի որ հենց իրենք են այդ թատերախմբի դերասանները: Այդպիսին է իրականությունը նաև մշակույթի այլ ոլորտներում՝ նվագախմբեր, երգչախմբեր: Իրանահայ համայնքում կենցաղն ու մշակույթը տարանջատված չեն (ի տարբերություն մեզ, երբ արվեստագետները հաճախ չեն կարողանում մշակույթից տարանջատել կենցաղը). այնտեղ ընդհակառակը՝ մշակույթն է մշտապես առկա կենցաղում:

Թերևս սա է օտար պետության մեջ հայ մնալու և չձուլվելու գաղտնիքներից մեկը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ
Ստեփանակերտ – Թեհրան -Ստեփանակերտ

——————————————————————————————-

Անկախությունը և մենք

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ. Ի՞ՆՉ ԵՆ ՄԵԶ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ

Պապուա-Նոր Գվինեայում էլ են հանրաքվեն 15 տարի հետո անցկացրել

Օրերս Ստեփանակերտում կայացել է բրիտանացի հայտնի կոնֆլիկտաբան Կետրին Բարնսի հանդիպումն արցախյան հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ: Այն, ավելի ճիշտ, դասախոսություն էր, որի ժամանակ մի շարք հետաքրքիր մտքեր հնչեցին: Կոնֆլիկտաբանը նշել է, որ առանց հասարակայնության մասնակցության ոչ մի հակամարտություն արդար ձեւով չի լուծվում: Որպես ապացույց նա բերել է Գվատեմալայի, Պապուա-Նոր Գվինեայի եւ Հյուսիսային Իռլանդիայի օրինակները: Պարզվել է, որ այնտեղ հասարակության բոլոր շերտերը փաստորեն ներգրավվել են այդ գործընթացում եւ ոչ դյուրին կերպով, բայց, այնուամենայնիվ, համատեղ մշակել կարգավորման համաձայնագրի տեքստը: Ընդ որում, նախագծում ընդգրկվել են ոչ այնքան քաղաքական, որքան շարքային մարդկանց հուզող հարցեր: Հատկապես հետաքրքիր էր Պապուայի օրինակը. անկախության ձգտող ժողովուրդը մի պահ մտածեց, որ իր հարցերը լուծելու համար բոլորովին էլ անպայման չէ անկախությունը: Մարդիկ պարզապես նոր սահմանադրություն ընդունեցին, բարելավեցին իրենց ներքին կյանքը, իսկ անկախության հանրաքվեն որոշեցին մի 15 տարի հետո անցկացնել:

Մեզ խոստանում են ճանաչել ինքնորոշման մեր իրավունքը 

15 տարին շատ ծանոթ թվաց: Չէ՞ որ նույն ժամկետն է նշված Միջազգային ճգնաժամային խմբի /ՄՃԽ/՝ ղարաբաղյան կարգավորման մասին զեկույցում: Այն հրապարակելուց հետո ավելի տեսանելի է դարձել միջազգային հանրության մոտեցումը ղարաբաղյան կարգավորման վերաբերյալ:  ՄՃԽ ներկայացուցիչների՝ տարածաշրջան կատարած այցից անմիջապես հետո Փարիզում կայացել են Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) ղարաբաղյան հարցով հատուկ հանձնաժողովի հերթական լսումները, որոնց մասնակցել են նաեւ Մինսկի խմբի համանախագահ 3 երկրների ներկայացուցիչները, ինչպես նաև ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպշիկը, ԵԱՀԿ ղարաբաղյան հարցով հատուկ ներկայացուցիչ Գորան Լենմարկերը, Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչ Հեյկի Թալվիթիեն: Նման բարձր մակարդակով հավաքն աննախադեպ էր: Ըստ որոշ տեղեկությունների, նիստի արդյունքում հակամարտող կողմերին տրված խորհուրդները լիովին համընկնում են նույն ՄՃԽ առաջարկներին: Այսինքն, այդ առաջարկները կարելի է ընկալել որպես միջազգային հանրության ընդհանուր մոտեցում:

Ի՞նչ է առաջարկում հիշյալ խումբը: Նախ՝ ազատագրված տարածքների ապառազմականացում, փախստականների վերադարձ եւ հետո, 15 տարի անց, Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ հանրաքվեի անցկացում: Ընդ որում, նշվում է, որ հանրաքվեն պետք է տեղի ունենա այն ժամանակ, երբ Ղարաբաղ կվերադառնան ադրբեջանցի փախստականները: Ինչ վերաբերում է անվտանգությանը, ապա, ըստ զեկույցի հեղինակների, Ղարաբաղը չպետք է անկլավային լինի, երկու երկրների միջեւ խաղաղություն պահպանելու համար էլ տարածաշրջան կմտցվեն այն երկրների խաղաղարար ուժերը, որոնց «կողմերը վստահում են»: Մասնավորապես, եվրոպական տարբեր տրամաչափի պաշտոնյաների կողմից արդեն իսկ կոնկրետ ժամկետների մասին է խոսվում, օրինակ՝ մինչեւ տարեվերջ:

Ղարաբաղյան կողմն այդպես էլ գնահատական չտվեց այդ զեկույցին: ԼՂՀ արտգործնախարար Արման Մելիքյանը նշել է, որ պետք գնահատել խմբում ընդգրկված արհեստավարժ փորձագետների գործը: Հարցի կարգավորման շուտափույթ լուծման հնարավորությանը նախարարը չի հավատում, սակայն վստահ է, որ ԼՂՀ անկախությունը կճանաչվի: Այդ ամենից կարելի է ենթադրել, որ սկզբում մեզ թույլ կտան մասնակցել բանակցություններին, միջանկյալ կճանաչեն մեր ինքնորոշման իրավունքը /ոչ թե անկախությունը/, ինչ-որ եվրոպական կառույցների կկցեն, որոշ գումարներ կտան, զուգահեռաբար Ադրբեջանին  կվերադարձնեն 7 ազատագրված շրջանները, այնտեղ մի կես միլիոն ադրբեջանցի կբնակեցնեն, երկու երկրների կառավարությունների մեջ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ կներգրավեն, եվրոպական մի քանի երկրների խաղաղարար ուժեր կտեղաբաշխեն «թափանցիկ» սահմանի երկայնքով: Ասել է թե՝ Հարավային Կովկասը «զոռով» մի միասնական տարածաշրջան կդարձնեն:

Հայկական քաղաքական վերնախավը, նույնիսկ՝ ընդդիմությունը, կարծես թե դժգոհ չէ այդ ծրագրից: «Ես կարծում եմ, որ կա որոշակի միտում՝ արդեն ավելի լայն շրջանակների ներգրավել այն մոդելի շուրջ, որը ձեւավորվում է, եւ որով փորձ է արվում կարգավորել խնդիրը,- ասել է ԵԽԽՎ-ում ՀՀ պատվիրակության անդամ Շավարշ Քոչարյանն ու ավելացրել,- այո’, տարածքային ամբողջականություն, բայց դա վերաբերում է այն տարածքներին, որոնք գտնվում են Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության սահմաններից դուրս, իսկ ինչ վերաբերում է ինքնորոշմանը՝ ապա դա վերաբերում է բուն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքին»:

Ի՞նչ ենք կորցրել եւ ի՞նչ ենք փնտրում 

Փաստորեն մեզ առաջարկում են, պատկերավոր ասած, «վերադառնալ մեր ոչխարներին»: Հայաստանում ներկայումս ստեղծված իրավիճակն այնպիսին է, հասարակությունն այնպես է տարաբաժանված ու համազգային միասնությունն էլ այնքան մշուշոտ, որ այս ամենին կարող է և սկզբունքային ու ռազմավարական գնահատական չտրվել, ավելին՝ չի բացառվում, որ այս տարբերակը կարող է անգամ որպես հաղթանակ գնահատվել: Իսկ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությո՞ւնը:

Եկեք մի պահ պատկերացնենք, թե ինչ սցենարով են զարգանալու իրադարձությունները: 10 տարի հետո ազատագրված տարածքներում եւ Լեռնային Ղարաբաղում /հատկապես՝ Շուշիում/  մոտ 1 միլիոն ադրբեջանցի է լինելու գրանցված: Աստիճանաբար նրանք կազմելու են բնակչության մեծամասնություն, իշխանություն ձեւավորելու իրավունք են ձեռք բերելու ու՝ վերջ: Ո՞րն է լինելու մեր օգուտը: Բաքվում առաջարկվող տարբերակի առավելությունները լավ գիտեն, դրա համար էլ ասում են, որ «ղարաբաղցիների հետ մենք լեզու կգտնենք»: Շուտով նույնիսկ կձևացնեն, որ համաձայն են Լեռնային Ղարաբաղի մասնակցությանը բանակցություններին և դա կներկայացնեն որպես փոխզիջում իրենց կողմից:

Իսկ, գուցե, արժե՞ հիշել մեր հակամարտության պատճառները: Եթե հիշում եք, դա ադրբեջանական փոքրամասնության արագ կերպով մեծամասնություն կազմելու վտանգն էր: Ընդ որում, նրանց մեծամասնություն կազմելը՝ զուտ քաղաքական եւ ժողովրդագրական խնդիր չէր: Դա հայերի կյանքին, նրանց հիմնարար իրավունքներին ու ազատություններին սպառնող իրական վտանգ էր: Այն իրավիճակում մեզ համար ուրիշ ճանապարհ չկար մեր իրավունքներն ու ազատությունները պաշտպանելու համար: Եւ հիմա մեզ նորից բերում և նույն վտանգի առաջ են կանգնեցնում:

Լավ հարեւանը բարեկամից էլ թանկ է 

Հոդվածիս սկզբում նշված հանդիպում-դասախոսության ժամանակ խելացի շատ բաներ ասաց բրիտանացի կոնֆլիկտաբանը: Իրոք, հասարակությունը պետք է տեղյակ լինի ու մասնակցի հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման բանակցային գործընթացին, քննարկումներին: Հիրավի, եթե դիտարկելու լինենք մեր ներքին հարցերը, ապա կպարզենք, որ դրանց մի զգալի մասը պարզապես լավ ինքնակազմակերպում են պահանջում: Բայց կան նաեւ արտաքին վտանգներ, որոնց անտեսումը պարզապես ինքնասպանություն է: Տեսեք, ինչպես են զարգանում իրադարձությունները տարածաշրջանում: Սոսկ երկու մեջբերում լրատվական գործակալությունների լրահոսից: «Եվրոպական տարբեր քաղաքական ուժեր ներկայացնող բազմաթիվ խորհրդարանականներ հիշեցրել են, որ Անկարան երբեք էլ չի համապատասխանել Եվրամիության անդամակցության չափանիշներին՝ լինի դա Կիպրոսի, թե հայկական հարցը»: Իսկ Իրանի Իսլամական Հանրապետության նախագահը նորերս ՄԱԿ-ի ամբիոնից տարակուսել է, թե այդ ինչու Իրանը չի կարող կիսել իր միջուկային մշակումները իսլամական այլ երկրների հետ: Նա մեղադրել է եվրոպացիներին «հակաիսլամական ապարտեիդ» իրականացնելու մեջ: Եթե ձախողվեն Թուրքիայի՝ ԵՄ մտնելու մասին բանակցությունները, Թուրքիան ևս, ամենայն հավանականությամբ, կսկսի խոսել սոսկ իսլամական աշխարհի դիրքերից:

Եւ այս պայմաններում ղարաբաղցիներին առաջարկում են մի խղճուկ տարբերակ: Իսկ մենք էլ չգիտենք՝ ուրախանա՞նք, թե՞ տխրենք:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԿՈՇՏ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆ Է ՊԱՏՃԱՌԸ 

Նորերս Միջազգային ճգնաժամային խումբը (ՄՃԽ) տևական ուսումնասիրություններից ու քննարկումներից հետո ներկայացրեց իր զեկույցը ղարաբաղյան հակամարտության քաղաքական կարգավորման մասին: ՄՃԽ ներկայացուցիչները եղել են Հայաստանում, Ադրբեջանում և ԼՂՀ-ում, հանդիպել են իշխանությունների ու ամենատարբեր շրջանակների հետ, կազմակերպել են եռակողմ քննարկումներ: Արդյունքում հանդես են եկել զեկույցով: Ուշագրավ է, որ Կոսովոյի հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման ուղին տեսնելով երկրամասի անկախության ճանաչման մեջ՝ նույն այդ կազմակերպությունը ԼՂՀ-ի համար բացառում է նման ուղին: Թեև քննարկումների ժամանակ արծարծվել են ամենատարբեր գաղափարներ, որոնց պատշաճ ուշադրություն է դարձվել: Ինչպե՞ս է ղարաբաղյան կողմը գնահատում ներկայացված գնահատականներն ու առաջարկները: Պաշտոնական Ստեփանակերտն առայժմ հստակ դիրքորոշում չի հայտնել: Իսկ ահա թե ինչպիսի կարծիք է հայտնել այդ մասին ԱԺ պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանը.

– Թեև ՄՃԽ-ի առաջարկներում առաջադիմական տարրեր և նոր ու իրատեսական մոտեցումների ու գնահատականների փորձեր կան, այնուամենայնիվ, առաջարկների փաթեթն ամբողջությամբ վերցրած, ըստ իս, ընդունելի չէ ղարաբաղյան կողմի համար, քանի որ այն հակամարտության մեր կողմից մերժված փուլային տարբերակի անգամ ոչ լավագույն վարկածն է: Ես ներկա եմ եղել ՄՃԽ-ի կողմից Թբիլիսիում հուլիսի կեսերին կազմակերպված եռակողմ քննարկումներին և, անկեղծորեն ասած, ինձ դուր էր եկել կազմակերպիչների կողմից հարցերի դրվածքն ու մոտեցումները: Ցավոք, այն մոտեցումներն ու տրամադրությունները, որ կային այնտեղ, հետագայում էական փոփոխությունների ենթարկվեցին, որի պատճառն, իմ կարծիքով, ադրբեջանական կողմի կոշտ դիրքորոշումն էր: Այս կոշտ ու ոչ կառուցողական դիրքորոշումն ըստ ամենայնի  երևակվեց այդ քննարկումների ժամանակ, ինչից կարելի էր դեռ այն ժամանակ եզրակացնել, որ ադրբեջանական կողմը փորձելու է խափանել այդ գործընթացը: Ինքնին այն փաստը, որ ադրբեջանական պատվիրակության ազդեցիկ անդամներից մեկը՝ Գյուլթեքին Հաջիևան, խախտել է թբիլիսյան հանդիպման համար նախապես սահմանված կարգը, մասնավորապես՝ ձեռքբերված պայմանավորվածությունը տեղեկատվության արտահոսք թույլ չտալու մասին, հենց այդ մասին է վկայում: Սակայն, այսպես թե այնպես, հակված եմ կարծելու, որ ադրբեջանական կողմի կոշտ ու ոչ կառուցողական մոտեցումը էականորեն ազդել է ՄՃԽ-ի առաջարկների վրա:

Սեփ. լրատվություն

 

ՀԱՄԱՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐՆ ԱԿՏԻՎԱՆՈ՞ՒՄ ԵՆ 

Երեկ միաժամանակ 3 լուր է ստացվել՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին վերաբերող: Երեքն էլ՝ ադրբեջանական աղբյուրներից: Նախ՝ հարեւան երկրի ԱԳ նախարար Է. Մամեդյարովը տեղեկացրել է, որ այս օրերին Վիեննայում անց է կացվում Սթիվեն Մաննի, Բեռնար Ֆասիեի եւ Յուրի Մերզլյակովի հանդիպումը, որի ընթացքում, ըստ նախարարի, «կորոշվեն ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ հաջորդ բանակցությունների վայրը եւ ձեւաչափը»: Այնուհետեւ Ադրբեջանում ԱՄՆ-ի դեսպան Ռինո Հարնիշը հայտնել է, որ Բաքու է ժամանելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Սթիվեն Մաննը: Եվ վերջապես, նույն խմբի ռուսաստանյան համանախագահ Յուրի Մերզլյակովը, ադրբեջանական աղբյուրի համաձայն, հայտարարեց, որ համանախագահները լրջորեն մտահոգված են ռազմական կարիքների համար Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ծախսերի մեծացմամբ:

«Առավոտ», 27 սեպտեմբերի

——————————————————————————————-

Համահայկական

ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ (ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ) ՆԱԽԱԳԾԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Երեւանի մամուլի ակումբը ստիպված է արձանագրել, որ  Հայաստանի հասարակայնությունը բավարար չափով ընդգրկված չէ սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացում: Մի շարք կարեւոր այլընտրանքային առաջարկություններ անհրաժեշտ ուշադրության չեն արժանացել, ինչի պատճառով նախագծի առանձին դրույթներ շարունակում են լուրջ դժգոհությունների տեղիք տալ: Մասնավորապես, մեզ չեն կարող գոհացնել խոսքի ու տեղեկատվության ազատությանը վերաբերող դրույթների ձեւակերպումները: Ամենից առաջ մտահոգում են հեռարձակման բնագավառը կարգավորող մարմնի ձեւավորման՝ Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծով սահմանվող մեխանիզմները, քանի որ դրանք  հեռարձակվող լրատվամիջոցների առավելագույն ազատություն չեն ապահովում:

Եվ քանի որ երկրորդ ընթերցմամբ ընդունված նախագիծը չի կարող արմատապես բարեփոխվել, մենք ներկայացնում ենք մեր՝ խմբագրական բնույթի առաջարկությունները, որոնք հնարավորություն կտան որոշ չափով կոնկրետացնելու համապատասխան դրույթները  եւ նպաստելու ձեւակերպումների առավել հստակեցմանը:

Նախագծի Հոդված 27-ի վերջին պարբերությունը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ

Պետությունը երաշխավորում է տեղեկատվական, կրթական, մշակութային եւ ժամանցային բնույթի հաղորդումների բազմազանություն առաջարկող անկախ հանրային ռադիոյի եւ հեռուստատեսության առկայությունը եւ գործունեությունը:

Հիմնավորում

Նախագծի «անկախ եւ հանրային ռադիոյի եւ հեռուստատեսության» բառակապակցությունից հանված է առաջին «եւ»-ը: Նախագծի տարբերակը կարող է թյուրըմբռնումների տեղիք տալ՝ տպավորություն առաջացնելով, թե մեզանում ստեղծվում է անկախ ռադիո եւ հեռուստատեսություն ու հանրային ռադիո եւ հեռուստատեսություն:

Մեր առաջարկած տարբերակով միանշանակ հասկացվում է, որ «անկախ» բառը վերաբերում է հանրային ռադիոյին եւ հեռուստատեսությանը:

Նախագծի Հոդված 83.2-ը ձեւակերպված է՝

«Հեռարձակող լրատվության միջոցների ազատության, անկախության եւ բազմազանության ապահովման նպատակներից ելնելով՝ օրենքով ստեղծվում է անկախ մարմին, որի անդամների կեսն ընտրվում է Ազգային ժողովի կողմից« իսկ կեսը նշանակվում է Հանրապետության Նախագահի կողմից՝ 6 տարի ժամկետով: Ազգային ժողովն այդ մարմնի անդամներին ընտրում է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ»:

Նախ՝ պետության կողմից ձեւավորվող մարմինները ստեղծվում են ոչ թե այս կամ այն ոլորտի ազատությունը եւ անկախությունը ապահովելու, այլ՝ բնագավառը կարգավորելու նպատակով: Այլ հարց է, որ Սահմանադրությունը պետք է այդպիսի մարմնի անկախության որոշակի հիմքեր սահմանի:

Երկրորդ՝ Սահմանադրությունն այդ մարմնի կարգավորիչ գործառույթը պետք է հստակ ամրագրի: Այլապես անհասկանալի է մնում, թե ինչով այն պիտի զբաղվի. բնական է՝ ոչ հեռարձակմամբ կամ տեսաձայնային արտադրանք թողարկելով եւ ոչ էլ, ասենք, հեռարձակող ընկերությունների ներքին խնդիրներին միջամտելով:

Երրորդ՝ կարգավորման օբյեկտ պետք է լինի ինչպես մասնավոր, այնպես էլ հանրային հեռարձակումը: Եվ քանի որ (հակառակ ԵՄԱ եւ այլ լրագրողական կազմակերպությունների առաջարկությունների) Սահմանադրությունը նախատեսում է միայն մեկ մարմնի ձեւավորում, ապա այն պետք է կարգավորի եւ մեկը, եւ մյուսը, ինչը պետք է հստակորեն գրվի Հիմնական օրենքում:

Այս հիմնավորմամբ Երեւանի մամուլի ակումբը առաջարկում է՝

Նախագծի Հոդված 83.2-ը շարադրել հետեւյալ խմբագրությամբ

Օրենքով ստեղծվում է մասնավոր եւ հանրային հեռարձակվող լրատվության միջոցների գործունեությունը կարգավորող եւ նրանց բազմազանությունն ապահովող մարմին: Այդ մարմնի անկախության ապահովման համար նրա անդամների կեսն ընտրվում է Ազգային ժողովի կողմից« իսկ կեսը նշանակվում է Հանրապետության Նախագահի կողմից՝ 6 տարի ժամկետով: Ազգային ժողովն այդ մարմնի անդամներին ընտրում է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ:

Ի լրումն ասենք, որ լրատվամիջոցը չի կարող լինել հեռարձակող. հեռարձակողն այն ընկերությունն է, որն արտոնագրի հիման վրա եթեր է հեռարձակում հեռուստառադիոհաղորդումներ: Լրատվության միջոցները լինում են հեռարձակվող:

 

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ
պետք է ազատվել ավտորիտար վարչակարգից

Քաղաքագետների եւ տնտեսագետների մի հոծ զանգված ժողովրդավարության զարգացման հեռանկարները կապում է համապատասխան ինստիտուտների ստեղծման ու զարգացման հետ:

Բայց Հայաստանում, չնայած իրենց ժողովրդավար համարող կուսակցությունների եւ հասարակական կազմակերպությունների առատությանը, առանձնապես չի զգացվում ժողովրդավարության քաղաքական պահանջարկ: Չեն ծլարձակում նաեւ ժողովրդավարության ինստիտուցիոնալ կազմավորումների նույնիսկ սաղմերը: Այս դեպքում հարց է առաջանում՝ ժողովրդավարության ինչպիսի՞ հեռանկարներ կարելի է ակնկալել: Ինչպիսի՞ վերաբերմունք են ցուցաբերում հասարակությունն ու քաղաքական ուժերը երկրում ձեւավորված ավտորիտարիզմի եւ ժողովրդավարական հնարավոր զարգացումների ապագայի հանդեպ: Ներկայումս ակտիվորեն շրջանառվում են երկու հիմնական մոտեցումներ` իշխանությունների եւ խորհրդարանական ընդդիմության: Ըստ իշխանությունների՝ ժողովրդավարությունը մեր հասարակության խելքի բանը չէ, մենք այլ մենթալիտետի ժողովուրդ ենք, եւ ամեն ինչ պետք է սկսել քաղաքացիական հասարակարգի ձեւավորումից: Որոշ պաշտոնյաներ նույնիսկ կասկածանքով են վերաբերվում արեւմտյան ժողովրդավարական արժեքներին եւ եվրոպացիներին հայտարարում, թե կան նաեւ այլ արժեքներ եւս, որոնք Հայաստանը կարող է որդեգրել: Իսկ ընդդիմությունը հայտարարում է, թե առանց ժողովրդավարության քաղաքացիական հասարակարգի մասին խոսք լինել չի կարող: Նախ, պետք է ազատվել ավտորիտար վարչակարգից, հետո նոր մտածել ժողովրդավարության ու քաղաքացիական հասարակարգ ձեւավորելու մասին: Հանրապետության անկախացումից հետո առաջացած հայաստանյան իրականությունը ցույց է տալիս, որ այս մոտեցումներից եւ ոչ մեկը չի համապատասխանում ճշմարտությանը: Առաջինը, որ ժողովրդավարությունը եւ քաղաքացիական հասարակարգի ձեւավորումը պայմանավորված չեն միայն արդար ընտրություններով: Ինչ խոսք, արդար ընտրությունները անհրաժեշտ պայման են, բայց ոչ բավարար: Մյուս կողմից, 1998 թվականին իշխանությունը բռնազավթած ուժերը մտադրություն չունեն երկրում ստեղծել ժողովրդավարություն եւ քաղաքացիական հասարակարգ: Եթե փորձենք նախատիպեր փնտրել, ապա կտեսնենք, որ, չնայած խնդիրների եւ ծավալների տարբերությանը, այնուամենայնիվ, ներկայիս Հայաստանում ստեղծված իրավիճակը՝ զանգվածային կաշառակերությունը, ընտրակեղծիքները եւ ձայների վաճառքը, շատ նման են տասնիններորդ դարի երկրորդ կեսում ամերիկացիների համընդհանուր ընտրական իրավունք ձեռք բերելուց հետո ԱՄՆ-ում ստեղծված իրավիճակին: Այդ տարիներին ամերիկացի ճանաչված հեղինակություններից շատերն ԱՄՆ-ի կոնգրեսականներին համարում էին քրեական հանցագործներ, որոնք բանտից դուրս գտնվելու ժամանակահատվածներում զբաղվում են օրենսդրությամբ: Այնուամենայնիվ, չնայած նշված բացասական հանգամանքներին, ԱՄՆ-ը կարողացավ հաղթահարել ժողովրդավարության խոչընդոտները: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ դրական տեղաշարժերը պայմանավորված էին նրանով, որ չնայած կոնգրեսականների ընտրությունների ընթացքում ձայները գնվում էին, բայց, այդ նույն ժամանակ, ամերիկացիները դատավորներ եւ շերիֆներ ընտրելիս իրենց անմիջական շահերից բխող իրավունքները այդպես չէին զիջում իշխանավորներին: Մյուս կողմից, անհրաժեշտ է նշել, որ ԱՄՆ-ի ներկայիս ամենազարգացած նահանգներից մեկում՝ Կալիֆոռնիայում, 1846-1864թթ. պետական իշխանություն չկար: Իշխանություն ձեւավորելու կենտրոնական իշխանության բոլոր ջանքերը անցնում էին ապարդյուն: Ուղարկված զորքերը կազմալուծվում էին ու փախչում Սակրամենտոյի շրջան՝ ոսկի լվանալու: Իսկ որոշ ժամանակ անց նույն կերպ փախչում էին նաեւ այնտեղ ուղարկված նահանգապետերը: Եվ այսպես, տասնութ տարի Կալիֆոռնիայում չկային ո’չ պետական, ո’չ էլ տեղական իշխանություններ: Բայց, այնուամենայնիվ, կյանքը ընթանում էր իր հունով: Մարդիկ ինքնակազմավորվում էին, այսպես կոչված, դիստրիկտներում եւ լուծում իրենց հարցերը՝ կապված սեփականության իրավունքների, հանցագործներից պաշտպանվելու, նրանց պատժելու եւ այլնի հետ: Այս հանգամանքը շատ կարեւոր է եւ միաժամանակ ցույց է տալիս, որ ժողովրդավարության կայացման գործում ոչ միայն ժողովրդավարական ինստիտուտների պահանջարկի խնդիր կա, այլ նաեւ ժողովրդավարացման առաջարկների ձեւի խնդիր: Ինչ խոսք, ժողովրդավարացումը ոչ միայն ազգային ընտրական համակարգի խնդիր է: Այն կախված է նաեւ բազմաթիվ այլ գործոններից: Դա տեղական ժողովրդավարությունն է, բաժնետիրական ժողովրդավարությունը, հասարակական կազմակերպությունների ժողովրդավարությունը, ընկերակցական ժողովրդավարությունը եւ այլն:

Ընդհանրապես քաղաքացիական դաշտում ձեւավորված պարզագույն ինքնակազմավորումները հանդիսանում են ժողովրդավարական ինստիտուտներ: Ժողովրդավարությունը միասնական գործողությունների իրականացման պայմանավորվածության ձեւ է: Կասկածից վեր է, որ որեւէ թաղամասի բնակիչ սեփականատերերի ընկերությունում մեծահարուստների եւ աղքատների պայմանավորվածությունները նույնպես ժողովրդավարության պարզագույն դրսեւորումներ են: Այնտեղ, որտեղ տարբեր ուժեր կարողանում են համաձայնության գալ, միասնական գործողությունները լուծում են ժողովրդավարության ամենակարեւոր խնդիրները: Այսինքն, քաղաքացիական հասարակարգերից ժողովրդավարությունը ծնվում է այնտեղ, որտեղ տարբեր ուժեր կարողանում են ինքնակազմակերպվել եւ գալ համաձայնության: Իսկ ժողովրդավարության առաջին քայլը ընտրությունները չեն: Ժողովրդավարության առաջին քայլը իշխանություններին որպես ծառայություններ վերաբերվելն է: Եթե իշխանություններին վերաբերվեն որպես վերանորոգող գրասենյակի, զբոսաշրջիկության գործակալության կամ տրանսպորտային կազմակերպության, ապա այս տարբեր ձեւերի ինքնակազմակերպման միջոցով կարվեն ժողովրդավարական ինստիտուտների ստեղծման առաջին լուրջ քայլերը: Այնպես որ, միայն ընտրական համակարգերի բարելավման միջոցով ժողովրդավարության ամրապնդման մասին կարծիքները, ցավոք սրտի, իրականությանը չհամապատասխանող կեղծիքներ են:

Դեռեւս երեսուն տարի առաջ Քեննեթ Էրրոուն նոբելյան մրցանակ է ստացել նշվածի անհնարինության թեորեմի ապացուցման համար: Այս հայտնագործությունը ո’չ թե գիտական արձանագրված փաստ է, այլ ապացույցների մի ամբողջ համակարգ, որը վաղուց ընդունված եւ մտցված է շրջանառության մեջ: Համաձայն Ք. Էրրոուի անհնարինության թեորեմի՝ ժողովրդավարական միջոցով որոշում կայացնել ոչ բոլորն են ընդունակ: Մեծամասնության միջոցով սկզբունքորեն անհնար է օպտիմալ ձեւով լուծել անհրաժեշտ բոլոր հարցերը: Եվ ճիշտ չեն քաղաքական այն ուժերը, որոնք թյուրիմացության մեջ են գցում հասարակությանը` պնդելով, որ ժողովրդավարական ինստիտուտների կայացումով կլուծվեն հասարակությանը հուզող բոլոր հարցերը: Կան խնդիրներ, որոնք մեծամասնության սկզբունքների վրա հիմնված ժողովրդավարությունը չի կարող լուծել հետեւյալ երեք հիմնական պատճառներով:

Առաջին, որ չկա մեծամասնություն, այն ընդհանրապես գոյություն չունի: Գոյություն ունեն առանձին մարդիկ, որոնց շահերն ու հետաքրքրությունները համընկնում են այլ մարդկանց հետ, եւ որոնք ստեղծում են տարբեր հետաքրքրություններ ունեցողների խմբեր: Իսկ փոքրամասնություն գոյություն ունի, եւ մեծամասնությունը ընդամենը փոքրամասնություններից կազմված խճանկար է, որոնք ստեղծվում են քաղաքական գործիչների կողմից, որպես աջակցող դաշինքներ: Եվ նայած թե ինչպես են ստեղծվում այդ դաշինքները, ինչ հարցադրումներ եւ ինչ հերթականությամբ են տրվում դրանք, կախված են այդ հարցերի լուծումները:

Երկրորդ պատճառը առաջադրվող հարցերի լուծման արժեքն է: Տնտեսագետները վաղուց են օգտագործում եւ խոսում, այսպես կոչված, «հարկային արժեքի» մասին: Մարդը, որը ցանկանում է, որ լինի անվճար առողջապահություն, որպես հարկատու պետք է որոշակի կորուստներ ունենա ու պատկերացնի, թե դրա համար ինչպիսի հարկային վճարումներ են անհրաժեշտ: Այժմ պատկերացրեք մի երկիր, որտեղ պաշտոնական աշխատավարձերը շատ ցածր են, հարկային մուտքերը չնչին են կամ ընդհանրապես բացակայում են: Նման մարդկանց համար ցանկացած հարցի լուծման հարկային արժեքը գործնականում զրոյական է: Եվ բնական է, որ ճիշտ են նրանք, ովքեր նման պարագաներում պահանջում են անվճար ամեն ինչ՝ կրթություն, առողջապահություն, տրանսպորտ եւ այլն: Նման իրավիճակը հատուկ է ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ ԱՊՀ երկրներից շատերի համար: Ք.Էրրոուի կողմից ժամանակին այս ամենը մշակվել է, իհարկե բոլորովին այլ իրավիճակների համար:

Եվ վերջին` երրորդ հանգամանքը լուծման ենթակա հարցերի հերթականության գերակայության փոփոխությունների խնդիրն է: Այս հարցի լուծման մաթեմատիկական ֆունկցիան պարունակում է մի քանի մաքսիմումներ, եւ այս հանգամանքը անհնար է դարձնում մեծամասնության սկզբունքների վրա հիմնված ժողովրդավարության միջոցով գտնել օպտիմալ լուծումներ:

Այսինքն, ակնհայտ է դառնում, որ միայն ժողովրդավարական ինստիտուտները բավարար չեն հասարակության առաջ հառնած անհրաժեշտ բոլոր խնդիրների լուծման համար:

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ Ք. Էրրոուի անհնարինության թեորեմով նույն հաջողությամբ կարելի է ապացուցել, որ ավտորիտար վարչակարգի պայմաններում հասարակական խնդիրները նույնպես չեն կարող օպտիմալ լուծումներ ունենալ: Այս դեպքում նույնպես գոյություն ունեն առնվազն երեք գործոններ, որոնք հնարավորություն չեն ընձեռում ապահովել հարցերի օպտիմալ լուծումներ: Առաջինը իշխանությունների եւ ժողովրդի միջեւ հակադարձ կապի բացակայությունն է, երկրորդը` չինովնիկների յուրահատուկ հատկանիշների դրսեւորումը ավտորիտար վարչակարգի պայմաններում եւ, վերջապես, երրորդ հանգամանքը ձեռնարկատերերի որոշ շերտերի հանդեպ պետության հովանավորչությունն է, ընդհուպ նրանց գործարարության համար արտոնյալ պայմանների հաստատումը: Այսպիսով, Հայաստանի ներկայիս քաղաքական դաշտում ակտիվություն դրսեւորող իշխանական եւ ընդդիմադիր ուժերի՝ համապատասխանաբար ավտորիտարիզմ եւ ժողովրդավարություն ձեւավորելու, այսպես կոչված, «ծրագրերը» իրականում հեռանկար չունեն եւ չեն կարող լուծել հասարակության առաջ հառնած հրատապ խնդիրները:

Ղուկաս ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ
«Հայկական ժամանակ», 17 սեպտեմբերի, 2005

——————————————————————————————-

Լսարան

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ ԲՆԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԴԱՍԵՐԸ ԵՎ ՄԵՆՔ

Երբ ընթերցում ես Հրանտ Մաթևոսյանին, քո առջև բացվում է բնության պատկերների մի յուրատիպ հրաշագեղ աշխարհ՝ իր բազմատարած խորհրդավոր, շատ պարզ, բայց, միաժամանակ, բարդ ու անվերլուծելի գաղտնիքներով: Այդ աշխարհը մարդու վրա ունեցած իր հզոր ներգործությամբ նրա մեջ ձևավորում է ոչ միայն ճանաչողական գիտելիքներ, այլև գեղագիտական և հայրենագիտական զգացմունքներ: Մտնելով այդ աշխարհը, քեզնից անկախ դառնում ես կատարվող դեպքերի և մասնակից, և այդ աշխարհի բնակիչը: Այդ աշխարհի բնությունն աննկարագրելի ուժով ձգում, հրապուրում է քեզ և ստիպում հիանալ նրանով: Ըստ Մաթևոսյանի, բնությունն ամեն ինչի սկիզբն է, ամեն ինչի արարողն ու կործանողը, նրանում կատարվող գործողությունների ու իրողությունների նախահիմքը: Բնության հավերժական կրկնումներում ու վերակրկնումներում խմորվում են գեղեցիկն ու տգեղը, չարն ու բարին, վեհն ու ստորը, կյանքն ու մահը: Այդ ամենը միախառնվելով ու միագումարվելով, ողջ կենսաբանական աշխարհի ու նաև մարդու համար դառնում են կյանք ու ճակատագիր: Այդ վայրիվերումներում կենսունակ է մնում միայն ցեղի գենը, որն էլ ինչքան բնաջնջվում է, կրկին ծլարձակում է, ու կյանքը սկսվում է նորից:

Մաթևոսյանը բնությունը դիտում է իր ամբողջության մեջ. նրա բազմակապությունների բոլոր օղակներում մարդու, կենդանիների ու անկենդան բնության առարկաների անխզելի կապերի մեջ: Գրողը բացառիկ դիտունակություն է դրսևորում նշած փոխազդեցությունների առերևույթ չնկատվող կապերի, մանրուք թվացող իմաստների մեջ՝ տեսանելի դարձնելով դրանք: Խորթագին որակները նա կարողանում է ըմբռնելի դարձնել ընթերցողին: «Ներքևում առվակը մրմնջում է խիճերի մեջ». այս պատկերի ընկալումը հուզական վիճակ է ստեղծում ընթերցողի մոտ այն պատճառով, որ «մրմնջալ» մարդկային հուզական հատկանիշը վերագրում է առվակին: Նա հոգս ունի, դժվարությամբ է առաջանում, որի համար մրմնջում է: Մի այլ տեղ՝ «մեղուների խճճված համերգը». պատկերը ընթերցողին մտովի տեղափոխում է մեղվանոց: Այստեղ հայտնվելով, երանավետ հանգստություն է ապրում ծաղկահոտի բուրմունքից: «Բնությունն անկրկնելի է, անսահման, խոհուն, անչափ խոր, բայց ցրված է»,- գրում է Մաթևոսյանը:

Բնությունն է, որ մարդուն դարձնում է բարի, ազնիվ, ուղղամիտ և գլխավորը՝ խղճով:

Ահա բնապատկերի մի այլ, արտակարգ թովիչ նկարագիր. «Լուսինը գունդը հրեց Կալքարի գլխից, ծառերի արանքով: Պռունկով ժայռին խփվելուց նա անպայման զնգաց: Ծղրիդների համերգում զնգոցը ուղղակի խլացավ, և մենք չկարողացանք լսել, և ճյուղերը անպայման չանգռեցին նրա երեսը: Ծը… ծը… ծը… զարմանք է, զարմանք»:

Կարելի ասել այս բնապատկերը նկար է բառերով, որի նմանին հազիվ կհանդիպենք նույնիսկ համաշխարհային գրականության մեջ:

Մենք քանի-քանի անգամ տեսած կլինենք բոլորած լուսնի հայտնվելը սարի ետևից, սակայն այդ տեսարանը մեզ համար չի դարձել պահպանվող մտապատկեր, այն անմիջապես սուզվել է մեր ենթագիտակցության մեջ: Բայց ահա Մաթևոսյանի պատկերմամբ նշած բնապատկերն այնպիսի պայծառությամբ է ընկալվում ընթերցողի կողմից, որ թվում է ակնառու նկար ենք դիտում. «պռունկով խփեց ժայռին», «զնգաց», «երեսը չանգռեցին ծառերը», «ծղրիդների համերգը չթողեց զնգոցը լսենք» և այլն, և այլն:

Իսկ ինչքա՜ն-ինչքան խոսուն բնապատկերներ կան գրողի ստեղծագործություններում, որոնք բացի գեղագիտական էֆեկտից, ունեն ճանաչողական արժեք: Այդ իմաստով գրողի բնապատկերները կարելի է համարել «բնության դասագիրք», որոնցից սերունդները գեղեցկության ապրեցնող նեկտարն են ներծծում ու հոգեպես հարստանում:

Հետևաբար, մարդը որպես բնության մասնիկ և նրա տիրակալ ու նաև նրա անբավ բարիքները վայելող, պարտավոր է ճիշտ «ընթերցել բնության դասագիրքը», ճիշտ վարվել նրա հետ, խնամք ու հոգածություն ունենալ նրա նկատմամբ, որպեսզի հենց այդ նույն բնության միջոցով հասնի Աստծո օրհնանքին: Եվ քանի որ արվեստի միջոցով է մարդու հոգևոր աշխարհը հարստանում, ուստի բնության տեր մարդը պարտավոր է խորությամբ գիտակցել, որ մեր տիեզերքի ամենագեղեցիկ մարմինը՝ Երկիր մոլորակը, Աստված պարգևել է իրեն վայելելու, նրա գեղեցկություններով հիանալու ու նրանով վեհանալու և աղոթելու առ Աստված, Աստծո պարգևը աստվածաբար պահպանելու համար, և միաժամանակ գիտակցելու, որ եթե աղճատվեն բնության աստվածատուր պարգևները, խորապես կաղճատվի նաև մարդկայինը, կանհետանան կյանքի վեհագործ արժեքները՝ արվեստները, գիտությունը, սերը, բարոյականությունը և շատ այլ բաներ:

Հիշենք մեր Թումանյանին. այգին չորանում է, մարդիկ դառնում են գազաններ և նորից վերականգնվում են, երբ Հազարան բլբուլը երգում է: Բանաստեղծ Հովհաննես Գրիգորյանն այսպիսի ենթիմաստային տողեր ունի. «Բանաստեղծություն պե՞տք է քեզ,- հարցրի հարևանիս, որ միջանցքում կտրում էր դեռևս կենդանի ծառի բունը:- Բանաստեղծությո՞ւն,- հարցրեց արյան մեջ կորած հարևանս»: Ուշադրություն դարձնենք «արյան մեջ կորած» մտքին: Կենդանի ծառը մորթվում է, արյուն է հոսում: Այսինքն՝ մորթվում է բնությունը, այն բնությունը, որ ծնել է այդ նույն մորթողին:

Արտակարգ բարձր հուզականությամբ է նկարագրում Մաթևոսյանը Ճրագթաթ անտառի գեղեցկությունը և հմայքը: «Ձորերի վրա այնպիսի տխուր մեղեդի է կախում անտառը,- գրում է նա և ավելացնում,- Ա’հ, չեք տեսել Ճրագթաթը, ձեզ ի՞նչ եմ ասում»:

Հետո անտառը սկսեցին կտրել: «…Րոպեն մեկ շառաչելով գետին է տապալվում մի հաճարենի»: «Ընկնող ծառի հառաչը կուլ է տալիս անտառը»: «… Ճրագթաթ ծմակը փայտ է եղել, հասկանո՞ւմ եք: Իսկ ես կարծում էի վայրի գեղեցկության խորհրդանիշ է եղել այդ բարդված անտառը», ցավով ընդգծում է նա և ավելացնում. «Մի ժամանակ պահպանող հիմնարկն առանձին էր, կտրողը՝ առանձին: Պահպանող հիմնարկը ջոկում էր ծերացած ծառը, կտրում էր: Հիմա որը հարմար ես տեսնում, շուռ տուր: Թե պլանի տեսակետից է լավ հիմա, ախպեր ջան, թե աշխատավարձի»,- ասում է հատող Պավլե Աբովյանը: Հենց դրա համար էլ «Ճրագթաթն այլևս գիշերվա կապտամշուշի մեջ լուսնալույսով երիզված, երկնքի կեսը բռնող ուրվանկար չէ: Ճրագթաթը նկարից դարձավ միլիարդ»,- ցավով նկատում է նա՝ ընդգծելով բնության գեղեցկության նկատմամբ մարդու անհեռատես բարբարոս վարմունքը:

Լայնորեն բացելով բնության դռները մարդու առջև, գրողը փաստորեն բացում է գեղեցիկի ընկալման դռները և ստիպում մտածել, որ չի կարելի ոչնչացնել գեղեցիկը: Քիչ վերը նկարագրած բնապատկերում՝ երբ լուսինը դուրս է գալիս Կալքարի ետևից և երեսը չանգռում են ծառերը (այս պատկերում մեզ մտովի տեսնում ենք լուսնի բնական պատկերի լանդշաֆտում) խորհում ենք. ինչպե՞ս կստեղծվեր այդ հիասքանչ պատկերը, եթե երկրի և երկնքի զարգացմամբ մարդու միտքը նա չլայնացներ մինչև տիեզերական մասշտաբներ…

Այժմ միջանկյալ նշենք: Բնության նկատմամբ նույնպիսի անհոգություն չի՞ կատարվում նաև մեզ մոտ: Ամեն օր, մեր աչքի առաջ կենտրոնական շուկայի մոտերքում, հսկայածավալ «ԿամԱԶ» մեքենաների կարելի է հանդիպել, որոնց թափքը լցված է լինում «մորթված», բայց դեռևս «շնչող» կտրտված հաստաբուն ծառերով:

Եվ ցավալին այն է, որ այդ «օրինականացված եղեռնի» կողքով բոլորս էլ անտարբերությամբ ենք անցնում: Բնության տիրակալը կտրում է այն ճյուղը, որի վրա կանգնած է ինքը:

Իսկ մենք խոսում ենք աճող սերնդի հոգևոր ոլորտի հարստացումների մասին, որն այսօր իրականացնում ենք անշուք լսարաններում՝ անջատված ամենակարող դաստիարակ-բնությունից:

Կարծում ենք, ժամանակն անհանդուրժելիորեն բաց ենք թողնում զարգացող սերնդի հոգեբանությունը բնությանը մոտեցնելու և նրա ամենակարող հնարավորություններով բարեկրթելու համար, որը պահանջում է համընդհանուր, առաջին հերթին՝ պետական հոգածություն: Այդ իմաստով՝

Մարդը մարդուն մոտեցնելու, ամենակարող բնության միջոցով մարդկային բարձր որակների զարգացումներին խթանելու անգնահատելի դասեր են տալիս մեզ Մաթևոսյանի սքանչելի բնապատկերները: Այդ դասերը կանխում են մարդու օտարումը բնությունից, որն ակնհայտ աղճատում կբերի հոգևոր աշխարհին: Նրան կդարձնի բազմադեմ, բազմադիմակ էակ, որի ժամանակ չես գտնի իսկական մարդուն:

Կարծում ենք դպրոցական ծրագրերի մեջ հատուկ բաժին պետք է հատկացնել բնապատկերների հոգեբանական ներգործության խնդիրներին՝ գեղեցիկի ըմբռնողության ու այն գնահատելու հոգեբանություն դաստիարակելու խնդիրն իրականացնելու համար, որն էապես իրականացնելու բանալի է տալիս Հրանտ Մաթևոսյանի արվեստը: Իսկ դա մեծ, շատ մեծ գործ է:

Այդ իմաստով ավելացնեմ նաև՝ կգա ժամանակ, որ զանգեր կհնչեն Ահնիձորում, որոնք կազդարարեն մարդկանց գնահատելու բնության աստվածային արժեքը՝ ի պատիվ մեծ բնանկարիչ Մաթևոսյանի, ինչպես կատարվում է այդ Գերմանիայում՝ Շիլլերի նկատմամբ:

Գրիգոր ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

 

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՆ ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ 

Մարդ մանկության տարիներից կատարում է արարքներ ու գործողություններ, որոնք այս կամ այն չափով կարգավորվում են նրա կամքի միջոցով: Կյանքի փորձը ամրապնդում է գործողությունների կարգավորումը անձի կամային հատկությունների ձևով: Այս բոլորը մյուս հատկությունների հետ միասին ստեղծում են մարդու վարքի ոճ: Բայց անհատը մեկուսացված չէ մյուս մարդկանցից: Նա հասարակության անդամ է, որն ունի իր գաղափարները, բարոյականությունը, սովորություններն ու ավանդույթները: Պրակտիկ գործունեության մեջ ցանկացած մարդ ղեկավարվում է իր անհատական պահանջմունքներով, հետաքրքրություններով, ինչպես և այն մարդկանց գաղափարներով, բարոյական նորմերով, որոնց շրջապատում ապրում է ինքը: Հասարակարգում գերիշխող բարոյականությունն ու սովորությունները հիմք են ծառայում մարդու կոնկրետ գործողությունների և արարքների համար: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր մարդու համար գոյություն ունեն կյանքի կոնկրետ պայմաններ, նյութական ապահովություն, ընտանիքում գոյություն ունեցող որոշակի հարաբերություններ, դաստիարակչական  ներգործություն, բնական պայմաններ և այլն:

Այդ բոլորը, ձուլվելով մի միասնական հոսանքի մեջ, միջավայր են ստեղծում անձի հիմնական հատկությունների ձևավորման համար:

Նպատակասլաց մարդը հասկանում է հասարակական պահանջներն ու շահերը և դրա հիման վրա իր առջև դնում է այնպիսի նպատակներ, որոնք արտացոլում են նշված պահանջներն ու շահերը: Հետևաբար, անձն ունի հստակ անհատական նպատակներ, որոնք իրականացնելու համար պայքարելով, միաժամանակ պայքարում է հասարակական նպատակների իրագործման համար՝ լուծելով հասարակական պրոբլեմները…

Որոշ մարդկանց մոտ նպատակասլացությունը ստանում է անձնական շահերը ցանկացած ճանապարհով լուծելու բնույթ. իրենից ուժեղների դեմ կեղծիքների կազմակերպման կամ թունավորման մեթոդներով՝ չարաշահելով իր ձեռքի տակ գտնվող բոլոր հնարավորությունները և զբաղեցրած պաշտոնը: Նմանները աղտոտում են ամբողջ շրջակա մարդկային միջավայրը, որը բացասականորեն է անդրադառնում նաև դպրոցականների, ուսանողների և կամքից թույլ երիտասարդների, մինչև անգամ որոշ անխիղճ դասախոսների դաստիարակման վրա: Այդ թույլ մարդիկ իրենց կաշին փրկելու համար զենք են դառնում ղեկավարի ձեռքին՝ ուժեղներին, ճշմարտությունը պաշտպանողներին ոչնչացնելու գործում:

Այդպիսի մարդկանց դեմ պետք է վճռական պայքար տանել: Թող նրանք չուրախանան իրենց ժամանակավոր՝ անազնիվ ճանապարհներով հասած հաջողություններով: Մեր կյանքի հիմնական սկզբունքը հետևյալը պիտի լինի. ուժեղը պետք է ղեկավարի թույլին, այլ ոչ թե թույլը ուժեղներին: Եթե թույլը պատահականորեն դառնում է ղեկավար, նա ամեն կերպ ձգտում է, կեղծիքներ կազմակերպելով, ուժեղներին խայտառակել և ոչնչացնել:

Այստեղ պետք է նշել, որ արդարության համար պայքարի վճռականությունը անձի այն հատկությունն է, որը վկայում է կամքի զարգացման բարձր մակարդակի մասին: Սակայն հազվադեպ մարդկանց մոտ է յուրահատուկ բարձր մակարդակի համարձակություն և վճռականություն: Եվ այդ հազվադեպ  մարդիկ են մաքրում հասարակությունը անազնիվներից և հասարակության մեջ ստեղծում բարոյականության բարձր մակարդակ:

Հաճախ ենք հանդիպում մարդկանց, որոնց մոտ ակնհայտորեն պակասում է վճռականությունը և մարդասիրությունը, որոնք համալրում են ստորաքարշների շարքը: Մտքերի և զգացմունքների երկատվածությունը անվճռական մարդուն բնորոշ և հիմնական գծերից մեկն է:

Սակայն ճիշտ չէր լինի անձը դիտարկել որպես միայն սոցիալական միջավայրի պասիվ արդյունք և նրա մեջ չտեսնել ակտիվ գործչին:

Անձի կողմից սոցիալական փորձի յուրացման պրոցեսը իրագործվում է նրա «ներաշխարհի» միջոցով, որի մեջ իր արտահայտությունն է գտնում մարդու վերաբերմունքն այն ամենի նկատմամբ, ինչ ինքն է անում և ինչ կատարվում է իր հետ: Անձի ակտիվությունն իր արտահայտությունն է գտնում այն կենսական դիրքորոշման մեջ, որը գրավում է մարդը, երբ գիտակցում է իր գրաված դիրքը և տեղը:

Օրինակ՝ այն ստրուկը, որը գիտակցում է իր ստրկական ծանր դրությունը և պայքարում է դրա դեմ, արդեն իսկ ստրուկ չէ: Իսկ այն ստրուկը, որը չի գիտակցում իր ստրկությունը և իր գոյությունը քարշ է տալիս լուռ, անգիտակցական, անբարբառ ստրկական կյանքի մեջ, իսկական ստրուկ է: Ասվածից պարզ է դառնում, որ կյանքի միևնույն հանգամանքները կարող են տարբեր կենսական դիրքորոշումներ ծնել, դրանով իսկ ի հայտ բերելով անձի ակտիվության տարբեր ձևեր՝ կախված նրանց զարգացման մակարդակից և ժառանգական փոխանցումներից: Մյուս օրինակը՝ միևնույն «անբավարար» գնահատականը կարող է ավագ դասարանցիներից մեկին խոր ցավ պատճառել և անտարբեր թողնել մյուսին…

Կարևոր է նաև նշել, որ վերադաստիարակությունը նպատակաուղղված է աշակերտների ոչ ճիշտ ձևավորված հայացքների, դատողությունների, գնահատման վերկառուցմանը, անձի ձևավորման պրոցեսը բարդացնող վարքի բացասական եղանակների վերափոխմանը:

Վերադաստիարակության պրոցեսը ենթադրում է՝ դպրոցականների բարոյական զարգացման մեջ շեղումների և սխալների էական պատճառների սահմանում, վարքի գոյացած ստերեոտիպի վերակառուցման վրա ազդող ուղիների ու միջոցների որոշում. հասարակայնորեն արժեքավոր կոլեկտիվ գործունեության մեջ, ուսումնական աշխատանքում, հանգստի ոլորտում դպրոցականների կենսադիրքի որոշման ակտիվացում. պահանջների ու վերահսկողության, խրախուսման ու խթանման միջոցների համակարգի մշակում: Բարոյական դասիարակության և ինքնադաստիարակության փոխկապվածությունը բարոյական դաստիարակության մեջ շեղումների հաղթահարման կարևոր պայման է:

Կարևոր է մարդու մեջ արթնացնել և դաստիարակել ազնվություն, արդարություն, ճշմարտություն, մարդասիրություն և մարդկության կողմից մշակված ամենաբարձր որակի բարոյական սկզբունքներ, մշակել մարդկանց գնահատման ամենաճշգրիտ չափանիշներ:

Այսօր նշված բոլոր բարոյական սկզբունքները խախտվում են: Այդ պատճառով էլ աստիճանաբար ոչնչանում է մեր ոսկե կադրային բարոյական ֆոնդը և նրանց փոխարինում են հիմնականում ցածր մակարդակով և ցածր գիտելիքներով բարոյազուրկ մարդիկ: Վերջիններիս միջոցով հետապնդվում, պախարակվում են այն մարդիկ, որոնք հայտնաբերում են մեր մեջ և մեր երկրում գոյություն ունեցող թերությունները: Հետապնդողներն իրենց անձնական շահերի համար ոչ մի բանի առաջ չեն կանգնում, նրանք ոչնչացնում են արդարությունը, ճշմարտությունը և բարոյական բարձր սկզբունքները՝ միայն թե այդ բոլորի հաշվին պաշտպանեն տվյալ իշխանավորի անձնական շահերը: Նրանք ոչնչացնում են հասարակության առաջադեմ ուժերին:

Իշխանավորները, իրենց անձնական շահերից ելնելով, ստորաքարշ և քծնող մարդկանց են առաջ քաշում: Մեր հանրապետությունն այդպիսի ծանր վիճակից պետք է հանել: Վերջապես մարդիկ պետք է հասկանան, որ առանց զոհաբերության, առանց ազնվության և ճշմարտության համար պայքարի մարդկությունը կգնա ինքնաոչնչացման: Երկիրը, հասարակությունը կարող են զարգանալ, եթե սկզբունքային պայքար տանեն անազնվության, ստորաքարշների և քծնողների դեմ: Եվ դա պետք է անել դպրոցական նստարանից: Միայն այդ ժամանակ  անխիղճ մարդկանց թիվը կնվազի, և մենք բոլորս կփրկվենք:

Վանյա ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ
Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

——————————————————————————————-

Դեմքեր

Ե՞ՐԲ ԵՆՔ ԱՐԺԱՆԻ ՓՈԽԱՐԻՆՈՂՆԵՐ ՈՒՆԵՆԱԼՈՒ

Հարափոփոխ է կյանքը, անկանգ է ժամանակը, վայրկյանի ցավալի կորուստն էլ բացասական հետք է թողնում մեր առաջընթացի վրա: Բնական է՝ անցյալին փոխարինում է ներկան, այդ անցյալից վերցնում ենք լավը, դրականը, գեղեցիկը, վեհն ու վսեմը՝ դրանց հիմքի վրա կառուցելով առավել լավը, դրականը, գեղեցիկը, վեհն ու վսեմը, որոնցով, ինչ խոսք, ուրախանում ենք, հպարտանում, ոգևորվում: Իհարկե, ցավալի է, որ երբեմն անտեսում ենք անցյալի ձեռքբերումները, ցուցաբերում անտարբերություն, իսկ երբ տարիներ հետո «ուշքի» ենք գալիս, արդեն շատ բան կորցրած ենք լինում:

Այսպես տեղի ունեցավ հատկապես մեր կրթական համակարգում: Մեր կրթօջախներում, ինչպես գիտենք, ոչ հեռու անցյալում աշխատում էին շատ տղամարդ մանկավարժներ, որոնց ծանրակշիռ վաստակը անուրանալի է, նրանք այն ոչ նպաստավոր ժամանակաշրջանում բեղմնավոր գործունեություն են ծավալել կրթության համակարգում: Եկեք միասին հիշենք նրանց ու գլուխ խոնարհենք նրանց մեծ վաստակի առջև, ու թեև նրանք այսօր մեր շարքերից բացակայում են ֆիզիկապես, բայց մենք լավ գիտենք, որ մարդ ապրում է իր լավ գործով, իր արած-թողածով: Ահա նրանք՝ մեր մեծերը. Սարգիս Արամյան, Սամվել Ղուկասյան, Զավեն Բաբայան, Արամ Մարտիրոսյան, Իսահակ Ալավերդյան, Խաչիկ Հարությունյան, Պավել Անդրյան, Ահարոն Բալայան, Միխայիլիդիս, Քրիստափոր Պետրոսյան, Յուրի Խաչիյան, Վլադիմիր Գրիգորյան, Բենիկ Ջհանգիրյան, Գաբրիել Գաբրիելյան, Գրիգոր Գրիգորյան, Մարտիրոս Աղաբեկյան, Դիլուչ Աղաբաբյան, Սուրեն Հայրապետյան, Խորեն Դանիելյան, Խորեն Պետրոսյան և ուրիշներ: Չմոռանանք նաև այն տղամարդ ուսուցիչներին, որոնք այսօր մեր կողքին վայելում են իրենց վաստակած հանգիստը, թեև շատ չնչին կենսաթոշակով. Հայասեր Եգանյան, Նիկոլայ Բաղդասարյան, Ժորա Գրիգորյան, Գեորգի Փարամազյան, Սերգեյ Արզումանյան, Լազր Թումանյան, Մարլեն Շահնազարյան, Սերյոժա Սաֆարյան, Սերգեյ Հարությունյան, Գեորգի Շահրամանյան, Մարկոս Հակոբյան, Անուշավան Պողոսյան, Գուրգեն Աղասարյան և ուրիշներ…

Իհարկե, ոչ մի կասկած չկա, որ սերնդի կրթության ու համակողմանի դաստիարակության ազգապահպան գործում բացառիկ դեր են ունեցել, այսօր էլ ունեն, մեր կին մանկավարժները: Տեղն է հիշել Ելենա Աղաջանյանին, Տատյանա Ալեքսանդրյանին, Ազնիվ Աղաբեկյանին, Մարգարիտա Իսրայելյանին, Արաքսյա Հարությունյանին և շատ-շատերին, որոնք այսօր մեր կողքին չեն: Եվ նրանց հիշենք, ովքեր բարեխղճորեն շարունակում են իրենց անվանի նախորդներին: Եթե մի պահ պատկերացնենք, որ այսօր մեր դպրոցներում չկան իրենց սուրբ գործին նվիրյալ ուսուցիչներ, ապա մեր կրթական համակարգը շատ ավելի ծանր վիճակում հայտնված կլինի: Ցանկանանք, որ նրանց թիվը էլ ավելի շատանա:

Առիթից օգտվելով, կամենում եմ մի տիպական օրինակ բերել: Հայրենական Մեծ պատերազմից հետո մեր գյուղի՝ Ավետարանոցի միջնակարգ դպրոցում աշխատում էին շատ տղամարդ ուսուցիչներ, որոնք ծանրակշիռ դեր էին կատարում երեխաների մայրենի գրության ու դաստիարակության գործում, ինչպես նաև գյուղի հասարակական ու մշակութային կյանքում: Եվ ինչպես չհիշենք նրանց ու դասեր չքաղենք. Արմո Ներսիսյան, Շմավոն Ասլանյան, Ալեքսանդր Շահնազարյան (20-րդ դարի լավագույն մանկավարժ), Վարդան Բաբայան, Արշավիր Ստեփանյան, Արշավիր Միրզոյան, Սուրեն Արզումանյան, Ալեքսանդր Բաղրյան, Համո Բաղդասարյան, Հրանտ Թադևոսյան, Միքայել Պետրոսյան, Քյարամ Պետրոսյան, Վաչագան Արզանյան, Գրիգոր Ադաշյան և ուրիշներ: Այս դպրոցում աշխատեց նաև ԽՍՀՄ ժողովրդական ուսուցիչ, արժանավոր ուսուցչապետ Իվան Աթայանը, որ 30 տարի տեղի միջնակարգի տնօրենն էր (այսօր դպրոցի տնօրենն է նրանց արժանավոր աշակերտ Հրաչիկ Արզանյանը)…

Ցավոք, երիտասարդ մանկավարժներ, որքան տեղյակ եմ, այսօր շատ քիչ կան մեր նորանկախ հանրապետության գյուղական դպրոցներում: Շատ կուզենայինք, որ 20-րդ դարի լավագույն մանկավարժներ Խորեն Բաղդասարյանին, Լևոն Հարությունյանին, Նորայր Ավետիսյանին, Միքայել Բալյանին, Միքայել Բաբայանին և շատ-շատերին արժանի փոխարինողներ լինեին: Դրանից միայն կշահեինք. չէ՞ որ նրանք այսօր էլ իրենց բարի խորհուրդներով ու անձնական օրինակով շատ օգտակար գործ են կատարում: Իսկ դպրոցները տղամարդ ուսուցիչներով համալրելու մի պայման կա. բարձրացնել նրա վարկն ու հեղինակությունը, տալ նրան լիարժեք ապրելու հնարավորություն՝ իր բոլոր կարողություններով նպաստ բերելու մեր կրթական համակարգին: Չէ՞ որ համակարգն առանց բարձր, ժամանակակից մակարդակի վրա դնելու՝ անհնարին է ակնկալել ցանկալի ձեռքբերումներ այսօր և վաղը:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

 

ՀԱՍՐԱԹՅԱՆՆԵՐԸ

Երկու հորեղբոր առյուծասիրտ տղաների մասին եմ ուզում պատմել. Իգոր և Հովսեփ Հասրաթյանների: Ծնվել են Մարտակերտի շրջանի Կարմիրավան գյուղում: Հասակակիցներ են, սովորել են նույն դասարանում, միասին ավարտել գյուղի 8-ամյա դպրոցը: Այստեղից նրանց ճանապարհները բաժանվել են. Իգորը ուսումը շարունակել է Մարտակերտի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում, իսկ Հովսեփը՝ Գորիսի գյուղտեխնիկումում:

Իգոր Ալեքսանդրի Հասրաթյանը ծնվել է 1973 թ. սեպտեմբերի 7-ին: Իսկական հրաշամանուկ էր: Վաղ մանկության շրջանից ամեն ինչի նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում: Նրա մտավոր կարողությունները հասունանում էին հասակին անհամապատասխան: Հայրը պատմության ուսուցիչ էր, և հաճախ էր Իգորին պատմում հայ ժողովրդի և նրա ողբերգական դրվագների մասին: Իգորն իր մանկական երևակայությամբ մի պահ սլանում էր պատմական հեռուները, ապա, սթափվելով, հարցնում հորը.

– Հայրիկ, բա ո՞ւր են մեր ծովերն ու լճակները, մեր մեր քաղաքներն ու հողերը:

Նա հեքիաթներ չէր սիրում: Երբ տատն ու պապը հեքիաթներ էին պատմում և ասում էին, թե «եղել է, չի եղել» ու շարունակում, նա բարկանում էր.

– Ինչո՞ւ եք ասում՝ չի եղել, նշանակում է սուտ եք ասում: Ինձ ճշմարիտ հեքիաթներ պատմեցեք:

Երբ բոլորեց Հովսեփի 7 տարին, նա դպրոց գնաց: Իգորը մեկ տարով փոքր էր նրանից, աղմուկ-աղաղակ բարձրացրեց, թե ինքն էլ է ուզում Հովսեփի հետ դպրոց գնալ: Դպրոցի տնօրեն մայրը՝ Լարիսան, որքան հորդորեց որդուն, որ դեռ  ժամանակը չէ դպրոց հաճախելու, նրա ջանքերն ապարդյուն էին. Իգորն անդրդվելի էր: Եվ հենց առաջին դասարանից էլ ուսման գերազանցիկ էր: Գյուղի միջնակարգ կրթություն ստացածների մեջ Իգորն առաջին ոսկե մեդալակիրն է եղել, իսկ երկրորդը և վերջին մեդալակիրը՝ քույրը, Ծովինարը: Սկսած 7-րդ դասարանից մասնակցում էր ներդպրոցական, շրջանային և մարզային օլիմպիադաներին, արժանանում գովասանագրերի ու պատվոգրերի: Բոլորից շատ ուրախանում էր Հովսեփը, նա Իգորին կոչում էր «Գիտնական եղբայր»…

1988-ին Իգոր Հասրաթյանը դարձավ Արցախյան շարժման ակտիվիստներից մեկը: 1990 թ. ընդունվեց Արցախի մայր բուհը: Ուսանելու հենց առաջին օրերից Նժդեհը դառավ նրա կուռքը, և Իգորն իր դրոշի վրա հավերժորեն քանդակեց մեծ զորավարի ցեղակրոն ծրագիրը. «Ազգերն ապրում են, քանի նրանց մեջ ապրում է երկու բան՝ պայքարի իմաստուն բնազդը և զոհաբերելու հոժարությունը»:

Շատ ճակատամարտերի է մասնակցել Իգոր Հասրաթյանը: Քանի¯-քանի անգամ են նրանք փոքրաթիվ, մարտական ընկերներով դեմ հանդիման կանգնել ազերիների վաշտերի մեծաթիվ ուժերի դիմաց: Նրա վերջին ճակատամարտը Ասկերանի շրջանի Աղբուլաղ գյուղի մատույցներում էր:

1992թ. մայիսի 10: Թշնամին կորցրել էր Շուշին, և որոշել Աղդամից լայնածավալ հարձակում սկսել Աղբուլաղի ուղղությամբ: Թշնամին այդ ուղղոթյամբ հանել էր բազմաքանակ հետևակ ու ծանր տեխնիկա: Անհավասար մարտը տևեց 13 ժամ:

Թշնամին մոտենում էր, զոհերը շատ են, Իգորը զգում է, որ թշնամին կարող է հանգիստ կերպով շրջանցել բլուրը և իրենց առնել շրջափակման մեջ: Իր մարտական ընկերներին հրամայում է թողնել դիրքերը, անցնել բլրի մյուս կողմը: Ինքը մեն-մենակ դիմավորում է թշնամուն, իր մոտ եղած բոլոր նռնակները նետում է մոտեցող թշնամու վրա՝ ոչնչացնելով բազմաթիվ ասկյարների: Երբ արդեն վերջանում են նռնակները, տեսնելով մոտեցող ազերիներին, նա շրջվում է դեպի բլրի մյուս կողմը, կանչում ընկերներին.

– Հայտնեք հորս ու մորս, որ ինձ թուրքը չի սպանել,- ու վերջին գնդակն արձակում է սրտին…

Իգորը հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ և ԼՂՀ-ի «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով, «Մայրական երախտագիտություն» մեդալով: Իգորի սխրագործությունների մասին գրվել են թե’ հայրենիքում, թե’ սփյուռքում:

Իր մարտական սխրագործություններով և հայրենիքին անմնացորդ նվիրումով Իգորին չէր զիջում նրա հորեղբոր որդի Հովսեփ Հասրաթյանը: Նա գտնվում էր Կարմիրավանի պաշտպանական դիրքերում, երբ լսեց Իգորի զոհվելու լուրը: Ստեփանակերտի եղբայրական հուշահամալիրում առաջին թաղումն էր՝ հուղարկավորում էին 19-ամյա ցեղակրոն, երդվյալ ազատամարտիկի դին: Իգորի գերեզմանաթմբից չէին կարողանում պոկել Հովսեփին, որը կարծես Իգորի ականջին շշնջում էր. «Դու հավերժորեն մնացիր մեր ուխտին հավատարիմ: Երդվում եմ վրեժդ առնել, հավատա ինձ, Գիտնական եղբայր…»:

Հովսեփը երկար չմնաց Ստեփանակերտում: Ղարադաղլուի կրակակետի ոչնչացման ռազմագործողությունն էր: Հովսեփը մի քանի մարտիկների գլուխ անցած, Միր-Բաշիր քաղաքի կողմից շրջանցում է Ղարադաղլուն, գաղտագողի մոտենում թշնամու հրանոթին, ու երբ հակառակորդը կարճ ժամանակով թողել կրակակետը, կերուխումի էր նստել մոտակա տներից մեկում, Հովսեփի տղաներն հրանոթի փողն ուղղում են ազերիների վրա: Քիչ անց որոտում է հրանոթը՝ ալլահի գիրկն ուղարկելով իր նախկին տերերին…

1992-ի հունիսի 12-ին թշնամին մի քանի ուղղությամբ լայնամասշտաբ հարձակում սկսեց Մարտակերտի վրա: Ազերիներն ընդհուպ մոտեցել էին Կարմիրավանին: Բնակիչները սկսել էին հեռանալ գյուղից: Գյուղում մնացել էին ինքնապաշտպանական փոքրիկ ջոկատի ազատամարտիկները, որոնք մի քանի օր Կարմիրավանը պաշտպանելուց հետո, նահանջելու հրաման ստացան:

«Ռելս» կոչվող տեղամասում Հովսեփն, անակնկալի եկած, կանգնեցրեց մեքենան:

– Ես իրավունք չունեմ նահանջելու, երդվել եմ Իգորի գերեզմանին, դավաճանել չեմ կարող, պիտի վրեժս առնեմ: Ընկերները ճիշտ հասկացան Հովսեփին, և մեքենայի թափքից Յաշան, Վիտյան, Հայկը, Օլեգը, թվով 7 ինքնաձիգավորներ, թռան գետնին: Թուրքերն արդեն թալանում էին գյուղը: Այդ յոթ կտրիճները հանկարծահաս հարձակումով անակնկալի բերեցին թալանչիներին: Թշնամին խուճապի է մատնվում, և սկսում անկանոն նահանջել՝ թողնելով մոտ 70 դիակ և ռազմական տեխնիկա:

Հուլիսը 3-ը ողբերգական էր մեր ազատամարտիկների համար. ինքնապաշտպանական ուժերն անհավասար մարտերում սկսեցին նահանջել, թուրքերը գրավեցին Մարաղան, Լենինավանը, Քաջավանը, Մարտակերտի դաշտային օթևանը, հերթը հասավ Կարմիրավանին, որն արդեն թշնամու օղակի մեջ էր:

– Պիտի ճեղքենք թշնամու օղակը,- ասում է Հովսեփը,- իրավունք չունենք կենդանի գերի ընկնելու:

– Այո, պետք է ճեղքենք,- համաձայնում են ընկերները:

Այդ մարտական գործողությունների ժամանակ հերոսաբար զոհվում են Յաշա Գալստյանը, Էդվարդ Ավթանդիլյանը, Ռազմիկ Մկրտչյանը և Յուրա Իզմայիլյանը: Խոր վերք էր ստացել Հովսեփը: Ուզում էին նրան ուղարկել բուժման, չհամաձայնեց:

Ընկավ նաև Մարտակերտը: Ինքնապաշտպանության ջոկատները աննկարագրելի դառնությամբ էին թողնում հարազատ վայրերը:

Արցախյան գոյապայքարում հիշարժան մարտեր շատ են եղել, դրանցից մեկն էլ 1992-ի նոյեմբերի 19-ի մարտն էր Կիչանի համար, որը փոքր դադարներով շարունակվեց ամբողջ օրը: Հովսեփն իր մարտական ընկերներով մի կարևոր դիրք էր պաշտպանում: Թշնամին առաջ էր շարժվում: Հովսեփի խումբը հայտնվեց շրջափակման մեջ: Հովսեփը մինչև վերջին փամփուշտը պաշտպանվում էր արիաբար: Երբ թուրքերը գտնվում էին 3-4 քայլի վրա, նա ողջ ձայնով, այնպես, որ բոլորը լսեն, կանչեց.

