№ 19 / 31 հոկտեմբեր

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՅԳԻ ՉԷ ԹԵԵՎ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՆ

Հնուց ի վեր փորձ է արվում տալ պետության, որպես երևույթի, համապարփակ բնորոշումը: Հին Հռոմում այն սահմանվում էր որպես քաղաքական իշխանության ամբողջություն, Պլատոնը իրավական պետությունն ընկալում էր որպես արդարության կառավարիչ, Ռուսոն՝ որպես համընդհանուր կամք: Ամենագեղեցիկ բնորոշումը, սակայն, հետևյալն է՝ «պետությունը որպես հավաքական ցանկությունների անձնավորում և երաշխիք»:

Իսկ ամենաէկզոտիկ բնորոշումը Մաքիավելին է տվել, ելակետ ունենալով այն տեսակետը, ըստ որի պետությունը կես-մարդ, կես-գազան է: Ըստ նրա, պետությունը միաժամանակ ընդօրինակում է առյուծի և աղվեսի խառնվածքները:

«Այդ իսկ պատճառով,- գրում է Ն. Մաքիավելին,- տիրակալը պետք է հասկանա՝ ինչպես օգտվել թե գազանից, թե մարդուց… իմանա օգուտ քաղել այս երկու բնույթներից յուրաքանչյուրից, և որ դրանցից որևէ մեկն առանց մյուսի չի կարող երկար դիմանալ: Ուստի տիրակալը, ստիպված լինելով գիտակցաբար ընդունել գազանին, պետք է ընտրի աղվեսին ու առյուծին, քանի որ առյուծն անընդունակ է խույս տալ որոգայթներից, իսկ աղվեսը՝ պաշտպանվել գայլերից: Հետևաբար, անհրաժեշտ է, որ լինես աղվես՝ որոգայթները բացահայտելու, և առյուծ՝ գայլերին վախեցնելու համար»:

Այս վերջին բնորոշմանը ամենատարբեր մեկնաբանություններ են տրվել, այն խաղարկել հեգնանքով, սակայն չպետք է մոռանալ, որ նույնիսկ այդ սահմանման մեջ առաջինը նշվում է պետության մարդեղենությունը, հետո միայն կենդանական բնույթը: Միով բանիվ, պետությունը առաջին հերթին պիտի Մարդ լինի:

Ինչ վերաբերում է կենդանակերպերին, ապա երկու սուբյեկտների ընտրությունը ևս բավականին հետաքրքիր է: Առյուծը վեհահզոր է ու մանրախնդիր չէ, աղվեսն էլ՝ հնարամիտ է: Չարիքներից փոքրագույնն է, երբ տիրակալը միայն ծանրամիտ առյուծն է, ավելի վտանգավոր է բացարձակ աղվեսամտությունը: Սակայն շատ ավելի վտանգավոր տարբերակներ էլ կան: Երբ, ասենք, տիրակալը նապաստակ է, ինչի արդյունքը նապաստակայնության ընդունումն է որպես գերագույն արժեք: Տվյալ պարագայում վաղուց է ասվել, որ ավելի լավ է ունենալ առյուծի գլխավորությամբ նապաստակների բանակ, քան նապաստակի գլխավորությամբ՝ առյուծների բանակ:

Բայց ամենասարսափելին այն է, երբ պետությունը գայլ է: Այստեղ արդեն ոչ առյուծի քաջությունը կօգնի, ոչ էլ աղվեսի հնարամտությունը: Թույլ մխիթարանք է նաև, երբ պետությունը կես-գայլ, կես-առյուծ է, կամ, ավելի վատթար՝ կես-գայլ, կես-աղվես: Ի վերջո, «գայլերին վախեցնելն է» պետության առանցքային գործառույթներից մեկը, ընդ որում՝ թե սեփական գայլերին և թե «հարևան անտառի»: Առանց որի հնարավոր չէ համընդհանուր բարօրությունն ու ՀԱՄԵՐԱՇԽՈՒԹՅՈՒՆԸ, կամ, կրկնենք՝  հավաքական ցանկությունների անձնավորումն ու երաշխավորումը:

Մի խոսքով՝ Մարդ լինենք:

——————————————————————————————-

ՄԱՐԴԱՀԱՄԱՐ. ԵՎՍ ՄԻ ՔԱՅԼ ԼՂՀ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ 

Առաջին մարդահամարը Լեռնային Ղարաբաղում անցկացվել է 1926 թվականին: Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ այն ժամանակ Ղարաբաղում բնակչության ընդհանուր թիվը  կազմել  է 125 հազար մարդ, որից 112 հազարը՝ հայեր, շուրջ 12 հազարը՝  ադրբեջանցիներ« իսկ հազարը՝ այլ ազգության ներկայացուցիչներ:

1989 թվականին ԽՍՀՄ օրոք անցկացված վերջին մարդահամարի տվյալներով՝ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության 145.500-ը հայեր են, իսկ 40700-ը՝ ադրբեջանցիներ, այսինքն՝  հայերի թիվը վեց տասնամյակում  աճել է մոտ 30 տոկոսով, իսկ ադրբեջանցիներինը՝  ավելի քան երեք անգամ: Այս պարզ վիճակագրությունը  եւս մեկ անգամ վկայում է Ղարաբաղում  Ադրբեջանի վարած ազգայնական   քաղաքականության մասին: Եթե  չլիներ արցախցիների ազգային-ազատագրական շարժումը, ապա ժողովրդագրական համայնապատկերի  այսօրինակ փոփոխության  միտման տրամաբանությամբ՝ մի քանի տասնյակ տարի հետո ադրբեջանցիները բացարձակ  մեծամասնություն էին կազմելու Ղարաբաղում:

2005 թվականի  հունվարի 1-ի դրությամբ, ըստ ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության պաշտոնական տվյալների, ԼՂՀ-ում բնակվում է 145.600 մարդ՝ հիմնականում հայեր:  ԱՎԾ պետ Բենիկ Բաբայանը չի բացառում, որ այդ տվյալները կարող են քիչ-ինչ տարբերվել հանրապետությունում  մշտապես բնակվող բնակչության իրական թվաքանակից: Միեւնույն ժամանակ, Բ. Բաբայանի համոզմամբ, այս օրերին ԼՂՀ-ում  ընթացող մարդահամարի ամփոփիչ  արդյունքներից դրանք  չնչին տարբերություն են տալու:

Մարդահամարն ավարտվել է հոկտեմբերի 27-ին: Ստացված տվյալները ստուգվելու ու նոյեմբերի 22-ին հանձնվելու են ազգային վիճակագրական ծառայություն: Գերատեսչության ղեկավարի հավաստմամբ՝  մարդահամարի առաջին տվյալները հրապարակվելու են դեկտեմբերի սկզբին, իսկ վերջնական արդյունքները՝ հաջորդ տարվա երկրորդ կիսամյակում:

Կառավարության կողմից կազմված հարցաշարում ընդգրկված են  32 անհատական հարցեր, իսկ տնտեսությանը վերաբերող հարցերը 15-ն են: Այս տեղեկությունների ճշտումը  հետագայում սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի մշակման ու դրանց կենսագործման համար հիմք դառնալու  նպատակ ունեն: Փաստորեն, մարդահամարը պետք է արտացոլի  ԼՂՀ-ում  բնակչության կենսամակարդակի  իրական աստիճանը, որով էլ ճշտվելու են երկրում իրականացվող սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության բաղադրիչները:

Մարդահամարի արդյունավետ անցկացման  համար էական դժվարություններ չկային, եթե չհաշվենք Քաշաթաղի ու Շահումյանի շրջաններում առկա դժվարությունները՝ կապված տարածքի ընդարձակ  եւ  նոսր բնակեցված լինելու հանգամանքի հետ:

Բ. Բաբայանն ընդգծել է մարդահամարի քաղաքական նշանակությունը՝  ԼՂՀ  միջազգային ճանաչմանը նպաստելու առումով:

——————————————————————————————-

Lրահոս

ՀԱՑԻ ԽՆԴԻՐ. ԼԱՑԻ ԽՆԴԻՐ

Հոկտեմբերի 25-ին ԼՂՀ լրագրողների միության նախաձեռնությամբ կայացավ «Հացի խնդիր» թեմայով կլոր սեղան: Հրավիրված էին ԼՂՀ գյուղատնտեսության փոխնախարար Վլադիմիր Զաքիյանը, ԼՂՀ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահ Արա Հարությունյանը, ԼՂՀ հարկային պետական ծառայության բաժնի վարիչ Արմինե Բաղդասարյանը, Ստեփանակերտի «Հացի գործարան» ՍՊԸ տնօրենի խորհրդական Կարեն Ներսիսյանը, անկախ տնտեսագետ Ռուզաննա Մանգասարյանը, Ստեփանակերտի գլխավոր համաճարակաբանի պաշտոնակատար Զոյա Ասրյանը և լրագրողներ:

Թեման բաժանված էր երկու մասի՝ բուն «հացի խնդիրը» և «ցորենի խնդիրը», որը նույնպես բուռն քննարկումների առարկա դարձավ: Մասնակիցներին առաջին հերթին մտահոգում էր այն հարցը, որ ցորեն ցանողները  հիասթափություն են ապրել, քանի որ ստիպված են եղել շատ էժան գներով վաճառել ցորենը, մինչդեռ հաց արտադրողները դրանից ստացել են գերշահույթ՝ էժան ցորեն գնելու և թանկ հաց վաճառելու հաշվին: Ստացվում է այնպես, որ Ղարաբաղում տարեկան ստացվում է  շատ ավելի ցորեն, քան սպառվում է տեղում: Մենք նույնիսկ արտահանում ենք ցորեն: Ու չնայած դրան, որ ցորենն առատ է, գինն էլ՝ էժան, հացի գինը չի իջնում, փոխարենը՝ բարձրանում է: Այդ կապակցությամբ անկախ տնտեսագետ Ռ. Մանգասարյանը հանդես եկավ առաջարկությամբ, ըստ որի՝ պետությունը պիտի միջամտի և սահմանի ցորենի վաճառքի նվազագույն և հացի վաճառքի առավելագույն գին, ինչին ի պատասխան Ա. Հարությունյանը նշեց, որ պետությունն այդպիսի միջամտություն անելու իրավունք չունի: Վ. Զաքիյանն իր հերթին համաձայնվեց, որ գյուղացիներն, իրոք, հիասթափություն են ապրում և որ նրանց օգնելու անհրաժեշտություն կա, ասենք՝ թեկուզ ինչ-որ քանակությամբ դիզվառելիք տրամադրելով, ինչը սակայն, Ա. Հարությունյանի կարծիքով, շատ չնչին օգնություն է,  հազիվ թե սայլը տեղից շարժի:

Ներկաներն անդրադարձան նաև այն խնդրին, որ այսօր հանրապետությունը չունի ցորեն պահեստելու հնարավորություն, ու թեև բավականին ժամանակ առաջ որոշված էր կառուցել պահեստներ, առայսօր տեսանելի արդյունքներ չկան:

Ինչ վերաբերում է բուն հացի խնդրին, ապա, անշուշտ, ցանկալի կլիներ տարբեր հաց արտադրողների ներկայությունը՝ որոշ հարցեր անմիջականորեն նրանց ուղղելու համար, սակայն վերջիններիս բացակայությունն առիթ դարձավ, որպեսզի նմանատիպ բոլոր հարցերի տարափն ուղղվի «Հացի գործարանի» ներկայացուցչին: Կ. Ներսիսյանն էլ, իր հերթին, փորձում էր համոզել ներկաներին, որ ի տարբերություն մնացած հաց արտադրողների, «Հացի գործարանը» ոչ թե գերշահույթ, նույնիսկ  շահույթ չի հետապնդում:

Մայրաքաղաքի գլխավոր համաճարակաբանի պաշտոնակատար Զ. Ասրյանը նշեց, որ իրենք պարբերաբար ստուգումներ են անցկացնում, նույնիսկ հասել են նրան, որ որոշ հացի փռերի արգելվել է զբաղվել հացի արտադրությամբ, որ գնվել է 22 «բուդկա մոսկվիչ», որոնցով և այսօր խանութներ է առաքվում հացը, և որ իրենց գերատեսչության աշխատողները շատ քիչ են, ուստի կարևոր է նաև այս խնդրում գնորդների ուշադիր լինելու հանգամանքը, ասել է թե՝ նկատո՞ւմ ես, որ այդ խանութը հաց են բերում   ոչ համապատասխան մեքենայով, ուրեմն այդտեղից հաց մի գնիր: Տրամաբանությունը հետևյալն է. երբ գնորդների թիվը պակասի, խանութի տնօրինությունն էլ կսկսի մտածել սանիտարա-հիգիենիկ կանոնների պահպանման մասին:

Գլխավոր համաճարակաբանի պաշտոնակատարի ասածը կենցաղային լեզվով թարգմանաբար հնչում է մոտավորապես այսպես. «սիրելի գնորդ, առավոտյան ժամը 7-8-ին գնում-կանգնում ես որևէ խանութի մոտ և հետևում, թե հացն ինչ ձեռքերում է տեղ հասնում: Եթե դուրդ չի գալիս, գնում ես այնտեղ, որտեղ սպասարկման մակարդակը բարձր է և որտեղ հետևում են սանիտարական կանոններին»: Ավելի լավ չէ՞ր ասել՝ սիրելի գնորդ, արի մեր գործը դու արա ու ավելորդ տեղը մի բողոքի: Իսկ եթե դու պատահաբար «սյուրպրիզով» հաց ես գնել, ուրեմն ուրախությամբ կեր և «երազանք պահիր», ու թե ողջ մնացիր, վստահ եղիր, որ երազանքդ կիրականանա:

Հ.Գ. Թվում է՝ նման կլոր սեղանները օգտակար են և ինչ-որ արդյունք պիտի տան, ուստի սպասելիքներն էլ մեծ են, ավելի ճիշտ՝ էին: Կլոր սեղանի ավարտից հետո հանրապետության նախագահի նստավայրի կողքին գտնվող խանութի մոտ տեսա ՎԱԶ 21-06 մակնիշի մի մեքենա, որի թափքում հսկայական ցելոֆանի և ինչ-որ խալաթի վրա հաց էր շարված, իսկ վարորդն էլ ձեռքերով հացը տանում էր խանութ: Դե արի ու հավատա համապատասխան մարմինների այն հայտարարություններին, թե «ընկերներ, մենք մեր աշխատանքն անում ենք»:

Սակայն ամենամեծ հարցն այն է, որ մեր երկրում այդպես էլ հայտնի չդարձավ, թե ով պիտի զբաղվի շուկայական հարաբերությունների համակարգմամբ: Ասել է թե՝ սույն վիճակը դեռ երկար կտևի:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԼՂՀ ԱԺ ՆԱԽԱԳԱՀ  Ա. ՂՈՒԼՅԱՆԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԱՅՑԻ ՄԱՍԻՆ

Ս/թ. հոկտեմբերի 22-ին Եվրամիության երկրներում իր աշխատանքային ուղևորության շրջանակներում ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը Փարիզում մասնակցեց ի նպաստ Արցախի գործունեություն ծավալած ֆրանսիական և ֆրանսահայ 28 կազմակերպությունների խորհրդաժողովին, որը կազմակերպվել էր Ֆրանսիայում ԼՂՀ ներկայացուցչության կողմից:

Խորհրդաժողովում իր ունեցած ելույթում պարոն Ա.Ղուլյանը ներկայացրեց ԼՂՀ ներքաղաքական իրավիճակը և սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակն ու միտումները, խոսեց երկրում կատարվող բարեփոխումների և մարդասիրական ոլորտում ԼՂՀ ունեցած կարիքների մասին: ԼՂՀ խորհրդարանի նախագահն ընդգծեց Արցախում զարգացման ծրագրեր իրականացնելու անհրաժեշտությունը՝ կոչ անելով ներկայացված կազմակերպություններին այս ուղղությամբ հետևողական քայլեր ձեռնարկել: Քննարկվեցին նաև տեղում կազմակերպությունների գործունեությանը խոչընդոտող վարչարարական թերությունները և որակյալ մասնագետների պակասի հարցը, հատկապես՝ շինարարության ոլորտում:

Եվրամիության երկրներ իր աշխատանքային ուղեւորության ծրագրի շրջանակներում հոկտեմբերի 24-ին Ա. Ղուլյանը մեկնեց Բեռլին: Հոկտեմբերի 25-ին կայացավ նրա հանդիպումը Բունդեստագի պատգամավոր, սոցիալ-դեմոկրատական ֆրակցիայի փոխնախագահ Գերնոտ Էրլերի հետ, որի ընթացքում խոսվեց Արցախի այսօրվա ներքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի, ինչպես նաև բանակցային գործընթացի վերջին զարգացումների մասին: Այնուհետև կայացավ պարոն Ղուլյանի երկխոսությունը Գերմանական տնտեսության արևելյան հանձնաժողովի նախագահ Օլիվեր Վիկի և նույն կազմակերպության՝   կովկասյան տարածաշրջանի պատասխանատու Դր. Մարտին Հոֆմանի հետ: Հանդիպման ժամանակ արծարծվեցին հիմնականում Արցախի տնտեսական կացությանն առնչվող հարցեր:

Ազգային Ժողովի նախագահի հաջորդ հանդիպումը կայացավ Գերմանիայի խոշորագույն գիտական գրադարանի‘ «Բեռլինի պետական գրադարանի» (Staatsbibliothek Berlin) գլխավոր տնօրեն տիկին Բարբարա Շնայդեր-Կեմպֆի հետ, որի ընթացքում կողմերը խոսեցին  ԼՂՀ-ում և Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում գրադարանային գործի կազմակերպման ու զարգացման ներկա վիճակի մասին: Պարոն Ղուլյանը գրադարանին հանձնեց Արցախի քաղաքական, պատմամշակութային ոլորտներին առնչվող, ինչպես նաև Ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերաբերյալ գրականություն: Իր հերթին տիկին Շնայդեր-Կեմպֆը ԱԺ նախագահին հանձնեց Բեռլինի պետական գրադարանի՝ հայկական կարևորագույն գրքերի, աշխատությունների, ձեռագրերի և այլ նյութերի վերաբերյալ հատընտիր ժողովածու:

Նույն օրը երեկոյան Գերմանիայում ՀՀ դեսպան տիկին Կարինե Ղազինյանի հրավերով տեղի ունեցավ ԱԺ նախագահի հանդիպումը գերմանահայ միությունների և կազմակերպությունների հետ:

ԼՂՀ ԱԳՆ տեղեկատվական-վերլուծական վարչության հաղորդագրությունից

ՄԱՐԴԱՀԱՄԱՐԸ ԿԱՐԵԼԻ ԷՐ ԱՎԵԼԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՎԱԾ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼ

Հոկտեմբերի 18-27-ը Արցախում անկախության հռչակումից հետո առաջին անգամ անցկացվեց մարդահամար: Առաջին անգամվա համար, կարելի է ասել, բավականին բարձր մակարդակով անցկացվեց, բայց եղան նաև մի շարք լուրջ թերություններ, որոնց մասին հարկ ենք համարում խոսել միայնումիայն մի պատճառով՝ դրանք հետագայում բացառելու նպատակով:

Ինչպես գիտենք, մարդահամարը նպատակ ունի պարզել տվյալ երկրի ժողովրդագրական, տնտեսական, սոցիալական, կրթական, էթնիկական և այլ հատկանիշները: Բայց, արդյո՞ք, մեր երկրում անցկացվող մարդահամարի կազմակերպման ձևը թույլ կտա ստանալ իրական և ճշգրիտ տեղեկություններ բնակչության մասին:

Ընդգրկված լինելով մարդահամարի անցկացման աշխատանքներին, նկատեցինք բազմաթիվ թերություններ, բացթողումներ, որոնք, ըստ մեզ, բացասաբար կանդրադառնան մարդահամարի վերջնական պատկերի վրա:

Նախ՝ մարդահամարից առաջ հաշվարարների հետ անցկացված սեմինար-դասընթացներն այնքան էլ արդյունավետ չէին, և հաշվարարներին տրված առաջադրանքները շատ անգամ չէին ստուգվում: Սեմինար-դասընթացներին հաշվարարը պրակտիկ փորձ ձեռք չէր բերում, և նրա միակ ուղեցույցը մարդահամարի անցկացման մասին հրամաններն էին, որոնց կատարել-չկատարելը թողնված է հաշվարարի խղճին: Եվ բնական է, որ մի շարք հաշվարարներ մարդահամարի անցկացման ժամանակ բազմաթիվ սխալներ պետք է թույլ տային:

Նշենք ևս մի հանգամանք, որը խոչընդոտում էր մարդահամարի օպերատիվությանը: Աշխատանքի ամենաբուռն օրերին, չգիտես ինչու, վերջացան հարցաթերթերը և հաշվարարներին հանձնարարվեց հաշվառումը կատարել սևագիր թղթերում, ինչը կրկնակի դժվարացրեց հաշվարարների աշխատանքը: Սակայն, ներկա լինելով որոշ վերադաս անձանց զրույցին, հասկացանք, որ հարցաթերթերի վաղաժամ սպառման պատճառներից մեկն այն է, որ որոշ «առաջնակարգ» հաշվարարներ իրենց հարցաթերթերում թույլ են տվել անուղղելի սխալներ, և դրանք պետք է մաքրագրեին նոր հարցաթերթերում: Նշենք նաև, որ ընդամենը մի օր առաջ քաղաքի փողոցներից մեկում թափված էին պատռտված հարցաթերթեր: Մինչդեռ հաշվարարներին խստիվ զգուշացված էր հետ վերադարձնել նույնիսկ փչացրած հարցաթերթերը:

Աշխատանքների ընթացքում նկատեցինք, որ մարդահամարի նշանակությունը բնակչության կողմից ճիշտ չի ընկալվում: Ոմանք այդ երևույթը կապում էին իրենց ըստ բնակության վայրի գրանցման փոփոխման, հարկերի բարձրացման-իջեցման, նոր աշխատատեղեր տրամադրելու հետ: Դրանից ելնելով, մարդիկ իրենց պատասխանները տալիս էին՝ հարմարեցնելով իրենց «քիմքին»: Ճիշտ է, մարդահամարն ընդունված է անցկացնել մարդկանց բանավոր պատասխանների հիման վրա, առանց փաստաթղթերի ստուգման, սակայն դա հաճախ մարդկանց թույլ էր տալիս ոչ ճշգրիտ պատասխաններ տալ հաշվարարներին: Եվ այս ամենը կարելի է վերագրել այն բանին, որ կազմակերպիչներին չի հաջողվել ինչպես հարկն է ապահովել բնակչության տեղեկացվածությունը մարդահամարի նշանակության մասին:

Եղել են դեպքեր, երբ մարդիկ պարզապես հրաժարվել են պատասխանել, հաճախ նույնիսկ դուռը չեն բացել հաշվարարի հարցերին պատասխանելու համար: Թերևս իրավունք չունենք խստորեն դատել նրանց, որովհետև պետական ամբիոններից ժողովրդավարություն, արդարություն, հավասարություն քարոզող որոշ անձինք (այդ թվում՝ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ) նույնպես հրաժարվել են հաշվարարին ընդունել իրենց տանը:

Որպես վերջաբան կուզեինք մեջբերել հետևյալ միջադեպը: Նյութը խմբագրություն բերելու ճանապարհին հանդիպեցինք մի ծանոթի: Վերջինս, իմանալով, որ մենք անմիջական կապ ունեինք մարդահամարի անցկացման հետ, բազմանշանակ մի հարց ուղղեց մեզ. «Բա ինչո՞ւ ձեր հաշվարարները այդպես էլ չեկան մեր տուն»…

Լուսինե ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ

Հ. Գ. Հուսով ենք, որ քննադատական մեր այս թղթակցությունը մարդահամարի աշխատանքներին մասնակցելու համար մեր ստանալիք աշխատավարձի վրա բացասաբար չի անդրադառնա:

ԱՐՑԱԽԻ ՀՅԴ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒՆԵՑԱՎ ՆՈՐ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպես տեղեկացել ենք ՀՅԴ Արցախի կազմակերպության մամլո ծառայությունից, հոկտեմբերի 21-23-ը կայացել է ՀՅ Դաշնակցության Արցախի կազմակերպության շրջանային ժողովը, որին ներկա էին ՀՅԴ Բյուրոյի ներկայացուցիչ Հ. Մարգարյանը եւ Ա. Աճեմյանը:

Ժողովն անդրադարձավ շրջանավարտ Կենտրոնական կոմիտեի գործունեությանը եւ որոշումներ կայացրեց ապագա գործունեության համար:

Շրջանային ժողովն իր օրակարգի վերջին կետով ընտրեց Կենտրոնական կոմիտեի նոր կազմ‘ Արթուր Մոսիյան, Ալյոշա Գաբրիելյան, Կամո Մարտիրոսյան, Արին Գալստյան, Մասիս Սուլեյմանյան, Ժիրայր Շահիջանյան, Վլադիկ Դանիելյան:

Նորընտիր Կենտրոնական կոմիտեի ներկայացուցիչ ընտրվեց Արթուր Մոսիյանը:

Պատասխանելով karabakh-online.com-ի հարցին, թե ինչպես կփոփոխվի ՀՅԴ արցախյան կազմակերպության մարտավարությունը, Արթուր Մոսիյանն ասաց, որ որոշակի շտկումներ ծրագրերի մեջ մտցվել են, սակայն «Դաշնակցության կուրսն անձերից չէ կախված» եւ կմնա նույնը:

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԿՈՍՈՎՅԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄ

Անցած շաբաթ տեղի ունեցավ մի կարեւոր իրադարձություն, որը, գտնում ենք, դեռ երկար կքննարկվի քաղաքագիտական շրջանակներում: ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղար Անանը կոչ արեց շուտափույթ քննարկել Կոսովոյի կարգավիճակի հարցը:

Կոսովյան հակամարտությունը հայաստանյան հասարակությանն այդքան էլ ծանոթ չէ: Բանն այն է, որ մենք, ունենալով հազարավոր սեփական պրոբլեմներ, սովորաբար ուշադրություն չենք դարձնում, թե ինչ է տեղի ունենում մեր երկրի սահմաններից դուրս: Հասարակության այն հատվածը, որը գոնե ընդհանուր գծերով ծանոթ էր հակամարտությանը, իր համակրանքը պարգեւել էր սերբերին: Այստեղ դեր խաղացին մի քանի հանգամանք: Նախ, կոսովյան հակամարտությունը հաճախ նույնացվում էր բոսնիականի հետ: Մինչդեռ այդ հակամարտությունների բնույթը խիստ տարբեր էր: Մյուս կողմից, այն փաստը, որ կոսովառներին աջակցում էին Թուրքիան եւ կիսամահմեդական Ալբանիան, կանխորոշում էին, թե ում կողմը կլինի հայաստանցիների համակրանքը:

Սակայն կոսովյան հակամարտությունն ունի որոշակի առանձնահատկություններ, որոնց քննությունը կարող է խիստ ուսանելի լինել այդ թվում նաեւ հայերի համար: Իհարկե, յուրաքանչյուր հակամարտություն ունի իր առանձնահատկությունները, եւ այդ առումով կոսովյան եւ ղարաբաղյան հակամարտությունների նույնացումն, անկասկած, սխալ է: Միեւնույն ժամանակ, նմանություններն, իսկապես, շատ են:

Ալբանական պետությունն առաջացավ 1912 թ. բալկանյան պատերազմների արդյունքում: Ինչպես երկրի առաջացումը, այնպես էլ սահմանները պայմանավորված էին մեծ պետությունների հակասություններով: Արդյունքում, բազմաթիվ ալբանաբնակ տարածքներ, այդ թվում նաեւ Կոսովոն, հայտնվեցին հարեւան Սերբիայի տարածքում: Սա, թերեւս, առաջին նմանությունն է Ղարաբաղի հարցի հետ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նույն հականացիստական ճամբարին պատկանելը չհաշտեցրեց հարեւաններին: Իրադրությունը մանավանդ բարդացավ աշխարհամարտի ավարտից հետո, երբ Հարավսլավիայի առաջնորդ Տիտոյի հետ գժտված Ստալինը սկսեց ակտիվորեն աջակցել Ալբանիային: Հարավսլավացիներն իրենց հերթին, ձգտելով պատժել ալբանացիներին, մի շարք պատժիչ գործողություններ ձեռնարկեցին Կոսովոյում, որոնք առ այսօր ալբանական գրականության մեջ որակվում են որպես ցեղասպանություն:

Հարավսլավիայի տրոհումը, երկրում ստեղծված անկայուն վիճակը պարարտ հող ստեղծեցին պետությունը կազմող միավորների ինքնորոշման պայքարի համար: Բնական է, այդպիսի շարժում սկսվեց նաեւ Կոսովոյում: Սակայն Միլոշեւիչի կառավարությունն արագ եւ կոշտ արձագանքեց կոսովառների ինքնորոշման պայքարին գործողությունների մի շարանով, որոնք այսօր աշխարհում ընդունված է որակել որպես էթնիկ զտումներ: Բնական է, ալբանացիներն անցան զինված դիմադրության: Բնական է, որ որոշակի աջակցություն նրանց ցույց էին տալիս Ալբանիայում բնակվող հայրենակիցները: Այս փաստերը եւս հիշեցնում են մեզ մեր հայրենիքի ոչ այդքան հեռավոր պատմությունը:

Սակայն կոսովյան ճգնաժամը բռնեց լուծման ուղին: Ճիշտ է, դա նույնպես հանդիսացավ մեծ տերությունների առեւտրի արդյունք, որն ավարտվեց Բելգրադի ռմբակոծություններով, երկրում փաստացի հեղաշրջմամբ եւ, որպես արդյունք, արտաքին քաղաքական կուրսի փոփոխությամբ:

Լուծման բանաձեւը, որը Սերբիային եւ Կոսովոյին առաջարկվեց Եվրոպայի կողմից, բավականաչափ նման էր Հայաստանում պայմանականորեն «փուլային» անվանվող տարբերակին: Նախ, Կոսովոյի տարածք մտցվեցին խաղաղապահ ուժեր, միջոցներ ձեռնարկվեցին տարածքի ապաշրջափակման եւ փախստականների վերադարձի ուղղությամբ: Միեւնույն ժամանակ, Կոսովոյի շուրջը ստեղծվեց անվտանգության գոտի, որը, թեեւ շարունակում էր մնալ Սերբիայի իրավասության ներքո, սակայն ապառազմականացված էր: Տարածքում կազմակերպվեցին ընտրություններ, որոնցում, բնականաբար, հաղթեցին Կոսովոյի անկախության կողմնակիցները: Տարածաշրջանի կարգավիճակի խնդրին ՄԱԿ-ը ծրագրավորում էր անդրադառնալ սերբ փոքրամասնության անվտանգության երաշխիքներ ստեղծվելուց հետո: Սակայն այժմ ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի կոչը փաստորեն վերացնում է Կոսովոյի անկախության այդ արգելքը եւս:

Իհարկե, յուրաքանչյուր հակամարտություն ունի իր յուրահատկությունը, եւ դրանց մեխանիկական ընդօրինակումը որպես կատարյալ դեղատոմս սխալ է: Մասնավորապես, պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ Սերբիան Միլոշեւիչի օրոք միանշանակորեն ընկալվում էր Արեւմուտքի կողմից որպես թշնամական պետություն: Բացի այդ, Միլոշեւիչի վարչակազմը իր ապագան կապել էր Ռուսաստանի հետ (ռմբակոծություններից անմիջապես առաջ նա նույնիսկ դիմել էր` խնդրելով Սերբիան ընդունել ՌԴ-Բելառուս դաշինքի մեջ), իսկ դա կործանման ուղիղ ճանապարհ է:

Միեւնույն ժամանակ, Կոսովոյի անկախացումը փաստորեն կհանդիսանա փուլային տարբերակի փորձարկում, ինչն անտարակույս օգտակար է նաեւ ղարաբաղյան խնդրի լուծման տեսանկյունից:

«Չորրորդ իշխանություն», թիվ 662 
Ս. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԱԴՐԲԵՋԱՆԸ ՈՐՈՇԵԼ Է ԿԻՍԵԼ ՂԱՐԱԲԱՂԸ

Պաշտոնական Բաքուն առաջարկում է թույլ տալ իրեն վերահսկողության տակ վերցնել Լեռնային Ղարաբաղի հյուսիսն ու հարավն իրար կապող ամենանեղ պարանոցով անցնող ավտոճանապարհը:

Ղարաբաղյան հակամարտության բանակցություններում Ադրբեջանի նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ, արտաքին գործերի փոխնախարար Արազ Ազիմովը Բաքվում կայացած մամլո ասուլիսում տեղեկացրեց արտաքին գերատեսչությունների ղեկավարներ Վարդան Օսկանյանի եւ Էլմար Մամեդյարովի փարիզյան հանդիպման որոշ մանրամասների մասին: Սակայն միայն մեկ թեմայի շեշտադրումը եւ մնացածի մասին չխոսելու համառ ցանկությունը թույլ են տալիս ենթադրել, որ կամ պարոն Ազիմովը շարադրում է ճշմարտության անկարեւոր մասը միայն, կամ էլ պարզապես ցանկալին իրականության տեղ է ներկայացնում: /PanARMENIAN.Net/ Փոխնախարարի խոսքերով, հայկական կողմը լրջորեն քննարկում է Ղարաբաղի եւ Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանը Նախիջեւանին, այնուհետեւ` Թուրքիային կապող ավտոմոբիլային ճանապարհի շահագործման վերաբերյալ Ադրբեջանի առաջարկը: Խոսքը Եվլախ-Աղդամ-Ստեփանակերտ-Շուշի-Լաչին-Գորիս-Սիսիան-Նախիջեւան-Շահբուզ մայրուղու մասին է: Ազիմովը հիշեցնում է, որ հայկական կողմը վաղուց է առաջարկել շահագործել հաղորդակցական ճանապարհ` պնդելով, որ միայն այդ կերպ առավել հեշտ կլինի վստահության մթնոլորտ ստեղծել տարածաշրջանում: Այժմ Բաքուն, իբրեւ թե, համաձայն է եւ պատրաստ է Երեւանի հետ քննարկել այդ հարցի լուծման եղանակները: Սակայն դիվանագետը բաց է թողնում խիստ կարեւոր մի հանգամանք: Հայաստանի ղեկավարությունը խոսում էր մի հաղորդակցության մասին, որը ձեռնտու կլիներ երկու կողմերին էլ, այլ ոչ թե` մեկի: Եթե խոսքը լիներ Հորադիզ-Մեղրի-Ջուլֆա-Արարատ երկաթուղու մասին, ապա տրամաբանական կլիներ: Շնորհիվ դրա Ադրբեջանը ելք կունենար Նախիջեւան, իսկ Հայաստանը` Ռուսաստան եւ Իրան: Սակայն Բաքվի առաջարկած մոդելը Հայաստանի համար հղի է միայն պրոբլեմներով:

Առաջարկի էությունը հետևյալն է. Ադրբեջանն ընդունում է այսօր գործող Լաչինի ավտոճանապարհի` ղարաբաղցիների օգտագործման իրավունքը, սակայն փոխարենը առաջադրում է մի շարք պայմաններ: Մինչ դրանց թվարկմանն անցնելը, նշենք, որ այդ ճանապարհի օգտագործման համար Ղարաբաղն ամենեւին էլ կարիք չունի Ադրբեջանի համաձայնությանը, քանի որ Բաքուն բացարձակապես ոչ մի մեխանիզմ չունի դրան խոչընդոտելու համար: Այսպիսով, վաղուց արդեն ստեղծված իրականության հետ հաշտվելու համար Բաքուն պահանջում է ապահովել Ադրբեջանի մասնակցությունը լաչինյան հատվածի վերահսկողության մեջ, ինչպես նաեւ` Ղարաբաղի եւ Սյունիքի տարածքով դեպի Նախիջեւան եւ Թուրքիա տանող ուղիղ եւ ամենակարճ ճանապարհի օգտագործման իրավունք: Սրանից բացի, Ադրբեջանը պնդում է, որ այդ ճանապարհի անվտանգությանը հետեւեն հայ-ադրբեջանական համատեղ ուժերը:

Անհրաժեշտ է հատուկ ընդգծել, որ Աղդամ-Ստեփանակերտ-Շուշի-Լաչին ճանապարհը ռազմավարական նշանակություն ունի, քանի որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը կիսում է երկու մասի` անցնելով ամենանեղ հատվածով: Դեռ խորհրդային տարիներին Բաքուն ձգտում էր վերահսկողություն հաստատել այդ հատվածի վրա, որպեսզի հաջողվի Ղարաբաղը երկու մասի բաժանել: Հենց այստեղ ադրբեջանցիները կառուցեցին եւ հզորացրին Խոջալուի հիմնակետը ժամանակակից օդանավակայանով: Աղդամից Շուշի, ուր ղարաբաղյան հակամարտության լուծումից հետո պատրաստվում են վերադառնալ ադրբեջանցիները, շատ մոտ է: Այս ամենը նկատի ունենալով` հասկանալի է, թե ինչ նպատակ է հետապնդում ադրբեջանցի դիվանագետի վերջին նախաձեռնությունը: Նրանց խնդիրն է Ղարաբաղը մեջտեղից կիսել եւ դրանով ապահովել իրենց ներկայությունը Ղարաբաղի հենց սրտում, միաժամանակ եւ` Հայաստանի ռազմավարական կարեւորություն ունեցող Սյունիքի մարզում: Սակայն ամենապարադոքսալն այն է, որ այս ամենը նրանք ներկայացնում են որպես իրենց կողմից զիջում:

Չենք ուզում ասել, թե Ազիմովը ստում է` խոսելով այն մասին, որ նման նախաձեռնությունը քննարկվել է Փարիզում: Հնարավոր է` Վարդան Օսկանյանն իսկապես համաձայնել է փոխանցել այդ գաղափարը նախագահ Քոչարյանին: Սակայն տվյալ դեպքում խիստ կարեւոր է` ինչ համատեքստում է ընթացել ավտոճանապարհի շահագործման հնարավորության մասին խոսակցությունը: Երկուշաբթի կայացած մամլո ասուլիսի ժամանակ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարը կրկին հավաստեց, որ բանակցությունների համար հեռանկար չի տեսնում առանց Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցի քննարկման: Եթե ավտոճանապարհի թեման քննարկվել է Ադրբեջանի կողմից ԼՂՀ-ի ինքնավար կարգավիճակի ճանաչման մասին խոսակցության համատեքստում, ապա լիովին հնարավոր է, որ Օսկանյանը մինչեւ վերջ լսել է առաջարկը եւ խոստացել իր մոտեցումները հայտնել հաջորդ հանդիպմանը: Բայց բանն այն է, որ Ազիմովը հայրենակիցներին մոլորության մեջ է գցում` պնդելով, թե կարգավիճակի հարցը դեռեւս չի շոշափվել:

Ադրբեջանցի դիվանագետը չափից դուրս լավատեսություն է ցուցաբերում: Նա բավականին առաջ է ընկնում եւ ամենայն լրջությամբ քննարկում է ավտոճանապարհի վերականգնման աշխատանքների համար պահանջվող ֆինանսական հնարավոր աղբյուրների հարցը: Ազիմովի խոսքերով, արդեն պայմանավորվածություններ են ձեռք բերվել այն մասին, թե Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը եւ Ֆրանսիան ներկայացնող միջազգային խաղաղապահ ուժերը համաձայն են հսկել ավտոմայրուղին: Ավելին, իբրեւ թե, արդեն պատրաստ են խաղաղապահների ներուժն օգտագործելուն ուղղված 4 տարբեր պլաններ: Նշենք, որ հայկական կողմն այս ամենի մասին խոսում է առավել զգուշավոր լավատեսությամբ: Միգուցե սա պայմանավորված է առաջիկա ընտրություններով, որոնք ստիպում են Իլհամ Ալիեւին ակտիվ գործունեության մտապատկեր ստեղծել:

Արտյոմ ԵՐԿԱՆՅԱՆ

Կլոր սեղան
ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ԿՈՎԿԱՍ
կամ հակադիր շահերի բախման դաշտ

Քաղաքացիական հասարակության և տարածաշրջանային առաջընթացի ինստիտուտի նախաձեռնած «ժողովրդավարացման տարածաշրջանային և գլոբալ կոնտեքստը Հարավային Կովկասում» թեմայով կլոր սեղանի քննարկմանը երեկ ներկայացվեց Ադրբեջանի ԳԱԱ փիլիսոփայության և իրավաքաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի բաժնի վարիչ Ալի Աբասովի զեկույցը Հարավային Կովկասի անվտանգության մասին: Ինքը՝ ադրբեջանցի գիտնականը, չէր ներկայացել քննարկմանը՝ Հայաստան գալու առթիվ Ադրբեջանում իր դեմ անբարյացակամ վերաբերմունք չառաջացնելու պատճառով:

Միևնույն ժամանակ զեկույցում ադրբեջանցի գիտնականը Հարավային Կովկասի անվտանգության խնդիրը դիտարկում է տարածաշրջանի ամբողջականության ենթատեքսում և ընդգծում, որ այդ ամբողջականության բաղադրիչները՝ տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական և այլն, այսօր միտում ունեն մեկուսացված զարգանալու: «Այդ իսկ պատճառով նրանցից ոչ մեկը չի կարող դառնալ առանձին խաղացող ոչ միայն համաշխարհային քաղաքականության, այլև մոտակա տարածաշրջանային հարթության մեջ: Պատահական չէ, որ 3 պետությունների ճակատագրի և Հարավային Կովկասի մասին ընդունված կարևոր որոշումները ընդունվում են դրսից»,-զեկույցում տեսակետ է հայտնում Ալի Աբասովը՝ ավելացնելով, որ տվյալ իրավիճակը թելադրում է նոր մոդելների փնտրտուք՝ հարավկովկասյան յուրաքանչյուր երկրի ազգային անվտանգության ամրապնդման համար:

Ադրբեջանի ԳԱԱ ներկայացուցիչը կարևոր է համարում Հարավային Կովկասի երկրների կապերը միմյանց հետ՝ նշելով, որ համագործակցության շարժառիթներ կարող են հանդիսանալ աշխարհագրական դիրքը, երբեմնի կապերը պետությունների միջև, տնտեսական կապերը 3-րդ երկրի միջոցով, ինչպես նաև եվրոպական ծրագրերին համատեղ մասնակցությունը: «Ինտեգրացիոն պրոցեսները կարող են բանակցային գործընթացին տալ նոր ուղղություն և առավել ընդլայնել քննարկման դաշտը»,-համոզված է Ալի Աբասովը:

Վերջինս ընդգծում է նաև Ռուսաստանի ժողովրդավարացման անհրաժեշտությունը, շեշտելով, որ հակառակ պարագայում Ռուսաստանը կարող է կործանարար ազդեցություն ունենալ հարավկովկասյան կոնֆլիկտների լուծման և եվրոպական կառույցներին այդ երկրների ինտեգրման փորձերի դեպքում:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահ Գեղամ Բաղդասարյանն իր ելույթում համոզմունք հայտնեց, որ «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» իրավիճակը հանդիսանում է լուրջ խոչընդոտ հակամարտող կողմերի նորմալ զարգացման համար, ինչպես նաև ազդում է ժողովրդավարացման տեմպի վրա: Պարոն Բաղդասարյանը նաև Ղարաբաղի կոնֆլիկտի լուծումը գերադասում է հակամարտող երկրների իրական ժողովրդավարացումից հետո միայն, քանի որ ներկա բանակցությունների պարագայում հասարակությունը անգիտակ է և չի կարողանում ազդել բանակցային գործընթացի վրա: Ստեփանակերտի ՄԱ նախագահը պնդեց, որ հասարակական հատվածի ներգրավումը պարտադիր է գործընթացում: Հասարակությունը պետք է տեղեկանա, կարծիք արտահայտի հնարավոր փոխզիջումների մասին, հակառակ դեպքում առանց հասարակության կարծիքը հաշվի առնելու՝ «յուրաքանչյուր պայմանավորվածություն կախված կմնա օդում»:

Մոսկվայի քաղաքական և ռազմական վերլուծությունների ինստիտուտի փորձագետ Սերգեյ Մարկեդոնովը հանդես եկավ «ԱՊՀ -2. հետխորհրդային տիրույթի չճանաչված պետություններ» զեկույցով: ԱՊՀ- 2-ը, ըստ քաղաքագետի, ԱՊՀ փլուզման արդյունքում ստեղծված, բայց միջազգային ճանաչում չստացած Աբխազիան, Հյուսային Օսեթիան, Մերձդնեստրյան Հանրապետությունը և Լեռնային Ղարաբաղն են: Մարկեդոնովի խոսքերով, այսօր ընդհանրապես միջազգայնորեն չճանաչված լինելը «զգացմունքային, սիմվոլիկ» պահ է, քանի որ ինքը՝ միջազգային հանրությունն այսօր գտնվում է խորը իրավաքաղաքական ճգնաժամի մեջ և նրան անվստահություն են հայտնում թե՛ ճանաչված, թե՛ չճանաչված պետությունները:

«Վաշինգտոնը, Մոսկվան և Ստրասբուրգը ստիպված են օգտագործել կոնֆլիկտները որպես տարածաշրջանում ազդեցության գործիք: Տարածաշրջանի լիդերը հայտնի չէ: Այդ իսկ պատճառով «3-րդ ուժերը» չեն պատրաստվում երկար սպասել կոնֆլիկտների լուծմանը: Սա է գործընթացի ներկա վիճակի պատճառը»,-տեսակետ հայտնեց ՔՀՏԱ ինստիտուտի ներկայացուցիչ Շուշան Խաթլամաջյանը՝ զգուշացում անելով, թե Կովկասը պոտենցիալ ունի դառնալ արտաքին ազդեցությունների հակադիր շահերի բախման դաշտ:

Մ. Խ.
http://www.taregir.am

——————————————————————————————-

Պետականություն

ՉՃԱՆԱՉՎԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ-ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈ՞ՒՆ Է, ԹԵ՞ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՊԱՏՐԱՆՔ

Կարող է չափազանց կատեգորիկ թվալ, եթե ասենք, որ Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքական հիմնահարցը Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում ձեռք է բերել ավելի մեծ նշանակություն, քան հենց իր` Լեռնային Ղարաբաղի իրողությունը: Սակայն դժվար է ժխտել այն հանգամանքը, որ դրան ոչ համարժեք մեծ իմաստը, ինչպիսին ձեռք է բերել Ղարաբաղի գաղափարը Հայաստանի ներքին քաղաքականության բնագավառում, հրատապ քաղաքականությունից մի կողմ է թողել հետաքրքրությունը ղարաբաղյան պետության նկատմամբ: Չնայած դրան, ԼՂՀ-ում ընթացող մի շարք իրադարձություններ անկեղծ հետաքրքրություն են առաջացնում հայ հասարակության շրջանում: Առաջին հերթին նման ուշադրության են արժանանում այնպիսի ներքաղաքական հիմնահարցեր, որոնք չեն առնչվում Հայաստանի քաղաքական շահերի հետ: Նման հիմնահարցերից մեկը վերաբերում է ԼՂՀ-ում սկսված սեփական Սահմանադրություն ընդունելու գործընթացին: Վերջին մեկ տարում, երբ հայ հասարակայնության ուշադրությունը կտրուկ սևեռվել է գործող Սահմանադրության մեջ փոփոխություն կատարելու առաջիկա հանրաքվեի վրա, ավանդական ներքաղաքական հետաքրքրությունը ղարաբաղյան հիմնահարցի կարգավորման նկատմամբ զգալիորեն նվազել է: Բայց նաև ԼՂՀ-ում նկատելի է հետաքրքրությունը այդ հիմնահարցի նկատմամբ: Այդպիսի հոգեբանական մթնոլորտում հետաքրքիր է դառնում նաև ուշադրությամբ հետևել ԼՂՀ-ում ընթացող սահմանադրական բանավեճերին: Հիշեցնենք, որ մեկ տարուց ավելի է, ինչ ԼՂՀ-ում սեփական Սահմանադրություն ընդունելու մտադրության մասին լուրերը հետաքրքրություն են առաջացնում ոչ միայն Ղարաբաղի ներսում, այլև նրա սահմաններից դուրս դրանով շահագրգիռ ինստանցիաներում: Մեզ համար այդ թեման հետաքրքիր է նաև նրա համար, որ հնարավորություն կտա ավելի բազմակողմանի իմաստավորել Սահմանադրության նշանակությունը պետության կառուցման գործում: Չէ որ հենց ԼՂՀ-ի դեպքում մենք հնարավորություն ունենք պատասխանելու այս հարցին. արդյո՞ք, հնարավոր է ձևավորել սահմանադրական պետություն միջազգայնորեն չճանաչված լինելու պայմաններում: Կամ, ավելի ճիշտ, կարո՞ղ է Սահմանադրությունը դառնալ պետության կառուցման իրական միջոց, եթե այդ պետությունը չի ճանաչված: Ինչպես տեսնում ենք, այս հարցը դուրս է գալիս ներղարաբաղյան թեմատիկայի շրջանակներից:

Պետք է ասել, որ չնայած Հայաստանում ծավալված սահմանադրական գործընթացի լայն թափին, երկրի հասարակությունը, ինչպես ցույց են տալիս բազմաթիվ դիտարկումները, դեռևս հեռու է սահմանադրական պետության կուլտուրայի մասին բավարար գիտելիքների տիրապետումից: Այդ հանգամանքը ոչ միայն խեղաթյուրում է Սահմանադրության շուրջ կառուցողական բանավեճերի ընթացքը, այլև ավելորդ քաղաքականացնում է ներքաղաքական իրադրությունը:

Երկրի պետական կյանքում Սահմանադրության նշանակությունը ավելի խորը հասկանալու պահանջը ոչ միայն ունի իրավիճակային պրակտիկ նշանակություն, այլև շաղկապված է պետական շինարարության ամբողջ գործընթացի վերաիմաստավորման անհրաժեշտության հետ: Ինչպես թվում է, Հայաստանի քաղաքացիների կյանքի անբավարարվածության հիմնական պատճառները թաքնված են հենց Սահմանադրության դերի ռազմավարական նշանակությունը չհասկանալու մեջ: Միայն պետության ճանաչումը դեռևս նրա հաջող գործունեության պայման չէ: Այստեղ էլ բացվում է սահմանադրական կուլտուրայի հետաքրքրության տարածքը, անկախ նրանից, թե մարդկանց առջև որտեղ է ծառանում Սահմանադրության ընդունման հիմնահարցը:

Սահմանադրության դերի նշանակությունը Լեռնային Ղարաբաղի պայմաններում կարող է բացահայտել շատ հետաքրքրություններ նաև ճանաչված պետությունների համար: Եվ իրոք, եթե հաշվի առնենք, որ Սահմանադրությունն որոշակի տարածքի քաղաքացիների փոխադարձ համաձայնությունն է տվյալ տարածքի պետական կառուցվածքի սկզբունքների մասին, և եթե քաղաքացիներն իրենց գործողություններում իրականում ելնում են այդ փոխհամաձայնության սկզբունքներից (ոչ թե, ասենք, երկրից դուրս գտնվող որևէ հեղինակավոր ինստանցիայի թելադրանքով), այդ դեպքում ի՞նչ դեր կարող է խաղալ այդ երկրի չճանաչված լինելը:

Առաջին հայացքից թվում է, թե այդ Սահմանադրության նկատմամբ արտաքին ցանկացած ինստանցիաների վերաբերմունքը ոչինչ չի կարող փոխել այդ Սահմանադրությունն ընդունած քաղաքացիների կյանքում: Թվում է, թե իրենց ներքին կյանքում այդ օրինականացման ակտը ամեն ինչ է: Բայց դա միայն առաջին հայացքից: Չճանաչված պետության քաղաքացիների համար այդպիսի Սահմանադրությունն օբյեկտիվորեն ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն, անմիջականորեն ազդելով իրենց քաղաքական հիմնահարցերի նկատմամբ միջազգային կարծիքի վրա: Այդ տեսակետից պետք է խոստովանել, որ ԼՂՀ-ի Սահմանադրության ընդունումը պետք է դառնա նշանակալի իրողություն ընդհանուր առմամբ ղարաբաղյան հիմնահարցում: Այդ տարածքի բնակչությունը հերթական անգամ կարտահայտի իր կոլեկտիվ համաձայնությունն անկախ պետականության կառուցման գործում, դրանով իսկ օրենքի տեսք կտա իր մտադրություններին, այսինքն դրանք պարտադիր կդարձնի բոլորի համար:

Հիշեցնենք, որ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության առաջին կոլեկտիվ համաձայնությունը տեղի է ունեցել Հայաստանի կազմում ապրելու իրենց հանրագրի (պետիցիա) ընդունման ժամանակ: 1987թ. կազմված այդ փաստաթուղթը ստորագրել է ԼՂԻՄ-ի ողջ բնակչությունը, դրանով իսկ հիմնավորելով իր ազատ քաղաքացիական շարժումը հանուն իր Կոլեկտիվ Համաձայնության պաշտպանության, Շարժումը ձեռք է բերել ընդհանուր բնույթ և որպես համընդհանուր խնդիր ընդունվել Լեռնային Ղարաբաղի ողջ բնակչության կողմից: Ստորագրված փաստաթղթի ռազմավարությունն օրենք է դարձել բոլորի համար: Պատահական չէ, որ ԼՂԻՄ-ի ներկայացուցչական մարմինը հնազանդորեն ընդունել է իր որոշումները, ելնելով մարզի բնակչության կոլեկտիվ կամքից: Այդ փաստաթուղթն ուժի մեջ է մինչև հիմա: Չնայած նրան, որ 1991թ. դեկտեմբերին ԼՂՀ-ում անց է կացվել անկախության հանրաքվե, որը փաստորեն դարձել է այդ տարածքի բնակչության նոր կոլեկտիվ համաձայնություն, այսօր հաճախ կարելի է հանդիպել ԼՂՀ շատ քաղաքացիների համաձայնությանը Հայաստանի հետ միավորվելու գաղափարին:

Կոլեկտիվ համաձայնությունները հեշտությամբ չեն տրվում: Իսկ երբ ծառանում է կյանքի գնով այդ համաձայնության պաշտպանությունը, նման համաձայնությունը ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն այն ընդունողների համար, դառնալով ազգային քաղաքականության հիմք: Այստեղ կողմնակի կարծիքները քիչ նշանակություն ունեն: Ղարաբաղյան շարժման ողջ պատմությունը դրա հաստատումն է: Ելնելով վերը ասվածից, հրատապ է դառնում ԼՂՀ քննարկվող Սահմանադրության խորը դիտարկման նշանակությունը: Չէ որ պետք է հասկանալի լինի, որ ԼՂՀ ժողովուրդը մոտենում է այն բնագծին, երբ անկախ պետականության գաղափարը կարող է հասնել ազգային Օրենքի աստիճանի, համապատասխանաբար դառնալով պարտադիր բոլորի համար: Այսինքն, ընդունելով անկախ պետության Սահմանադրությունը, ԼՂՀ ժողովուրդը մի կողմ է թողնում մյուս բոլոր կարծիքները ԼՂՀ հետագա կարգավիճակի մասին: Ինչպե՞ս դա կարող է համատեղվել միջազգային դիվանագիտության կողմից կիրառվող կարգավորման հետ, երբ ԼՂՀ կարգավիճակը դասվում է այնպիսի հիմնահարցերի շարքում, որոնց դեպքում պետք է տեղի ունենա բոլոր հակամարտող կողմերի համաձայնությունը: Չէ՞ որ միջազգային հասարակայնությունը հակված է ԼՂՀ կարգավիճակը որոշել ոչ թե ԼՂՀ ժողովրդի կամքի արտահայտության, այլ ավել լայն ինստանցիաների համաձայնության հիման վրա: Այստեղ հետաքրքիր կլիներ ԼՂՀ ներկայիս ղեկավարների կարծիքը: Սովորաբար Սահմանադրության ընդունումը կամ նորացումը ներկայումս ավելի շատ շաղկապվում է ոչ թե երկրում սահմանադրական կարգերի ամրապնդման անհրաժեշտության հետ, այլ ավելի շատ պահի այս կամ այն քաղաքական պահանջարկի հետ: Թվում է, թե ԼՂՀ-ի դեպքում առկա է նաև վառ արտահայտված արտաքին քաղաքական պահը: Եթե ԼՂՀ անկախությունը դառնա ազգային Օրենք, ապա ԼՂՀ-ում անկախության դեմ ուղղված ցանկացած գործողություն պետք է դիտվի որպես պետական հանցագործություն: Արդյո՞ք դրան պատրաստ են իշխանությունը և հասարակությունը:

Բնականաբար, առաջ քաշելով Սահմանադրության ընդունման գաղափարը, ԼՂՀ իշխանություններն ունեցել են իրենց քաղաքական ըմբռնումը: Սխալ կլիներ ենթադրել, թե ներքաղաքական նման հանգամանքները չեն գիտակցել: Այդ դեպքում պետք է խոստովանել, որ ԼՂՀ-ում կամ ներկայացվում է ներքաղաքական լուրջ հայտ, կամ այդ գործողությունների շարժիչ ուժը ունեցել է այլ դրդապատճառներ: Բոլոր դեպքերում եթե Սահմանադրության ընդունման դրդապատճառները միայն երկրում օրինական կարգուկանոնի ամրապնդման նպատակն է, բնականաբար, դեռ սկզբում դա պետք է վերաբերեր Հայաստանի և ԼՂՀ-ի միջև իրավականորեն չկարգավորված հարաբերություններին, որտեղ ավելի շատ խոցելի կողմեր կան: Այդ հարաբերությունների կարգավորումը ներքաղաքական մեծ արդյունք կտար: Եվ ապա հնարավոր կլիներ մտածել ներքին կարգավորման մասին: Իսկ երբ գերակշռում են արտաքին քաղաքական շահերը, այդ ժամանակ նպատակահարմար կլիներ երկրում լայնորեն քննարկել նման մտադրությունները:

Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն ավանդաբար լուրջ վերաբերմունք ունի իր Կոլեկտիվ Համաձայնության նկատմամբ: Այդ բնագավառում ցանկացած նոր նախաձեռնություն պետք է խորը կշռադատված լինի: Միամտություն է մտածել, որ ԼՂՀ-ն կարող է լինել ձևականորեն գործող օրենսդրության տարածք: Չճանաչված լինելն այստեղ ունի առաջադիմական նշանակություն` ի տարբերություն հետխորհրդային շատ տարածքների, որտեղ առկա են ձևական Սահմանադրություն և անկաշկանդ քաղաքական կառուցվածք: Վերջին դեպքում նման շռայլություն թույլատրելի է, սակայն ոչ չճանաչված կազմավորումների համար:

Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Քաղաքական հիմնահարցերի փորձագետ

http://www.hra.am

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ՎԵՐԱԾՎԵՑ ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼՈՒՐՋ ԽՆԴՐԻ

Սահմանադրության փոփոխության քննարկումների հանդեպ հասարակությունը թերացման զգացում ունի, եւ դա արձանագրում է քաղաքական հիմնահարցերի փորձագետ Մանվել Սարգսյանը: Նրա գնահատմամբ, քննարկումը նեղ էր կազմակերպված, հաշվի էր առնված միայն կոալիցիայի կարծիքը: «Կա մի կարեւոր հանգամանք, ինչի մասին նշեց նաեւ մարդու իրավունքների պաշտպանը, եւ որի հետ լիովին համաձայն եմ. հասարակությունը թողնված էր քննարկումներից մի կողմ: Երեւի թե ցանկանում էին վերջնական տարբերակ մշակել եւ նոր այն ներկայացնել հասարակությանը, բայց այժմ էլ նման երեւույթ կարծես թե չկա»,- ասում է Մանվել Սարգսյանը:

Քաղաքագետի կարծիքով, առկա էր եւս մի հանգամանք, որ կարծես թե միայն Վենետիկի հանձնաժողովի եւ իշխանության միջեւ էր ընթանում քննարկումը, «եւ երբ համաձայնության եկան, համարվեց, որ դա բավարար է, եւ արդեն կա ժողովրդի դատին արժանի նախագիծ»,- նշում է Մանվել Սարգսյանը: Նրա կարծիքով, Սահմանադրության փոփոխության հարցը վերածվեց լուրջ ներքաղաքական խնդրի: Ընդդիմությունը որոշել է բոյկոտել, եւ դրա պատճառը զուտ քաղաքական է, «այսինքն նրանք ոչ թե բովանդակությանն են ասում ոչ, այլ իշխանությանը»,- համոզված է քաղաքագետը:

Նա պատահական չի համարում, որ իշխանությունները սկսեցին քաղաքական թեզեր ի հայտ բերել` հայտարարելով, թե Սահմանադրության տապալումը կվնասի Ղարաբաղի խնդրին, Հայաստանի զարգացմանը: Մանվել Սարգսյանի գնահատմամբ, երբ Եվրոպան աջակցեց Հայաստանի իշխանությանը, ընդդիմության դաշտում առաջացավ խառնաշփոթ: Սակայն, ըստ նրա, «եթե 17 կուսակցություն միավորվել են ընդդեմ Սահմանադրության փոփոխության, ապա դա արդեն ցույց է տալիս, որ հակասությունը կարող է մեծանալ»:

Քաղաքագետի գնահատմամբ, Սահմանադրության փոփոխության անբովանդակ քննարկումը ինչ-որ տեղ բնական է, եւ խնդիրը կոնկրետ «մեղավորները» չեն: «Սահմանադրության փոփոխության գործընթացը ներքին քաղաքական նոր երեւույթ է: Անգամ կարելի է ասել, որ ԱՊՀ մյուս երկրների համար էլ դա նոր է, եւ Հայաստանն առաջինն է առնչվում դրան: Այն հակասությունը, որ գոյություն ուներ քաղաքական դաշտում իշխանության ու ընդդիմության միջեւ, չէր կարող չքաղաքականացնել սահմանադրության փոփոխության հարցը: Փաստորեն, այն դարձել է այս կամ այն կողմի հաղթանակի խնդիր, եթե հանրաքվեն ձախողվի, ապա դա կընկալվի ընդդիմության, իսկ «այո»-ի դեպքում իշխանության հաջողություն:»,- ասում է Մանվել Սարգսյանը:

Նա արձանագրում է հասարակության նկատելի պասիվությունը, ընդգծելով, որ անգամ հասարակական կազմակերպությունները լայն քննարկում չեն նախաձեռնում: Քաղաքագետի կարծիքով, «դա ունի երկու պատճառ: Ի տարբերություն վերը նշված ներքաղաքական հաշիվների, մյուս պատճառը բավական ծանրակշիռ է` դա հասարակական կյանքում սահմանադրական մշակույթի լիարժեք ընկալման բացակայությունն է: Փաստորեն դա ժողովրդի համար էլ նոր թեմա է: Մարդիկ ողջ լրջությամբ չեն վերաբերում դրան, որովհետեւ իրենց առօրյա խնդիրների լուծումը, իրենց ապագան չեն կապում Սահմանադրության հետ: Բնական է, որ անտարբեր են: Ես չեմ կարծում, թե կա իշխանության կամ ընդդիմության մեջ որեւէ գործիչ, որը կարողանար կարճ ժամանակահատվածում ժողովրդի վերաբերմունքը փոխել, բացելով խնդրի էությունը»:

Մանվել Սարգսյանի կարծիքով, հարցը բերվել է «այո» կամ «ոչ»-ի, մինչդեռ բոլորը շրջանցում են հարցի էությունը: Նրա գնահատմամբ, շրջանցվում է կարեւոր հարցը, թե մոտեցնելու են, արդյո՞ք, մեզ սահմանադրական կարգին «այո»-ն կամ «ոչ»-ը: Ըստ Մանվել Սարգսյանի, այդ հարցն ընդհանրապես դրված չէ, եւ, նրա համոզմամբ, գործընթացը ցանկացած ելքի պարագայում կարող է ունենալ միայն քաղաքական հետեւանք:

«Լրագիր»

——————————————————————————————-

Սոցիալ-տնտեսական

ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿՆԵՐԻ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ ՀԱՄԱՀՈՒ՞ՆՉ Է, ԱՐԴՅՈՔ, ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒԹՅԱՆԸ

Վերջին տարիներին կառավարությունը հատուկ ուշադրություն է դարձնում կենսաթոշակների բարձրացման հարցին: Այսպես, կենսաթոշակները բարձրացվեցին այնքան, որ մոտեցան երկրում սահմանված նվազագույն աշխատավարձի նշակետին: Եթե վերջինս չնվազի (օրենքը վերաբերում է թե պետական, թե մասնավոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին) 15 հազար դրամից, ապա նվազագույն կենսաթոշակը կմնա 11-12 հազարի սահմաններում: Աճը շոշափելի է, սակայն չպիտի մոռանալ, որ սպառողական զամբյուղն ավելի արագ տեմպերով է «թանկանում»: Ուստի տրամաբանական հարց է ծագում. արդյո՞ք, կենսաթոշակների բարձրացումը համահունչ է կենսաթոշակառուների սոցիալական ապահովությանը:

Կենսաթոշակների բարձրացում. դա լա՞վ է, թե՞ վատ

Կարծում եք, հարցն այս անիմա՞ստ է: Իհարկե, լեզուդ չի էլ պտտվի բացի դրականից, այլ գնահատական տալ սույն գործընթացին: Եվ, իրոք, այդպես է: Մեր ծնողները, ովքեր իրենց ամբողջ գիտակից կյանքում աշխատել են, բարիքներ ստեղծել, ինչից մենք՝ նրանց փոխարինող սերունդը, օգտվում ենք առայսօր, որպես փոխհատուցում ստանում են ոչ թե խղճուկ ողորմելիությանը դատապարտող 3-4 հազար դրամ, այլ առնվազն հացի փող: Սակայն այս անժխտելի դրականի մեջ կան հանգամանքներ, որոնք, այնուամենայնիվ, մտահոգության տեղիք են տալիս:

Ես չեմ ուզում թոշակի անցնել

Այսպես են ասում մեր փոքրիկ հանրապետության շատուշատ քաղաքացիներ: Այն քաղաքացիները, ովքեր ունեն աշխատանք՝ քիչ թե շատ ապահովված են: Այդ մարդիկ չեն էլ ուզում լսել կենսաթոշակի անցնելու մասին և պատրաստ են աշխատել… մինչև մահվան օրը՝ սարսափով պատկերացնելով այն ժամանակը, երբ դատապարտված կլինեն գոյատևել վաստակած հանգստի 12 հազար դրամով: Արցախում, ըստ վիճակագրական տվյալների, 2004թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կա 36193 (բնակչության 25%-ը) կենսաթոշակառու: Թիվը լավ պատկերացնելու համար այն համադրենք հանրապետությունում աշխատողների թվաքանակի հետ՝ 55247 մարդ (բնակչության 37%-ը), որից 32686 մարդ վարձու աշխատողներ են, իսկ 22561-ը հանդիսանում են ինքնազբաղվածներ, մասնավորապես, գյուղատնտեսությունում: Այսինքն, մոտավորապես ստացվում է, որ 100 աշխատող, որոնց միջին աշխատավարձը 2003թ. կազմում էր 32,5 հազար դրամ, իսկ 2004թ.՝ 42.2 հազար դրամ, պահում են մոտ 67 թոշակառու, կամ 1.5 աշխատող մարդ ապահովում են 1 թոշակառուի քիչ թե շատ ապահով (գոնե հացով) ծերություն:

Կարելի է ուրախանալ

Մեր երկրում աշխատողների թիվը գերազանցում է թոշակառուների թիվը: Ընդ որում, կյանքի միջին տևողությունը Ղարաբաղում այսօր նվազում է. 2003թ.՝ 72.9, 2004թ.՝ 69.5: Եթե այդպես շարունակվի, ապա 2 աշխատող մարդ կապահովեն 1 թոշակառուի ծերությունը: Կյանքի միջին տևողության նվազման «մեղավորները» տղամարդիկ են, որոնք, վերջին տվյալների համաձայն, միջինը ապրում են 65 տարի: Շատ ավելի ապահով Եվրոպայում այսօր թոշակի անցնելու տարիքը սահմանվում է 60-65 տարեկանը: Սակայն, նույն այդ Եվրոպայում  տիրում է մեծ անհանգստություն: Կյանքի միջին տևողության մակարդակն աճում է (75-ից բարձրանում է 80 տարեկան), իսկ ծնելիությանն իջել է և շարունակում է իջնել (վերջին տվյալներով՝ 0.08 տոկոս  է կազմում): Եթե այդպես շարունակվի, 2050 թ., ըստ եվրափորձագետների, Եվրոպայի բնակչության կեսը կկազմեն թոշակառուները (այսօր՝ 27.7 տոկոս), որոնց թոշակները ապահովելու համար անհրաժեշտ կլինի ծախսել ՀՆԱ-ի 2/3 մասը, իսկ աշխատողների թիվը կկազմի բնակչության 1/4-ը: Մտահոգված եվրոպական երկրների իշխանությունները ելքը տեսնում են թոշակի անցնելու տարիքը բարձրացնելու մեջ, անգամ՝ մինչև 70 տարի: Դա իր հերթին դժգոհության մեծ ալիք է առաջացրել բնակչության՝ հատկապես 40-50 եւ ավելի  բարձր տարիքի մարդկանց մեջ: Ինչպես տեսնում ենք, Եվրոպան մտահոգված է նրանով, որ նման զարգացումը կբերի այնպիսի իրավիճակի, երբ 1 աշխատողը պիտի ապահովի 2 թոշակառուների ապահով ծերությունը: Դա կատարյալ ճգնաժամ է՝ միաբերան պնդում են եվրոպական փորձագետները:

Իրավիճակը մեզ մոտ, ինչպես նշեցինք, այլ է և հուսալի է թվում, թեկուզ ոչ մեր թոշակները, ոչ աշխատավարձերը համադրելի չեն եվրոպացիների հետ: 63 տարեկանում թոշակի անցնելու ռեժիմը մեզ մոտ կգործի մինչև 2011 թվականը: Սակայն վերջին տարվա տվյալներն առ այն, որ կյանքի միջին տևողությունը նվազելու միտում ունի (2003թ.՝ 72.9, 2004թ.՝ 69.3) այն դեպքում, երբ նույն միտումն ունեն բնական աճի տեմպերը (2003թ.՝ 152 մարդ, 2004թ.՝ 57 մարդ) և կա գործազուրկների բավականին զգալի բանակ (2004թ.՝ 3284) , թոշակների առկա գումարը ծերության ապահովություն դժվար թե հանդիսանա, հատկապես որ սպառողական զամբյուղը գերարագ տեմպերով է աճում (ըստ պաշտոնական տվյալների, այն մոտ 100 ԱՄՆ դոլլար է կազմում, ոչ պաշտոնական տվյալներով՝ մոտ 200), ինչը տեղիք է տալիս լուրջ մտահոգությունների:

Հավասարություն. իրո՞ք այն միշտ է իրեն արդարացնում

Կենսաթոշակների մասին մտորումներս կիսեցի տարբեր խավերի մարդկանց հետ: Եվ ի՞նչ պարզվեց: Տղամարդիկ, որոնց կյանքի միջին տևողությունը 2004թ. իջել է 65 տարեկանի (բժիշկների կարծիքով, վերջերս նրանց մահացության տարիքը «ջահելացել» է. 40 և բարձր տարիքի մարդիկ հիմնականում մահանում են ուռուցքային և սրտանոթային հիվանդություններից), չեն էլ մտահոգված ուշ թոշակի անցնելու հարցով: Մտահոգված են առավելապես կանայք, որոնց կյանքի միջին տևողությունը դեռ 73.5 տարի է: Սակայն եկեք հիշենք մեր մայրերի ապրած կյանքը. տուն-տեղ, ծննդաբերություն, երեխաների խնամք, աշխատանք: Շատ-շատերն են օրեր հաշվում, թե երբ կլրանա այդ 61, 62, 63 տարին, որ վերջապես, թեկուզև մեր օրերի ծախսերի համեմատ տխուր 11 հազար դրամով, դուրս կգան թոշակի: Հիշենք գործազուրկ մարդկանց, որոնց մեծամասնությունը նույնպես կանայք են: Մի՞թե մենք մեր իսկ պետությունում մեր կանանց (ծննդաբերող, սերունդ դաստիարակող) համար  չենք կարող, համաձայն սեփական (ոչ եվրոպական) հայեցակետին, օրենք ընդունել նրանց մի քիչ ավելի շուտ թոշակի անցնելու մասին: Մի՞թե արժանի չեն նրանք սրտացավ վերաբերմունքի: Համենայն դեպս, խորհրդային տարիներին այդպես էր. 55-ից՝ կանայք, 60-ից՝ տղամարդիկ: Ամեն հին չէ, որ վատ է: Այն ժամանակ էլ էր հավասարությունը իշխող գաղափար, բայց ոչ այդ հարցում: Այդ հավասարության գաղափարը Աստծո արարածին էր հակասում: Գոնե այդքանը խորհրդային իշխանությունը գիտակցում էր: Իսկ ի՞նչ և ո՞վ է խանգարում մեր ժողովրդի ցավն ու մտորումները ներկայացնող պատգամավորներին հասկանալ, գիտակցել Աստծո այդ պարզ օրենքը. կինը չի կարող տղամարդու հետ հավասար չափով աշխատել: Արժե՞ բացատրել, թե ինչու:

Նաև սրտացավ վերաբերմունքի մասին

Ամեն մի քաղաքակրթություն ունի իր առավելություններն ու թերությունները: Եթե առավելությունների, լավի գերակայությունը նա դեռ գիտակցում է, ուրեմն երկար կգոյատևի: Եվ հակառակը՝ թերություններին ու վատին հետևելով, պատմությունը վկա,  քաղաքակրթությունը կործանվում է: Եթե քաղաքակիրթ Եվրոպայում իրեն տղամարդուն հավասարեցնող կինը երեխա չի բերում կամ մեկն է բերում և դրանով իսկ իր քաղաքակրթությունը ճգնաժամի եզրին կանգնեցնում, դա չի նշանակում, որ մեր երկրում մենք կուրորեն պետք է հետևենք նաև այդ եվրաչափանիշին:

Խոսքս նաև պատերազմը տարած, հետպատերազմյան տարիներին և մեր օրերում հանապազօրյա հացը դառնորեն վաստակող մեր տղամարդկանց մասին է, որոնք նույնպես արժանի են սրտացավ վերաբերմունքի: Հատկապես, որ վերջին տասնամյակի զանազան սթրեսները՝ առաջին հերթին խոցելով նրանց, արդեն իրենց սև գործն են անում՝ մեզանից նրանց խլելով ժամանակից շուտ:

Իմիջիայլոց, մերօրյա Եվրոպայում կան շատ երկրներ, որոնք դեռ կիրառում են 60 տարեկանում թոշակի անցնելու սահմանը: Այնպես որ, եթե անգամ չենք պատկերացնում մեզ առանց եվրոպական քաղաքակրթության, ապա այնտեղ կան նաև մեզ հարիր եվրաչափանիշներ: Միայն թե մեր իսկ մեջ ցանկություն լինի հարգել մերը, հարգել մեր երկրում ծերություն ապրող մարդկանց, ցավել նրանց վաղվա օրվա համար, մտահոգվել նրանց ծերությունն ապահովող կենսաթոշակներով:

Անշուշտ, ուրախալի է, որ կենսաթոշակները բարձրացվել են: Բայց եկեք նաև ընդունենք, որ այդ նույն բարձրացված թոշակը դեռ շատ է հեռու մարդկանց սոցիալական ապահովության արժանապատիվ մակարդակից:

Ս. ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ՀԱՎԱՏԱՐԻՄ ՄՆԱՆՔ ՄԵՐ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆԵՐԻՆ
կամ՝ մեկ անգամ ևս թաղման ծեսերի մասին

Այս մասին մեկ անգամ չէ, որ գրվել ու խոսվել է: Խոսքը դարձյալ հուղարկավորության հետ կապված որոշ արարողությունների մասին է:

Հիշում եմ, դեռեւս խորհրդային տարիներին, ժողովրդի կամքով ու նախաձեռնությամբ, մեր գյուղերում, ավաններում, նաեւ քաղաքներում բավականին չափավորվեցին մահվան հետ կապված արարողությունները: Հանգուցյալի յոթ եւ քառասուն օրերը, որ մինչ այդ նշվում էին առանձին-առանձին, միացվեցին մեկ արարողությամ մեջ, վերացվեց մահվան թափորին ուղեկցվող երգ-երաժշտությունը, վերացվեցին պատարագահացին սեղանապետից բացի այլ մասնակիցների ելույթները, հանգուցյալի հարազատների հետ հրաժեշտ տալը ձեռքսեղմումներով, կրճատվեցին կենացների թիվը եւ այլն: Ու քանի որ հարցն ուղղակիորեն շոշափում է ամբողջ ժողովրդի շահերը, սպասվում էր, որ այն հետագայում ավելի կկարգավորվեր ու ավելի չափավոր ձեւեր կընդուներ:

Ավա¯ղ, այդպես չեղավ: Ընդհակառակը՝ վտանգվեց արդեն ձեռք բերված արարողությունների որոշ մասի պահպանումը: Ավելին՝ սկսվեց անհարկի նոր երեւույթների հորինումն ու ներմուծումը…

Մի խումբ թոշակառուներ վերջերս զրուցում էինք մեզ, ինչու չէ, նաեւ հասարակությանը հետաքրքրող եւ հուզող շատ հարցերի շուրջ: Խոսք բացվեց նաեւ թաղման ծեսերի մասին, այն մասին, որ ոչ միայն խաթարվում է այս առումով նախկինում ձեռք բերված դրականը, այլեւ մեր ազգային ավանդույթներին միանգամայն անհարիր նոր երեւույթներ են ծնվում ու ամրագրվում:

Վաթսունութամյա թոշակառու Վ-ն ահա թե ինչ պատմեց. «Օրերս ինձ հարցրին՝ մասնակցե՞լ եք Ա-ի պատարագահացին: Այո՛, մասնակցել եմ, ի՞նչ է պատահել: Նա թե` ոչինչ էլ չի պատահել, պարզապես որոշել ենք պատարագահացին մասնակցածներից որոշ գումարով դրամ հավաքել… Մնացի շվարած: Իսկ գուցե հաշվեք, թե ով ինչքանով է օգտվել սեղանից, ինչքան է կերել կամ խմել եւ կոնկրետ որքան գումար պետք է տա…»:

«Գյուղաբնակ քույրս մահացել էր,- նրան շարունակեց  Մեծ հայրենականի երկրորդ կարգի հաշմանդամ ութսուներկուամյա Կ-ն,- գնացել էինք հրաժեշտի մեր տուրքը մատուցելու: Հուղարկավորությունը կատարվել՝ վերջացել էր: Նկատեցի, որ հարեւան գյուղերից հուղարկավորությանը մասնակցած մեր մի խումբ ծանոթ-բարեկամներ չեն մոտենում պատարագասեղանին: Հետաքրքրվեցի՝ ինչումն է բանը, պատճառաբանեցին, թե իրենք գումար չեն մտցրել այդ կապակցությամբ եւ չեն կարող մասնակցել հացին: Ես նրանց բացատրեցի, որ ինքս եմ արգելել այդ կապակցությամբ փողահավաքը… Եւ նոր միայն նրանք մոտեցան սեղանին…»:

Նորամուծ այլ երեւույթների մասին էլ խոսք եղավ: Օրինակ, այն մասին, որ հաճախ այնպես է պատահում, որ մահացածի տերը չկարողանալով հստակ կողմնորոշվել, թե քանի մարդ է մասնակցելու պատարագահացին, մեծ ծախսեր է կատարում ու հսկա սեղան բացում, մինչդեռ հացին ներկայանում են քիչ թվով մարդիկ, եւ շատ նստատեղեր մնում են դատարկ… Կատարվում է նաեւ հակառակը, երբ պատրաստած տեղերը չեն բավականացնում ներկայացած մարդկանց:

Մի այլ, թերեւս, այլանդակ երեւույթի մասին եւս: Վերջերս հաճախացել են այն դեպքերը, երբ հանգուցյալի եւ նրա հարազատների հետ ոչ մի առնչություն չունեցող առանձին մարդիկ կամ մարդկանց խումբ, հենց սգադահլիճի մոտ են միանում հուղարկավոր թափորին եւ… իրենց համար քեֆ-խրախճանք անում, նույնիսկ չգիտակցելով, թե ինչ առիթով են ներս մտել եւ որտեղ են գտնվում, նույնիսկ սկսում են անեկդոտներ պատմել ու հռհռալ: Հետո էլ գնահատականներ տալիս՝ լավ ու վատ պատրաստության մասին:

Սույն հարցը նորից բարձրացնելու պատճառը երեւույթի բարոյա-հոգեբանական կողմն է: Մեկն ի վիճակի է լինում մեծ ծավալի ծախսեր կատարելու, իսկ մյուսը, որի հնարավորությունները չափազանց սուղ են, պարզապես արժանապատվությունից, թե ամոթից դրդված, ստիպված է լինում մեծ պարտքեր անել, գնալ նյութական մեծ զոհողությունների, մի կողմ թողնելով իր Մեծ կորուստն ու վիշտը…

Ի՞նչ անել: Օրինակ, ինչո՞ւ չընդօրինակել մեր հանրապետության շատ գյուղերում կիրառվող այն կարգը, երբ հանգուցյալի պատվին կազմակերպած հացին մասնակցում են միայն նախապես հրավիրվածները: Կամ, ասենք, հայաստանյան կարգը, երբ հանգուցյալին հողին հանձնելուց հետո թաղման մասնակիցները սգավորներին հրաժեշտ են տալիս հենց գերեզմանոցում ու հեռանում: Եւ միայն մոտ հարազատներն են ներկայանում տուն՝ սգավորին հրաժեշտ տալու ու հեռավոր տեղերից եկածներին մի համեստ ճաշ մատուցելու համար:

Ի՞նչ անհրաժեշտություն կա, օրինակ, բազմաթիվ կենացներ հնչեցնել պատարագահացին: Կարծես, պարտադիր է, որ բոլորի անունները մեկ-մեկ նշվեն: Էլ չեմ խոսում պատրաստած սեղանների ճոխության մասին, երբ հաճախ սեղանները տնքում են բազմազան կերակուրների, սեւ ու կարմիր խավիարների, տարբեր տեսակի ըմպելիքների ծանրության տակ: Մինչեւ հիսունական թվականները մեր գյուղերում մահացածի հիշատակին մասնակիցներին տալիս էին մեկական բաժակ գինի եւ չոր լոբուց պատրաստած ջրիկ մի կերակուր եւ՝ վերջ: Ես դա լավ եմ հիշում: Եւ դրանից ոչ ոք եւ ոչինչ չէր տուժում: Գոնե սահմանափակվենք համեստ ճաշասեղանով ու երկու-երեք հիշատակ-կենացով. առաջինը՝  հանգուցյալի հոգու հանգստության, հարազատների համբերության եւ առողջության համար, երկրորդը՝ արդեն ավանդույթ դարձած, Մեծ հայրենականում եւ Արցախյան պատերազմում զոհվածների հիշատակին եւ այսօր մեր պետության սահմանները պաշտպանողների առողջության համար, եւ երրորդը՝ բոլոր նրանց պատվին, ովքեր ներկայացել եւ իրենց մասնակցությամբ կիսել են սգավորի վիշտը:

Հիմա այն մասին, թե ինչից սկսել եւ ով պիտի կազմակերպի դրանց արմատավորումը մեզ մոտ: Կարծում եմ, կարելի է հասարակական հիմունքներով ստեղծել հանձնաժողով, որն էլ կնախաձեռնի սույն գործը: Աշխատանքի եւ պատերազմի վետերանների հանրապետական, քաղաքային եւ շրջանային խորհուրդները, գյուղերում՝ գյուղապետերը, քաղաքներում՝ թաղապետերն ու ավագանին կարող են նախաձեռնող լինել եւ կամ ակտիվ մասնակցություն ունենալ այս գործում: Այս գործում կարող են աջակից լինել նաեւ եկեղեցու սպասավորները, մեր հոգեւոր հայրերը: Ախր թաղման ծեսերում շատ երեւույթներ կան, որոնք անհարիր են նաեւ եկեղեցուն, մեր հավատին ու այդ առումով նաեւ անցյալի մեր ավանդույթներին:

Մի խոսքով, միշտ էլ կարելի է գտնել ե՛ւ կազմակերպիչ, ե՛ւ կազմակերպման ձեւը, միայն թե՝ ցանկություն լինի:

Սերգեյ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

ՈՒ՞Մ ՀԱՄԱՐ ԵՆ ՆԱԽԱՏԵՍՎԱԾ ՎԱՐԿԵՐԸ

Շատերին է Ղարաբաղում ծանոթ «գյուղատնտեսական վարկ» հասկացությունը: Այն մարդիկ, ում բախտ է վիճակվել վարկ ստանալ, իհարկե, խոսում են դրա ձեռնտու լինելու մասին, որովհետև այն հնարավորություն է տալիս ընդլայնելու բիզնեսը, ինչն էլ իր հերթին հնարավորություն է տալիս արժանավայել ապրելուց բացի կյանքի բարիքներից ավելի շատ օգտվել:

Սակայն բանն այն է, որ շատ քչերին է հաջողվում գեթ մեկ անգամ վարկ ստանալ: Դիտարկենք վարկի ստացման մեխանիզմը, որպեսզի ասվածը չդիտվի  որպես իշխանությունների մերկապարանոց քննադատություն:

Հանրահայտ է, որ Արցախը ագրարային երկիր է: Գիտենք նաև, որ մեր սփյուռքահայ բարերարները տարիներ շարունակ գումարներ են տրամադրում մեր կառավարությանը՝ վարկերի ձևով գյուղացիներին տրամադրելու և փոքր ու միջին բիզնեսը խրախուսելու նպատակով: Սա, իհարկե, ճիշտ քաղաքականություն է:

Սակայն հետևենք ամբողջ գործընթացին և պարզենք, թե ինչ է կատարվում հետո: Գյուղացին կառավարությանն է ներկայացնում իր բիզնես-ծրագիրը համապատասխան փաստաթղթերի հետ, որոնք պիտի թույլ տան որոշելու, թե ինչքանով է տվյալ ձեռնարկատերը ի վիճակի իրականացնել առաջարկվող ծրագիրը: Կառավարության կողմից հաստատված փաստաթղթերը փոխանցվում են Գյուղատնտեսության զարգացման աջակցման հիմնադրամ, որի «դաբրո»-ից հետո հանձնվում են Արցախբանկի համապատասխան բաժանմունքին՝ վարկի գումարը տրամադրելու համար: Բայց այստեղ ոչ թե ավարտվում, այլ սկսվում են վարկառուի հիմնական տառապանքները:

Մեզ մոտ տրամադրվում են 2 ձևի գյուղատնտեսական վարկեր: Խաղողագործության  համար տրամադրվում է 6 մլն դրամ՝ 6 տարի ժամկետով, անասնապահության համար՝ 4 մլն: Այդ գումարները ստանալու համար վարկառուն պետք է բանկում գրավի տակ դնի համապատասխանաբար 9 և 6 մլն արժողությամբ անշարժ գույք: Հիշեցնեմ, որ խոսքը վերաբերվում է արցախցի գյուղացուն: Ի՞նչ կարող է գյուղի մարդը առաջարկել որպես գրավ: Միայն իր տունը, լավագույն դեպքում՝ նաև մեքենան: Սակայն պարզվում է, որ գյուղի տները որպես գրավ չեն ընդունվում: Բանկը պահանջում է գրավ դնել կոմբայն, այլ գյուղտեխնիկա, կամ՝ մեծ բեռնատար մեքենա: Հարց է ծագում՝ որտեղի՞ց կարող է գյուղացին նման հարստություն ունենալ: Եւ եթե նա այդ ամենը ունենար, էլ վարկն ինչի՞ն է պետք: Նա իր տեխնիկայով սկզբից կվաստակեր անհրաժեշտ գումարը, իսկ հետո կներդներ ավելի շահութաբեր գործում:

Վարկառուին հուշում են, որ գրավի համար շատ հարմար են մայրաքաղաք Ստեփանակերտի տները: Այսինքն, զավեշտ է ստացվում՝ գյուղացին նախ պիտի մայրաքաղաքում բնակարան գնի, հետո այն գրավ դնի, որպեսզի վարկ ստանա: Կամ էլ՝ վարկը կստանա քաղաքաբնակը: Կամ էլ, որ ամենահավանականն է, վարկ կստանան մեծահարուստները, ովքեր և գյուղտեխնիկա ունեն, և բնակարաններ՝ մայրաքաղաքում: Ուրեմն, էլ ինչո՞ւ է կառավարությունը խաբում մարդկանց, որ վարկերն իբր տրամադրվում են գյուղական բնակավայրերի զարգացման համար: Ավելի ազնիվ չէ՞ր լինի խոստովանել, որ այդ վարկերը տրամադրվում են մոնոպոլիստական բիզնեսի և օլիգարխների հետագա բարգավաճման համար:

Եւս մի հետաքրքիր երևույթ: Նորընտիր Ազգային ժողովը գրեթե ամեն նիստում քննարկում է նոր հարկային օրենքներ, կամ արդեն գործող օրենքներում փոփոխություններ մտցնում: Իսկ ձեռնարկատիրական հարկերի համակարգը շարունակում է թակարդների դաշտի տպավորություն թողնել: Ամեն քայլափոխում զանազան տուգանքների թակարդ է դրված: Հասկանալի է, որ պետությունը մտահոգված է բյուջեի մուտքագրումները մեծացնելով: Սակայն տպավորություն է ստեղծվում, որ այդ որոշումները ոչ թե մասնագետ տնտեսագետներ են մշակում, այլ մարդիկ, ովքեր տեղյակ չեն, որ Արցախում փոքր և միջին բիզնեսով զբաղվողները հազիվ իրենց ընտանիքների հոգսերը բավարարելու գումարներ են վաստակում: Էլ չենք խոսում տուգանքների ցանկի, չափի և քանակի մասին: Համաձայն ենք՝ բոլորը չէ, որ պարտաճանաչ օգտագործում են հաշվիչ-դրամարկղային մեքենաները: Միևնույն ժամանակ, պետք է նշել, որ փոքր դրամաշրջանառությամբ գործարարներն ավելի պարտաճանաչ հարկատուներ են, քան խոշոր ձեռնարկատերերը: Այսինքն, մենք՝ «փոքրամիջիններս», կատարում ենք պետության առջև մեր ունեցած պարտականությունները և իրավունք ունենք պահանջելու, որպեսզի մեզ բացատրեն, թե ինչու են անընդհատ բարձրացվում բյուջեի մուտքագրումները, սակայն չեն ավելանում կենսաթոշակները, երեխաների նպաստները, անվճար չեն դառնում դասագրքերը և այլն, և այլն:

Իհարկե, մեր պաշտոնյաները վրդովված կասեն, որ մեր նորաստեղծ պետությունը դեռ համապատասխան հնարավորությունները չունի այդ ամենի համար:

Այդ դեպքում կոնկրետ առաջարկ ունեմ՝ դղյակները գրավի տակ դնել և ստացված գումարները որպես գրավ օգտագործել փոքր ու միջին բիզնեսի խթանման համար: Նաև՝ կրճատել չինովնիկների մեծաքանակ բանակը: Ի՞նչ մի խելքին մոտ պատճառաբանությամբ պիտի մեր խեղճուկրակ ժողովուրդն իր ուսերի վրա պահի անկուշտ վարչարարների այս հսկա բանակը: Հանուն ինչի՞:

Արշալույս ՍԵԻՆՅԱՆ

Պրոպագանդա և իրականություն
ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ՆՈՒՅՆ ԹԱԼԱՆՆ Է

Ընդհանրապես, Ղարաբաղի մասին խոսելիս մեր հասարակությունն առաջին հերթին պատկերացնում է ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանն ուղղված բանակցությունները եւ Վարդան Օսկանյանի` ոչնչով չհիմնավորված լավատեսական կեցվածքը: Շատերը մոռանում են, որ Ղարաբաղն ի վերջո երկիր է, որտեղ մարդիկ են ապրում:

Մարդիկ, ովքեր առանձնապես պատկերացում չունեն «ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացի» մասին եւ ապրում են իրենց ամենօրյա հոգսերով: Իհարկե, տարբեր միջազգային կազմակերպությունների զեկույցներում երբեմն նշվում է, որ Ղարաբաղում պետական կառավարման մարմիններ կան, որոնք բավականին արդյունավետ են գործում, եւ այդ փաստը մեզ ուրախացնում է: Ափսոս միայն, որ Ղարաբաղը, որպես պետություն, օրեցօր ավելի ու ավելի է նմանվում Հայաստանին` իշխանական կառույցների բոլոր բնորոշ հիվանդություններով:

Իսկ ինչպե՞ս եւ ինչո՞վ է ապրում Ղարաբաղը

Երեւի քչերին է հայտնի, որ Ղարաբաղում այս տարի աշնանացան ցորեն շատ քիչ է ցանվել: Այսինքն` Ղարաբաղի բնակչության մի զգալի մասը, որի եկամտի հիմնական աղբյուրը ցորենն է, եկող տարի շատ ավելի վատ է ապրելու: Իսկ ինչո՞ւ են քիչ ցանել: Պատասխանը շատ պարզ է. նախ` վառելիքի գներն են կտրուկ բարձրացել, երկրորդ` ցորենի գներն են կտրուկ իջել: Բացատրենք ավելի կոնկրետ: Մեկ-երկու տարի առաջ կերոսինի լիտրն արժեր 150-160 դրամ: Ճիշտ այդքան էլ արժեր ցորենի կիլոգրամը: Այս տարի կերոսինի լիտրն արժե 300 դրամ, ցորենի կիլոգրամը` 70 դրամ: Այսինքն` ցորեն ցանելը դարձել է չորս անգամ պակաս եկամտաբեր, եւ ղարաբաղցիներն այս տարի ցորեն չեն ցանելու: Ավելի ճիշտ` չեն ցանելու միայն հասարակ մարդիկ: Գեներալներն ու բանակի սպաները ցանելու են, որովհետեւ վառելիքը ձեռք են բերելու «բանակի հաշվին» (գրեթե ձրի), իսկ որպես աշխատուժ օգտագործելու են զինվորներին:

Հետաքրքիրն այն է, որ այս ամենը հնարավոր չէ բացատրել «օբյեկտիվ պատճառներով»: Որեւէ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ Հայաստանի տնտեսությունը չափազանց մեկուսացված է եւ որեւէ կապ չունի համաշխարհային շուկայի հետ: Օրինակ, երբ համաշխարհային շուկայում վառելիքի գները բարձրանում են, դրանք բարձրանում են նաեւ Հայաստանում, իսկ երբ այդ նույն շուկայում գները նվազում են, Հայաստանում դրանք մնում են անփոփոխ: Ցորենի դեպքում պատկերը փոքր-ինչ այլ է: Մեր գործարարները պարզապես օգտվում են միջազգային գների նվազումից եւ մի հարվածով ոչնչացնում Ղարաբաղի գյուղատնտեսությունը: Չեն ցանում` թող չցանեն: Կարեւորը` գեներալները ցանելու են: Նրանց արտադրանքի ինքնարժեքը ցածր է:

Հետաքրքիր բաներ են տեղի ունենում նաեւ խաղողագործության ոլորտում: Վերջին երկու-երեք տարիներին Ղարաբաղում խաղողագործությունը նորից սկսել էր զարգանալ` մարդիկ ներդրումներ էին կատարել, այգիներ հիմնել, եւ անցյալ տարի արդեն շատերն իրենց աճեցրած խաղողը բերում էին Հայաստան ու հանձնում գործարաններին: Այս տարի ղարաբաղցիները զրկվեցին նաեւ այդ հնարավորությունից: Հավաստի տեղեկությունների համաձայն, Արկադի Ղուկասյանը պարզապես արգելել է խաղող արտահանել Ղարաբաղից: Փոխարենը նա մի քանի մթերող կազմակերպություններ է ստեղծել, որոնք հենց Ղարաբաղում գյուղացիներից էժան գնով խաղող են ընդունում: Պարզ ասած, Արկադի Ղուկասյանը ղարաբաղցիներից խաղողը էժան առնում է, թանկ վաճառում Հայաստանում: Մի խոսքով` «փայ է մտել»: Եվ դարձյալ դրանից տուժում են միայն շարքային բնակիչները: Իսկ գեներալները ոչինչ չեն կորցնում: Նրանց աշխատուժը ձրի է:

Այս երկու օրինակները պարզապես ցույց են տալիս, որ Հայաստանի իշխանություններին Ղարաբաղը բացարձակապես չի հետաքրքրում: Նրանց համար Ղարաբաղը տարածք է, որի միջոցով կարելի է մեծ փողեր աշխատել, եւ որի անունը շահարկելով` կարելի է Հայաստանում իշխանություն պահել ու խեղդել ընդդիմությանը: Սա ցույց է տալիս նաեւ, որ բոլոր «ներդրումային ծրագրերը» կեղծիք են, եւ եթե այսպես շարունակվի, մի քանի տարի հետո Ղարաբաղում ընդհանրապես մարդ չի մնալու: Համենայն դեպս, Հայաստանի եւ Ղարաբաղի իշխանություններն անում են ամեն ինչ, որպեսզի Ղարաբաղում ապրելն անհնար դառնա: Եվ եթե դա անում են կազմակերպված ձեւով, ուրեմն ավելի վատ ժողովրդի համար:

Գրիգոր ՈՍԿԱՆՅԱՆ
«Չորրորդ իշխանություն», թ.504

——————————————————————————————-

Նամականի

ՈՂՋ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՈՒՆԻ ՕԳՏՎԵԼՈՒ ԼՐԱՏՎԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ

ԼՂՀ Շահումյանի շրջանում լրատվական համակարգի ներսում կան բազմաթիվ դժվարություններ, որոնք բացասաբար են անդրադառնում բնակչության տեղեկատվական ապահովման վրա: Բնակչության մեծ մասն այսօր զրկված է լրատվական ծառայություններից: Շահումյանցիները օգտվում են միայն «Լուսարար» և «Նոր Շահումյան» թերթերից, որի համար  շնորհակալություն եմ հայտնում նշված թերթերի խմբագիրներ Սվետլանա Խաչատրյանին և Ալբերտ Ավետյանին: Նաև ավելացնեմ մեկ այլ բարեգործություն, որը կատարվում է իմ միջոցով: «Դեմո» և «Ակունք» թերթերի խմբագիրներ Գեղամ Բաղդասարյանն ու Կարեն Միրզոյանն ինձ սիրով տրամադրում են թերթեր, որպեսզի այն հնարավորինս հասցնեմ համայնքների ներկայացուցիչներին:

Հարգելի «Դեմո» թերթի խմբագիր Գեղամ Բաղդասարյան և «Ակունք» թերթի խմբագիր Կարեն Միրզոյան, Շահումյանի հասարակության անունից ի սրտե շնորհակալություն եմ հայտնում ձեր մեծահոգության և, ամենակարևորը, սերունդների հանդեպ պատասխանատվության ու պարտքի զգացումի համար:

Սոցիալական արդարությունը և մարդասիրությունը իրավական պետության և զարգացած հասարակության հիմքն են, ինչին էլ նպատակամիտված է ձեր գործունեությունը: Հուսանք, որ մոտ ապագայում մենք էլ ըստ ամենայնի կօգտվենք բոլոր լրատվամիջոցներից և, հատկապես, հեռուստատեսությունից ու ռադիոյից: Նաև հեռախոսակապից:

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ
«Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի ուսանող

ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ

Հարգելի «Դեմո», Ձեր թերթի սեպտեմբերի 30-ի համարում կարդալով շրջանային հիվանդանոցներից մեկում 25-ամյա աղջկա ողբերգական մահվան մասին, սարսափից, վիրավորանքից ու անզորությունից լաց եղա: Մեր կյանքում մի՞թե չի մնացել մի բնագավառ, մի անկյուն, որտեղ չոտնահարեն մարդու իրավունքները, որտեղ չբռնանան մինչևիսկ ապրելու իրավունքի վրա: Ակամայից հիշեցի ԼՂՀ նախագահի անցյալ տարվա «կրակոտ» ելույթը, նրա քննադատական խոսքերը, հատկապես բուժաշխատողների, մասնավորապես՝ ծննդատան հասցեին: Շատերս սպասում էինք, սակայն ոչ ոք չպատժվեց, ոչինչ չփոխվեց:

Այդ ելույթից ամիսներ հետո, երբ երկունքի ցավերով ինձ տարան Ստեփանակերտի ծննդատուն, դեռ հույս ունեի, թե այստեղ ինչ-որ բան փոխված կլինի դեպի լավը: Սակայն, դժբախտաբար, ամեն ինչ նույնն էր մնացել: Այստեղ ոչ թե փող են վերցնում, այլ ուղղակի նայում են դրամապանակիդ՝ սկսած ամենաշարքային սանիտարուհուց: Մի բուժքույր կար, որ մտնում էր հիվանդասենյակները և, «սա ձեզ պետք չէ» ասելով, սեփականացնում մեզ՝ նորածինների մայրերիս համար բերված այս կամ այն ուտելիքը: Որքան էլ օգնություն խնդրես, նորածինը որքան էլ լացի, նա քեզ երբեք չի մոտենա, եթե նախապես վարձահատույց չլինես: Եվ նա, ցավոք, բացառություն չէր:

Մի խոսքով, ինչպես ամուսինս է կատակով ասում, մենք ոչ թե երեխա ունեցանք, այլ կարծես երեխա «գնեցինք» Ստեփանակերտի ծննդատնից՝ տեղի բուժանձնակազմին վճարելով նրա համար:

Իսկ այս ամենի վերջաբանը տրվեց զագսի բաժանմունքում: Նորածնին դուրս գրելու համար ամուսինս գնացել էր այնտեղ՝ ծննդյան վկայական վերցնելու: Մի քանի ժամ հետո եկավ հոգնած ու զայրացած: Պարզվում է, որ այդ օրը 4-5 հոգի էլ էին դիմել նրանց՝ ծննդյան վկայականի համար, և զագսի աշխատողը զայրացած գոչել է. «Ի՞նչ է, բոլոր երեխաներն այսօ՞ր պիտի ծնվեին»: Եվ սա ասել է մի կին, որ աշխատավարձ է ստանում նրա համար, որ ամուսնություններ գրանցի և նորածինների համար վկայականներ տա: Եթե երեխայի ծնունդը պետական ծառայողուհու, զագսի վարիչի համար համարվում է հանցագործություն, էլ ինչո՞ւ զարմանալ, որ հիվանդանոցում բժիշկների մեղքով 25-ամյա երիտասարդ կին է մահանում:

Կարինե Ա.

ԲՈՒԺՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄԸ ԵՎՍ ԱՊՐԱ՞ՆՔ…

Վերջին ժամանակներս բնակչության շրջանում մտահոգությունների առիթ են դարձել լուրերն այն մասին« թե բուժօգնության առանց այն էլ թանկ գներն ավելի կբարձրանան: Ավելին« նոր տարվանից այն կհասնի մինչև 70 հազար դրամի:

Պարզելու համար« թե որքանով են այս լուրերը համապատասխանում իրականությանը« դիմեցինք առողջապահության նախարարություն: Փոխնախարար Արսեն Պետրոսյանից մեր զրույցի ընթացքում տեղեկացանք, որ հիվանդանոցային բուժսպասարկման գնացուցակը որոշվում է տարին մեկ անգամ՝ տարեսկզբին և ամբողջ տարվա համար: «Հնարավոր չէ տարվա կեսին փոփոխություններ մտցնել այդ գնացուցակում»«¬ ասաց Ա. Պետրոսյանը: Ասել է թե՝ տարածված լուրերն իրականությանը չեն համապատասխանում: Իսկ այն հարցին« թե ովքեր և ինչ սկզբունքով են կազմում այդ գնացուցակը« առողջապահության փոխնախարարը պարզաբանեց© «Յուրաքանչյուր առարկա և ծառայություն ենթակա է վաճառքի« այդ թվում՝ բուժսպասարկումը: Գնացուցակը կազմելիս հաշվի է առնվում այն հանգամանքը« թե ինչ արժե տվյալ հիվանդի բուժումը: Դա տեղի է ունենում առողջապահության նախարարության և ֆինանսների նախարարության համատեղ ուժերով»:

Հասարակության սոցիալապես անապահով խավերի համար գոյություն ունի պետպատվերի շրջանակներում բուժօգնություն ստանալու հնարավորություն: Իսկ այն մարդկանց մասին« ովքեր ներառված չեն պետպատվերով բուժօգնություն ստանալու հնարավորություն ունեցողների ցուցակում« փոխնախարարը ասաց. «Դե, հիմա որ դուք աղքատ եք« ես իմ «Մերսեդեսը» երեք դրամով չե՞մ վաճառելու»:

Սակայն փոխնախարար Արսեն Պետրոսյանը հուսադրող մի խոսք ասաց՝ գալիք տարվանից պետպատվերի հնարավորություն ունեցողների ցուցակը կընդլայնվի և ավելի մեծ թվով մարդիկ կկարողանան օգտվել «անվճար» բուժօգնությունից: Հարկ է նշել« որ վճարովի բուժօգնության մասին խոսելիս նկատի է առնվում հիվանդանոցային բուժսպասարկումը: Իսկ քաղաքային պոլիկլինիկայի մատուցած ծառայություններն անվճար են բոլորի համար: Խոսելով հիվանդանոցային անբարեկարգ պայմանների մասին, Ա© Պետրոսյանը նշեց« որ արդեն նախատեսված է կառուցել նոր« ժամանակակից հիվանդանոց հենց ներկայիս հիվանդանոցի տեղում: Արդեն պատրաստ է նախագիծը« և այժմ ընթանում են աշխատանքներ հովանավորների հետ:

Նշենք« որ քաղաքային պոլիկլինիկայի նոր շենքի կառուցումն ավարտվել է« այժմ շինարարական վերջին աշխատանքներն են կատարվում: Շուտով պոլիկլինիկան կտեղափոխվի նոր« բարեկարգ շենք« որը հագեցած կլինի ժամանակակից սարքավորումներով:

Յուլիա ՎԱՆՅԱՆ

Ի՞ՆՉ ՃԱՆԱՊԱՐՀ Է ԱՆՑՆՈՒՄ ՀԱՑՆ ՀԱՆԱՊԱԶՕՐՅԱ…

Ի՞նչ ճանապարհ է անցնում հացը և որքանո՞վ են հաց մատուցողները հետևում հացի թխման սանիտարահիգիենիկ կանոններին:

Ամեն մի փուռ հացը թխում է՝ օգտագործելով ալյուր, աղ, խմորիչ, ջուր և ձեթ: Նախքան պատրաստի խմորը լցվի թիթեղյա թավաները, վերջիններս պետք է մաքրվեն և ձեթ քսվի դրանց: Սակայն, հացթուխների անփույթ վերաբերմունքի պատճառով, երբեմն գնված հացի ներքևի շերտը պոկված է լինում: Բացի դրանից, հացը ժամանակին չհանելու պատճառով գնում և օգտագործում ենք «վառված» հացեր: Էլ չեմ խոսում հացի մեջ մազ կամ զանազան փշուրներ հայտնաբերելու մասին: Հացը փուռում թխվելուց հետո տեղափոխվում է խանութներ, որը հաճախ կատարվում է իբր թե հատուկ փայտե արկղերով: Եվ բացառվում է, որ այդ փայտե արկղերից փայտիկների կտորներ չմնան հացի վրա: Հիմնականում հացը խանութ տեղափոխողը հենց ինքը վարորդն է՝ իր «մաքուր» ձեռքերով: Տեղափոխելով խանութ՝ հացը շարվում է ոչ թե սպիտակ ու մաքուր կտորի, այլ չգիտես «քանի ամսվա» փոշով շաղախված դարակների վրա: Ամեն մի գնորդ՝ մտնելով խանութ, ձեռքերով շոշափում է հացերը, ընտրում ամենալավը՝ մյուսների վրա թողնելով իր «մատնահետքերը»: Եվ գուցե սա՞ է պատճառը, որ բնակչության մեծ մասը նախընտրում է հաց թխել տնային պայմաններում, քանի որ դա և՛ էժան է, և՛ մաքուր…

Բայց, այնուամենայնիվ, շատերս հենց խանութից ենք հաց գնում, դրան գումարում թուրքական զանազան սննդատեսակներ և դժգոհում առողջությունից…

Աննա ՄԱՆԱՍՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռն., 3-րդ կուրս

ՎԵՐԵԼԱԿՆԵՐԻ ԱՆԽԱՓԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ. ԵՐԱԶԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ստեփանակերտի բարձրահարկ շենքերի գրեթե բոլոր 16 վերելակներն էլ տուժվել էին պատերազմի ընթացքում: Ինչպես տեղեկացանք «ԲՇՏ» ՓԲԸ տնօրեն Զեյնալ Դադայանից, 2005 թվականին ԼՂՀ կառավարությունը 3 մլն 400 հազար դրամ է հատկացրել վերելակների վերանորոգման համար: Այդ գումարը տրվել է ԼՂՀ քաղաքաշինության նախարարությանը, իսկ աշխատանքներն իրականացվել են պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կողմից: Վերանորոգվել են վերելակների մեքենայական բաժինները, վերացվել են եղած անսարքությունները: Զ. Դադայանի հաստատմամբ, այժմ 11 շենքերի վերելակներն աշխատում են: Միայն Հեքիմյան 2բ շենքի վերելակն առայսօր չի հանձնվել շահագործման: Վերանորոգումը նախատեսվում է 2006 թվականին:

Վերելակների աշխատանքը, իհարկե, հեռու է կատարյալ լինելուց: Վերանորոգումից հետո էլ բնակիչները հաճախ են բողոքում անսարքություններից: «Ամեն անգամ, վերելակ մտնելիս, աղոթում ենք, որ բարձրանալիս կամ իջնելիս վերելակում փակված չմնանք»,- ասում է մի բնակչուհի: Պատճառը գուցե այն է, որ վերելակների շահագործման պատասխանատու էլեկտրամեխանիկ Գրիշա Խաչատրյանը միակ մասնագետն է այս ոլորտում և, բնականաբար, մի մասնագետը միաժամանակ չի կարող վերահսկել 11 շենքերի վերելակները:

Հուսանք, որ բնակիչների՝ անխափան վերելակ ունենալու հույսը շուտով իրականություն կդառնա:

Իրեն ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռն., 3-րդ կուրս

ԳԵՂԵՑԻԿԻ ՆԵՐԱՇԽԱՐՀԸ

Գեղեցիկի բազմազան, բարդ ու դյութիչ աշխարհը շրջապատում է մեզնից յուրաքանչյուրին: Դժվար է գտնել մի մարդու, որն անտարբեր լինի գեղեցիկի նկատմամբ: Գեղեցկությունից անմասն չի մնացել նաև Արցախը: Այսօր անհնար է պատկերացնել աղջկան կամ կնոջն առանց մազերի յուրահատուկ սանրվածքի: Եթե 10 տարի առաջ մայրաքաղաքում մատների վրա կարելի էր հաշվել գեղեցկության սրահները, ապա այսօր դրանց թիվը զգալիորեն աճել է: Այսօր Ստեփանակերտում գործում է ավելի քան 30 գեղեցկության սրահ: Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները:

Այն հարցին, թե սանրվածքի որ տեսակն է ամենից շատ նախընտրում ժամանակակից երիտասարդությունը, «Շարմ» գեղեցկության սրահի աշխատակիցները նշեցին, որ ավելի շատ նախընտրում են մազերի գանգրացումն ու գունաերանգավորումը:

Եվ ինչպես աշխարհում ամեն ինչ ունի իր թանկն ու էժանը, վարսահարդարման ձևերը ևս աչքի են ընկնում իրենց գների փոփոխությամբ: Տարբեր գեղեցկության սրահում դրանք տարբեր են, տարբեր է նաև որակը…

Գեղեցիկը միշտ հիացնում է մեզ, արթնացնում ազնիվ զգացումներ: Կցանկանայի իմ խոսքը վերջացնել Չերնիշևսկու խոսքերով. «Գեղեցիկի առաջացրած զգայությունը մարդու համար մի լուսապայծառ ուրախություն է, նման այն ուրախությանը, որով մեզ համակում է մեզ համար սիրելի էակի ներկայությունը»:

Էռնա ՍԱՐԳՍՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռն. 3-րդ կուրս

Անդրադառնում ենք տպագրվածին
ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ Սերյոժա Գրիգորյանին

Սույն թվականի սեպտեմբերի 30-ին «Դեմո»-ում տպագրված Ձեր «Դպրոցը պետք է ինքնամաքրվի» ստահոդ «թխվածքի» տակ ստորագրել եք ոչ թե որպես մանկավարժ, այլ որպես սպորտի վարպետ, քանզի մեր դպրոցում Ձեր եռամյա գործունեության ընթացքում այդպես էլ մանկավարժի վարք ու բարքին հարիր ոչինչ չցուցաբերեցիք:

Ասում եք՝ 3 տարի դպրոցի տնօրենը Ձեզ հնարավորություն չտվեց նպատակը իրագործել: Հետաքրքիր է, ինչո՞ւ պիտի դպրոցի շինարարությանը մասնակցած, քարը-քարին դրած, դպրոցաշինությամբ տոգորված տնօրենը արգելակեր իր տնօրինած կրթօջախի մի մասնիկի բարեկարգումը:

Իսկ ինչո՞ւ լռում էիք, երբ տնօրենը սեփական տան ծածկն էր օգտագործում ուժեղ քամուց տուժած դպրոցի տանիքն անձրևներից պաշտպանելու համար և էլի նման շատ ու շատ բաներ: Թե դրանք սպորտի վարպետին չե՞ն վերաբերում:

Ձեզ վերաբերում է միայն աշխատավարձ ստանալը: Այնինչ, դպրոցը միայն աշխատավարձ ստանալու տեղ չէ: Եվ դպրոցի տնօրենը ոչ մի դարման էլ չունի քամուն տալու: 17 տարի առաջ նա հայրական շեն օջախը տվել թշնամուն և փոխանակ ուրիշների նման ռուսաստաններ մեկնելու, հինավուրց Գարդման աշխարհից Արցախ է եկել, դարձել հայրենիքի պաշտպան, վիրավորվել կռվի դաշտում, ապա խաղաղ ժամանակներում զբաղվել դպրոցաշինությամբ և դարձել մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության գործի նվիրյալ:

Ուրիշների քրտինքի կաթիլները հաշվելու փոխարեն լավ կլիներ ժամանակին մտածեիք Ձեր դասերը հետաքրքիր ու նպատակասլաց դարձնելու, սովորողների հանդեպ մարդկային, մանկավարժական վերաբերմունք դրսևորելու և, ինչու չէ, Ձեր անգործունակությունը վերացնելու ուղղությամբ:

«Դպրոցում տիրող հոգեբանական մթնոլորտը առողջ չէ»՝ գրում եք Դուք: Իսկ գիտե՞ք, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ, որ իրավունք չունեք պղտորել ողջ կոլեկտիվի անունը:

Այո, այստեղ բարի ավանդույթ է դարձել ոչ միայն ղեկավարների, այլ նաև կոլեկտիվի յուրաքանչյուր անդամի ծննդյան օրերը նշելը: Դուք դրան ևս քաջատեղյակ եք և գիտեք, որ մեծ գումարներ չեն հավաքվում՝ ընդամենը 200-300 դրամ: Եվ պետք չէ «տժվժիկի» մասին անընդհատ հիշեցնել, քանզի այդ «տժվժիկը» Դուք էլ եք համտեսել և պախարակելի ոչինչ չկա մանկավարժին, մարդուն, պարզապես գործընկերոջը մի փոքրիկ նվերով ուրախացնելու մեջ: Թե՞ կյանքի բարության դասերին դուք մշտապես բացակա էիք…

Ու զարմանալի է, որ այս ամենը շատ լավ էլ գիտեիք մինչ աշխատանքից ազատվելը և, կարծում ենք, հիմա էլ գիտեք…

Թիվ 12 դպրոցի կոլեկտիվ
(20 ստորագրություն)

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԳՐԵՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔԸ

Ինչպես հայտնի է, Արշակունիների թագավորության ժամանակաշրջանում են տեղի ունեցել մեր պատմության ամենակարևոր իրադարձությունները: Տրդատ III-ի թագավորության օրոք (298-330), 301թ.-ին քրիստոնեությունը ընդունվեց և հռչակվեց որպես պետական կրոն: Վռամշապուհ III-ի օրոք (?-414), 405թ.-ին ստեղծվեցին հայկական գրերը:

Քրիստոնեությունն ավելի առաջադեմ և դինամիկ կրոն էր, քան հեթանոսությունը և իր բնույթով տարբերվում էր հարևան պետությունների, հատկապես գերտերություններ Բյուզանդիայի և Սասանյան Պարսկաստանի պետական կրոններից, որոնք սպառնում էին ոչ միայն Հայաստանի անկախությանը, այլև հետապնդում էին ձուլողական քաղաքականություն: V դարի սկզբներին Հայաստանը գտնվում էր արտաքին թշնամիների սպառնալիքների ներքո, վտանգված էր նրա գոյությունն ու ազգային գիտակցությունը: Հայ գրի ստեղծումը դարձել էր հրատապ ու արդիական մի շարք պատճառներով:

Քրիստոնեությունն արամերենով (ինչպես մեր դպրությունում է հիշվում ասորերեն) և հունարենով չէր արմատավորվում հայ ժողովրդի լայն խավերի մեջ, իսկ պետական դիվանը գոնե Հայաստանի պարսկական մասում գրվում էր պարսկերեն: Այդ իսկ պատճառով դեռ տառերի գյուտից շատ առաջ Վռամշապուհ թագավորը անհրաժեշտ է համարել պետական  դիվանը վարել հայերենով և տեղյակ է եղել ասորի եպիսկոպոս Դանիելի մոտ պահպանված հայկական նախաքրիստոնեական նշանագրերի մասին: Այսպիսով, ես գնահատում եմ Վռամշապուհ արքային՝ բուն մտահղացողն ու նախաձեռնողն տառերի գյուտի, եվ դրան հետեւող բոլոր նվաճումները, քաղաքական, գիտական թե մշակութային մարզերում (լավ կլիներ մերօրյա հանրապետության նախագահները Վռամշապուհ արքային ունենային որպես օրինակ):  Ընդհանրապես, երբ տառերի գյուտի եվ նրա շուրջ հարցերի մասին է խոսվում, Վռամշապուհ արքան կամ չի հիշատակվում եվ կամ մղվում է երրորդ շարքը: Հասկանալի է, Մեսրոպ Մաշտոցը եւ Սահակ Պարթեւը եկեղեցական գործիչներ էին եւ այդ պատճառով էլ դասվեցին սրբերի շարքը, ավանդույթ չկա որեւէ արքայի դասել սրբերի շարքը, օրինակի համար ասել Սուրբ արքա Վռամշապուհ: Հայկական գրի ստեղծման մյուս ջատագովն ու նախաձեռնողը հայկական եկեղեցու առաջնորդ Սահակ Պարթև կաթողիկոսն էր, որը խրախուսել եւ նպաստել է հայկական գրի ստեղծմանն ու տարածմանը: Այս երկու ազգային գործիչներն էլ գտան այն անձին, որը պետք է ուղենշեր մեր ազգային ինքնագիտակցությունը և ապահովեր մեր գոյությունը. այդ հանճարեղ գիտնականը Մեսրոպ Մաշտոցն էր:

Իսկ ազգի գոյությունն ու գիտակցությունն ապահովելու, գիտությունն ու մշակույթը զարգացնելու համար անհրաժեշտ էին ազգային նշանագրեր: Այդ ազգային նշանագրերն էին հենց դանիելյան «վաղնջուց գրեալ» (տե՛ս Կորյուն, Խորենացի, Փարպեցի) նշանագրերը, որն այդ ժամանակ արդեն չէր համապատասխանում հայկական հնչյունաբանությանը: Մեսրոպ Մաշտոցին հաջողվում է 405 թ.-ին, հիմք ունենալով նույն այդ գրերը, խորհրդակցելով Եդեսիայի արամեալեզու հոգևոր գիտնականների, ինչպես նաև շամոշատցի (Սամոսատ) Հռեփանոսի հետ, ընդարձակել և լրացնել «վաղնջուց գրեալ» նշանագրերը, ստեղծել մինչև այսօր օգտագործվող հայկական այբուբենը և հիմնադրել ազգային գրականությունը:

Բազմիցս խոսվել է նախամաշտոցյան գրի ու գրչության մասին: Զգալի թվով գիտնականներ փաստել են, որ քրիստոնեությունը Հայաստան մուտք գործելուց առաջ հայերը ունեցել են հայկական գիր: Մենք ևս կիսում ենք այդ կարծիքը՝ հիմք ունենալով նախամաշտոցյան հայ գրի մասին եղած մատենագիտական որոշ տեղեկություններն ու ճանաչված հայագետների փաստարկները: Բացի այդ, եթե արդեն իսկ հայերին նախորդող ուրարտացիներն ունեցել են երկու նշանագրեր՝ սեպագիրը պետական, իսկ մեհենականը՝ կրոնա-ծիսական արարողությունների համար, ինչո՞ւ հազար տարի հետո, երբ պետության բոլոր ոլորտներն ավելի էին զարգացել, հայերը չպետք է ունենային ազգային այբուբեն: Այն ժողովուրդները, որոնք չեն ունեցել սեփական գիր, գործածել են տարածված որևէ այբուբեն՝ լատինական, կիրիլական, արաբական և այլն, հարմարեցրել են իրենց հնչյունաբանությանը, իսկ հայերը անցյալում ունեցել են սեփական նշանագրեր, այդ հիմքի վրա էլ հետագայում ստեղծվել է հայկական այբուբենը: Այդ է վկայում նաև V դարի գրական լեզուն, որը հարուստ բառապաշարով, քերականորեն օրինաչափված լեզու է: Բազմաթիվ լեզվաբաններ (Բրյուսով, Աբրահամյան, Գարագաշյան և այլն) իրավացիորեն ժխտել են, որ V դարի մատենագիրների լեզուն սկսնակ լեզու է, այլ այն դարերի ընթացքում ստեղծված, մշակված և գրավոր հուշարձաններով հարստացած լեզու է: Վերջիններս, ինչպես նաև այն ամենն, ինչ հեթանոսական էր, ոչնչացվեց եկեղեցու կողմից: «…Նրանք քանդեցին ու ոչնչացրին հեթանոսության բոլոր հիշատակները, ոչինչ չխնայեցին, որպեսզի ժողովրդի աչքի առաջ չմնա անցյալը հիշեցնող մի շյուղ անգամ…» (Տե՛ս Լեո. «Սուրբ Մեսրոպ»): Իսկ հայ մատենագիրները, որոնք նաև քրիստոնյա հայրեր էին, լռության էին մատնում հեթանոսական մշակույթը, ցանկանալով «…Հեթանոսական շրջանը ներկայացնել որպես բարբարոսական և հին հայկական ողջ մշակույթը կապել միայն քրիստոնեության հետ, Հայաստանում հեթանոսական շրջանում տիրում էր տգիտությունը և խավարը, և քրիստոնությունն է, որ եկավ լուսավորելու…» (Տե՛ս Ա. Աբրահամյան. «Նախամաշտոցյան հայ գիր և գրչություն»): Այդ են վկայում նաև Մ. Խորենացու տրտունջն ու դժկամությունը՝ կատարել Սահակ Բագրատունու հրամանը և գրի առնել պատառիկներ հայ հեթանոսական գրականությունից: Բերենք մեկ այլ օրինակ. հայ գուսանները դարեր շարունակ պատմել են «Սասնա ծռեր» էպոսը, սակայն էպոսի մասին որևէ գրավոր հիշատակություն չկա քրիստոնեական ոգով դաստիարակված մատենագիրների մոտ: Էպոսի մասին առաջին հիշատակությունը տեսնում ենք շատ ավելի ուշ՝ XVI դարում պորտուգալացի ճանապարհորդներ Ա. Թենրեյրոյի և Մ. Աֆոնսոյի ճամփորդական նոթերում:

Պետք է նշենք սակայն, որ նախամաշտոցյան գրի գոյությունն ամենևին չի ստվերում հայ մեծ գիտնական, մեծ հայրենասեր Մեսրոպ Մաշտոցի ազգանվեր գործը: Վռամշապուհ արքայի, Սահակ Պարթեւի, Մ. Մաշտոցի և իր աջակիցների հեռատես քաղաքականության մասին է խոսում մեր հեռու և մոտիկ պատմությունը: Հայ ժողովուրդը, ընդունելով քրիստոնեությունը, զինվեց սեփական նշանագրերով, որը և խթան հանդիսացավ ազգային գրականության, մշակույթի և դաստիարակության զարգացմանը: Ազգային ինքնությունը պահպանելու գործում Հայաստանը Բյուզանդիայի և հատկապես Սասանյան Պարսկաստանի համեմատ առավելագույնս կայացավ, որն էլ արդյունք դարձավ, որ արաբական ավերիչ արշավանքները և Հայաստանում նրանց 200 տարվա իշխանությունը Սասանյան Պարսկաստանի համեմատ գրեթե աննշան անցան, այն դեպքում, երբ Սասանյան Պարսկաստանում երբեմնի պարսկական մշակույթը դադարեց գոյություն ունենալ, գիրը դարձավ արաբական, լեզուն՝ խառը, իսկ երկիրը՝ իսլամական: Կարելի է ասել, թե տառերի գյուտը արդյունքն է քաղաքական (անկախություն, ազգային գիտակցություն) գիտական եւ հոգեւոր միասնական ձգտումների:

Մեր օրերում էլ մեր ժողովրդի ինքնության գլխավոր ազդակը դարձյալ մնում է լեզուն, հատկապես, երբ սփյուռքում երկու անգամ ավելի շատ հայ է ապրում, քան հայրենիքում, և նրանց շաղկապողը լեզուն է և մեսրոպյան այբուբենը:

Օգտվելով առիթից՝ տառերի գյուտի 1600-ամյակին նվիրված այս գիտաժողովում կցանկանայի խոսել նաև հենց Մաշտոցի կողմից որոշված ուղղագրության կանոնների մասին, ինչը չարվեց 2004 թ.-ին, առաջին հայագիտական համագումարում:

Ինչ խոսք, որ հայերենը, ինչպես ամեն մի կենդանի լեզու, զարգացել է, ենթարկվել փոփոխության, փոփոխվել է նաև նրա հնչյունաբանությունը: Մասնագետներին թողնելով հարցի լեզվական կողմը, ցանկանում եմ նշել նրա քաղաքական հանգամանքները: Ըստ իս, կարևորը նյութի մասին խոսելն է, քանի որ քննարկումներից խուսափելը, պատճառաբանությունները, թե ավելի հրատապ հարցեր կան, չի հանգեցնի ոչ մի լուծման, քանի որ այն խոչնդոտում է մեր ազգի միասնականությանը: Պահե՞լ նոր ուղղագրությունը, վերադառնա՞լ մեսրոպյանին, կամ նոր ուղղագրությունը մոտեցնե՞լ մեսրոպյանին, եղանակների ընտրությունը թողնելով մասնագետներին, ուզում եմ շեշտել, որ հարկավոր է դիմել միասնական որևէ քայլի, որը կնպաստի հարցի լուծմանը:

Ճիշտ կլինի, որ դաս առնենք անցյալում գործած մեր սխալներից, որպեսզի երբևէ ոգևորված չընդունենք որևէ ծրագիր, եթե նույնիսկ առաջադիմական է, սակայն խախտում է մեր ազգային միասնությունը: Տարանջատված հայրենիք, սփյուռք-Հայաստան, արևելահայերեն-արևմտահայերեն, հին ու նոր ուղղագրություն, երկու կաթողիկոսություն, այս ամենը խոչնդոտներ են մեր ազգի ինքնագիտակցության, միասնականության և ընդհանրապես՝ զարգացման համար:

Տառերի գյուտի 1600-ամյակին նվիրված գիտաժողով  
Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆ

ԳՈՆԵ ՊԱՀՊԱՆԵԼ ԱՅՆ, ԻՆՉ ՈՐ ԿԱ

«Շուշի» հիմնադրամը գործում է արդեն մի քանի տարի: Խոսելով անելիքների մասին, հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Բակուր Կարապետյանն ասում է, որ պետք է գոնե պահպանել այն, ինչ որ կա:

Ցավոք, հենց այս հարցն է հիմա ամենաօրախնդիրը Շուշիի համար: Որոշ ճանապարհներ վերանորոգվում են, տները վերակառուցում, սակայն, Բակուր Կարապետյանի եւ այլոց խոսքերով, լինում են դեպքեր, երբ մասնագետները տվյալ շինությունը չափագրում են, լուսանկարում, վաղն էլ գալիս եւ տեսնում շենքը քանդված: Քանդված շենքերի քարերով նոր շենքեր են կառուցում: Ասում են, հին քարերն ավելի ամուր են:

Հիմնադրամն արձանագրել է 525 հուշարձաններ: Անց են կացվել պեղումներ: Բացի այդ, կատարվել է փաստագրական աշխատանք. Մատենադարանում եւ մի շարք այլ թանգարաններում գտնվել են Շուշիի պատմության հետ կապված հետաքրքիր փաստաթղթեր, որոնք շուտով կհրապարակվեն: Բ. Կարապետյանն ասաց, որ կփորձի գտնել 1923 թվականից Շուշիում աշխատած՝ գերմանական Բազել քաղաքի եկեղեցականների ամենշաբաթյա հաշվետվությունները:

100 տարում Շուշին երեք անգամ քանդվել եւ կառուցվել է: Հրադադարից 15 տարի անց այն դարձյալ հիշեցնում է պատերազմի վայր: Եւ դա ցավ է պատճառում մարդուն: Այդ թեմայով շատերի հետ ենք զրուցել. մեր զրուցակիցների մեծ մասն այն կարծիքին է, որ Շուշին անհնար եւ անիմաստ է վերակենդանացնել բարերարների միջոցներով: «Պետք է կառուցել աշխատող եւ ապրող քաղաք: Այնտեղ ամեն ինչ կա հյուրանոցային, առողջարանային, հանգստյան, զբոսաշրջության բիզնեսի զարգացման համար: Մնում է միայն պայմաններ ստեղծել նրանց համար, ովքեր կցանկանան Շուշիում ներդրումներ կատարել»,- գտնում է Բակուր Կարապետյանը եւ, միաժամանակ, ողջունում է կառավարության կողմից մշակված՝ Շուշին հարկային արտոնյալ գոտի հայտարարելու մասին ծրագիրը:

Իսկ Շուշին արձագանքեց նշված ծրագրին բնակարանների գների կտրուկ աճով: Մասնագետների կարծիքով, դա լավ նշան է՝ կայունացման եւ զարգացման: «Միայն այն ժամանակ, երբ Շուշին կզարգանա տնտեսապես, նա կարող է վերակենդանացնել կրթական, մշակութային, հոգեւոր կենտրոնի իր համբավը: Ես, օրինակ, երազում եմ այն օրվա մասին, երբ կվերաբացվի Շուշվա Օրիորդաց վարժարանը»,- շարունակեց Բ. Կարապետյանը:

«Դեմո»

ԵՐԳՈՒՄ ԵՆ ԲՈԼՈՐԸ
կամ՝ արդի հայ էստրադան

Նորի՜ց՝ զարմացա ես, երբ տեսա Կարեն Գալուլյանի նոր մենահամերգի հայտարարությունը: Սակայն, այնուամենայնիվ,  դա տարօրինակ չէ, որովհետև այսօր երգում են բոլորը: Եվ այդպիսի «փութաջան» երգիչներով է մեր էստրադան օրեցօր համալրվում: Ու հնարավոր է, որ շուտով հայ էստրադայի «աստղերն» իրենց քանակով գերազանցեն երկնքի ատղերին: Գուցե չափազանցություն թվա, բայց դա այնքան էլ հեռու չէ իրականությունից՝ իր ոչ ցանկալի հետևանքներով: Բարեկամի հարսանիքում մի անգամ Արամ Ասատրյանի ռաբիս «մարգարիտներից» մեկը կատարելուց հետո իրենց կայացած երգիչ են համարում և սկսում տառապել «աստղային» հիվանդությամբ:

Իհարկե, ո՞ր զինվորը չի ցանկանում գեներալ դառնալ: Այդպես էլ մեր «աստղերը» գեներալական ուսուդիրների համար շտապում են Արցախ՝ իրենց մենահամերգներով: Մի հարցնող լինի, թե որ մեղքի համար ենք արժանանում նման պատվի: Իսկ պատասխանը պարզից էլ պարզ է. նման բացառիկ մենահամերգներ հնարավոր են միայն Արցախում: Երևի թե նրանց համար Արցախը հեքիաթային երկիր է, որտեղ բոլոր երազները իրականություն են դառնում: Այստեղ մենք ևս մեղքի մեր բաժինն ունենք: Եթե առաջին անգամ նրանց «արժանի ընդունելություն» ցուցաբերեինք, նրանք Արցախը ջրի ճամփա չէին դարձնի, Արցախի բեմը՝ փորձադաշտ, արցախցիներիս էլ՝ Աբիսողոմ աղաներ:

Ուստի, եկեք մարդկանց գնահատենք ըստ արժանիքների, այլ ոչ թե գեղեցիկ աչքերի համար: Եվ պատվո պատվանդան բարձրացնենք արժանիներին, ովքեր դահլիճ տանող դուռը չեն շփոթել բեմ բարձրացնող հետնամուտքի հետ: Չէ՞ որ վաղը, մյուս օրը այդ  նույն «գերաստղերը» ներկայացնելու են մեր մշակույթն ու արվեստը: Իսկ աշխարհին յուրաքանչյուր ժողովուրդ ներկայանում է իր արվեստով: Եվ եթե մեր էստրադան լինի մեր ազգի հայելին, ապա ես բնավ չէի ցանկանա լինել այդ հայելու արտացոլանքը:

Քնար ԲԱԲԱՅԱՆ
ԱրՊՀ, լրագրության 2-րդ կուրս

ՆԱԽԱՐԱՐ ԿԱՄՈ ԱԹԱՅԱՆԻ ՀԱՐՅՈՒՐ ՕՐԸ.
գնահատականները բարձր չեն, բայց հուսադրող են

Հոկտեմբերի 24-ին ԿՄՍ նախարար Կամո Աթայանն իր պաշտոնավարության հարյուր օրվա կապակցությամբ հրավիրել էր մամլո ասուլիս և լրագրողներին ներկայացրել իր գերատեսչության կողմից արված ու անելիք աշխատանքները:

Անդրադառնալով նախակրթարաններին, նա նշեց, որ փորձ է արվում առաջիկա 2-3 տարիների ընթացքում հասնել այն մակարդակին, որ կար 1988-ին: Հանրակրթության հետ կապված պրոբլեմներն, ըստ նրա, ավելի լուրջ են: Քանակական ցուցանիշների համաձայն՝ այսօր ունենք մոտ 90-95 վերանորոգված դպրոց՝ նորացված գույքով: Լուրջ պրոբլեմները հիմնականում վերաբերում են նյութատեխնիկական բազային: Բացի այդ, ըստ Կ. Աթայանի, հետին պլան է մղվել որակի գործոնը: «Որակի առումով վերջին կես դարում մենք ունեցանք երևի ամենից անորակ դպրոցը: Իսկ եթե դպրոցն այդպիսին է, պետք չէ մնացած օղակներից լավ բան սպասել: Այսօր հարցն այս կերպ է դրվել՝ ապահովել որակ և արդյունավետություն»,- ընդգծեց նա:

Կապված մասնագիտական կրթության հետ, նախարարը նույնպես մատնանշեց որոշակի բացեր: Ըստ նրա, ամենից մեծ բացը թերևս նրանում է, որ արհեստագործական ուսուցումը (նախկին ՊՏՈւ-ները) մի հարվածով վերացել է: Եկող տարի կսկսվի արհեստագործական ուսումնարանի համալիրի շինարարությունը, բայց մինչ այդ նախարարությունը պատրաստ է խմբեր պահել Ստեփանակերտի դպրոցներից մեկում: Միակ խնդիրն այն է, որ խմբերը չեն համալրվում և չի ձևավորվում համապատասխան պետպատվեր: Այդ գործում նախարարը կարևորեց հանրապետության գործարարների կամեցողությունը. վերջիններս մեծ սպասելիքներով դիմել են նախարարին, քանի որ գործարարներն այսօր ամենից շատ արհեստագործների պակաս ունեն, ինչը փորձում են լրացնել Հայաստանից մասնագետներ հրավիրելով:

Ոլորտի կայացած օղակ նախարարը համարեց բարձրագույն դպրոցը. «Այդ ոլորտում ունենք մեր ջահակիրը՝ ԱրՊՀ-ն, ունենք մասնավոր համալսարաններ, վերջապես այսօր հնարավորություն է տրված, որպեսզի երեխաները կարողանան դրսում ավելի որակյալ բարձրագույն կրթություն ստանալ: Սակայն մի թերացում կա. բարձրագույն կրթություն ստանալը մի տեսակ մատչելի է դարձել: Մենք ասում ենք՝ արհեստագործական ուսումնարանի պատվերը չի գոյանում: Ինչո՞ւ: Նշանակում է, բոլորն ուզում են համալսարան ընդունվել: Ճի՞շտ է դա: Կարծում եմ, ոչ մի նորմալ պետության մեջ բոլորը չեն ձգտի բարձրագույն կրթության: Ուստի՝ այս տարի կփորձենք բնութագրերի նախկին ձևը մտցնել: Ասենք՝ տվյալ դպրոցի մանկավարժական կոլեկտիվը, որ բոլորից լավ է ճանաչում իր աշակերտներին, կբնութագրի շրջանավարտի բոլոր կարողությունները՝ գիտելիքների մակարդակը, հակումները և այլն, և ասի՝ այս շրջանավարտը կարո՞ղ է իր ուսումը շարունակել բուհում, կամ շրջանավարտը կարո՞ղ է լինել լավ արհեստագործ»:

Կրթության օրենսդրական բազայի մասին խոսելով՝ նախարարն այն գնահատեց նորմալ. «Չէի ասի՝ լավ է, թերի կողմեր շատ կան: Այլ հարց է՝ նրանից բխող կանոնակարգերի, նորմատիվ փաստաթղթերի մշակումը, ինչը միշտ չի արվում բարձր մակարդակով: Այստեղ կա մի նրբություն. փաստորեն, ՀՀ-ում օրենքներն ընդունվում են, բայց այդ օրենքները ԼՂՀ-ում էական փոփոխությունների ենթարկվել չեն կարող, քանի որ մենք միևնույն կրթական դաշտում ենք գտնվում: Եթե կոշտ ասենք՝ օրենքն այստեղ միայն անվանական փոփոխությունների է ենթարկվում: Այսինքն՝ մայր օրենքի ընդունման ժամանակ ղարաբաղյան հատվածը միանշանակ դուրս է մնում այդ գործընթացներից: Դրա համար, ցանկալի կլիներ, որ նման կարևորագույն փաստաթղթերի պատրաստման ժամանակ Արցախը ևս իր մասնակցությունը բերեր: Այդ կապակցությամբ մենք հանդես կգանք առաջարկությամբ»:

Ինչ վերաբերում է գիտությանը, ապա նախարարի խոսքերով, այստեղ մենք, դժբախտաբար, չունենք էական ձեռքբերումներ, չնայած այն հանգամանքին, որ ղարաբաղածնունդ մարդիկ «դրսում» հայտնի գիտնականներ են դառնում: «Այստեղ հայտնի պատճառներով գիտական կենտրոններ չէին ստեղծվում, բայց այսօր, կարծում եմ, Արցախում լուրջ գիտական կենտրոնի բացումը պարզապես անհրաժեշտություն է, և մենք այդ ուղղությամբ կատարել ենք առաջին քայլերը. կառավարության կողմից արդեն հաստատվել են գիտության գերակա ուղղություններն Արցախում, որին հաջորդող քայլերը պիտի լինեն Շուշիին կրթության, գիտության և մշակույթի կենտրոնի կարգավիճակ տալը և գիտական կենտրոնի բացումը, ինչը միանշանակ կփոխի ուսումնական-գիտական գործընթացների մակարդակը»:

Խոսելով մշակույթից, նախարարը միանշանակ գնահատական չտվեց այդ ոլորտին՝ նշելով թե՛ լուրջ ձեռքբերումները, և թե՛ թերացումները:

Ձեռքբերումներից նախարարը մատնանշեց Արցախի պետական կամերային նվագախմբի ստեղծումը: Մնացած համույթներում, ըստ Կ. Աթայանի, մենք ունենք լուրջ  պրոբլեմներ. «Ընդհանրապես, մեզ մոտ մշակութային քաղաքականությունը չի տարվում այնպես, ինչպես հարկն է: Ստացվում է՝ պետական բյուջեից մենք ֆինանսավորում ենք մոտ մի քանի տասնյակ խմբերի և համույթների, բայց, չգիտես ինչու, գյուղերում մշակութային սպասարկումը գտնվում է բավականին անմխիթար վիճակում»: Ինչպես հայտնի է, գյուղական մշակույթի տները գտնվում են տեղական համայնքների ենթակայության տակ: Կ. Աթայանը նշեց, որ հնարավոր է իր գերատեսչությունն ինչ-որ ձևով միջամտի այդ հարցին՝ «ոչ թե մշակութային տները համայնքների ենթակայությունից հանելու, այլ մշակութային օջախներին հնարավորին չափով օժանդակություն ցուցաբերելու համար»: Նախարարն ընդգծեց նաև մշակութային միջոցառումները մայրաքաղաքից և շրջկենտրոններից գյուղական բնակավայրեր տեղափոխելու անհրաժեշտությունը:

ԿՄՍ նախարարն անդրադարձավ նաև Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան թատրոնին: «Հրավիրված խորհրդակցության ժամանակ պարզ էր, որ թատրոնում բարոյահոգեբանական մթնոլորտն այն չէ: Մենք հեղինակավոր հանձնաժողով կազմեցինք, որը ստուգումներ անցկացրեց թատրոնում և արեց իր եզրակացությունները: Պարզվում է, որ բավականին նորմատիվային փաստաթղթեր պարզապես պակասում են: Հարց է ծագում. ի՞նչ գործի են եղել համապատասխան վարչության աշխատողները: Համույթը կամ թատրոնը տարեկան քանի՞ ներկայացում պիտի ունենա, պիտի սահմանվի՞, ի վերջո, մի թիվ, թե՞ չէ…»:

Մեր խնդրանքին, որպեսզի նախարարը բացի փակագծերը և տեղեկացնի լրագրողներին, թե կոնկրետ ինչ եզրահանգումներ են արել հանձնախմբի անդամները, Կ. Աթայանը նշեց. «Այդ հարցի վրա չեմ ուզում ծանրանալ, ուղղակի ասեմ, որ հանձնաժողովի կարծիքով թատրոնում տիրող վիճակը կարելի է համարել շատ բարդ, ճգնաժամայինին մոտ, և անհրաժեշտ են լուրջ քայլեր»: Ինչ վերաբերում է ֆինանսական կորուստների մասին լուրերին, նախարարը նշեց, որ այդպիսի եզրակացություններ հանձնախումբն իրեն չի տվել:

Կ. Աթայանը նշեց նաև, որ մշակույթի բնագավառում սպասվում են լուրջ կադրային փոփոխություններ, այդ թվում՝ նախարարության աշխատողների շրջանում: Իսկ երբ խնդրեցինք մեկնաբանել տարածված այն լուրը, թե նման կադրային փոփոխություններ սպասվում են նաև մայրաքաղաքի միակ թատրոնում, նախարարը ոչ հերքեց, ոչ էլ հաստատեց դա՝ նշելով միայն, որ ինքն այդ մասին առայժմ խոսել չի ցանկանում:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԲԱԶՄԱՎԱՍՏԱԿ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԻ ԲԵՂՄՆԱՎՈՐ ՈՒՂԻՆ

Հախումյանների տոհմը երեք-չորս դարվա հարուստ ու ինքնատիպ պատմություն ունի: Հախում հարյուրապետը Ասկերանի շրջանի Դահրավ գյուղի հիմնադիրն էր: Հախումյաններ գերդաստանից է սերվել իր ժամանակի բազմաշնորհ ուսուցչուհի Մարիամ Շահումյանը, որի անմիջական նախաձեռնությամբ է հիմնադրվել Անդրկովկասում առաջինը համարվող Շուշիի օրիորդաց դպրոցը: Հիշենք գիտությունների դոկտոր, գրող և թարգմանիչ Տիգրան Հախումյանին, հիշենք նրա արժանավոր զարմիկին՝ Սեմյոնին, որը երկար տարիներ եղել է Հայաստանի կրթության նախարար…

Այո, Հախումյանների տոհմից ծնունդ են առել շատ ականավոր մարդիկ: Սակայն իմ նպատակն է ներկայացնել այդ տոհմածառի արժանի ներկայացուցիչ Սերգեյ Արշակի Հախումյանին:

Աշխատասեր ու գործունյա ընտանիքում է մեծացել, կյանք մտել Սերգեյը: Նրա հայրը՝ Արշակը, իր ծննդավայրի գյուղխորհրդի առաջին նախագահն էր: Սերգեյը 25 տարի եղել է հայրենի գյուղի դպրոցի տնօրենը, ղեկավարել է իր ուժերի գերագույն լարումով, անմնացորդ նվիրումով ու հոգատարությամբ:

Սերգեյ Հախումյանը պատմության մասնագետ է, կինը՝ Նինան (ավաղ, նա անժամանակ հեռացավ կյանքից), հայոց լեզվի և գրականության շնորհալի ուսուցչուհի էր:

– Իմ համոզմամբ, երեխաների կրթության ու դաստիարակության գործում մանրուքներ չկան, բոլոր միջոցները ձեռնարկվում են, որպեսզի հիմնավորապես ապահովվի ուսման բարձր որակը, որպեսզի սովորողների ֆիզիկական, գեղագիտական, աշխատանքային, բարոյական դաստիարակությունը շեղումներ չկրի,- ասում է Սերգեյը:- Ես շատ եմ կարևորում ուսուցչի անձնական օրինակի ուժը. նա պետք է գտնվի իր կոչման բարձրության վրա, նա պետք է անընդհատ բարձրացնի իր առարկայական պատրաստակամությունը, դասավանդման մեթոդների վարպետությունը՝ ցանկալի արդյունքի հասնելու համար:

Սերգեյ Հախումյանի անմիջական ձեռնարկությամբ են կառուցվել հայրենի գյուղի դպրոցական շենքը, Հայրենական պատերազմում զոհվածների հուշարձան-կոթողը, ինչպես նաև ակումբն ու կենցաղի տունը, գյուղ է տեղափոխվել ջուրը և այլն:

Բազմավաստակ մանկավարժը, իրավամբ, հպարտանալու իրավունք ունի իր ընտանիքով: Ունի հինգ երեխա, որոնց հանդեպ հային հատուկ սրբությամբ է կատարել ծնողական պարտքը: Հինգ զավակներն էլ ստացել են բարձրագույն կրթություն, իսկ Լյուբան ընտրել էր ծնողների մասնագիտությունը (ցավոք, Լյուբան անբուժելի հիվանդության պատճառով անժամանակ հեռացավ կյանքից): Սերգեյն ունի 13 թոռ:

Սերգեյը սիրել ու սիրում է զբաղվել նաև լրագրությամբ: Առաջին թղթակցությունը տպագրվել է «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթում, 1946 թ.: Նրա հոդվածներն այնուհետև պարբերաբար տպագրվել են ժամանակի տարբեր թերթերում: Գրում էր մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության, գյուղական կյանքի տարաբնույթ խնդիրների մասին: Այսօր էլ նա «Դեմո» հանրային թերթի ակտիվ թղթակիցներից մեկն է: Գրում է մեր բնակչությանն այսօր հուզող հարցերի մասին՝ վեր հանելով այն թերություններն ու բացթողումները, որոնք գոյություն ունեն մեր կյանքում: Չնայած մեր աշխատանքի վետերանը յոթանասունութ տարեկան է արդեն, բայց շարունակում է եռանդով աշխատել Ստեփանակերտի «Բուսաբանական այգի» ՓԲԸ-ում որպես վերահսկիչ:

Ավելորդ չէ ասել, որ մեր վաստակաշատ վետերան-մանկավարժը նաև մայր հողի, բնության մեծ սիրահար է, խորապես հասկանում է բոլոր բարիքների աղբյուր հողի լեզուն, ժամանակին իր ձեռքերով մշակվող բանջարանոցում աճեցրել է 1մ 80սմ երկարությամբ վարունգ, 1 կգ քաշ ունեցող լոլիկ, իսկ իր այգում տնկել, աճեցրել է բազմաթիվ բերքատու ծառատեսակներ: Եվ չնայած այսօր ապրում է Ստեփանակերտում, կապերը չի խզում հայրենի գյուղից, իր պաշտելի այգի-բանջարանոցից:

Վերջերս մեր հերթական հանդիպման ժամանակ մի սրտառուչ դեպք պատմեց.

– Օրերս ընթերցեցի «Դեմո» թերթում տպագրված «Մայրը» շատ հուզիչ ու տպավորիչ հոդվածը, որի հեղինակն է Էմմա Պետրոսյանը: Երբ այդ անունը կարդացի, խոր մտատանջության մեջ ընկա: Կարո՞ղ է իմ դասընկերուհի Էմման է, սիրտս գուշակում է, որ նա է: Անմիջապես գնացի «Դեմո»-ի գլխավոր խմբագիր Գեղամ Բաղդասարյանի մոտ: Նա ինձ ասաց, որ Էմման շատ մոտիկ է ապրում, որոշ տեղեկություններ էլ հայտնեց: Գնում և վերհիշում եմ. ես և Էմման 60 տարի առաջ սովորում էինք Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում, ավարտելուց հետո չենք հանդիպել, նա բարձրագույն կրթություն է ստացել, ընտանիք կազմել և ապրում էր հայերի համար դժոխք դարձած Բաքվում, լրագրող էր: Ես գտա Էմմայի բնակարանը. բախեցի դուռը և սրտատրոփ սպասում եմ: Երբ դուռը բացվեց, Էմման սրտաճմլիկ ճչաց՝ Սերգեյ Հախումյան: Մեր ուրախությանը չափ չկար: Ներս հրավիրեց: Երբ ներս մտա (երանի այդ վիճակը չտեսնեի)՝ աննարագրելի ճնշող ու ցավալի զգացում ունեցա. անհրապույր մի նկուղ էր՝ զուրկ հարմարություններից: Մի՞թե մեր հարգարժան մտավորականն այսպիսի վիճակի է արժանի…

Կյանքի իմաստալից ճանապարհ է անցել վաստակաշատ մանկավարժ, մայր հողի իսկական մշակ, ընտանիքի օրինակելի հայր, լավ ընկեր ու հիանալի արցախցի Սերգեյ Հախումյանը, որը դեռ ճանապարհ ունի անցնելու և շատերին օրինակ ծառայելու:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ԵՐԲ ԱՆԳՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՆՎԵՐԱՀՍԿԵԼԻ Է ԴԱՌՆՈՒՄ

Խեղճ է այն ժողովուրդը, որը չի գնահատում ու ընկալում արյամբ, խիզախումներով պահպանած մայր հողի, մայրենի լեզվի, ազգային մշակույթի, արվեստի արժեքը:

Դժվար թե առանց անհրաժեշտության օտար բառ օգտագործելով, հարդարվելով, զարդարվելով պարսկական, արաբական ոճով, մենք կարողանանք ազգային դիմագիծ պահպանել:

Այսօր մարդիկ միայն պահով, ներկայով են ապրում, նրանց չի հետաքրքրում, թե վաղն ինչ է լինելու: Մենք մեր լեզվի, հայրենիքի, ազգի գոյի համար մաքառել ենք դարեր շարունակ և հենց դա էլ մեզ պարտավորեցնում է, որպեսզի մենք պահպանենք և արժանի ու հավատարիմ լինենք մեր հողին ու ջրին, նաև նրա ոսկեղենիկ լեզվին: Թվում է, կապանքներից ազատված Արցախում քարերն էլ պիտի խոսեն հայերեն…

Բայց այսօր յուրաքանչյուր հնչող նախադասության կեսը ռուսերեն է: Սակայն առավել ցավալին այն է, երբ տեղական հեռուստատեսությամբ, ռադիոյով հնչում են օտար բառեր, մինչդեռ վերջիններս ունեն իրենց համարժեքները հայերենով:

Ոմանք օտար բառ օգտագործելով, երևույթները, իրողություններն օտար լեզվով հնչեցնելով, խանութներին, բար-սրճարաններին, ինտերնետ սրահներին, ծաղիկների կրպակներին օտար անուններ տալով, կամ էլ հայերեն տառերով, բայց թրքուհու անվամբ ցուցապաստառներով, ուզում են «ժամանակին համընթաց քայլել»: Ի՞նչ բացատրություն տանք, ինչո՞ւ ծաղկի կրպակը «Խանումա»՝ հայերեն տառերով…

Տեր Աստված, իսկ ի՜նչ վիճակ է տիրում մասնավոր ռադիոալիքներում, ինչպե՞ս են խոսում, ասես շուկայում լինեն: Իսկ ինչպիսի՜ գովազդային հայտարարություններ են հնչում մասնավոր ռադիոալիքների եթերում: Խոսքս «պերճ», «վսեմաշուք», «յուրօրինակ» գովազդային հայտարարություններում անտեղի օգտագործվող բառերի մասին է:

Որպես օրինակ մեջբերենք «Փեյս» ռադիոալիքի գովազդային հայտարարություններից մեկը՝ «Կահույքի սրահ Արծվաբերդ, ընտիր և որակյալ կահույքի ընտրանի, ոճի բազմազանություն, գեղեցիկ կենսակերպ, հարմարավետության օվկիան, հանգուցակետ, որտեղ կհագենա ցանկացած ճաշակի քմահաճույք: Եվ վերջապես արդիականացված աշխարհ, որը կոչվում է Արծվաբերդ: Կահույքի սրահ Արծվաբերդ»:

Սա ոչ միայն պերճախոսություն է, այլև ճռճռան, ճքճքան բառերի շարան: Ու ամեն ինչի մասին խոսվում է, բացի գովազդվող ապրանքից, նրա որակից:

Ասում եք՝ «ընտիր և որակյալ կահույքի ընտրանի»: Որքանո՞վ դուք մեզ համոզեցիք, որ այդ կահույքն ընտիր և որակյալ է, երբ ոչ մի խոսք չկա, թե ինչ ծառի փայտից է պատրաստված այդ կահույքը: Գովազդի նպատակը ապրանքի վաճառքին նպաստելն է: Պետք չէ ճոռոմ բառեր օգտագործել, դրա կարիքը չկա…

Ինչո՞ւ հենց այս հայտարարությունը մեջբերեցի: Որովհետև եթե այլ գովազդային հայտարարություններ վրդովմունք են առաջացնում իրենց անկատար լինելով, ապա վերջինս ծիծաղ է առաջացնում:

Հույն փիլիսոփա Սոկրատեսը, նշելով կառավարման չորս ձևերը, առանձնացրել է դեմոկրատական ոճը, ասելով, որ այն հաճախակի է ծնում քաոսային վիճակներ: Երբ սեփականության մենաշնորհն իր արդարացումը չի գտնում, այն կործանիչ հետևանքներ է ունենում, և ժամանակ առ ժամանակ թվում է, թե խավարի թագավորությունում ենք կամ ծուռ հայելիների աշխարհում: Անգրագիտությունը դժվար վերահսկելի է դառնում: Եվ «ես չգիտեմ, որ ոչինչ չգիտեմ» արտահայտությունը դառնում է աշխատաոճ, մտածելակերպ, աշխարհայացք…

Նարինե ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռն. 5-րդ կուրս

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ  ԿՅԱՆՔԻՑ

Պորտուգալիայի թագավորը խոստացել էր մի արկղ Պորտոյի  գինի ուղարկել հանրահայտ կոմպոզիտոր Ռոսինիին: Վերջինս, մի առ ժամանակ սպասելուց հետո, կորցնում է համբերությունը և նամակ գրում.

«Ձերդ ազնվություն, Դուք խոստացել եք Պորտոյի գինի: Գիտեմ, որ արքան երբեք չի մոռանա իր խոստումը, բայց ես ծեր մարդ եմ և իմ տարիքում սպասելու ժամանակ չկա»:

Լյուդովիկոս 12-րդը բանաստեղծություններ էր գրում: Մի անգամ իր բանաստեղծությունները ցույց տալով Բուալոյին՝ ուզում է լսել նրա կարծիքը:

– Սըր, ոչինչ անհնար չէ Ձերդ գերազանցության համար: Դուք ցանկացել եք վատ տողեր գրել, և  դա ձեզ հաջողվել է,- դրությունից դուրս գալով՝ պատասխանում է Բուալոն:

Մի  անգամ  Տոլստոյը  վշտացած նկատեց, որ սկսնակ  գրողները չեն սիրում  աշխատել: Գրողներից  մեկն ասաց.

– Մենք գրում ենք և աշխատում, բայց մեր գործերը ոչ ոք չի ընդունում:

Տոլստոյը որոշեց ստուգել, թե ինչու չեն տպագրում նրանց գործերը: Նա գրեց փոքրիկ պատմվածք և ուղարկեց մի հանդեսի խմբագրություն՝ ուրիշի անունով: Խմբագիրը նրան հայտնեց, որ պատմվածքը չի տպագրվի:

– Ինչո՞ւ:

– Որովհետև Դուք տաղանդ չունեք և նույնիսկ գրագետ չեք: Խորհուրդ եմ տալիս թողնել գրելը: Ձեր հասակում գրող դառնալ հնարավոր չէ: Դուք առաջ որևէ բան գրե՞լ եք:

– Գրել եմ: Օրինակ՝ «Պատերազմ և խաղաղություն», «Աննա Կարենինա»…:

– Մի՞թե: Բայց երևի դրանք էլ լուրջ գործեր չեն, ցավալի է, որ տպագրվել են:

Անհուսալի հիվանդ Հայնեն չէր դադարում աշխատելուց: Մահվանից 4 օր առաջ նա 6 ժամ շարունակ գրում էր: Այդ ժամանակ նա զբաղվում էր հուշագրություններով և ասել էր, որ իր աշխատանքը վերջացնելու համար հարկավոր է ընդամենը 4 օր: Հուշագրությունն իրոք նա հասցրեց ավարտել:1856թ. փետրվարի 28-ին բանաստեղծը թուղթ ու մատիտ պահանջեց, բայց դրանք այլևս պետք չեկան:

Երիտասարդության տարիներին Վիկտոր Հյուգոն հրատարակում էր մի բանասիրական պարբերաթերթ: Մի անգամ նա ստացավ բավականին երկարաշունչ, բայց անճարակ ու հավակնոտ մի հոդված՝ հետևյալ գրությամբ. «Եթե հոդվածիս մեջ տեղ-տեղ ստորակետի կամ միջակետի պակաս նկատեք՝ բարեհաճեցեք ինքներդ հոգալ»:

Մի  քանի էջ կարդալուց հետո Հյուգոն պատասխանեց. «Մեծարգո պարոն, բարեհաճեցեք մյուս անգամ ինձ ուղարկել միայն ստորակետերն ու միջակետերը: Մնացածը ես կհոգամ»:

Հավաքեց Միքայել ԲԱԼՅԱՆԸ

ԸՆԿԵՐՈՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

Կյանքից անժամանակ հեռացավ Վլադիմիր Եղիշեի  Սարգսյանը: Վ. Ե. Սարգսյանը ծնվել է 1949թ. օգոստոսի 17-ին, մտավորականի ընտանիքում: Գերազանց գնահատականներով ավարտելով Ստեփանակերտի N8 միջնակարգ դպրոցը, սովորել է տեղի մանկավարժական ինստիտուտում, ավարտել նրա պատմական բաժանմունքը, որից հետո երկար տարիներ պատասխանատու պաշտոններ զբաղեցրել քաղաքացիական պաշտպանության մարզային համակարգում: 1989թ. ընտրվել է մարզային «Գիտելիք» ընկերության պատասխանատու քարտուղար: Իր գիտելիքներով ու կազմակերպչական ընդունակություններով նա նպաստել է ընկերության արդյունավետ գործունեությանը: Աչքի էր ընկնում աշխատասիրությամբ, ընկերասիրությամբ, գրքի նկատմամբ մեծ սիրով (շատերն էին օգտվում նրա մի քանի հազար օրինակից բաղկացած հարուստ գրադարանից):

Որտեղ էլ որ աշխատել է Վ. Ե. Սարգսյանը՝ վայելել է ընկերների հարգանքն ու սերը:

ՄԻ ԽՈՒՄԲ ԸՆԿԵՐՆԵՐ

——————————————————————————————-

Bзгляд извне

Гостиная «Демо»

На меня не просто не косились, а даже не обращали внимания

Сегодняшний наш гость – человек известный в политических кругах, особенно – связанных с кавказским регионом.

Сергей Маркедонов родился в 1972 году в Ростове, кандидат исторических наук.

– Чем же так Вас заинтересовал Кавказ?

– Так уж получилось, что я стал этим заниматься. Работал когда-то в Комитете по делам национальностей, успел столкнуться со многими проблемами, побывал практически на всем Кавказе.

– А в Карабахе, как видно, впервые.

– Да, и знаете, какое было первое впечатление? Когда я посмотрел с высоты Шуши на Степанакерт, я понял, за что здесь шла война. Потом взглянул в окошко степанакертской гостиницы и стал яснее представлять, что такое «оккупированные» территории. Второе впечатление – было ощущение, что в Степанакерте не было войны, в отличие, скажем, от Сухума. Наметанным глазом, конечно, можно определить залеченные следы бомбежек, но впечатление – как от города мирного.

– И как вы себя чувствуете в мирном городе?

– Знаете, интересно то, что я не чувствую себя здесь иностранцем, тем более нежеланным гостем. Попросту говоря, на мою некарабахскую внешность тут не только не косятся, а даже не обращают внимания. Такое не везде бывает. Обычно, оглядываются, смотрят искоса. А тут просто принимают как своего. И еще – было приятно, что русских надписей на улицах побольше, чем в Ереване.

– Как вы считаете, что станет с Карабахом, если мировое сообщество вынудит его вернуть освобожденные территории?

– Я уже говорил, что эти территории появились не просто так – такого шага требовало стратегическое положение. Кроме того, Карабах ведь не получает экономических выгод от этих территорий. Это вовсе не каприз – не осваивая территории экономически, вкладывать в их обороноспособность большие средства. Значит, земли эти имеют жизненное значение. Честно говоря, я не представляю, что может заменить эти территории как гарант безопасности.

– А возврат беженцев? Вы не считаете, что это угроза демографических катаклизмов?

– Знаете, в чем беда постсоветских стран – нас воспитали с чувством этнической собственности на землю. Это уже давно прошло. Мир развивается по другим правилам.

——————————————————————————————-

СНГ: Война за “свою” землю

К определению природы феномена непризнанных государств бывшего СССР

“Виртуальный” характер существования непризнанных государств не мешает им быть вполне реальными игроками “большой игры” на постсоветском пространстве. Большинство знаковых событий на евразийском пространстве (СНГ-1) так или иначе связано с политическими хитросплетениями вокруг своеобразного СНГ-2.

Проблема

Проблему непризнанных государств нередко сводят к формально-юридическому формату. Между тем речь идет не исключительно о правовых казусах. Спор признанных и непризнанных государств – не обычный межгосударственный спор и уж тем паче не дележ «бабушкиного наследства». Здесь нельзя ограничиться побиванием друг друга цитатами из очередной резолюции Совета безопасности ООН.

Непризнанные государства как феномен не могут быть исследованы и поняты исключительно в правовых терминах. Само создание непризнанных государств и начало борьбы за их признание – факты эмоционально-символического и социокультурного плана, без учета которых невозможно любое эффективное урегулирование межэтнических споров как неизбежного спутника этих особых государственных образований.

Трудно придумать лучшую тему для исследования вопроса о соотношении формально-правовых и фактических аспектов государственного строительства (в равной степени нациестроительства, политической легитимации), чем проблема так называемых непризнанных государств. В свое время Фердинанд Лассаль предлагал формулу о существовании двух видов Конституций – «формальной» и «фактической». Думается, что анализ природы непризнанных государств более перспективен с позиций «фактического» конституционного права.

Понятие

Непризнанные государства… Подразумевается их непризнание мировым сообществом? Но сегодня само мировое сообщество как некий институт находится в глубоком не только политико-правовом, но и аксиологическом кризисе. К мировому сообществу апеллируют все – и признанные государства, и непризнанные. Однако внятного ответа нет и быть не может.

В эпоху глобального постмодерна, наступившего после распада ялтинско-потсдамского мира, не вполне понятны (так как они еще не прорисованы до конца) контуры нового миропорядка, а значит и критерии признания (непризнания) некоего образования как самостоятельного государства.

Что брать за основу? Единый суверенитет над подведомственной территорией? Тогда, очевидно, Грузию или Азербайджан не следовало бы признавать как государства, поскольку ни одно из этих образований к моменту своего официального признания не осуществляло единый суверенитет над всей территорией своих государств.

К 1991 г. Азербайджан фактически утратил контроль над Нагорным Карабахом, а Грузия над Южной Осетией (Абхазия будет впереди). В этом смысле и у России в конце 1991-начале 1992 гг. могли возникнуть проблемы из-за Ичкерии, оказавшейся фактически вне российского правового и политического пространства.

Кстати сказать, и у непризнанных государств с обеспечением суверенитета тоже не все хорошо. Та же Нагорно-Карабахская республика (НКР), контролируя семь районов Азербайджана, не осуществляет свой непризнанный суверенитет над всей территорией НКР (Шаумяновский, часть Мартунинского и Мардакертского районов). Абхазия фактически не контролирует Кодорское ущелье и весьма слабо реализует свой суверенитет над Гальским районом (мегрелоязычным). Южная Осетия фактически не контролирует грузинские анклавы (например, село Тамарашени), а Приднестровье (ПМР) лишь частично контролирует Бендеры.

Может быть, взять за основу критерий «состоятельности» государства? Тогда очевидно, что государственные институты (армия, полиция, чиновничий аппарат) НКР будут намного эффективнее азербайджанских, Абхазии намного результативнее грузинских (по крайней мере, в период Шеварднадзе), а Приднестровья не будут уступать молдавским.

По мнению немецкого политолога Штефана Трёбста, именно государственная состоятельность – главная препона в рассмотрении непризнанных государств в качестве эдаких бандитских анклавов.