– Իգոր, եղբայրս, գալիս եմ քեզ մոտ… Թուրքի ձեռքը ինձ չպիտի հասնի…

Այդ պահին որոտաց վերջին հոգեպահուստ նռնակը՝ վերջակետ դնելով նրա քսանամյա և մի խումբ ազերիների կյանքի վրա…

2005-ի մայիսին Հովսեփը հետմահու պարգևատրվեց «Արիության համար» մեդալով: Փառք մեր զոհված և անթագակիր հերոսներին:

Ջամալ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

Նամականի

ԷՍ ԻՆՉ ԶՈՒԼՈՒՄ ԱՇԽԱՐՀ Է
կամ՝ երբ անտարբեր են Հիպոկրատի երդում տվածները

Տիկին Իրան Հադրութից հասել էր մայրաքաղաք Ստեփանակերտ՝ արցունքոտ աչքերով իր խոր վիշտը պատմելու ու արդարություն պահանջելու այս անարդար իրականությունից: Նրա աչքերում անանց սգի հետ խառնվել էր տարակուսանքը՝ ինչպե՞ս կարող էր նման բան պատահել: Բայց կատարվածը կատարված է, դառը կորուստն էլ հետ բերելը՝ անհնար…

«Ամուսինս զոհվել է 1992թ., և հենց նույն թվին էլ ծառայության եմ անցել ԼՂՀ ՊԲ-ում, ուր մինչ օրս էլ ծառայում եմ: Ունեմ 7 երեխա: Մեծ աղջիկս՝ Նունեն, ամուսնացած էր և ապրում էր Ուխտաձոր գյուղում, ունի երկու անչափահաս երեխա: Չարքաշ ու խաղաղ կյանքով ապրում էին հայրենի օջախում և կյանքից շատ բան չէին պահանջում՝  խաղաղություն աշխարհին ու մի կտոր հանապազօրյա հաց, որ վաստակում էին գյուղացու հալալ քրտինքով: Սակայն 2005թ. օգոստոսին Նունեին անհանգստացրին կույրաղիքի կրկնվող ցավերը, և նա եկավ մեզ մոտ՝ Հադրութ շրջկենտրոն: Դե, շրջկենտրոն է, էլի, երևի հնարավոր կլինի նման թեթև վիրահատություններ կատարելը՝ մտածեցինք, այստեղի հիվանդանոցում ևս Հիպոկրատի երդում տված բժիշկներ ու բուժքույրեր են: Այսպես, օգոստոսի 23-ի լույս 24-ի գիշերը աղջկաս տեղափոխեցինք հիվանդանոց, ստուգելուց հետո որոշեցին, որ պետք է վիրահատեն ու հեռացնեն կույրաղիքը, սակայն հիվանդանոցում այս մեկը չկար, այն բանը չկար… Ուստի սպասեցինք մինչ առավոտ: Անգամ ցավազրկող դեղ չկար, ասացին՝ ինքներդ ճարեք: Ինչ որ է, բացվեց չարագույժ 24-ի առավոտը և, նախքան վիրահատարան տանելը, երկու բուժքույրերը «սիստեմա միացրին» աղջկաս: Մի քանի րոպե անց աղջիկս հանկարծակի վատացավ:

– Մամա, սիրտս պայթում է, մեռնում եմ, ողջ մարմինս թուլացել է, ձեռքերս սառչում են:

Ես շփոթվեցի, լացելով բռնեցի աղջկաս սառած ձեռքերը, խնդրեցի բուժքույրերին օգնել, հուսահատ ճչալով՝ այս ի՞նչ է կատարվում…

– Ոչինչ էլ չի պատահել, ամեն ինչ նորմալ է, պարզապես հիստերիկություն է անում,- պատասխանեցին:

Սակայն, գնալով աղջկաս վիճակը ծանրանում էր: Ահա այդպես էլ, ձեռքերիս վրա, հանգչում էր 25-ամյա Նունես: Հետո որոշեցին տանել վիրահատարան… Ես ու տղաս դրսում ողջ-ողջ մեռած էինք, միակ մխիթարանքս նրա խոսքերն էին.

– Մամ, դե, ի՞նչ է, կույրաղիքի վիրահատություն է, էլի, հո բարդ վիրահատություն չէ…

Որոշ ժամանակ անց վիրահատարանից դուրս եկավ անեսթեզիոլոգը և շատ սովորական, շատ հանգիստ ասաց.

– Ձեր աղջիկը չկա…

Եվ այդ անիծյալ սենյակից դուրս չեկավ ոչ մի բժիշկ, որ պատասխան տա կատարվածի համար կամ գոնե մխիթարանքի խոսքեր ասեր: Այնուհետև, դիահերձումից հետո, պարզվեց, որ այդ անիծյալ «սիստեման» սխալ միացնելու հետևանքով օդ է մտել օրգանիզմ և իսկույն վնասել թոքերը:

Հիվանդանոցի շտապ օգնության մեքենայով աղջկաս դիակը տեղափոխեցինք գյուղ, որտեղ սպասում էին ամուսինն ու երկու երեխաները: Հասնելով գյուղ՝ շտապ օգնության մեքենայի վարորդը տղայիս պատվիրեց հետդարձի բենզինի հարցը լուծել:

Ահա այսպիսի անմարդկային աշխարհ: Սեպտեմբերի 1-ին Նունեիս աղջիկը պետք է առաջին անգամ դպրոց գնար: Եվ մինչ իր հասակակիցներն իրենց մայրերի ձեռքից բռնած ուրախ ու աշխույժ շտապում էին դպրոց, նա հարևանների տան դուռը ծեծում ու հարցնում էր՝ կարո՞ղ ա, մամաս ձեր տանն ա:

Ի՞նչ պատասխան տամ թոռներիս սրտաճմլիկ հարցերին, ումի՞ց  և ի՞նչ պահանջեմ…»:

Տիկին Իրայի պատմածից երկար ժամանակ ուշքի չէի գալիս ու ինքս ինձ անընդհատ հարցնում էի, թե  այս ե՞րբ այսքան անտարբեր դարձանք միմյանց հանդեպ: Եվ արդյո՞ք հիվանդանոցում այսքան անտարբեր կլինեին հիվանդի նկատմամբ, եթե նույն այդ հիվանդի ետևից մի քանի «Ջիպեր» ու «Մերսեդեսներ» եկած ու կանգնած լինեին հիվանդանոցի բակում, արդյո՞ք այս ամենը կկատարվեր…

Գայանե ԲԱԼԱՅԱՆ

ԴՊՐՈՑԸ ՊԵՏՔ Է ԻՆՔՆԱՄԱՔՐՎԻ

2002թ. սեպտեմբերի 20-ին, որպես ֆիզիկական դաստիարակության ուսուցիչ, աշխատանքի անցա Ստեփանակերտի թիվ 12 դպրոցում: Դպրոցն ունի մարզադահլիճ: Սակայն, չնայած կրթօջախը նոր էր կապիտալ նորոգման ենթարկվել, մարզադահլիճի հատակը փտած էր և հնարավոր չէր պարապմունքներն անցկացնել: Դահլիճի նման անմխիթար վիճակը նկարահանվել ու հանրապետական հեռուստատեսությամբ եթեր էր արձակվել: Սակայն ոչ մի տեղից ոչ մի արձագանք չենք ստացել, ոչ ոք ոչնչով չի հետաքրքրվել: Ստիպված ինքս իմ նախաձեռնությամբ ու սեփական միջոցներով 10 սմ տրամաչափի անհրաժեշտ խողովակներ եմ բերում-հասցնում դպրոց՝ ֆուտբոլի, վոլեյբոլի, բասկետբոլի և ձեռքի գնդակի խաղահրապարակների կահավորման նպատակով: Մի օր էլ դպրոցի տնօրենը դիմում է ինձ, թե այդ խողովակներն իրեն պետք են, որոնց փոխարեն ինքը մեզ կտրամադրի ավելի փոքր խողովակներ:

Եվ այսպես 2002 թվականից մինչև 2005թ. ինձ հնարավորություն չտրվեց նպատակս իրագործել: Նույնիսկ խնդրել էի 2 սենյակ առանձնացնել հանդերձարանի համար, այդ էլ չարվեց: Եթե իմ միջոցներով բերված խողովակները դպրոցին պետք չեն, մտածեցի դրանք հետ տուն տանել:

Այս տարվա օգոստոսի 20-ին մտնում եմ դպրոցի տնօրենի մոտ իմանալու՝ սեպտեմբերի 1-ից ես պիտի աշխատե՞մ, թե՞ ոչ: Նա ինձ պատասխանեց, թե «հիմա շուտ է, կգաս օգոստոսի 30-ին»: Ներկայացա պայմանավորված օրը: Երկար սպասելուց հետո՝ տնօրենը հրավիրում է իր մոտ և սկսում «դարմանը քամուն տալ»:

Ինչ-որ է, տնօրենը նորից ստույգ պատասխան չտվեց: Ասաց՝ «Կարող ես աշխատել մինչև սեպտեմբերի 15-ը, եթե երիտասարդ մասնագետ եկավ, ըստ գործող կանոնակարգի, ձեզ կազատեմ աշխատանքից»: Ես այնպես հասկացա, որ տնօրենը, ինձ աշխատանքի ընդունելու կամ չընդունելու համար, վերևից հրահանգի է սպասում…

Այս տարվա սեպտեմբերի 1-ին դպրոց եմ գնում և տեսնում, որ մարզահրապարակների կահավորման համար խողովակներ են բերել: Հարց է ծագում, թե ինչու ժամանակին դպրոց հասցված խողովակներով 3-4 տարվա ընթացքում չեն ցանկացել այդ աշխատանքները կատարել: Սպասել են այնքան, մինչև նորանշանակ նախարարը պահանջել է կարգի բերել մարզահրապարակները:

Ի դեպ, դպրոցամերձ հողամասի ողջ տարածքում կարտոֆիլ է ցանվում, որից ստացվող բերքն օգտագործվում է չգիտես ում կարիքների համար: Մինչդեռ հողամասից ստացվող եկամուտների հաշվին կարելի է կահավորել մարզահրապարակները, լաբորատորիաներն ու դպրոցական գրադարանը հարստացնել, կարիքավոր երեխաների համար դասագրքեր գնել, այլ օգնություն ցույց տալ:

Ընդհանրապես, դպրոցում տիրող հոգեբանական մթնոլորտն առողջ չէ, սովորական են դարձել ղեկավարների ծննդյան օրերը նշելը, այդ նպատակով գումարներ հավաքելը բոլորից: Նվիրատվություններին պետք է վերջ տալ մեկընդմիշտ:

Առանց ուսուցչական կոլեկտիվին տեղեկացնելու՝ նոր ուսումնական տարում դպրոցի ուսմասվար Ալբերտ Միքայելյանին ազատում են աշխատանքից և նրա փոխարեն այդ պաշտոնում նշանակում մի մարդու, որին ազատել էին մեկ այլ կրթօջախում: Ընդ որում՝ բարձր դասարանների հայոց լեզվի ու գրականության դասաժամերը տալիս են նրան՝ դրանք վերցնելով Ալբերտ Միքայելյանից և Միրա Դոլուխանյանից: Կարծում եմ՝ աշխատանքի ընդունումը և աշխատանքից ազատելը պետք է կատարվի հատուկ ատեստավորմամբ կամ մրցույթով և ոչ թե դպրոցի տնօրենի ցանկությամբ:

Ու զարմանալի է, որ այս ամենը չեն նկատում պատկան մարմինները:

Սերյոժա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ

ԽՆԱՅԵՔ ՄԵՐ ՆՅԱՐԴԵՐԸ 

Վերջին տասնամյակում գովազդը լիովին մուտք է գործել նաև մեր առօրյան: Ռուսական և հայաստանյան հեռուստաալիքներից, ասես առատության եղջյուրից, թափվող գովազդներից արդեն հոգնած ու ձանձրացած, այսօր մեզ են հրամցվում նաև տեղական գովազդահոլովակներ: Նկատի ունեմ ռուսական հեռուստածրագրերի արբանյակային հեռարձակումների ժամանակ տեղական գովազդներ խցկելը: Մի կողմ դնենք, որ դա օրենքի խախտում է, որ հեռուստակապ ապահովող ընկերությունը բացարձակապես իրավունք չունի կոպտորեն մտնելու այս կամ այն հեռուստաալիքի մեջ՝ խախտելով վերջիններիս հեղինակային իրավունքը: Բանն այն է, որ տեղական «կապավորներն» իրենց գովազդներով խցկվելով այդ հեռուստաալիքների մեջ, մոռանում են ժամանակին դուրս գալ եթերից և արդյունքում՝ մի քանի թանկագին րոպե են խլում այս կամ այն հետաքրքիր հաղորդումից կամ կինոնկարից: Դե եկ ու հասկացիր, թե ինչ է կատարվել քեզնից անօրեն խլված այդ րոպեների ընթացքում:

Երրորդ հարցը. մեր հանրապետությունն ու մայրաքաղաքն այնքան փոքր են, որ ցանկացած լավ կամ վատ լուր իսկույն տարածվում է ժողովրդի մեջ: Ու կարծես մեր համբերությունը ստուգելու համար արբանյակային հեռարձակմամբ գրեթե բոլոր հեռուստաալիքներով մեզ ստիպում են դիտել միևնույն տասնյակ կամ հարյուր անգամ հրամցված գովազդային հոլովակը:

Զայրացած տեղական այդ «գովազդահենությունից», մտնում ես մի այլ հեռուստածրագիր, ու դարձյալ՝ տեղական միևնույն տաղտկալի գովազդը: Իմ բարեկամներից մեկը խոստովանել է, որ արդեն հազիվ է զսպում կատաղությունը, որ հերթական տեղական գովազդի ժամանակ թանկարժեք հեռուստացույցը դուրս չնետի պատուհանից:

Մյուս հարցը. իսկ ի՞նչ եք գովազդում, պարոնայք հայրենակիցներ: Դուք պարզապես փորձում եք մեզ հիմարացնել: Օրինակ, վերջերս գովազդներից մեկում ասվում էր, որ մայրաքաղաքի Վ. Սարգսյան պողոտայի վրա գտնվում է լուսանկարահանման ծառայություն՝ ՓՌՒՐՏՉՏռ լուսանկարչական ապարատներով և բջջային հեռախոսներով նկարված լուսանկարները հանելու համար՝ էժան և որակով:

Որակի հարցում ձեռնպահ եմ մնում, բայց ինչ մնում է էժանին, ապա, հարգելիներս, ո՞րն է էժանը, երբ 10×15 սմ չափի լուսանկարը ձեզ մոտ արժե 80 դրամ, Երևանում՝ մոտ երկու անգամ էժան՝ 40-50 դրամ…

Հարգարժան պարոնայք, մի’ խաբեք և աչք մի’ տնկեք քրտինքով վաստակած մեր դրամների վրա: Առավել ևս՝ խնայեք մեր նյարդերը. Շատ լավ գիտեք, թե մեզանում որքան թանկ է  բուժծառայությունը…

Ն. ԱԴԱՄՅԱՆ

ՎԵՐԱԴԱՐՁ ՕՏԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ 

Հարգելի «Դեմո», ձեզ գրելու, ձեզ հետ կիսվելու մտահղացումը, որը ծագեց իմ մեջ, պատահական երևույթ չէ: Հույս ունեմ, որ ինձ նմանները, որոնք ինչ-որ պատճառով լքել են իրենց ծննդավայրը, ստիպված կլինեն մտածել կատարածի մասին, կուղղեն իրենց սխալը և կվերադառնան իրենց ապուպապերի հայրենիքը՝ Արցախ:

1998-ին ես, կրտսեր տղաս՝ իր կնոջ և երկու երեխայի հետ, որոշեցինք թողնել մեր ծննդավայրը: Ծախելով մեր տարիներով ձեռք բերածը, մեկնեցինք Ռուսաստան:

Երբ սկսեց արցախյան շարժումը, տղաս գտնվում էր Մոսկվայում: Նա ընդամենը 15 տարեկան էր: Երբ լրացավ ծառայության տարիքը, վերադարձավ Արցախ: Մի քանի օր հետո կամավոր ներկայացավ զինկոմիսարիատ… Ծառայել է Հայկազով տեղամասում: Այնուհետև, տիրապետելով նոր տեխնիկայի գաղտնիքներին, դարձավ վաշտի ավագը: Նրա ղեկավարած վաշտը մասնակցել է Աղդամի, Ֆիզուլու և այլ կրակակետերի ոչնչացման ռազմագործողություններին: Հիմա էլ, երբ խոսք է բացվում ծառայության մասին, ասում է՝ եթե հանկարծ իմ կարիքը զգացվի, միշտ պատրաստ եմ վերադառնալ իմ նախկին վաշտը, պաշտպանել մեր քաջերի արյունով ձեռք բերված հողերը…

Թե ինչու լքեցինք մեր հայրենիքը, դա արդեն ուրիշ պատմություն է: Օտարության մեջ երեք տարի ապրելուց հետո, մի գեղեցիկ օր տղաս ընտանիքով վերադառնում է հայրենի Ղարաբաղ: Այդ ժամանակ ես ստիպված էի մնալ, որովհետև պատրաստում էի թղթերս՝ թոշակի անցնելու համար:

Վերադառնալով Ստեփանակերտ, նա քաջ գիտեր, որ ապրելու տեղ չունի, սակայն որոշումը որոշում էր. «Ես պետք է ապրեմ միայն Արցախում»: Դա 2001-ին էր. նա Ստեփանակերտ հասավ՝ մոտն ունենալով չնչին գումար:

Ասեմ, որ Ռուսաստանի և Վրաստանի սահմանում մի քանի անգամ ուզում էին հետ վերադարձնել նրան՝ պատճառաբանելով, թե իբր անձնագիրն անօրեն է: Նրան թալանելուց հետո միայն թույլ տվեցին «խախտել սահմանը»:

Մոտը եղած չնչին գումարով տղաս տուն վարձեց, որի համար վճարում էր ամիսը 10 հազար դրամ: Համապատասխան աշխատանք, իհարկե, չգտավ: Ստիպված թողեց Ստեփանակերտը և մեկնեց Հադրութի շրջանի Տող գյուղը, իր կնոջ ծննդավայրը: Այնտեղ տուն է վարձել և արդեն չորս տարի է, ինչ ապրում է այդ գյուղում: Կինը տեղի դպրոցում ֆիզիկա է դասավանդում, իսկ տղաս զբաղվում է փոքր բիզնեսով: Երկու թոռնիկներս սովորում են դպրոցում:

Որդուս ընտանիքը հայրենիք վերադառնալուց հետո ես շատ էի ուզում ինքս էլ վերադառնալ Արցախ: Նա թե’ նամակներով, թե’ զանգելով միշտ խնդրում էր, որ վերադառնամ: Երբ վերադառնալու հնարավորություն ստացա, իսկույն վերադարձա իմ հարազատ ծննդավայրը:

Արդեն չորրորդ ամիսն է, ինչ ես գտնվում եմ Արցախում: Ասեմ, որ 7 տարվա մեջ շատ է փոխվել  իմ հարազատ Ստեփանակերտը. նոր կառույցներ, ամեն ինչ գեղեցիկ է:

Ես խորապես համոզված եմ, որ շատերն են լքել իրենց հայրենիքը: Պատճառները տարբեր են, բայց արդարանալու տեղ չունենք: Ինձ նմանների կատարած վարմունքը ձեռք է տալիս միայն մեր չարակամ հարևաններին:

Սերժ ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԻ ՓՈՔՐԻԿ ԵՐԱԶԱՆՔԸ 

Մենք ապրում ենք այնպիսի մի ժամանակաշրջանում, երբ սկզբնավորվում են միանգամայն նոր բարոյականություն, մարդկային նոր հարաբերություններ ու նոր իրավունք:

Ինչպես հայտնի է յուրաքանչյուրիս, Արցախյան գոյապայքարի տարիներին անթիվ զրկանքներ ու կորուստներ է կրել Արցախը: Այդ տարիներին մայրաքաղաքը համարյա թե հավասարեցված էր հողին. ամենուր ավերակներ, փլատակներ… Սակայն մի որոշ ժամանակ անց արցախցին գիտակցեց, որ իրավունք չունի վհատվելու, կոտր ընկնելու, և սկսեց կառուցել ու կառուցել: Եվ ահա, մի քանի տարիների ընթացքում, նա ոտքի հանեց պետական մի շարք կառույցներ, բնակելի շենքեր, ինչպես նաև կառուցեց նոր շենքեր: Կրկին սկսեցին գործել կրթական օջախները՝ դպրոցները, համալսարանները, տեխնիկումները…

Այսօր մայրաքաղաքի կենտրոնական փողոցները ասֆալտապատ են, առանձնացված են մայթերը: Սակայն քաղաքում կան փողոցներ, որոնք և ոչ մի անգամ չեն զգացել ասֆալտի «համը»: 15 տարուց ավելի է, ինչ գոյություն ունի, այսպես կոչված, նոր Զորգե թաղամասը: 15 տարուց ավելի է, ինչ այստեղ ապրում են հարյուրավոր բնակիչներ: Սակայն այս թաղամասն այդպես էլ ոչ մի անգամ չի արժանացել ասֆալտապատման…

Տարիներ շարունակ զորգեցիներն ամեն տարվա օգոստոս ամսին լսում էին (և հիմա էլ լսում են) բազմաթիվ խոստումներ պատգամավորության թեկնածուներից. «Եթե ես ընտրվեմ, ապա կարող եք վստահ լինել. 1 տարվա ընթացքում ձեր փողոցը լրիվությամբ կասֆալտապատեմ»: Սակայն ընտրվելուն պես մոռանում են: Իսկ այս հարցի լուծումը զորգեցիների երազանքն է: Զորգե փողոցը չունի ընդհանուր առանձնացված մայթեր: Այստեղ ահավոր է մանավանդ աշնանը և ձմռանը, քանի որ այդ եղանակներին բազմաթիվ փոքրիկ լճակներ են գոյանում՝ շրջապատված ցեխի կույտերով: Իսկ ամառն էլ կարելի է մի կուշտ փոշի շնչել…

Զորգեցիները մի քանի անգամ այս հարցով դիմել են քաղաքաշինության նախարարություն, բայց ամեն անգամ էլ ինչ-ինչ պատճառներով մերժվել են:

Էռնա ՍԱՐԳՍՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռն. 3-րդ կուրս

ՔԱՅԼՈՂ ՎՏԱՆԳ 

Մեր քաղաքի փողոցներից ամեն մեկն ունի իր առօրյան, իր հոգսերը: Օրինակ՝ կենտրոնական Ազատամարտիկներ պողոտայում մարդիկ ձանձրանալու ժամանակ չեն ունենում, քանզի նորանոր ձայներիզներն ու օրեցօր աճող խանութների թիվն ավելի են աշխուժացնում նրանց առօրյան:

Բայց քիչ չեն մեր քաղաքում փողոցները, որոնց անունների ու գտնվելու տեղի մասին շատերը թերևս չեն էլ լսել: Այդպիսիներից մեկը Հակոբ Կամարին է, որտեղ մեծ թիվ են կազմում ինչպես ԼՂՀ շրջաններից, այնպես էլ Հայաստանի այլ քաղաքներից եկած ուսանողները: Այստեղ երբեմն տարօրինակ դեպքեր են կատարվում:

Փողոցում, որ գտնվում է քննչական մեկուսարանի ետևում և ունի շատ նեղ ճանապարհ, որով մեքենան անգամ հազիվ է անցնում, վերջերս հայտնվել է մի տղամարդ, որ «գովազդում է» իր իսկ սեփական մարմինը: Կլինի 35-40 տարեկան (հագուստից դատելով՝ ծառայում է ՊԲ-ում, քանի որ աստղերով ուսադիրներ է կրում): Գրեթե ամեն օր հետևում է երիտասարդ աղջիկներին ու, նրանց տեսնելուն պես, սկսում հանվել: Այս երևույթն արդեն մի քանի ամիս է, ինչ շարունակվում է, և ուսանողների սարսափի առարկան է դարձել: Վերջիններս վախենում են մենակ դասի գնալ կամ վերադառնալ:

Ինչպե՞ս վարվել, ի՞նչ անել: Բանն այն է, որ մեծ մարդկանց կամ տղաների տեսնելով՝ նա փախչում կամ նորմալ ու կիրթ է ձևանում, իսկ աղջիկների հանդիպելիս՝ սկսում աքլորանալ…

Լռել ու ձևացնել, թե ոչինչ չկա, ճիշտ չէր լինի: Մի ելք պիտի որ լինի: Չէ՞ որ հնարավոր է բռնել ու մեկուսացնել նրան կամ էլ պարզել, թե ինչ է կատարվում հոգեկանի հետ: Այլապես՝ այս թաղամասում ուսանողուհիներն ամեն անգամ սարսափով են դասի գնում կամ այնտեղից վերադառնում…

Աննա ՄԱՆԱՍՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռն. 3-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԴԱՐՁՅԱԼ ԿԱԴՐԱՅԻՆ ԵՎ ԱՅԼ ՀԱՐՑԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
կամ՝ մտորումներ մշակութային խնդիրների շուրջ

Մշակույթի և երիտասարդության պալատում վերջերս կայացավ մշակույթի աշխատողների հանրապետական խորհրդակցություն: Նայելով գրեթե լիքը դահլիճին, իմ մեջ ծագած առաջին միտքն այս էր. հետաքրքիր է, այս դահլիճում մշակույթի արժեքներ ստեղծողներն են գերակշռո՞ւմ, թե՞ նրանք, ովքեր գործի բերումով կոչված են քարոզելու և զարգացնելու այդ արժեքները: Եվ երկրորդ հարցը. թե’ առաջինները և թե’ երկրորդներն ինչպե՞ս են կատարում իրենց գործը: Երկուստեք, անշուշտ, կարող են վկայակոչել ցածր աշխատավարձը և դրա հետ կապված բազում պրոբլեմներ: Բայց, այնուամենայնիվ, մարդ եթե աշխատավարձ է ստանում (ցածր թե բարձր), ապա պարտավոր է այնպես անել, որ իր խղճի հետ պրոբլեմներ չունենա:

Երևի նորություն ասած չենք լինի, եթե խոստովանենք, որ խորհրդային տարիներին մեր մշակույթի վիճակն ավելի բարվոք էր, քան այսօր է: Ելույթ ունեցողներից մեկը, խոսելով Արցախի մշակույթի անմխիթար վիճակի մասին, ասաց, որ մենք չունենք պետական մշակութային քաղաքականություն: Ըստ իս, պատճառն ավելի խորն է. այսօր մենք ունենք միայն պետական ատրիբուտներ:

Խորհրդակցությանը հրավիրված հարգարժան մի պաշտոնյա ասաց, որ մշակույթն այցեքարտ է՝ արտաքին աշխարհին ներկայանալու համար: Գուցե ճիշտ է ասված, չգիտեմ, սակայն, կարծում եմ, որ արտաքին աշխարհին ինչ-որ բան ներկայացնելու համար այդ «ինչ-որ բանը» նախ պետք է ցույց տանք, ներկայացնենք մեր ժողովրդին: Հատկապես, երբ  «ինչ-որ բանի» անունը մշակույթ է:

Բայց ինչ մշակույթի մասին է խոսքը, երբ այսօր մթնոլորտն աղտոտված է ռաբիսով ու արվեստի կասկածելի արժեքներով: Այսօր մեզանում մեծանում է մի սերունդ, որ չգիտե, թե ինչ ասել է հայկական ժողովրդական երգ կամ դասական երաժշտություն: Ինչ մշակույթի մասին է խոսքը, երբ երբեմնի թատրոն ունեցող երկրամասն այսօր թատրոն չունի: Մարդիկ կոչումներ են ստանում, նրանց շքանշաններ ու պատվոգրեր են տալիս բեմական արվեստին մատուցած ծառայությունների համար, սակայն Արցախի հանդիսատեսը մեկևկես տասնամյակ է չգիտե թատրոնի տեղը: Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան պետական դրամատիկ թատրոնը վերջերս դարձել է անդրկուլիսյան և ոչ միայն անդրկուլիսյան դժգոհությունների աղբյուր: Վախենում ես ճանապարհիդ հանդիպել մեր հայտնի դերասաններին, որովհետև քանիերորդ անգամ կանգնեցնելու են քեզ և խեղճ ու կրակ հարցնեն. «Մեր էս թատրոնը, որ այսպես անխղճորեն քանդում են, բա մեր վերջը, այս երկրի վերջը ի՞նչ է լինելու…»: Եվ հարցն այս, ի վերջո, հնչեց մշակույթի աշխատողների այս խորհրդակցության ժամանակ: Հնչեց ոչ թե բեմից, այլ դահլիճից՝ վաստակաշատ դերասանների բերանից: Հնչեց ցավով ու աղերսագին, հնչեց բողոքով ու զայրույթով:

Թատրոնի տնօրեն ու գլխավոր ռեժիսոր Լեոնիդ Հարությունյանը բեմից արդարացավ. «Եթե իմ կողմից շատ հարգված Վարդան Հակոբյանը տարեկան մի քանի գիրք է տպագրում, ես էլ տարեկան մի քանի ներկայացում եմ բեմադրում, ուրեմն՝ թատրոնը կա, ապրում է…»: Այս պատասխանը, սակայն, ոչ մեկին չհամոզեց, քանզի յուրաքանչյուր տպագրված գիրք դեռևս գեղարվեստական արժեք չէ, և յուրաքանչյուր բեմադրություն դեռևս ներկայացում չէ: «Դաս կանանց» տիպի ոչ թե մի քանի, այլ տարեկան երկու հարյուր ներկայացում կարելի է բեմադրել: Ներկայացում, որն անգամ հեռավոր կապ չունի արվեստի հետ…

Որ մեզանում կոչումներն ու շքանշաններն արժեզրկվել են, որ կոչում ստանալը շատ ավելի հեշտ է, քան այն վաստակելը, դրանում ոչ ոք արդեն չի կասկածում: Նույն այդ խորհրդակցության ժամանակ այսպիսի զավեշտական դեպք եղավ. մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչում շնորհեցին մի մարդու, որ 20 տարուց ավելի է մշակույթի բնագավառում չի աշխատում: Ասել է թե՝ իր մշակութային գործունեությունն ավարտել է ԼՂՀ անկախությունից շատ առաջ:

Թատրոնը մեր մշակույթի մեծ շղթայի ընդամենը մի օղակն է: Գրեթե նույն վիճակն է բոլոր մյուս ոլորտներում: Մենք ունենք պետական համույթներ, որոնք տարեկան ընդամենը մի քանի համերգ են տալիս, որի կեսը՝ Հայաստանում և արտերկրում: Միաժամանակ ունենք «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակը, որ պրոֆեսիոնալիզմի տեսակետից իր տեսակի մեջ մեզանում հավասարը չունի, սակայն գոյատևում է միայն բարեգործների մանր-մունր նվիրատվություններով…

Այնուամենայնիվ, ո՞րն է ելքը: Ի՞նչ անել: Ելույթ ունեցողներից մեկն ասաց, որ մշակույթը պետք է առանձնացնել: Ինչո՞ւ չէ, կարելի է նաև առանձնացնել, որպեսզի մեր փոքրիկ ու աղքատ լեռնաշխարհը մի նախարարի ևս կերակրի (մենք ունենք նախարարներ, ովքեր հայտնի չէ, թե ում են ղեկավարում կամ ինչ են ղեկավարում): Հատկապես, երբ արդեն դրա նախադեպը ունենք: Երբ մի անգամ արդեն միացրել-անջատել ենք:

Հարցն ամենևին այն չէ, թե մշակույթն առանձին նախարարությո՞ւն է, թե՞ ոչ, այլ այն, թե ովքեր են աշխատում այդ նախարարությունում: Եթե այնտեղ աշխատում են ներկայիս կադրերը, ապա տեր Աստված անգամ չի կարող փրկել մեր մշակույթը, քանզի այսօր մշակույթի վարչությունում աշխատում են մարդիկ, ովքեր բացարձակապես կապ չունեն մշակույթի հետ: Ես լավ չեմ հիշում, թե որ թվականին է մահացել Մոցարտը, սակայն համոզված եմ, որ Մոցարտը մեզ մոտ մեռել է այն օրը և այն ժամին, երբ մեր մշակույթը հայտնվել է ներկայիս «կադրերի» ձեռքում:

Այնպես որ՝ հարյուրերորդ, հազարերորդ անգամ կարելի է փաստել, որ մեր մշակույթի (և ոչ միայն մշակույթի) փրկությունը կադրային լայնամասշտաբ փոփոխությունների մեջ է: Լավ մասնագետներ, լավ կադրեր, ճիշտ է, շատ չունենք, բայց ունենք: Իսկ եթե հաշվարկենք մեր հանրապետության բնակչության թվի հարաբերակցությամբ, լիովին կարող ենք եղածով բավարարվել:

Բազմաչարչար այս երկիրը հոգնել է դիլետանտիզմից: Վաղուց ժամանակն է, որ յուրաքանչյուրն իր գործով զբաղվի. նկարիչը՝ նկարչությամբ, հողագործը՝ հողագործությամբ, դերասանը՝ դերասանությամբ, անասնաբույժը՝ անասնաբուժությամբ, քաղաքագետը՝ քաղաքական խնդիրներով ու հարցերով և այլն: Երբ այս պարզ ճշմարտությունը խեղաթյուրվում է, երբ բուժակը նստում է արվեստագետի աթոռին, գյուղատնտեսը՝ քաղաքագետի և այլն, արդյունքում՝ մենք ունենում ենք այն, ինչ ունենք, ու ոչ միայն մշակույթը, այլև մեր երկիրն է մի օր հայտնվելու Կարմիր գրքում…

ԿՄՍ նոր նախարար Կամո Աթայանի հանդիպումները կրթության և մշակույթի գործիչների, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ, մտահոգ ձեռնարկումները հույսեր են ներշնչում, որ ի վերջո «սայլը տեղից շարժվելու է»: Միաժամանակ, վերջին տասնամյակում խոստումներից ու խաբեություններից ձանձրացած մարդիկ վաղուց հոգնել են սպասելուց և ավելի կոնկրետ ու արդյունավետ գործ են ակնկալում:

Այլապես՝ շարունակելու ենք ծնկաչոք նստած մնալ մեր կոտրած տաշտակի կողքին, և մշակույթի աշխատողների մի նոր խորհրդակցությունում կամ հավաքում մշակույթի բնագավառի հնամենի աշխատող Բաբկեն Մուսայելյանը դարձյալ այսպես է դիմելու իր բախտակիցներին՝ «Անտեր-անտիրական հայրենակիցներ», և անտեր դահլիճը դարձյալ բուռն ծափահարելու է…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ԱՆՏԵՂՅԱԿՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՞…

Մհեր Հարությունյանի վերջերս լույս տեսած գիրքը չնայած «Ասկերան. հերոսության հասցեներ» վերնագիրն է կրում, հեղինակը սակայն մի տեսակ խուսափել է ստույգ հասցեներ նշելուց: Մենք հակված ենք կարծելու, թե դա հիմնականում անտեղյակության հետևանք է, քանի որ Հարությունյանն ինքը միտումնավորության որևէ պատճառ չպիտի ունենար:

Հայտնի է, որ քչերին է վիճակվել դառնալու 1-ին և 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանի ասպետ: Այդ քչերից ութը Ասկերանի ՊՇ-ից են՝ Վիտալի Բալասանյանը, Արշավիր Ղարամյանը, Վլադիկ Աղասարյանը, Մխիթար Ավշարյանը, Վիլեն Սաֆարյանը, Հրանտ Ծատրյանը, Արթուր Հարությունյանը և Զորեն Ղազարյանը: Մի՞թե այս փաստը «հերոսության հասցե» չէ, որ Մհեր Հարությունյանը աչքաթող է արել:

Հեղինակն անտեսել է նաև մի այլ կարևոր հանգամանք, որը պատիվ չի բերում ոչ իրեն, ոչ իր գրքին: Այն՝ որ Ասկերանի ՊՇ հրամանատար Վիտալի Բալասանյանին շնորհվել է գեներալ-մայորի աստիճան, իսկ ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկասյանի հրամանագրով նա արժանացել է բարձրագույն՝ Արցախի հերոսի կոչման, ինչն ինքնին խոսում է Ասկերանի գնդի անցած մարտական փառավոր ուղու մասին: Ու դրանով հայրենի իշխանությունները արժանին են մատուցել ոչ թե (կամ ոչ այնքան) Վ. Բալասանյանին, այլ Ասկերանի գնդի ողջ անձնակազմին՝ հայրենիքին մատուցած անուրանալի ծառայությունների համար: Մինչդեռ Մ. Հարությունյանի գրքից այն տպավորությունն ես ստանում, թե մեր գունդը կռվել է առանց հրամանատարի:

Մի ուրիշ օրինակ: Ասկերանի գունդը ԼՂՀ ՊԲ միակ զորամասն է, որից երկու գեներալ են «ծնվել»: Երկրորդը, Վ. Բալասանյանից հետո, Արշավիր Ղարամյանն է, ով այժմ ԼՂՀ ոստիկանապետի առաջին տեղակալն է: Չգիտես ինչու այս փաստը նույնպես Հարությունյանն ականջի հետև է գցել:

Կարծում ենք, ճիշտ չի լինի, եթե վերջին երկու փաստի չհիշատակումը վերագրենք անտեղյակության, քանի որ Մհեր Հարությունյանը՝ լինելով ՊԲ «Մարտիկ» թերթի երկարամյա թղթակից, երևի մեկ անգամ չէ գրել նրանց կամ նրանց գլխավորած ստորաբաժանումների մասին:

Ասկերանի գնդի մի խումբ ազատամարտիկներ

 

ԳՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Լույս է տեսել «Գեղarm» գրական-գեղարվեստական հանդեսի սեպտմբերյան համարը (թիվ 28): Արձակի բաժնում ընդգրկված են Խաչատուր Մարգարյանի «Մի բաժակ սուրճ», Էռնեստ Եսայանի «Որտե՞ղ ես… մարդ Աստծո», Վարուժան Նալբանդյանի «Հատուկ մարտահրավեր» պատմվածքները:

Պոեզիան ներկայացնում են ժամանակակից ռուս տաղանդավոր բանաստեղծ Վյաչեսլավ Կուպրիանովը, իտալացի պոետ Դավիթ Տուրոլդոն, Արծիվ Լալայանը, իսկ անգլերեն լեզվով ներկայացված են Հենրիկ Էդոյանի, Հակոբ Մովսեսի, Գագիկ Մանուկյանի բանաստեղծությունները:

Համարի «Բոլորս պարտք ունենք մեր արվեստին» խմբագրականից բացի տպագրվել են  լրատվական «Թռուցիկ»-ը, ժամանակակից պոեզիայի տեսական հարցեր շոշափող, Նիկոլայ Բախտինի «Պոեզիայի ուղիները» հոդվածը, Լուիջի Փիրանդելոյի «Ծաղիկը բերանում մայրը» թատերկը, «Ժառանգություն» խորագրի տակ՝ վաղամեռիկ դասական Պետրոս Դուրյանի «Կոկոնծաղիկք կուսին» տաղը, Ալեն Բեզնասոնի (Ֆրանսիա) «Իսլամը» և այլ հոդվածներ:

Համարում տեղ են գտել ճապոնացի քանդակագործ Բուկու Աթլայի ստեղծագործությունների վերատպությունները և այլ նյութեր:

Ամսագիրն, ի դեպ, կարդում են ոչ միայն ԼՂՀ-ում, այլև ՀՀ-ում, Պարսկաստանում, Լիբանանում, Սիրիայում, ՌԴ-ում, ԱՄՆ-ում և այլուրեք:

Տպագրվել և Արցախ է հասել իրանահայ գրողների գրական-գեղարվեստական եռամսյա խոսնակ «Հանդես գրականության և արվեստի» 10-րդ համարը:

Համարում Սամուել Բեքետի «Աղետ» և Յոժեն Իոնեսկքուի «Առաջնորդը» թատերկերի, Արփի Հովհաննիսյանի «Ես» մանկասցենարի, Տիգրան Պողոսյանի և Ազատ Մաթյանի բանաստեղծական շարքերի, պարսիկ  պոետ Ահման Շամլուի «Դոները և Չինական մեծ պարիսպը» խոհագրությունների, Գուրգեն Արզումանյանի, Խաչիկ Խաչերի պատմվածքների և այլ նյութերի հետ մեկտեղ համարում տեղ է գտել նաև մեր հայրենակից գրող Հրանտ Ալեքսանյանի «Ալպիական բարիտոնով» պոեմը:

Բաժանորդագրվելուց բացի, սույն հանդեսը կարող եք ձեռք բերել «Ոգի Նաիրի» մշակութային կենտրոնում (Վ.  Սարգսյան 25, հեռ. 5-23-04):

Պատրաստեց՝ Է. ԱՐԱՄՅԱՆԸ 

ԲԱՐԻ ԵՐԹ, ԳԻՐՔ

Վերջերս մի հաճելի նվեր ստացա: Դա Վարդգես Օվյանի «Ձմեռային սերենադ» գիրքն է: Ինձ համար ամենաթանկ նվերը գիրքն է: Ամենից թանկ կորուստը նույնպես գիրքն է: Ես ընթերցողի կարգավիճակով ծանոթ էի Վազգեն Օվյան ռոմանտիկ և, միևնույն ժամանակ, կրակոտ գրողին: Բայց չգիտեի, որ որդին ևս գրող է ու« ըստ իմ ստացած տպավորության, հայրական շավիղը գրական ժանրում պահպանողն ու, ինչպես ասում են, արժանի հոր արժանի զավակն է:

Վազգեն Օվյանի «Լեռների լեգենդը» ինձ համար մի գլուխգործոց է: Եվ իրավամբ իր ժողովրդի պարծանքը լինելու փառքին է արժանի նրա վաղամեռիկ հեղինակ Վազգեն Օվյանը: Ու նրան ծնող ժողովուրդը միայն հպարտանալ կարող է նման գրող-մտավորական ունենալու համար:

Եվ ահա իմ ձեռքին Է Օվյան կրտսերի «Ձմեռային սերենադը» ու, մի անթաքույց վախով (հանկարծ հիասթափություն չապրեմ) ու անհամբեր սպասումով բացում, ընթերցում եմ մի քանի կարճ պատմվածք, ապա սկսում եմ կարդալ տարբեր պատահած Էջից և, փառք քեզ Ամենազոր« որ այս անգամ հանգիստդ հետաձգել ես…

Թեև ուշացումով, ասեմ, որ ես գրաքննադատ չեմ և այդ նպատակով չէ, որ որոշեցի գրել սույն հոդվածը: Աշխատանքի բերումով ես տեղյակ եմ ժամանակակից երիտասարդության (և ոչ միայն) ձգտումներին ու զբաղմունքին ու ցավով ուզում եմ ասել, որ, ավաղ, գիրք կարդացող, ընթերցասեր մարդու խիստ դեֆիցիտ է այժմ:

Քաղաքականությամբ շիկացած մթնոլորտում ու սոցիալական հոգսերի կարկտահարությունից հոգնած իրավիճակում գտնվող մեր հասարակությանը, մեծին ու փոքրին, պաշտոնյային ու գործազուրկին, օլիգարխին ու գրպանի դրամները հաշվող չքավորին, ուսանողին ու դասախոսին խորհուրդ եմ տալիս կարդալ Վարդգես Օվյանի «Ձմեռային սերենադը»: Նրա նուրբ հումորը, որով հագեցած են կյանքի բոլոր այն հարցերը, որոնց մասին նա գրում է, կօգնի ձերբազատվել ամենօրյա հոգսերից, որ մեխի պես խրված են մեր հոգու և ուղեղի մեջ ու, շատ անգամ հանել չենք կարողանում:

Ուզում եմ շնորհակալություն ասել հեղինակին՝ հաջողված գործի համար« բարի երթ ցանկանալ գրքին դեպի ընթերցողը տանող ճանապարհին« համոզված« որ չի փոշոտվելու« և հետագա ստեղծագործական հաջողություններ՝ ինձ համար հաճելի անակնկալ հանդիսացող գրողին՝ Վարդգես Օվյանին:

Արտակ ԳՈՒԼՅԱՆ
Ստեփանակերտ

——————————————————————————————-

Ժամանակակից բարքեր

ՄԱՅՐԸ

(իրապատում)

Երիտասարդ բժշկուհու համար ամեն մի հիվանդի հետ շփվելը մարդկային կյանքի մի նոր, անծանոթ աշխարհ է: Նրա աչքից ոչինչ չէր վրիպում: Նկատելի էր, որ դեղերի ներգործությունը արդյունավետ է լինում այն հիվանդների մոտ, որոնց հոգեվիճակը կայուն հանգիստ էր, ապրում են նորմալ պայմաններում, առանց ցնցումների, բայց այդպիսիները քիչ էին, հատ ու կենտ: Մեծ մասը, բացի լուրջ հիվանդություններից, տարիքավորներ, թե երիտասարդներ, կենցաղային շատ խնդիրներ ունեին:

Տարեց մի կին, որ արյան բարձր ճնշում ուներ, ժամանակ առ ժամանակ, նշանակված դեղերն ընդունելուց հետո, գալիս էր արյան ճնշումը չափելու: Պարզվում էր, որ տարբերությունը շատ չնչին է, իսկ երբեմն էլ բոլորովին ոչ մի ներգործություն չէր նկատվում: Մի օր, երբ բժշկուհին նրան զննում էր, ստուգում սիրտն ու թոքերը, թիկունքին մեծ կապտոց նկատեց:

– Այս ի՞նչ է պատահել, մեջքիդ կապտոց կա,- զարմացած հարցրեց բժշկուհին:

– Չեմ իմանում, տեղյակ չեմ, չգիտեմ,- դժկամորեն պատասխանեց հիվանդը:

Բժշկուհին մտածմունքի մեջ ընկավ, բայց այլևս ոչինչ չհարցրեց:

Երկու շաբաթ անց հիվանդ կինը նորից եկավ, այս անգամ գլուխը գլխաշորով պինդ կապած, գունատ աչքերը կարմրած: Բժշկուհին չափեց նրա արյան ճնշումը: Այն վտանգավոր բարձր էր: Բուժքրոջը կարգադրեց արագ սրսկումներ կատարել, որից հետո հիվանդին առաջարկեց մի կես ժամ նստել, հանգստանալ:

Կինը հոգնած, տխուր նստած իր դառը ճակատագրի մասին էր մտածում, մի կերպ զսպելով, որ չհառաչի, չփղձկա, իսկ բժշկուհին մտախոհ, հիվանդի քարտում գրառումներ էր կատարում: Որոշ ժամանակ անց բժշկուհին նորից չափեց կնոջ արյան ճնշումը, ապա ստուգեց շնչառությունն ու սրտի աշխատանքը:

– Այս ի՞նչ է կատարվում քեզ հետ, այս ի՞նչ է,- ճչաց նա:

Հիվանդ կնոջ թիկունքը պատած էր կապտոցներով, որոնք, հավանական է, բռունցքի կամ որևէ կոպիտ առարկայով խփածի հետքեր էին:

Կինը, գլուխը կախ, լուռ էր:

– Ասա’, ասա’, գուցե ծեծել են,- հրամայական տոնով նորից հարցրեց բժշկուհին:

Հիվանդը հառաչեց, սկզբում գլխով արեց, հետո էլ «հա» ասաց:

– Դե վեր կաց, հենց այստեղից ուղիղ գնա դատարան, դատի տուր, թող մի լավ պատժեն, բանտ նստեցնեն: Սա ի՞նչ վիճակ է: Ասա, ես ի՞նչ անեմ, ջանքեր եմ թափում, որ քեզ բուժեմ, ոտքի կանգնեցնեմ, իսկ անխիղճները, անզգամներն այս ի՞նչ օրի են հասցրել: Մի օր էլ կսպանեն: Հենց հիմա վեր կաց, գնա դատարան,- վրդովված ասաց բժշկուհին՝ սպասողական, հարցական նայելով հիվանդ, ծեծված ու հյուծված կնոջը:

– Բժշկուհի,- վերջապես կերկերուն ձայնով խոսեց հիվանդ կինը,- ես ոչ մի տեղ չեմ գնա, չեմ կարող, չեմ կարող ոչ ոքի բողոքել:

– Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, կարո՞ղ է ինքդ ես մեղավոր,- տարակուսանքով հարցրեց բժշկուհին:

– Չէ, չէ, էդպես չի, էդպիսի բան չկա, բայց ես ո՞նց, ո՞նց բողոք եմ իմ տղայից, իմ խմող, հարբեցող որդուց… Չեմ կարող, ես մայր եմ, ամոթ է, ամոթ,- ասաց ու սկսեց անզուսպ հեկեկալ:

Էմմա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

 

ՊԵՏԱԿԱՆ ԹԱՏՐՈՆԸ՝ ԳՅՈՒՂԵՐՈՒՄ 

Մարտակերտի շրջանի  Վանք գյուղի համայնքի թատերասերների հյուրն էր Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի կոլեկտիվը: Փափազյանցիները ներկայացրին «Դաս կանանց» ներկայացումը և բեմական-էսթետիկական մեծ հաճույք պատճառեցին մեկ ու կես տասնյակ տարիներ թատրոնից զերծված գյուղի հասարակությանը:

Թատրոնի կոլեկտիվը հանդես կգա նաև Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղի թատերասերների առաջ, իսկ հետագայում կշրջագայի Հադրութի և Ասկերանի շրջաններում:

Սերժ ԱՆԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Мы и наши проблемы

Публичная политика – преимущества и тяжкие обязанности
или – “взялся за гуж, не говори, что не дюж”

В своей журналистской практике мне не раз приходилось сталкиваться с тем, как публичные деятели запросто отказывались от комментариев по общественно значимым вопросам, мотивируя это либо неинформированностью, либо просто нежеланием. Хотя, наверное, понятно, что по должности они не имеют права быть неинформированными или отказываться представлять свою точку зрения.

Каждый раз приходилось пожимать плечами и в очередной раз не выполнять свой журналистский долг – информировать общество о событиях и  бытующих мнениях. Пожимать-то пожимала, но задумывалась: а ведь это явление говорит о болезни нашего общества. О том, что жизнь страны проходит где-то мимо людей, лидеров партий, государственных чиновников, что существуют они зачастую в иной плоскости, даже в другом измерении.

А писать о том, что «такой-то» деятель неинформирован о «таком-то» деле», рука не поднимается – за державу обидно.

Демократия – это управление государством на основе общественного мнения 

Это простое определение слова «демократия» предполагает наличие в демократической стране как минимум трех институтов – изучения общественного мнения, публичного обсуждения общественно значимых вопросов и наличия публичных политиков. Приходится констатировать, что в нашей стране эти институты пока не сложились. Чья в том вина – властей или общества?

Понятно, что если общество не может довести до сведения властей свои требования, те руководствуются иными интересами. Ожидать от властей добровольного подчинения общественному мнению не совсем реально, однако далеко смотрящие власти, все же, изучают это мнение – чтобы знать, с чем имеют дело. В противном случае взаимная связь общества и властей нивелируется, и власти маргинализируются.

Это одна сторона вопроса. Но есть и другая. В любом государстве  есть люди, которые берут на себя ответственность говорить от имени какой-то категории общества. Эти люди призывают общество избирать их на должности, обещают защищать чьи-то интересы. Это приносит им определенные выгоды, власть, чувство самоудовлетворения. Но  в какой-то момент, когда им кажется, что пребывание на должности не зависит от общественного мнения, их интерес к обществу пропадает. Они уже не считают своим долгом говорить и слушать, обсуждать и информировать. И если эти трансформации не замечаются избравшими их людьми, значит, у нас больное общество. В конце концов, именно на основе позиции этих людей зачастую формируется общественное мнение. Именно они являются ориентиром для большинства людей. Причем, их никто не заставлял становиться маяками, они добровольно избрали этот тяжелый путь.

Публичный деятель не вправе обманывать людей, от имени которых он говорит. Не вправе обманывать и тогда, когда они ждут от него оценок, четкого отношения. К сожалению, карабахское общество зачастую остается обманутым в своих ожиданиях. Наши публичные деятели не считают обязательным формирование четкой позиции по тому или иному вопросу, не понимая, что даже честное признание в неинформированности не смягчает вину.

В конце концов, политика – это попытка воздействия на ход событий. Если человек не хочет даже высказываться, как же он намерен делать политику? А если бояться делать политику, зачем же становиться политиком?

Как же формируется политика государства, если общественное мнение всем безразлично?

Странно то, что нежеланием говорить у нас обладают не только провластные деятели, но и оппозиционные. Такая ситуация, к примеру, сложилась в отношениях мэрии Степанакерта и правительства. На заседаниях правительства уже во второй раз деятельность избранного от оппозиции мэра подвергается резкой критике. Искусственно или нет, но негативные слухи о его деятельности  распространяются и в обществе. Дело дошло до того, что «мочить» мэра стали и те, кто его раньше под-держивал. Кто прав в этой ситуации, виноват ли мэр, действительно ли правительство лишило его возможности работать – об этом общество не имеет возможности узнать. В результате дискредитируется не столько личность мэра, сколько понятие «демократически избранного лица». Появляется повод для того, чтобы предвзятые люди говорили: «Вот вам и всенародно избранный мэр. Пусть поработает, а мы посмотрим». А ведь такие вопросы легче выявлять в ходе публичных обсуждений, дебатов, где каждая сторона имеет возможность говорить. И судья один – общество.

Да мало ли бывает вопросов, когда открытый разговор может поставить все точки над «i». Отсутствие публичности порождает слухи, подспудные обиды, необоснованные обвинения, роковую недосказанность. Возможно, открытый разговор не получается потому, что никто не уверен в том, что высказанные мнения могут воздействовать на политику. Не воздействуют, так как никто на своем слове твердо не постоит. В прессе высказываются обвинения в адрес неправильной политики властей, но ни одна группа людей до сих пор не обратилась в правительство с требованием ответить на эти обвинения. А ведь это прекрасная возможность для того, чтобы обвинения попросту игнорировались, мол, «не читал, не знаю».

Публичность и карабахский вопрос

Получается, что политика в нашем государстве делается на основе мнений пары-тройки людей. Или она делается не в нашем государстве? Возможно, именно этим обусловлено то, что карабахское урегулирование обсуждается везде, но только не в Карабахе, что предложения экспертных групп по урегулированию удостаиваются оценок во всем мире, но только не в Карабахе. И именно поэтому карабахцы могут оказаться перед фактом достигнутых договоренностей между лидерами двух других стран о судьбе Карабаха. И пенять будет не на кого.

В своем докладе Международная кризисная группа (МКГ) отметила то, что общества конфликтующих стран практически не информированы о тех предложениях по урегулированию карабахского конфликта, которые давно уже обсуждаются в мире. В один прекрасный день эти предложения могу быть оформлены в виде соглашений. Эксперты серьезно беспокоятся, что резкое раскрытие условий соглашения может вызвать кризисы в обеих странах, и призывают власти обсудить со своими народами детали. На наш вопрос, что МИД НКР намерен предпринять, чтобы информировать общественность о ходе обсуждений, министр Арман Меликян ответил, что не совсем согласен с утверждением МКГ. «Нас призывают готовить общественность к каким-то решениям. Пока никаких решений нет, к чему же готовить общественность?» – сказал он.

Так-то оно так, но когда появятся решения, будет уже поздно кого-то готовить. Да и зачем готовить: лучше изучить общественное мнение и делать политику на его основе.

Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————

Немаленькие проблемы маленького города

Кое-что о личной гигиене

Как правильно заметил классик русской литературы А. П. Чехов, “в человеке все должно быть прекрасно – и душа, и мысли, и тело”.

Что касается души и мыслей моих карабахских соплеменников, то чистота их у меня не вызывает ни малейших сомнений. А вот тело?! Я далек от мысли ставить личную чистоплотность каждого под сомнение, но…

В стольном граде Степанакерте – столице Арцаха – нет ни одной общественной бани.

Строятся магазины, супермаркеты, банки, гостиницы, количество кафе и ресторанов на душу населения растет и растет, а вот одну душевую (общественную) кабинку нигде не найти. И приходится, не каждому, конечно, выворачиваться наизнанку, в прямом и переносном смысле, чтобы помыть себя снаружи.

По гигеническим нормам каждый человек не должен, а обязан один раз в неделю мыться с мылом в горячей воде – как говорится, “в чистом теле – чистый дух”.

Это и профилактика кожаных заболеваний, и просто хорошее настроение после соответствующей процедуры. Неужели в бюджете города не предусмотрено наличие подобного сооружения? Ведь нет необходимости в монументальном обшитом мрамором здании, где сверкают позолотой краны с горячей и холодной водой с серебрянными гайками. Карабахский, проверенный не одной сотней лет, кубик, медные краны, котельня на мазуте или газе и мастерство армянских строителей – и оплот гигиены в виде общественной бани готов! Или, вновь цитируя классика, “заграница нам поможет”? Может, обратиться за помощью, как всегда, к Спюрку?

Я не сомневаюсь в Спюрке! Он как пионер – всегда готов. А вот готовы ли наши власти позаботиться о своих согражданах – это большой вопрос…

Решив закончить статью первентивным гимном градоначальнику – с надеждой, что по прочтении он энергично возьмется за решение столь наболевшего вопроса, почувствовал вполне естетственный позыв, который каждый из нас испытывает минимум 3-4 раза в сутки. А поскольку в Степанакерте я гость и не имею собственной жилплощади с обязательным в каждом жилище туалетом, начал метаться по городу в поисках вожделенных английских букв “WC” – то бишь общественного туалета. Напрасно, сцепив зубы и сфинктеры, я метался по городу – такового в стольном граде Степанакерте я не нашел.

И, униженно заискивая и потупив взор, я постучался в частный дом, где и решил свои “проблемы”. Ну ладно я – уже живущий в Арцахе 16 без малого лет. А как быть уважаемым гостям из того же вожделенного Спюрка или просто интуристам, поток которых нарастает?!

Прерывать экскурсию и мчаться в гостиницу? Или второй вариант – тоже, как вы понимаете, абсолютно неприемлемый – ухудшать экологическую картину Арцаха?

Вот так и решил закончить статью гимном общественным баням и туалетам –  они того стоят!

Хоть народ наш и аскет,
Ему нужен туалет.
Баня с прачечной нужна,
Хоть у каждого жена!

С санитарно-гигиеническим приветом Станислав ПЕТРОСОВ.

 

Делайте добро без худа

На днях жители нашего города стали свидетелями не очень приятного зрелища. В нескольких частях Степанакерта были замечены убитые собаки. Убивая их, возможно, преследовалась благая цель – избавить наше общество от возможных нападений бродячих собак. Но!!! Была упущена важная деталь. Останки убитых собак в течение двух дней валялись на улицах, что, естественно, привело многих очевидцев в ужас. У них возникало не только чувство жалости, но и отвращения, так как в течение этих двух дней тела собак разлагались прямо на глазах. И если еще учесть тот факт, что в эти несколько дней погода была теплой, то даже те, кто, к счастью, не видел всего этого, могут представить, что за ужасная картина и вонь стояли на улицах. Опасность больше всего угрожала детям, которые, чувствуя жуткий запах, подходили близко, пытаясь понять, что же это происходит с собаками. Думаю, все понимают, какие последствия могут иметь для человеческого здоровья контакты с разложившимися телами, хотя заразиться можно и через загрязненный воздух.

Через 2 дня останки собак все же решили убрать. Но, как только люди попытались облегченно вздохнуть, появилась еще одна проблема: собак-то убрали, но места, на которых они целых 2 дня пролежали, продолжали хранить память о своих недавних “друзьях”. Запах и опасность подхватить какую-нибудь инфекцию продолжали волновать людей. Некоторые предприняли меры по очищению этих мест, но в большинстве случаев остается надеяться на дождь, который смоет все следы…

Цель этой статьи – не в том, чтоб кого-то покритиковать, а в том, чтоб дать понять: было б хорошо, если бы “добро было без худа”.

Герда АКОПЯН

——————————————————————————————-

Выборы по-азербайджански

Виртуальный 122-й избирательный округ, или o юморе в Азербайджане…

В связи с предстоящими в ноябре парламентскими выборами в Азербайджане Баку сделал фантастическое предложение – открыть в Нагорном Карабахе избирательный округ. Фиктивность  данного шага, думаю, не вызывает сомнения ни у кого, в том числе, в самом Азербайджане. Пуская международному сообществу пыль в глаза, Баку рассчитывает  прослыть неким носителем доброй воли, демонстрирующим миру «толерантность общества и его готовность найти общий язык с армянами». При этом в Азербайджане, конечно же, уверены, что карабахцы голосовать не станут, подтвердив тем самым, по идее Баку, имидж «сепаратистов». Реакция официального Степанакерта, конечно, не заставила себя ждать – заявление ЦИК Азербайджана карабахской стороной было расценено как “грубое вмешательство во внутренние дела суверенной “НКР”. Но это не смутило Баку – главное, как говорится в известной поговорке, маневр…

Между тем на сайте ЦИК Азербайджана пресловутая карабахская ОИК отмечена под 122 номером. Согласно сообщениям азербайджанской стороны, уже идет процесс регистрации кандидатов, обсуждаются способы голосования… А секретарь ЦИК Азербайджана В. Махмудлу, кажется, не в шутку надеется, что участие кандидата армянской национальности из Нагорного Карабаха в парламентских выборах Азербайджана и его избрание в Милли Меджлис могут принести немало политических дивидендов стране.

«Раньше мы только выражали протест в связи с проведением выборов в Нагорном Карабахе, а сейчас в рамках Конституции создаем возможность проживающим в Карабахе гражданам Азербайджана армянской национальности воспользоваться своим избирательным правом. И это положительно воспринимается со стороны международных структур», – утверждает секретарь ЦИК.

Что все это, как не политическая мастурбация? Даже не вдаваясь в политико-пропагандистский аспект данной затеи, нетрудно представить себе, чем чревато ее осуществление для Азербайджана – хотя бы в чисто прагматическом, материально-техническом плане.

Как голосовать избирателям виртуального 122-го округа? С учетом того, что еще в 1988 году примерно 500 тысяч граждан армянской национальности усилиями тех же самых  азербайджанских властей были депортированы из Баку  и приграничных с Нагорно-Карабахской автономной областью районов, и в настоящее время они разбросаны не только по всему огромному постсоветскому пространству, но и миру в целом, то бедному Азербайджану придется открывать избирательные участки не только в столице НКР  – Степанакерте, но и в Ереване, Москве, Вашингтоне, Тегеране, Дамаске, других больших и малых городах мира, где многострадальным депортированным  и беженцам суждено было найти пристанище. А как вообще собирается Баку решить вопросы, связанные с уточнением списков избирателей в условиях совершенного отсутствия контактов с армянами на общественно-государственном уровне?..

Предложение карабахцам, а также бывшим гражданам-армянам прежнего – советского – Азербайджана участвовать в выборах в Азербайджане выглядит тем более циничным на фоне нежелания Баку компенсировать понесенные этими людьми материальные и моральные потери. При всем при этом ясно одно – свой  неконструктивизм в плане политического разрешения нагорно-карабахской проблемы Баку пытается прикрыть подобными фиктивными и заранее обреченными шагами, направленными на введение международной общественности в заблуждение.

Впрочем, сквозь налет мнимой цивилизованности и благожелательности, нет-нет, да и выглядывает волчий оскал – призывая карабахцев голосовать, «признав территориальную целостность Азербайджана», Баку по инерции продолжает играть мускулами, запугивая угрозой войны: «Есть кнут и есть пряник. Так что голосуйте или проиграете» («Зеркало», 20.08.2005).

Впрочем, и в самом Азербайджане есть люди, которые воспринимают данную  инициативу Центральной избирательной комиссии с нескрываемым недоверием и недоумением. Так, глава Центра мониторинга выборов Анар Мамедли вопрошает: “Интересно, как они собираются получить списки избирателей у армянской стороны?” При этом он отмечает, что муссируемый электронный метод голосования в Азербайджане еще ни разу не применяли.

Впрочем, прекрасно осознавая невозможность участия карабахцев в виртуальном избирательном округе, ЦИК Азербайджана, сетуя на то, что  «обращение ЦИК в ОБСЕ и другие международные организации с просьбой помочь составить список населения по 122 избирательному округу остался без ответа», обещает в любом случае провести выборы в пресловутом округе. При этом ЦИК предупреждает, что так как по законодательству Азербайджана относительно участвующих в выборах избирателей нет кворума, то результаты выборов в 122-м  округе будут признаны и считаться состоявшимися, даже если армяне не примут участия в них(?!).

Думаю, дальнейшие комментарии тут излишни. Напоследок лишь хотелось бы привести слова президента НКР Аркадия Гукасяна по поводу всего этого: «Я рад, что юмор в Азербайджане развивается»…

Ашот БЕГЛАРЯН
Степанакерт

Хекки Талвитие положительно оценил предвыборную ситуацию в Азербайджане 
При этом спецпредставитель Евросоюза по Южному Кавказу заявил, что необходимо постараться сохранить достижения и после выборов 

После драматических событий сначала в Грузии, затем в Украине и, наконец, в Кыргызстане азербайджанский политический истеблишмент уж точно не испытывает недостатка в прогнозах по поводу возможности очередной “бархатной революции” уже в нашей стране.

Однако если спецпредставитель Евросоюза по Южному Кавказу Хекки Талвитие решил убедить азербайджанскую “политтусовку”, что ЕС не намерен “подталкивать” реализацию в стране грузинско-украинского сценария, то это ему, без сомнения, удалось.

В ходе своей совместной пресс-конференции с послом Великобритании в Азербайджане Лори Бристоу дипломат постоянно подчеркивал, что нынешние выборы имеют судьбоносное значение для Азербайджана, Евросоюз придает им особое значение, и у страны есть шанс добиться продвижения демократии эволюционным путем, и у такого варианта развития событий есть свои преимущества.

Оценивая же в целом ход предвыборной кампании, господин Талвитие отметил, что тут уже есть ряд положительных сдвигов в процессе подготовки к выборам. Так, по его словам, у оппозиционных партий теперь есть возможность проводить массовые акции и реализовать тем самым свое право на свободу собраний, заработало Общественное ТВ, которое предоставляет им строго отведенное эфирное время. Позже в ходе пресс-конференции Хекки Талвитие отметил, что необходимо будет постараться сохранить эти достижения и после того, как в Азербайджане выборы уже пройдут.

Европейский представитель особо отметил, что почти все выдвинутые оппозиционными партиями кандидаты прошли регистрацию: отказано было только 29 претендентам, часть из которых представляет религиозные объединения, часть – имеет проблемы с законом. При этом “мониторят” выборы всерьез: как напомнил Талвитие, в страну уже прибыли первые наблюдатели ОБСЕ, которые разъехались по регионам – оценивать ход подготовки к выборам.

Без разговора о недостатках, конечно, не обошлось. Так, Талвитие отметил, что определенные проблемы создает тот факт, что многие избиратели до сих пор не получили удостоверений личности. Однако куда большее внимание привлекло другое заявление европейского спецпредставителя: по его словам, как утверждают оппозиционные лидеры, они в ряде случаев не могут нормально вести свою предвыборную кампанию – отмечены даже аресты лиц, вовлеченных в нее, и по этим вопросам, уверен Талвитие, власти должны дать свое разъяснение. У людей, по мнению европейского посредника, должна быть возможность реально воспользоваться своим правом собирать подписи, проводить массовые акции и т. д. “Во время встреч с представителями властей Азербайджана я, – продолжил он, – доводил до их сведения, что чиновники должны прояснить эти инциденты и дать свои разъяснения”.

В то же время он уклонился от прямого вопроса, намерен ли ЕС осудить аресты оппозиционеров – европосредник ограничился напоминанием, что ожидает разъяснений от чиновников по поводу каждого из арестов. Словом, Евросоюз, судя по всему, явно не настроен на конфронтацию с властями Азербайджана.

В том же ключе было выдержано и заявление посла Великобритании. Отвечая на вопросы журналистов, британский дипломат напомнил, что в ходе прошедших выборов Великобритания предоставила Азербайджану прозрачные избирательные урны, в ходе нынешней кампании каждый десятый из 500 наблюдателей ОБСЕ – британцы. Однако, напомнил Бристоу, мировое сообщество может оказать техническую помощь, но не может взять на себя проведение выборов. И если тут есть недостатки, необходимо ответить на вопрос, стали ли они следствием недостатка помощи из-за рубежа или равнодушия людей к выборам.

В то же время Талвитие, отвечая на вопрос, как поведет себя мировое сообщество, если данные exit polls не совпадут с официальными результатами выборов и результаты exit polls каких организаций будут приняты за основу, ограничился заявлением сколь обтекаемым, столь же и многообещающим: exit polls – механизм, хорошо работающий в странах с развитой демократией, но в Азербайджане многое будет зависеть от того, насколько местный избиратель готов раскрыть иностранцу, приехавшему издалека, свои политические пристрастия.

“Выборная” тема на пресс-конференции оттеснила на второй план даже последние “подвижки” в карабахском урегулировании. Тем не менее европейский дипломат, коснувшись “большого количества разговоров, как повлияют выборы на процесс урегулирования”, вновь напомнил собравшимся, что в ходе переговоров президентов Азербайджана и Армении в Казани с участием сопредседателей МГ ОБСЕ достигнут определенный прогресс, и важно, чтоб и после выборов процесс урегулирования шел в полную силу.

Отвечая же на вопрос газеты “Эхо”, не создают ли вояжи, подобные нынешней поездке в Нагорный Карабах вице-спикера британской палаты лордов Керолайн Кокс во главе делегации христианских благотворительных организаций, угрозу привнесения в конфликт элементов религиозного противостояния, Талвитие выразил надежду, что внешние вмешательства не помешают прогрессу, достигнутому в ходе переговоров. А посол Великобритании вновь напомнил, что баронесса Кокс не представляет правительство Великобритании и не выражает его точку зрения.

НУРАНИ
“Эхо”, Баку

“Оранжевый конфуз” в азербайджанском парламенте “Специфический” цвет галстука одного из депутатов вывел из себя спикера Милли Меджлиса 

Отечественный парламент нынешнего созыва медленно, но верно приближается к финишной черте. За ней – выборы 6 ноября, которые и определят, кто в течение последующих 5 лет будет заниматься законотворчеством. Многие не скрывают надежд, что после ноябрьских выборов новый парламент будет более независимым, более демократичным и более активным органом государственной власти.

Впрочем, до финиша еще осталось пройти определенный путь, и поэтому нам пока приходится лицезреть нынешних междлисменов, которые нередко “радовали” нас бурными дебатами, переходившими в открытую брань и оскорбления.

Еще одна отличительная черта доживающего последние дни состава ММ – избранники народа подчас умудрялись принимать в течение одного рабочего дня массу законов и поправок к ним.

Как выяснилось на одном из заседаний ММ, спикер парламента не упускает из внимания даже… предметы мужского гардероба. Проявить эту способность главу парламента вынудил депутат Гуламгусейн Алибейли, который явился в зал заседаний в оранжевом галстуке. “Я очень сожалею, Гуламгусейн муаллим, что вы, будучи таким хорошим юристом, пришли в парламент, надев оранжевый галстук”. Обратив внимание депутатов на нецелесообразность ведения разговоров о революции в стенах парламента, да еще плюс ко всему наличие “оранжевого” гардероба, М. Алескеров выступил вообще против завоза в страну оранжевых маек и другой символики. “Не надо привозить из Украины оранжевые флаги и прочее, что отдает “оранжеманией”. Достаточно вспомнить последние события с отставкой правительства в Украине, да и в Грузии, похоже, не так все гладко сейчас… Все это должно служить уроком”, – подчеркнул спикер.

Дж. БАЙРАМОВА “Зеркало”, Баку 

 

Движение “Мы” обещает помочь азербайджанской оппозиции

Более сотни представителей молодежных организаций “Пора” (Украина), “Кмара” (Грузия), “Отпор” (Сербия), “Зубр” (Беларусь), “Оборона” и “Мы” (Россия) приедут в Азербайджан непосредственно перед парламентскими выборами. Цель их визита – участвовать в мониторинге выборов. Об этом Day.Az стало известно из информированных источников. Однако, как передает интернет-ресурс, ссылаясь на другие источники, цель их визита совершенно иная – обучение азербайджанских коллег опыту сопротивления сразу же после выборов.

В эксклюзивном интервью “Эхо” сопредседатель движения “Мы” Игорь Драндин рассказал о деталях сотрудничества активистов российской организации и азербайджанской оппозиции.

В Азербайджане в ноябре этого года ожидаются общенациональные выборы в парламент. Оппозиция и демократические организации активно готовятся, заявляя, что не допустят фальсификаций, которыми сопровождались все предыдущие выборы в нашей стране. О своей поддержке азербайджанской оппозиции и дем.движениям уже заявили украинская “Пора”, грузинская “Кмара” и другие. Представители этих организаций готовы приехать в Азербайджан и поделиться своим опытом борьбы. Нечто подобное было, когда молодежь стран СНГ выезжала в Киев на Майдан.

– Могут ли представители “Мы” поддержать азербайджанскую оппозицию в своей борьбе? Может ли Азербайджану пригодиться ваш опыт?

– Движение “Мы” уже сейчас поддерживает оппозицию в Азербайджане. Партнерство и сотрудничество крайне важно для аккумуляции сил и влияния, а также для содействия в формировании гражданского общества в странах СНГ.

– Одобряете ли вы в целом “цветные революции”, которые происходят в Восточной Европе, и не могли бы высказать предположение – возможна ли такая революция в Азербайджане?

– Революции в странах Восточной Европы не что иное, как проявление воли народа. Власть, уничтожающая демократические институты, нарушающая конституцию, фальсифицирующая результаты выборов, теряет свою легитимность. Поэтому “цветные революции”, произошедшие в странах СНГ, естественный процесс. Общество, обретающее свободу в результате возврата к демократическим ценностям, получает мощный импульс для развития и процветания.

(перепечатано с сокращениями)

Н. АЛИЕВ
“Эхо”, Баку

——————————————————————————————-

Аланды по-азербайджански 

Скандинавский Карабах

С 4 по 8 сентября Хельсинкская Гражданская Ассамблея при поддержке правительства Финляндии организовала ознакомительную поездку для представителей гражданского общества Азербайджана, Армении и Грузии на Аландские острова. Один из участников этого мероприятия, директор бакинского офиса Британского Института по Освещению Войны и Мира (IWPR) Шахин РЗАЕВ специально для “Реального” делится своими впечатлениями о поездке.

Наши власти любят часто повторять: “мы готовы предоставить карабахским армянам “самую высокую степень автономии”, только никто еще ни разу не слышал, чтобы они (или кто-то другой за них) объясняли, что же скрывается за этими словами.

Несомненно, одной из самых высоких статусов автономий, существующих в мире (если не самой высокой), является автономия Аландских островов в составе Финляндии. Об аландской модели автономии применительно к Нагорному Карабаху впервые заговорили в 1994-м году. Тогда армяне, находящиеся в состоянии эйфории от своих военных успехов, решительно отказались даже от переговоров на эту тему. “Мы готовы рассмотреть Аландский вариант, если Нагорный Карабах получит автономию не в составе Азербайджана, а в составе Финляндии”, – так сказал однажды какой-то армянский политик. “Очевидно, армяне возомнили себя шведами”, – остроумно прокомментировал этот ответ бывший министр иностранных дел Азербайджана Тофик Зульфугаров. Шли годы, переговоры, и про аландскую модель, кажется, все забыли. Но недавно специальный представитель ПАСЕ по Нагорному Карабаху Горан Ленмаркер заявил, что было бы полезным обратить внимание на Аландскую модель автономии при решении Карабахского конфликта. Эту же идею повторил содокладчик Совета Европы по Азербайджану Андреас Гросс.

Давайте же поближе познакомимся с этой вновь приобретшей актуальность пресловутой “аландской моделью”.

Аландская автономия – предыстория вопроса

Аландские острова представляют собой архипелаг, состоящий из 6757 островов, расположенных у входа в Ботанический и Финский заливы Балтийского моря. Архипелаг имеет исключительно важное стратегическое положение и по праву называется ключом к господству над всем Балтийским морем.  Поэтому Аланды в течение долгого времени были яблоком раздора между некогда великими морскими державами – Швецией, Россией и Великобританией.

Эти острова вместе с Финляндией были присоединены к Российской империи в 1809-м году после русско-шведской войны. Царская Россия хотела использовать Аланды как форпост для дальнейшей экспансии на Запад, но ей пришлось расстаться с этими планами после чувствительного поражения в Крымской войне в 1856-м году. Все российские фортификации на островах были взорваны англичанами и французами, а сами Аланды объявлены демилитаризованной зоной. В 1917-м году Финляндия провозгласила себя независимым государством, и тогда же население Аландов, 96% которого составляют этнические шведы, сославшись на “право наций на самоопределение”, захотело выйти из состава Финляндии и присоединиться к “матери-Швеции” (до боли знакомый сценарий). В ответ Финляндия арестовала активистов “комитета Аланды” и предложила островитянам “высокий статус автономии”, который, впрочем, те отвергли. И тогда стороны конфликта  обратилась в тогдашнюю ООН, которая называлась Лигой Наций.

В 1921-м году Лига Наций приняла, наверное, единственное за всю свою историю дальновидное решение. Она оставила Аландские острова в составе Финляндии, но обязала последнюю создать всякие условия для сохранения языковой, культурной и экономической самостоятельности жителей Аландов. И под это дело были представлены самые высокие международные гарантии. На первых порах все были недовольны этим решением, больше всех сами островитяне. Однако сегодня, спустя 80 с лишним лет, лишь 5 процентов аландцев выступают за независимость – абсолютное же большинство чувствует себя вполне довольным и уверенным, и активно пользуется плодами этого самого “высокого статуса автономии”. Они поддерживают прекрасные отношения как с Финляндией, так и со Швецией, причем с большой выгодой для себя. Как говорят в России, “умный теленок двух мамок сосет”.

Социализм с финским лицом 

Сегодня на Аландских островах проживает всего 26530 человек. На первый взгляд, жители островов создали у себя настоящий “развитой социализм”, если не коммунизм. Райской красоты природа, идеальные дороги, чистейший воздух, вкусные продукты, улыбающиеся лица…  На все 6757 островов 75 полицейских и всего … два светофора! Что еще нужно для полного счастья?

Основу экономики Аландских островов составляют паромные перевозки, рыболовство и туризм. За последние 30 лет количество туристов, посетивших острова, выросло в 4 раза. Достаточно сказать, что за 2004-й год острова посетили 1 973 245 туристов, что в 76 раз больше населения самих островов!

Как удалось островным властям привлечь такое количество туристов? Ответ в том же “высоком статусе автономии”. Дело в том, что согласно финскому Закону о самоуправлении Аландских островов, произошло разделение полномочий между центральным правительством в Хельсинки и местными властями на Аландах. В сферах экономики, культуры, образования, здравоохранения, транспорта, муниципального хозяйства, полиции, почты, СМИ Аланды обладают полномочиями суверенного государства. С 1954-го года они имеют свой флаг, а с 1984-го года почтовую марку.  Финляндии остались полномочия в сфере иностранной политики, судебной власти, таможни и денежного обращения. (Но учитывая, что с 2003 года в Евросоюзе действует единая валюта – евро, денежное обращение также отпадает). Но самый интересный момент в том, что если Финляндия заключает какой-то международный договор, который затрагивает интересы Аландов, Автономия имеет право “вето” на вступление в силу этого договора.

Это право пригодилось аландцам в последний раз в 1995-м году, когда Финляндия собралась вступить в Европейский Союз. Как известно, в странах ЕС существует единая налоговая зона (tax union). Так вот, Аландские острова вошли вместе с Финляндией в ЕС, но остались вне общеевропейской налоговой зоны. Это означает, что на паромах и самолетах, курсирующих на Аландские острова, продолжают действовать магазины беспошлинной торговли (tax-free), тогда как внутри всего остального Евросоюза они отменены. Это явилось еще одним немаловажным фактором для привлечения туристов (или транзитников) на острова. Девятиэтижный паром “Викинг лайн”, на котором мы добрались на Аланды, перевозил не менее 2-ух тысяч пассажиров, и многие бойко торговали в этих самых магазинах.

Все налоги, собранные на Аландах, отправляются в Хельсинки. Ущемление суверенитета? Возможно. Но в законе о самоуправлении сказано, что 0.45% от национального дохода всей Финляндии выделяется в бюджет Аландских островов (в зависимости от объема собранных налогов этот коэффициент может подскочить до 0.5%). В итоге получается, что полученная из Хельсинки сумма всегда превышает сумму собранных внутренних налогов.

Аланды и Карабах. Пересекутся ли параллели?

Представители Аландских властей все время повторяли нам: “Нет никакой аландской модели, есть только пример успешного решения конфликта”. Конечно же, они правы. Слишком уж разными были исходные точки конфликтов на Кавказе и на Аландах. Во-первых, они обошлись без кровопролития. Во-вторых, Аланды территориально расположены отдельно как от Швеции, так и от Финляндии (в отличие от Нагорного Карабаха, который географически больше близок к Азербайджану, чем к разделенной горами Малого Кавказа Армении). В-третьих, Швеция была и остается экономически более развитым государством, чем Финляндия, и в этом плане Нагорный Карабах тоже по идее должен бы тянуться к Азербайджану, а не к Армении. Есть различия в темпераментах народов, в геостратегическом положении, в религиозном и культурном составляющих…

Мы не собираемся пропагандировать принятие Аландской модели автономии – как единственно верное решение. Азербайджану он далеко не выгоден. Взять хотя бы тот факт, что на территории Аландов существует единственный государственный язык – шведский, в то время как на территории остальной Финляндии шведский язык наряду с финским тоже обладает статусом государственного. Если принять эту модель, может получится, что житель города Шуша Али Алиев, обращаясь к работнику муниципалитета того же города Мамеду Мамедову, должен будет написать  заявление на армянском языке? А житель Баку Петрос Петросян будет иметь право обращаться к местному чиновнику Ахмеду Ахмедову на армянском языке? Абсурд. Или парламент Нагорно-Карабахской Автономной Республики будет иметь право применить право “вето”, если Азербайджан захочет вступить в НАТО? И наоборот. Вряд ли карабахские армяне на первых порах согласятся отказаться от своих “сил самообороны” – даже под международными гарантиями. Слишком уж большое недоверие между двумя народами.

Но мы призываем обе стороны, прежде всего гражданское общество, внимательно изучить этот уникальный опыт успешного решения конфликтов. Андреас Гросс, выступая на нашем семинаре, сказал, что на самом деле между “самым высоким статусом автономии” и “независимым государством” разница очень незначительная. Не стоит увлекаться формальными терминами в ущерб реальному содержанию. Аландские острова, хотя и называются автономией, обладают намного большим жизненным уровнем и полномочиями, чем “независимые” Палау или Барбадос.

Сегодня мирное урегулирование армяно-азербайджанского конфликта еще очень далеко от разрешения. Власти обеих сторон просто имитируют переговорный процесс и боятся откровенно обсудить его ход со своим гражданским обществом. Редкие контакты представителей общественности двух стран не могут привести ни к какому результату, потому что 5 минут пропаганды в одном “карманном” телевидении в прайм-тайм смогут враз перечеркнуть результат многолетних усилий всех миротворцев вместе взятых.

Что остается? По моему глубокому убеждению, устойчивый мир не сможет воцариться в нашем регионе без коренных демократических преобразований. Швеция и Финляндия смогли построить такую успешную модель, во многом благодаря демократическому устройству в своих странах. Сколько столетий воевали между собой Турция и Греция? А теперь Греция – главный сторонник вступления Турции в Евросоюз! Какую бы модель нам ни предлагали, от нас, граждан своих стран, тоже зависит многое! Мы должны всеми силами стремиться к демократизации своих стран. Во имя мира.

(газета “Реальный Азербайджан”, 16 сентября, 2005 года) 

——————————————————————————————-

Даже так?

Азербайджану пример Финляндии не поможет

Методы “народной дипломатии” по-прежнему не дают спокойно спать нашим правозащитникам. Ради получения грантов с Запада они не перестают удивлять нас самыми бредовыми идеями. Целую неделю на Аландских островах, входящих в состав Финляндии, проходила встреча представителей гражданских обществ Армении, Азербайджана и Нагорного Карабаха по инициативе председателя Азербайджанского национального комитета Хельсинкской гражданской ассамблеи (АНК ХГА) Арзу Абдуллаевой.

О примере Аландов нам постоянно напоминают как отечественные политики, так и международные посредники. Аландская модель признана образцом широкой автономии, какую предлагает и Азербайджан населению Нагорного Карабаха.

Однако лидер карабахских сепаратистов Аркадий Гукасян в ответ на очередное такое предложение съязвил: “Карабах не прочь стать автономией, но… в составе Финляндии, а не Азербайджана”. Как видно, он, как и его “крыша” – Роберт Кочарян, не упускает случая поиздеваться над Азербайджаном!

Для нас не новость, что армяне вечно норовят устроиться “под крылышком” у кого-то: в начале XIX столетия это были Турция и Иран, а к середине – уже Россия. Такой уж это народ – ну не могут они жить без чьего-то покровительства! Но если им так не по душе жить в составе Азербайджана, то почему бы не рассмотреть и иные варианты? Чем плоха, к примеру, Танзания?

Все мы помним, что карабахский кризис начался с провозглашения “миацума” – присоединения к Армении. Но уж теперь-то карабахские армяне успели сообразить, что этот их вожделенный “миацум” ничего хорошего для них не означает – вот и захотели пожить в благополучной европейской стране. Что называется, губа не дура! Да вот только согласятся ли на такое финны? Они ведь тоже не дураки! Не то как бы лет этак через… ну, не будем загадывать – не пришлось бы и им защищать свою землю от пришельцев, на весь свет вопящих, что Суоми, “страна тысячи озер” – это исконно армянская земля!

Или, может, к тому и ведется дело, чтоб европейцы, вконец одурев от бесконечной возни с южнокавказской горячей точкой, решились бы взять Карабах под свою опеку? Похоже, медленно, но верно армяне добиваются именно этого! Продолжая грозить возобновлением боевых действий и своим баснословным военным бюджетом, Азербайджан день ото дня упускает инициативу, а с ней и шансы вернуть Карабах. Стоило властям Азербайджана пригрозить армянам в очередной раз, как армянские военные самолеты на другой же день нарушили линию соприкосновения войск и вволю покружились над азербайджанской территорией. Никакой реакции от наших сил ПВО на эту дерзость так и не последовало. Нечего удивляться, что Кочарян с Гукасяном вот уже столько лет все предложения Азербайджана встречают насмешками! Почуяв, что за грозными словами властей нашей страны кроется хоть что-то реальное, они вмиг стали бы осмотрительнее, а там – и сговорчивее. Но они видят совершенно другое – власти Азербайджана реальную угрозу представляют только для своих безоружных политических оппонентов. Дошло уже до того, что в подготовке государственного переворота обвиняют зеленых юнцов, к тому же страдающих тяжелым врожденным заболеванием! Так что – как бы пример Гукасяна не оказался заразительным: скоро чуть ли не всем азербайджанцам впору будет проситься в Финляндию!

Нет, не подходит нам аландская модель. Для Азербайджана вообще никакая модель неприемлема, кроме безоговорочного восстановления его территориальной целостности. Как нам жить бок о бок с этими сепаратистами, когда Кочарян, приехав в Шушу праздновать 14-летие “НКР”, еще раз показал, что армяне хорошо умеют играть не только на наших национальных инструментах, но и на наших нервах! Напрасно правозащитники и деятели НПО пытаются впарить нам свои бредовые идеи. Для нас приемлема одна-единственная идея: Карабах должен оставаться с Азербайджаном! И ради этого мы должны сделать все, не жалея ни сил, ни – если понадобится – самой жизни. Иначе нас как народ скоро нигде не будут уважать.

З. РАСУЛЗАДЕ
“Новое время”, Баку

Уважаемый г-н Шахин Рзаев!

Внимательно прочитал Вашу статью. Желаю Вам всяческих успехов! Очень ценю азербайджанцев, умеющих, несмотря  на горечь войны, сохранить хладнокровие и здравый ум. Это, к сожалению, пока не очень часто встречается. Эмоции чаще захлестывают доводы.

Мне пришлось в разное время, начиная с 1992 года, критиковать как одну, так и другую стороны. Скажу совершенно откровенно, что больше – азербайджанцев. По двум причинам: 1) в ходе войны Баку больше упорствовал в силовом решении конфликта (сами азербайджанцы стали жертвой этого из-за потерь и расползания оккупации – это вина не только армян, но и руководства в Баку. Поверьте, что мне это известно больше, чем другим. Никто столько не уговаривал Г. Алиева и Г. Гасанова выполнять резолюции СБ ООН); 2) в Азербайджане все-таки больше кампания ненависти к армянам, чем наоборот, больше угроз вернуться к силовому решению, больше пренебрежения к обязательствам и обещаниям. Это опять же идет не от рядовых азербайджанцев, а от руководства.

Если Вам покажется небезынтересным познакомиться с тем, что мне пришлось писать по Карабаху, заходите на мой личный сайт http://www.vn.kazimirov.ru

Всего Вам самого доброго!

Владимир КАЗИМИРОВ

——————————————————————————————-

Резонанс

Карабах – “притча во языцех”

После публикации первых глав книги Тома де Ваала “Черный сад” к нам стали обращаться читатели – кто с жалобой на то, что мы публикуем неправильные факты, кто – с удовлетворением отмечая, что, благодаря этой публикации, они вновь вернулись в живую и недалекую Историю. Независимо от всех этих откликов, книга “Черный сад” вышла в свет и представляет собой уникальную попытку посмотреть на наш конфликт глазами иностранца. Вот почему мы считаем, что карабахцам полезно ознакомиться с тем, что о нас пишется – нравится нам это или нет. Мы  также начинаем публикацию откликов на книгу Т. Ваала, часть которых уже опубликована на сайте http://www.bbcrussian.com, а часть – поступила в нашу редакцию. Автором первого карабахского отклика является Маргарита КАРАМЯН.

Откровенно говоря, во время карабахской войны у нас всегда было несколько настороженное отношение к иностранным журналистам потому что нам казалось, что вряд ли человек может из простого любопытства (даже журналистского) добровольно лезть под пули и снаряды, подвергая свою жизнь смертельной опасности, если только это не задание хорошо платящих боссов. Уже тогда мы предчувствовали, что информация, собранная сегодня, может быть использована завтра по заказу. Так оно и получилось.  Иначе невозможно понять, какую степень “смелости” имеет человек, который осмеливается назвать Национально-Освободительное Движение целого народа “авантюрой”, в успех которой не верили даже сами авторы этой “авантюры”.

Не думаю, что среди карабахцев нашелся бы хоть один человек (насколько бы он ни был умен), который бы взялся сказать, кем был Колумб и исходя из какой авантюры он открыл Америку. Или назвал бы авантюрой многолетнюю борьбу ирландцев против политики Великобритании, а руководителей этой борьбы  “уваленями”, указывая бы на их природные дефекты.

Такое может написать только человек, далекий от принципов гуманизма, не говоря уже о  политической неграмотности и недальновидности.

Возникает резонный вопрос: думал ли автор книги о том, что авантюристы в Советское время не могли попасть в Госплан республики Армения? А если он не думал, то есть необходимость пояснить ему и читателю, что к 30-ти годам Игорь Мурадян уже успел повидать весь Советский Союз, а также пол-Европы, и, поскольку от природы был одарен большим умом и политическим талантом, сумел понять, что мир не может постоянно существовать по определенно написанному сценарию. Там, где есть регресс, возникают мысли о процветании по примеру других стран; там, где имеет место ущемление прав одного народа другим, возникают национально-освободительные движения, потому что в любом человеке природа заложила чувство собственного достоинства и чувство прекрасного, которые и заставляют целые народы и нации бороться за достойную жизнь, потому что они ничем не хуже других.

Вот эти самые чувства и увидел в армянской нации Игорь Мурадян, который и направил, как автор книги верно заметил, по пути законности Национально-Освободительное Движение армян. Интересно было бы спросить у автора, знает ли он хоть одного руководителя какого-либо государства, который не был бы националистом и не делал бы все возможное и невозможное для процветания своей нации или своего народа. Возьмем ту же Великобританию или те же США. Неужели не национализм руководит людьми, которые направляют истребителей бомбить детей и женщин в чужой стране – лишь бы создать еще больше благ для своих народов, не спрашивая у народов этих стран, хотят ли они жить таким образом, какой им насильственно насаждают. Или если Великобритания больше Карабаха по территории и по численности населения, ее народ может жить так как хочет, а карабахцы не имеют на это права?

Откуда и по какому праву автор книги взял, что партия “Дашнакцутюн” была запрещенной радикально-националистической? Может ли Ваал сказать подобные слова о лидерах израильтян, которые своим патриотизмом и целеустремленностью построили свое государство и привели его на уровень одного из могущественных цивилизованных государств, которое, кстати, ставит определенные запреты жителям своей страны других национальностей и обеспечивает полнейшими льготами представителей своей нации? Почему-то никому и в голову не приходит обсуждать, да еще и осуждать еврейских руководителей.

А вот Карабах за последний год стал “притчей во языцех” у западных политиков и журналистов. Откуда такой нездоровый интерес к народу, который 14 лет назад всеобщим, повторяю, всеобщим референдумом сообщил миру о своем решении жить так, как он хочет?..

Неужели Ваалу действительно кажется, что целый народ мог доверить свою судьбу каким-то “авантюристам”, которые не знали, куда они его ведут?

Чтоб у неосведомленного читателя не осталось другого впечатления, скажу, что все лидеры Карабахского движения были и есть люди высочайшей культуры, высокого образования, предельно интеллектуальные и порядочные. Были те, кто примкнул к ним, как всегда, в поисках лакомого куска или удобного кресла, но истинные лидеры остались верными своим идеям и принципам. Что касается Игоря Мурадяна, то это тот человек, который в 90-ые годы распродал все свое недвижимое имущество, купил на эти деньги вязальные машинки и пряжу, открыл в г. Гадрут Нагорного Карабаха (это самый южный район, подвергшийся депортации и особо предвзятому отношению русской комендатуры, но не будем вдаваться в подробности) вязальный цех, который на протяжении 3 лет спасал вязальщиц и их семьи от голода. Все тяжелые годы нашей борьбы он не покидал Карабах и своими советами и рекомендациями помогал вести то или иное дело. К чему это привело — сегодня вполне очевидно: мы создали государство, армию, и, несмотря на то, что не получили формального признания со стороны мирового сообщества, мы—государство, стремящееся к демократическому строю, к европейскому пути развития и уже в недалеком будущем будем полностью соответствовать нормам мировой цивилизации.

После окончания карабахской войны И. Мурадян работал экспертом ООН в Армении. Ныне он — кандидат экономических наук, автор многочисленных изданий по экономике. Параллельно с экономикой Мурадян занимается политикой и является политиком международного значения, о чем свидетельствует то, что он является Членом Центра политических анализов Английского Королевского двора. Он является владельцем электронного аналитического журнала “Региональная безопасность”, с которым сотрудничают сотни политологов и политтехнологов. По меньшей мере нелепо думать, что такие авторитетные организации стали бы сотрудничать с “авантюристом”.

Что касается того, что у армян в восьмидесятые годы не было запасного плана для переговоров с Азербайджаном, то автор глубоко ошибается. Просто армяне не могли поверить, что республика, в которой они прожили на правах рабов почти 70 лет, начнет бомбить мирные армянские села в Армении и Карабахе,  депортирует жителей 14 сел Гадрутского района, организует резню в селах Мардакертского района, оборону которых армяне не успели организовать из-за отсутствия оружия и боеприпасов.

По сути дела, неприятный и настораживающий осадок оставляет не сама глава книги и неосведомленность или преднамеренность автора, а то, что как-будто Том Ваал, сегодняшние армянские власти и руководство Азербайджана поют в унисон. Автор “Черного сада” льет грязь на Национально-Освободительное Движение армян, на его лидеров; карабахские власти планомерным прессом выводят активистов и участников движения на обочину жизни; а азербайджанские власти трубят на весь мир, что армяне, якобы, постепенно отказываются от идей Движения.

Чьи заказы выполняют вышеуказанные господа? Неужели еще есть недалекие люди, которые не понимают, что участниками и активистиами Карабахского движения были все армяне — с их стариками, женщинами и детьми. И если сегодня в этом народе нашлись нерадивые элементы — будь они руководителями или простыми смертными, это не означает, что карабахцы когда-либо откажутся от достойной жизни и снова станут рабами в чьих бы то ни было руках—будь то Азербайджан или любой другой “доброжелатель”.

Видимо, судьба карабахцев вышла из-под опеки таких предводителей, как Игорь Мурадян, потому и кажется многим, что этот народ можно заставить потерять рассудок.

Было бы неплохо, чтоб о Карабахе писали люди, которые хоть сколько-нибудь знают о менталитете карабахцев, чтобы нам не пришлось вступать с ними в нелицеприятные споры. В конце концов, пора осознать жителям Запада, что никому не дано права указывать другим, как им жить. Это дело каждого народа, и никто не вправе копошиться  “на чужой кухне”.

——————————————————————————————-

Уважаемые Дамы и Господа! Вы напрасно ломаете копья.

Данная книга является не трудом дилетанта, а очень искусно состряпанной пропагандой, исходящей из позиций администрации США и правительства Великобритании (и «Бритиш Петролеум»), интересы которых просто объективно совпадают с интересами властей Азербайджана.

Если бы армянские богатеи в России не были бы деревенским провинциалами до мозга костей (где вы, Лионозовы и Манташевы?), то такого рода книг, но объективных и взвешенных, можно было издать тьму-тьмущую.

Интересно другое: собрать бы по отдельности армянские и азербайджанские реплики-отзывы и опубликовать двумя колонками. Не нужно быть психологом, чтобы понять одну Истину: совместное проживание армян и азербайджанцев невозможно. Они будут отныне жить врозь, а со временем и дружить – но чересполосицы больше не будет никогда. Поэтому ни армян в Баку более не будет, ни азербайджанцев в Карабахе.

Вот в чем суть! И именно эту простую истину пытаются подменить горе-пропагандисты вроде г-на Де Ваала.

Arsen, Russia

Не могу согласиться с автором по поводу того, что в Армении в начале карабахского противостояния было убито много мирных азербайджанцев. Если и имели место какие то акты насилия, то только лишь после хорошо организованного геноцида армян в Сумгаите и др. городах “интернационального” Азербайджана.

sevar, russia

Я считаю, что этот форум необходим для обоих сторон конфликта – как одна из форм диалога. Мы должны обсуждать, дискутировать, чтобы видеть разные точки зрения, а не только свою. Чтобы понять, почему противоположная сторона не хочет уступать по тем или иным вопросам и т. д. В противном случае мы будем слушать только официальную пропаганду и не понимать реальной сути происходящего.

Али Гусейнов, Азербайджан

Если совсем по-серьезному, то абсолютно непонятно, какие цели преследует этот форум и вообще Карабахская страница. Число активных участников ограничено в лучшем случае несколькими десятками с обеих сторон, число читателей – не более сотни. Кроме того, это в основном люди, живущие вне Армении или Азербайджана, либо живущие в своих республиках русскоязычные представители относительно старшего поколения. В любом случае, основные участники ни  в коей мере не отражают среднестатистического мнения в своих республиках. […]

Serval, Jungle

Книга Тома Де Ваала оставляет двойственное впечатления. Читать ее, безусловно, интересно. В отличие от некоторых других представителей Великобритании, которые в этом году опубликовали крайне “полезный” и “объективный” доклад по Нагорному Карабаху, автор неоднократно побывал в Карабахе (даже вопреки недовольству в Азербайджане), что позволило наполнить книгу интересными фактами, неизвестными даже людям, давно интересующимся конфликтом. Старался автор и сохранить объективность. Как и большинству других участников форума, мне представляется, что книга несколько “накренена в азербайджанскую сторону”. Формулировки типа “трагедия 1915 года” и “захват” армянами своих же сел неизбежно наводят на такую мысль. Впрочем, впечатления, что автор это делает специально, у меня нет. Скорее он перестарался в стремлении быть объективным и политкорректным. Огорчает другое. Обилие фактических ошибок. Просто шокирует то, что армяне “потерпели полное поражение от турок при Сардарабаде” и то, что в марте 1920 года погибли “сотни шушинских армян” (все та же 9 глава). При том, что, на самом деле, погибли как минимум тысячи, если не десятки тысяч. Хочется надеяться, что это просто ошибка. Книга явно недостаточно отредактирована на предмет удаления таких очевидных фактических ошибок.

Мелик, Россия

Хочу выразить благодарность автору книги “Черный сад” за попытку объективного подхода при описании в ней известных событий. Конечно, здесь немало псевдофактов и, возможно, незаинтересованность автора углубляться в историю. Но интересен сам взгляд со стороны. Меня также поразило простое человеческое сострадание к карабахской трагедии, которое чувствуется в каждой мысли автора, демонстрирующего все тяготы войны. Но мне также интересно, какое впечатление производит данная работа на людей со стороны – неосведомленных, но желающих понять, что же все таки произошло в этой жемчужине Кавказа. Очень много образованных, чистых сердцем и не очень людей пытались дать оценку событиям в Карабахе… Но желание не обидеть ту или иную сторону всегда мешало оставаться объективным до конца. Глупо оправдывать агрессора и обвинять жертву, якобы не давая склонить часу весов “правды” на чью-либо сторону… Это уже необъективно.

Sabuhi, Azerbaijan

Том де Ваал постарался разобраться в истории конфликта и при этом остался непредвзятым к той или иной стороне. По книге можно легко проследить хронологию всех тех действий, которые привели к боевым действиям и к жертвам впоследствии, кто начал эту войну и что из этого вышло. Также видно, насколько были беспомощны главы республик и как лбами их сталкивало руководство СССР, впоследствии оставив их один на один с проблемами. И к чему это привело – Армения выиграла бой и получила на какое-то время Карабах, но из-за этого осталась в изоляции, население бежит, Карабах не развивается, а боевые действия могут начаться в любой момент. Азербайджан де-факто потерял земли, получил беженцев, единственное, что его спасает – это только нефть, но и это не вечный ресурс.

Очень запомнилось описание трагедии в Сумгаите, все те зверства, происшедшие там, и как цинично сделали “крайним” одного армянина, забыв о том, что все остальные осужденные (более 80 человек) были азербайджанцы. И правильные слова он написал о рассуждениях армян и их заблуждении: “Иными словами, Азербайджан является пособником Турции, которая лелеет историческую мечту об уничтожении Армении. В этой армянской истории, основанной на памяти о геноциде, пережитом в 1915 году, упускается тот факт, что азербайджанцы и турки – не одна и та же нация; что Азербайджан никогда не был частью Османской империи; что в истории ХХ века есть столько же случаев зверств, совершенных армянами против азербайджанцев, сколько и азербайджанцами против армян. Фактом является и то, что армяне жестоко обошлись с азербайджанцами на их собственной территории.”

Александр, Россия

Автору можно простить неточности. Видно, что он собрал огромное количество фактов, с которыми во всех случаях полезно ознакомиться и армянам, и азербайджанцам. Есть много такого, о чем мне было крайне неприятно узнать, но это не дает мне повода злиться на автора или называть книгу “заказом”. Это – пища для размышлений.

Наиболее ценным в книге, на мой взгляд, было то, что зафиксирован факт постоянных скрытых попыток советских властей Азербайджана деармянизировать Карабах. Эти попытки продолжались вплоть до момента развала СССР, когда они уже приняли открытый характер. Как армянину, мне сейчас трудно представить какой-либо иной выход для карабахцев, кроме как взять в руки оружие и защищать свою землю, свои культурные памятники и могилы своих предков. Был ли другой выход? Книга де Ваала ясно показывает, что другого выхода не было.

Благодарю БиБиСи за публикацию, и с нетерпением жду оставшейся части книги.

Jeffry Lebowski, Armenia

BBC Russian

——————————————————————————————-

Непризнанные

Почему Карабах не дружит с Абхазией, Южной Осетией и Приднестровьем?

Нагорный Карабах продолжает заданный примерно год назад курс политического дистанциирования от остальных трех непризнанных республик (Абхазия, Приднестровье, Южная Осетия), образовавшихся после распада СССР. В последний период Степанакерт под тем или иным предлогом отказался от целого ряда мероприятий, в том числе – встреч на уровне глав МИД и руководителей непризнанных республик. Отказался он и от практики обмена с “братьями без статуса” традиционными поздравлениями в знаменательные для них дни. Пытаясь понять мотивы карабахской стороны, следует четко обозначить – Нагорный Карабах не проводит собственной внешней политики, его приоритеты и последующие шаги определяются и одобряются непосредственно Арменией, а еще точнее – ее высшим руководством. Таким образом, курс Нагорного Карабаха – лакмусовая бумага, позволяющая с большой долей точности определить устремления армянской стороны в целом.

Неаргументированный аргумент

Объективным аргументом Степанакерта, мотивирующим пассивность в налаживании контактов и координации подходов с другими непризнанными государствами, может выступать так называемый географический фактор. Известно, что Нагорный Карабах не имеет общих границ ни с одной из непризнанных республик постсоветского пространства. Свою пассивность карабахская сторона может объяснить и отсутствием мало-мальски значимых экономических программ, связанных с Сухуми, Цхинвали или Тирасполем. По сути, Нагорный Карабах связан с Абхазией, Южной Осетией и Приднестровьем лишь общностью исторической судьбы и единой целью – обрести суверенитет и выбрать свою модель дальнейшего существования. Однако и на этой стезе Степанакерт особой активности к сотрудничеству не проявляет – в качестве аргумента на сей раз может выдвигаться следующая формулировка: Карабах в настоящее время экономически более развит, обладает весомой поддержкой западной армянской диаспоры, а переговорный процесс по урегулированию карабахской проблемы продвигается гораздо успешнее, чем у остальных “непризнанных коллег”. С последним утверждением, конечно, можно поспорить, но…

Очевидно, эти и другие аргументы на самом деле не имеют абсолютно никакого касательства к истинным настроениям и реальным мотивам. Как уже отмечалось, Нагорный Карабах не проводит собственной внешнеполитической линии, так что все предлагаемые аргументы носят исключительно риторический характер.

Нериторическим, реальным аргументом Карабаха, определяющим если не демонстративный, то, во всяком случае, недвусмысленный отход от сотрудничества с другими непризнанными республиками, является позиция Армении – в данном случае не в процессе урегулирования карабахского конфликта, а в целом продиктованная субъективным восприятием международных и региональных реалий. Армянская дипломатия взяла курс на полный отказ от всяческих параллелей между Нагорным Карабахом и другими непризнанными республиками, преследующими, по сути, идентичную цель. Принятие такого решения, хотя и полностью зависит от Армении и лиц, определяющих ее внешнеполитические приоритеты, но, вместе с тем, затрагивает ряд весьма щепетильных, а местами и острых вопросов. Прежде чем приступить к их описанию, следует попытаться, как и в случае с собственно Карабахом, раскрыть возможные аргументы официального Еревана.

Решение Армении свести к минимуму контакты Степанакерта с Сухуми и Цхинвали (в данном случае Приднестровье решающей роли не играет) может исходить из стратегического интереса, или, вернее, стратегического опасения испортить взаимоотношения с Грузией. Действительно, ожидать от Тбилиси положительной реакции на углубление контактов армян Карабаха с армянами Абхазии было бы наивно. Таким образом, Ереван, демонстрируя подчеркнутый нейтралитет в абхазском и югоосетинском направлениях, завоевывает “безразличие” Грузии к вопросу Нагорного Карабаха, а также исключает возможность санкций Тбилиси, которые могут загнать Армению в окончательный тупик. Известно, что в условиях блокады со стороны Турции и Азербайджана основная коммуникационная артерия, связывающая Армению с внешним миром, пролегает через территорию Грузии.

В качестве второго аргумента (может, несколько глобального характера) Ереван мог бы привести затянувшуюся тенденцию ослабления региональных позиций России – фактически, основного гаранта безопасности Абхазии, Южной Осетии и Приднестровья. Мол, связывая Карабах с указанными де-факто республиками, вопросы безопасности и гарантии урегулирования карабахского конфликта предстанут в глазах мирового сообщества в связке с региональной миссией Москвы. И, напротив, отказавшись от этой связи, можно завоевать благосклонность Вашингтона – главного патрона Грузии и основного конкурента Москвы.

Третьим аргументом могло бы стать простое нежелание Еревана усложнять и без того сложную карабахскую проблематику.

Нефактический факт 

Очевидно, аргументы появляются там, где в них есть необходимость. Откуда же появляется необходимость?..

Решение о минимизации контактов Нагорного Карабаха с Абхазией, Южной Осетией и Приднестровьем, особенно – по части обмена визитами и совместных деклараций, исходит из конкретных соображений, связанных с политической ситуацией на Южном Кавказе, а также исходящих из этой ситуации целей и задач Армении. Специалисты утверждают, что с того момента, как официальный Ереван подписал программу индивидуального партнерства с НАТО (IPAP), разговоры о комплементарной внешней политике всерьез просто не воспринимаются. По сути, армянская сторона четко обозначила вектор и временные рамки сближения с НАТО вплоть до полного членства. Вышесказанное, тем не менее, не может восприниматься самодостаточной “необходимостью”, заставившей Ереван отказаться от моральной поддержки непризнанной пророссийской “тройки”. По всей видимости, “необходимость” пересмотра некоторых позиций в указанном направлении отчасти навеяна Армении нынешним климатом армяно-российских отношений. Декларированное двумя государствами стратегическое партнерство подвергается в данный исторический период нешуточному испытанию на прочность. Две страны, прекрасно осознающие суть и дух стратегического партнерства, испытывают затруднения в плане непосредственного выполнения функций “партнера”. В частности, наблюдается явная нестыковка в партнерских запросах и ожиданиях – с возможностями и интересами сторон дуэта. Проще говоря, каждая из сторон, решившись выполнить запрос “партнера”, может нанести непоправимый ущерб собственным интересам. К примеру, если Россия ожидает от Армении более акцентированной политики в адрес Грузии, то Армения была бы не против определенного давления со стороны России на Азербайджан и Турцию. При этом стороны прекрасно понимают, что в нынешней ситуации Армения не станет входить в конфронтацию с Грузией, поскольку в этом случае подорвет основы своей безопасности, а Россия не будет конфликтовать с Азербайджаном, поскольку поставит под вопрос свое присутствие на Южном Кавказе, а также и без того хрупкую стабильность в Дагестане. Примечательно, что, несмотря на такую нестыковку, цели Армении и России на Южном Кавказе идентичны – это обеспечение региональной безопасности, разблокирование коммуникаций, снижение влияния нерегиональных силовых центров, а также стран, сопутствующих интересам этих центров, в частности  -Турции и Грузии. Таким образом, Москва и Ереван лишаются точек соприкосновения в решении общих задач. Такая каверза для армянской стороны становится практически неразрешимой в условиях многолетней коммуникационной блокады и столь же долгого давления со стороны прозападных соседей. Таким образом, реалии вынуждают Ереван идти на нелогичные шаги. Как это ни парадоксально, именно нелогичных шагов с армянской стороны и ждут ее соседи, а также их западные партнеры. Ведь невозможно объяснить с позиции армянской логики такой навязываемый Еревану приоритет, как вхождение в единую систему региональной безопасности с Турцией и Азербайджаном. Зато если Армения, вопреки здравому смыслу, поверит в “чудотворную” интеграционную силу НАТО, то предвидеть исход карабахской эпопеи особого труда не составит – стоит лишь вспомнить, как решалась проблема Косово в той же единой системе евроатлантической безопасности. Трудно также понять, как Армения, наращивая партнерство с НАТО в рамках IPAP, будет выстраивать свои отношения с Ираном. И уж совсем непонятно стремление армянской стороны (особую активность в данном вопросе проявляет спикер парламента Артур Багдасарян) к созданию Межпарламентской Ассамблеи Южного Кавказа, когда делегация из Армении составит в этой структуре явное меньшинство.

Говоря об интересах Армении, стоит упомянуть и интересы других стран региона – Грузии и Азербайджана. Теоретически, желание видеть регион стабильным и безопасным не чуждо и этим странам, однако в реальности  Баку и Тбилиси связывают все с нерешенными конфликтами – соответственно карабахским, абхазским и югоосетинским. Причем, решение этих конфликтов, во всяком случае – Грузии – видится в увеличении втянутости нерегиональных силовых центров, и, следовательно, в изменении баланса сил в регионе.

Чем успешнее грузинская сторона орудует на этом поприще, тем заметнее становится крен  армянского внешнеполитического курса. При этом Ереван отказался от оперирования во взаимоотношениях с Грузией целым арсеналом “болевых приемов”. В этом контексте контакты Нагорного Карабаха с Абхазией и Южной Осетией не самый эффективный из них, если учитывать, что заведомо битым оказался фактор армянской демографической доминанты в Джавахети, а неиспользованным – мощный армянский пласт в Абхазии.

Непрогнозируемый прогноз

После вывода российских военных баз из Грузии фактическое региональное военное присутствие России обеспечивается на территории Армении. Данное обстоятельство, вне зависимости от всего, в том числе – маневров Армении на внешнеполитической арене, закрепляет за этой республикой статус партнера России. Совсем иная картина создастся в том случае, если Ереван проявит готовность решить вопрос российского военного присутствия по грузинскому сценарию. Впрочем, никаких симптомов, свидетельствующих о такой готовности, пока нет. Тем не менее, как уже отмечалось, общее нарушение логики политических процессов на Южном Кавказе, спровоцированное активностью США и ЕС, уже подтолкнуло Армению к определенным нерешительным, но все же симптоматичным шагам. К их числу, помимо подписания IPAP, следует отнести поддержку Ереваном неестественной активности стран Прибалтики на Южном Кавказе в виде создания законодательной базы для военного сотрудничества, ускоренную смену приоритетов партийных структур, многие из которых фактически провозгласили европейский курс, а о партнерстве с Россией говорят крайне мало и крайне тихо. Эксперты указывают и на негласное торпедирование армянской стороной некоторых экономических проектов с участием России – в частности, создание нормативных препонов в процессе запуска предприятий с российским капиталом и затягивание вопроса о строительстве 5-го блока Разданской ТЭС.

Естественно, некий маятник, на который сегодня походит армянская модель внешней политики, оставляет шанс Еревану, исходя из дальнейших событий на международной арене, в короткий срок вернуться на исходную позицию. Однако уже сегодня можно определить, каков будет итог запоздания обратного хода этого маятника. В этом случае Армения, обладая значительно менее весомой ресурсной базой, поставит себя точно в такие же условия, как и два ее соседа – Азербайджан и Грузия. Между тем, в нынешней ситуации партнерство с Москвой делает Армению исключением в регионе, что добавляет ее позициям определенную долю стратегической ценности. В перспективе эффективность союзничества с Россией для Армении будет тем выше, чем меньше удельный вес позитива во взаимоотношениях Москвы с Баку и Тбилиси.

Если Армения, благодаря своему географическому расположению, а также богатой на противоречия повестке взаимоотношений с соседями, представляет определенную ценность для российской стороны, то для западных держав эти противоречия являются лишь камнем преткновения в намерении сделать регион примитивным транзитным коридором, стратегическим буфером для России и площадкой давления на Иран. Западный мир менее всего учитывает и намерен учитывать национальные интересы стран региона. В этом плане Армении в западном сценарии уготована роль статиста, но никак не важного регионального игрока, планомерно отстаивающего не только свои позиции, но и позиции выбранного однажды стратегического партнера. То же самое касается и позиций Армении в двух жизненно важных для нее направлениях – азербайджанском и турецком. Сегодня практически все экономические проекты США и стран Европы завязаны на оси Азербайджан-Грузия-Турция, поэтому, несмотря на значительную финансовую поддержку со стороны ведущих игроков западного альянса, Армения не получила их поддержки ни по одной из важных политических проблем. Очевидно, региональные проекты и программы США и ЕС нацелены не на удовлетворение национальных запросов стран региона, а, наоборот, на продвижение западных интересов в регионе, обеспечение доступа к нефтеносным и транзитным возможностям Южного Кавказа.

Неподведенный итог 

Пока Ереван, отдавая дань политической конъюнктуре, пытается без резких рывков корректировать свой внешнеполитический курс, Степанакерт, лишенный такого маневра и имеющий на повестке всего несколько вопросов, демонстрирует недопустимую косность. При этом здесь прекрасно понимают, что полностью отгородиться от “конфликтных собратьев” по постосоветскому пространству им вряд ли удастся – уж слишком много общего в их целях. Очевидно, любое обострение на абхазском или югоосетинском фронте, инициированное Грузией, станет новым стимулом для щедрого на военные угрозы Азербайджана. Вероятность азербайджанского блицкрига еще больше увеличится, если возможная военная инициатива Тбилиси обернется для грузинской стороны успехом. Что касается западных “гарантий”, то надежд на их серьезность, как и лет сто назад, когда Армения потеряла добрую половину своей территории и треть населения, могут оказаться тщетными. Зато новейшая история Армении и Нагорного Карабаха, свидетельствующая, прямо скажем, о немалых достижениях, написана в период стратегического партнерства с Россией.

http://www.regnum.ru

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s