Бандитским анклавам не нужны государственная символика, претензии на легитимность и самое главное – государственно-исторический миф. Между тем идеологические системы непризнанных государств постсоветского пространства насквозь историчны. Не праздный вопрос «А что больше похоже на государство – Афганистан, Сомали, Либерия, являющиеся не более чем флажками на лужайке перед зданием ООН, или НКР, Абхазия или Приднестровье?»

Но самая большая проблема – это признание непризнанного государства его подданными. Можно сколь угодно обвинять в экстремизме политиков НКР, ПМР, Абхазии или Южной Осетии (и обвинять, заметим, справедливо), но их экстремизм опирался и опирается на массовую поддержку граждан государств, которые формально не существуют. Более того, в любой миротворческой инициативе, направленной на разрешение спора между признанным и непризнанным государством, этот самый экстремизм должен быть учтен. Иначе последствия могут иметь плачевный характер.

Таким образом, непризнанные государства от самого факта отсутствия международного признания не перестают быть важнейшими политическими факторами постсоветского пространства и головоломкой для международного сообщества.

Идеология. «Своя» земля

Центральным моментом новой идентичности выступает «своя» земля. Родная земля здесь рассматривается как святыня, как нечто совершенно независимое от ее экономической или геополитической ценности. Абхазской стороне предлагается план возвращения грузинских беженцев в Гальский район, где они составляют подавляющее большинство. В ответ же выдвигают контраргумент о древней абхазской Самурзакани, где большинство было этнически абхазским. Ту же абхазскую элиту обвиняют в проведении этнической чистки, которой подверглись в 1993 г. более 200 тыс. грузин (составлявших численное большинство республики), а в ответ нам представляют таблицы, из которых следует, что к началу вооруженного конфликта между грузинами и абхазами в 1992 г. грузины оказались большинством в результате процесса «грузинизации» абхазской территории, проводимой руководством Грузинской ССР. Напротив, грузинскую сторону вопрошают об обоснованности силового подхода к разрешению абхазской проблемы. Самый распространенный аргумент в ответ имеет приблизительно такую систему аргументации. Это – земля, принадлежащая Грузии, и никто кроме Грузии не имеет права устанавливать там свои порядки. Получается замкнутый круг. Армянская сторона говорит о более древнем своем появлении на территории Карабаха, а азербайджанская – о государственности своих соплеменников на этой же территории (Иреванское, Нахчыванское, Карабахское ханства).

«Своя земля» как идеологический концепт предполагает приоритет этнической коллективной собственности. Этнос и только он может выступать верховным собственником и распорядителем этой земли. При этом (в отличие от обоснования прав собственности в гражданском праве) права на «свою землю» трактуются произвольно, на основе исторического «презентизма», без учета реальных фактов прошлого.

Тот факт, что последовательная реализация принципа jus primae occupationis в конечном итоге обесценивает сам концепт «своей земли», в сознании лидеров национальных движений не является логическим противоречием. В самом деле, если следовать этой логике, то у греков будет не меньше прав на Абхазию, чем у абхазов и грузин, а удин можно будет признавать «заинтересованной стороной» в защите «своего» Карабаха.

Легитимизация власти в постсоветских государственных новообразованиях проходила на основе «принципа крови» именно под лозунгом создания «своих» государств, выражающих интересы «своей» земли. Но следование этому принципу в конечном итоге заложило мину замедленного действия под легитимность новых государств и национальных образований.

При этом под легитимностью следует, на наш взгляд, понимать не только восприятие власти как законной, но и как власти, выражающей интересы граждан. «Одна нация (этнически понимаемая) – одно государство» – не самый лучший подход для обеспечения легитимности власти в странах с полиэтничным и поликонфессиональным составом населения и с многочисленными образами «своих земель». Отсюда и непризнанные государства как бегство к «своей земле».

По словам Томаса де Ваала, «не имеет смысла рассматривать это (непризнанные государства – С.М.) как временное явление, которое само по себе исчезнет». Эти образования успели обзавестись многими атрибутами государственности: госсимволикой, правительством и парламентом, бюджетом, армией, полицейскими силами и структурами безопасности, разработали основы национальной идеологии. Однако, по словам того же Томаса де Ваала, «не следует забывать, что эти образования утвердились как самоуправляющиеся единицы, только избавившись от больших сообществ…». А претензии на легитимность самопровозглашенных структур также основывались на апелляциях к «своей земле». Родившись в результате «бегства» от нелегитимности признанных образований Южного Кавказа, непризнанные государства сами оказались в той же ловушке. Абхазия оказалась чужой для грузин, а НКР – для азербайджанцев. Круг замкнулся.

Было бы серьезной ошибкой трактовать ожидания признанных и непризнанных образований на постсоветском пространстве исключительно как утопии и иллюзии. За этими утопиями стоит тысячелетний исторический опыт. В условиях обретения политической свободы социумы нацреспублик в составе СССР принялись спасать самое дорогое с их точки зрения – свою этническую идентичность.

Защита своих прав таким образом стала одновременно нарушением прав чужих, «не наших».

“Прагматичный” подход

Отсюда и необходимость международной кооперации ведущих государств мира в обеспечении легитимности на постсоветском пространстве – кооперации по вполне прагматичным соображениям.

Как же приблизиться к разрешению этой задачи? Очевидно, что денежными вливаниями и финансовой поддержкой «мирного процесса» дело не решить. Это показали такие два не менее «проблемные» региона как Балканы и Ближний Восток. Защитники «своей земли» охотно «осваивают» средства, идущие на защиту мира и прогресса для продолжения борьбы за этническую чистоту.

Поэтому, на наш взгляд, речь должна идти о масштабной идеологической (интеллектуальной) работе, рассчитанной на годы и десятилетия, нацеленной на изменение самих основ представлений о нации, этносе, их правах и взаимоотношениях. По сути, речь идет о масштабной культурной трансформации в политическом и социальном сознании кавказских народов.

«Видимо, историческая справедливость все же имеет свои пределы. Иногда попытки вернуться к прошлому становятся актом исторической несправедливости по отношению к настоящему», – считает профессор Украинского Национального института стратегических исследований Б. Парахонский. Эту истину в конечном итоге должны понять и принять лидеры как признанных, так и непризнанных государственных образований на Юге Кавказа.

Второй не менее важный принцип. Необходимо не отвлеченное, а прагматичное и даже циничное миротворчество. Вопрос об обязательном возвращении беженцев должен перестать быть несущей основой конструкции постконфликтного урегулирования (в случае с Абхазией и НКР). Необходимо совместными усилиями проработать сценарий «невозвращения» грузинских беженцев в Абхазию, за исключением Гальского района, и азербайджанцев в Карабах.

При этом беженцам за счет международных финансовых институтов должны быть выплачены компенсации за материальный и моральный ущерб и выделены средства на обустройство на новом месте плюс отдельный “бонус” за невозвращение.

Как бы цинично ни выглядел подобный план – это единственная возможность избежать нового передела собственности и сфер влияния, а также обострения межэтнических отношений в Абхазии и в Карабахе. Беженцы – это не только дети и старики, но и вчерашние “хозяева” жизни, потерявшие недвижимость и былой статус, опьяненные ненавистью и жаждой мщения.

Подобные же ксенофобские настроения весьма характерны и для “победителей” (если такой термин вообще уместен) конфликтов (абхазов и армян). В ходе конфликта с Грузией небольшой абхазский народ (чуть более 90 тыс. чел.) потерял 3 тыс. своих представителей. Сегодня абхазы не готовы к совместному проживанию с бывшими компатриотами. Можно их за это осуждать, но игнорировать сей факт невозможно.

Россия и США могли бы выступить совместным гарантом непередела собственности и власти в непризнанных образованиях. Очевидно, что только получив гарантии сохранения завоеванных ресурсов (и административных рент), нынешние непризнанные элиты, ставшие таковыми благодаря военным успехам в 1992-1994 гг., будут намного более сговорчивыми.

http://www.polit.ru/analytics
(печатается с сокращениями)
Сергей МАРКЕДОНОВ
зав. отделом межнациональных отношений Института политического и военного анализа, Москва

——————————————————————————————-

Bзгляд изнутри

Карабахские армяне всегда тянулись к России

интервью журнала «Новая политика» с президентом НКР Аркадием Гукасяном

– Господин Президент, как Вы оцениваете прошедшие в НКР парламентские выборы, какие изменения произошли в политической жизни республики после их проведения? Как Вы можете охарактеризовать основные политические силы в республике?

– Последние выборы в Национальное собрание Нагорно-Карабахской Республики, которые, по оценкам независимых международных наблюдателей, соответствовали европейским стандартам, в очередной раз наглядно продемонстрировали миру приверженность народа НКР ценностям современного демократического общества. Их результаты показали, что внутренняя и внешняя политика руководства Нагорного Карабаха находит одобрение со стороны подавляющего большинства населения нашей республики. Только этим обстоятельством можно объяснить победу на выборах Демократической партии Арцаха, которая поддерживает политический и экономический курс властей. Значительное количество мест в парламенте нового созыва досталось созданной сравнительно недавно партии “Азат Айреник” (“Свободная Родина”). Голоса избирателей она набрала благодаря конструктивному подходу к имеющимся у нас недостаткам, что свидетельствует о повышении чувства ответственности наших граждан в оценке существующих в НКР реалий. Именно поэтому те политические организации, которые заложили в основу своей предвыборной кампании огульную критику и отрицание всего положительного, достигнутого Нагорным Карабахом за годы независимости, оказались вне доверия нашего народа. Сейчас, похоже, идет переосмысление этими организациями своей позиции. Так или иначе, внутриполитическая атмосфера в НКР отличается стабильностью и здоровой межпартийной конкуренцией.

– Согласно прошлогодним прогнозам вашего правительства в экономике Нагорного Карабаха в 2005 году должны были произойти изменения, в результате которых социально-экономическая ситуация в республике должна была улучшиться качественным образом. Какова социально-экономическая ситуация в НКР сегодня, по проишествии года, и каковы показатели развития промышленности и сельского хозяйства?

– Экономика Нагорного Карабаха развивается хорошими темпами. У нас ежегодно увеличиваются объемы ВВП, внешних инвестиций в приоритетные отрасли, открываются новые рабочие места, вводятся в эксплуатацию объекты образования, здравоохранения, культуры, бытового обслуживания населения, открываются рабочие места. Неуклонно растет заработная плата бюджетников. В прошлом году зарплата учителей выросла на 64 процента, в следующем году она увеличится еще на 18 процентов. Если учесть фактор непризнанности НКР, что не позволяет получать извне финансовую помощь и кредиты, а также продолжающуся блокаду Нагорного Карабаха, то достигнутые показатели не могут нас не радовать. Так, в первом полугодии 2005 г. по сравнению с тем же временным промежутком 2004 г. рост ВВП составил 122,6 процента. Промышленный рост достиг показателя 146,7 процентов, а объемы капитального строительства увеличились почти на треть. За рассматриваемый период доходы населения выросли на 26,8 процента, при этом рост заработной платы в целом по стране составил порядка 43 процентов. Вместе с тем должен сказать, что наши успехи по обустройству НКР не были бы возможны без активного содействия со стороны Армении и Диаспоры. На финансовые пожертвования наших зарубежных соотечественников мы в свое время заново построили автомагистраль Горис – Лачин – Степанакерт, которая соединила Нагорный Карабах с Арменией, сейчас прокладываем стратегически важную для нашей республики автодорогу “Север – Юг”, прозванную в народе “становым хребтом” Арцаха, возводим школы, детские сады, больницы, оздоровительные комплексы, принимаем меры по развитию туризма. Словом, в Нагорном Карабахе стало приятно жить и работать.

– В последнее время руководство Азербайджана делает постоянные заявления о достигнутом прогрессе в переговорном процессе по решению Карабахской проблемы и о реальности скорого восстановления территориальной целостности АР. Было много заявлений о планируемой передаче под контроль Азербайджана т. н. ”пояса безопасности”. Армянская же сторона явно предпочитает воздерживаться от собственных оценок переговорного процесса. Как Вы можете охарактеризовать международное положение НКР и состояние переговорного процесса на современном этапе?

– Нагорно-Карабахская Республика – де-факто состоявшееся демократическое государство. С каждым годом в мире увеличивается число друзей и доброжелателей Нагорного Карабаха. И это не случайно. Независимый Нагорный Карабах не раз доказывал, что по уровню развития демократии и соответствия европейским ценностям он давно обогнал Азербайджан, где до сих пор ни одни выборы – будь они президентские, парламентские или муниципальные – не соответствовали элементарным нормам современного демократического общества. Поэтому просто абсурдно говорить о возврате Нагорного Карабаха в конституционное поле Азербайджана. И такое понимание, как мне представляется, в целом есть и у международного сообщества. Другое дело, что бакинские власти по-прежнему лелеют надежду на “реванш”, пытаясь подменить вопрос самоопределения карабахских армян якобы территориальными притязаниями Армении к Азербайджану. Именно по этой причине Баку избегает прямых контактов со Степанакертом. К сожалению, в так называемом Пражском процессе переговоров карабахская сторона не участвует. Однако это не означает, что международные посредники в лице представителей государств-сопредседателей Минской группы ОБСЕ – России, США и Франции – предали забвению Нагорный Карабах. Вовсе нет. Они, как мне представляется, хорошо осознают, что без переговоров с Карабахом урегулирования не достичь, поскольку есть вопросы, решение которых находится только и только в компетенции властей НКР. Отсюда их постоянные посещения Степанакерта, равно как и мои встречи с руководителями влиятельных структур западного мира. Так что рано или поздно Азербайджан, как и несколько лет назад, вновь будет вынужден заговорить с Карабахом. Что касается разного рода оптимистических заявлений представителей официального Баку относительно перспектив урегулирования, то, на мой взгляд, они носят популистский характер и преследуют внутриполитические цели.

– В прессе не раз сообщалось о намеченном саммите глав четырех непризнанных республик, составляющих т. н. СНГ-2. Почему он до сих пор не состоялся? Имеются ли, на Ваш взгляд, перспективы у данного объединения, какую роль в нем может играть НКР?

– Руководство и народы четырех непризнанных республик с пониманием относятся к особенностям и реалиям процессов по урегулированию конфликтов, в которые они вовлечены. Думаю, именно по этой причине такая встреча еще не состоялась. Перспективы же есть у любого объединения, которое сформировано на общности интересов и поставленных целей. Мы в Нагорном Карабахе внимательно следим за процессами в Абхазии, Южной Осетии и Приднестровье. Вместе с тем мы понимаем, что единого рецепта для всеобъемлющего политического решения наших проблем в современном мире не существует.

– Как складываются отношения НКР с такими основными мировыми игроками, как США и Евросоюз?

– Поскольку НКР – непризнанная республика, то говорить о всесторонних официальных связях Нагорного Карабаха с США и ЕС пока не приходится. Вместе с тем контакты Нагорного Карабаха с США на официальном уровне не ограничиваются лишь встречами руководства НКР с американским сопредседателем Минской группы ОБСЕ. У нас налажены хорошие связи с Госдепом, конгрессменами и сенаторами. Если считать, что ЕС в институте Сопредседательства МГ ОБСЕ представляет Франция, то в таком случае можно то же самое сказать о связях НКР с ЕС. При этом США являются единственным, не считая Армении, государством в мире, которое оказывает Нагорному Карабаху правительственную финансовую помощь. Все иные связи с США и странами ЕС носят частный характер. Многие наши соотечественники в США и странах Евросоюза инвестируют в экономику НКР. Положительным является то обстоятельство, что и США, и Евросоюз понимают необходимость решения Карабахского вопроса исключительно мирным путем, на основе взаимоприемлемых компромиссов и с обязательным учетом права народа Нагорного Карабаха на самоопределение.

– Как Вы можете охарактеризовать отношения НКР с соседними Ираном и Турцией?

– С Турцией у нас нет никаких отношений. Правда, официальная Анкара раз за разом предпринимает усилия, чтобы стать чуть ли не основным посредником в урегулировании нашего конфликта с Азербайджаном. Однако мы не можем этого допустить. Поскольку Турция в нашем конфликте однозначно поддерживает азербайджанскую сторону и даже не скрывает этого, она уже не может претендовать на роль беспристрастного посредника в урегулировании. К тому же, как вы знаете, Турция по сей день блокирует Армению и не желает установить с ней дипломатические отношения. Другое дело Иран, который со дня возникновения конфликта вел себя достойно по отношению ко всем сторонам противостояния и, на мой взгляд, искренне желал достижения взаимопонимания между Баку, Степанакертом и Ереваном. Хотя у НКР нет отношений с Ираном на официальном уровне, мы контактируем с иранской стороной в связи с возникающими время от времени приграничными проблемами. Наши иранские соотечетсвенники также играют важную роль в обустройстве поствоенного Нагорного Карабаха.

– Как складываются отношения между НКР и Арменией? В частности, что кроется за сообщениями о планах введения в НКР собственной валюты, можно ли их рассматривать как реализацию идеи создания двух армянских государств и как стремление к определенному дистанцированию Степанакерта от Еревана?

– Нагорный Карабах сегодня интегрирован в экономическое поле Армении. Это сознательный выбор, диктуемый месторасположением НКР на географической карте. Однако это не означает, что у руководства НКР нет собственного видения на решение тех или иных социально-экономических проблем в контексте взаимоотношений Армении и Нагорного Карабаха. Возникающие разночтения не носят антагонистического характера. Как правило, мы всегда находим оптимальный путь совместных действий. Так что о дистанцировании Степанакерта от Еревана нет и речи. Что касается двух армянских государств, то они уже существуют, несмотря на непризнанность одного из них.

– И, наконец, как Вы оцениваете отношения с Россией, какую роль, на Ваш взгляд, играет или могла бы играть Россия в НКР и в Закавказье в целом?

– Карабахские армяне всегда тянулись к России. Судьбы наших народов, которых отличает духовная близость, исторически переплетены. Поэтому мы всегда болели и продолжаем болеть за Россию. Однако большая политика не всегда бывает в ладах с историческим опытом. Мы в Карабахе хорошо понимаем, что Россия заинтересована в установлении отношений стратегического партнерства не только с Арменией, но и с Азербайджаном и относимся к этому спокойно. Для нас важно, чтобы “азербайджанская” политика Москвы не реализовывалась в ущерб ее “армянской” политики. В этой связи считаю нынешнюю позицию России, которая выступает за достижение соглашения между самими конфликтующими сторонами и предлагает свои услуги в качестве гаранта соблюдения этих соглашений, вполне конструктивной. На мой взгляд, только такая позиция может подстегнуть бакинские власти к поиску разумного компромисса с Нагорным Карабахом и Арменией. Ведь не секрет, что в Баку все-таки продолжают надеяться, что Москва в итоге окажет давление на Армению в Карабахском вопросе с целью расширения сотрудничества с более привлекательным с экономической точки зрения Азербайджаном. Вместе с тем приходится сожалеть, что Москва, дабы не обидеть Азербайджан, избегает официальных контактов с Нагорным Карабахом. Наши встречи с российским сопредседателем Минской группы ОБСЕ не в счет. Между тем, как нам представляется, существует множество сфер, где сотрудничество России с Нагорным Карабахом было бы не только естественным, но и взаимовыгодным. Не следует забывать, что Россия является правопреемницей бывшего СССР, а Нагорный Карабах, как известно, вышел из состава Азербайджана в строгом соответствии с законом Союза ССР от 3 апреля 1990 года “О порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из СССР”.

Так или иначе, роль России в формировании новой геополитической и геоэкономической архитектуры в регионе Южного Кавказа огромна. И я мечтаю о наступлении того времени, когда мы с вами могли бы всерьез поговорить о перспективах развития карабахско-российских отношений.

Беседовал Александр КРЫЛОВ
http://www.novopol.ru

——————————————————————————————-

Pегион

В середине октября в Ереване был проведен международный Круглый стол «Народ, государство, безопасность. Региональный и глобальный контекст демократизации на Южном Кавказе». Организовал Круглый стол ереванский Институт гражданского общества и регионального развития (ИГОРР) при финансовой поддержке фонда им. Фридриха Эберта в сотрудничестве с МИД Армении и Британским Центром по изучению конфликтов. Представляем вниманию наших читателей выступление карабахского участника Круглого стола.

Специфика и проблемы государственного строительства в непризнанных республиках (на примере НКР)

Состояние «ни войны, ни мира» является серьезным препятствием для нормального развития каждой из конфликтующих сторон, что негативным образом отражается также на темпах демократических преобразований в вовлеченных в конфликт гособразованиях.

Предполагаются два выхода из ситуации, две концепции. Первое – только скорейшее решение карабахской проблемы может способствовать нормальному процессу государственного строительства и становлению подлинной демократии. И второе – только после становления подлинной демократии и создания гражданского общества возможно политическое урегулирование проблемы. Обе концепции по-своему верны, однако недостаточны по своей сути. Лично для меня предпочтителен второй путь, потому что сегодняшние реалии в конфликтующих странах таковы, что общества отстранены от переговорного процесса и диалога. В недавнем прошлом кто-то из армянских руководителей сказал, что информацией о переговорном процессе в Армении и НКР владеют 6 человек. Наверное, столько же в Азербайджане. В связи с этим возникает резонный вопрос: насколько целесообразно доверять это дело дюжине людей? Здравомыслящий человек понимает, что в переговорном процессе без конфиденциальности не обойтись, иначе никакого толку не будет, но, с другой стороны, без привлечения обществ, без учета общественного мнения и без подготовки этого мнения к компромиссам любая договоренность может повиснуть в воздухе. И вновь появится несерьезная формулировка типа «руководства готовы к компромиссам, а общества – нет».

Словом, привлечение общественности конфликтующих сторон – обязательное, на мой взгляд, условие. Но как это сделать? Пытаясь ответить на этот вопрос, мы вынуждены вернуться к знакомой тупиковой ситуации и отдать первенство демократизации. Но, думаю, и выбора, по большому счету, у нас нет. Скорее всего, нужно совместить оба направления, при этом все же сделав акцент на демократизацию. Создание условий для роста демократии в любом случае должно опережать урегулирование проблемы.

Но как способствовать демократизации – тоже вопрос серьезный. Последние революционные события в Грузии, Украине и Киргизии показывают, что на сегодняшний день революция – это очень реальный путь. Однако – не единственный. Кроме того, ситуация в непризнанных странах отличается от других. В частности, в Карабахе на сегодняшний день вряд ли возможно революционное движение. И хорошо, что так. Потому что, по моему глубокому убеждению, революция – это не только не единственный, но и не лучший путь развития; намного предпочтительнее эволюционное развитие – без серьезных потрясений.

Просто нужно менять наше представление об эволюционном развитии. Мы, как правило, делаем упор на выборы и на смену властей. Оказывается, это не совсем понятная идея для большинства граждан, у которых нет уверенности, что следующая власть будет лучше действующей. Они смотрят на все через призму своих прав и интересов. И правильно делают. Мы привыкли жаловаться на меркантильность электората, с высоты своей интеллектуальной колокольни повторять, что народ достоин своих нынешних руководителей, что народ пока не достоин нас. Между тем, это вовсе не так. Это мы пока не достойны и не доступны народу. Мы оторваны от народа. Оппозиция говорит от имени народа, а вовсе не от имени его нужд. Думаю, настало время не сосредотачиваться на смене власти, а повернуться лицом к народу и попытаться понять его. Сегодня у властей огромный ресурс подавления любых протестов, и люди с понятным сомнением относятся к призыву оппозиции о смене власти. Стоит ли способствовать задействованию этих ресурсов и вести людей на неравный бой? А может, лучше заняться возведением баррикад вокруг прав и свобод граждан и способствовать их самоорганизации, которая при любом исходе сминимизирует влияние властей и, в конечном итоге, сама сынициирует смену власти? И не исключено, что при такой самоорганизации к смене власти может привести даже смехотворная причина. В данном случае речь идет о создании институциональных структур демократии, а также форм и элементов самоорганизации граждан, без которых невозможны серьезные изменения в обществе и в общественном сознании.

И в этом плане, на мой взгляд, непризнанные государства, как ни парадоксально, имеют больше шансов. Хотя резервов, на первый взгляд, катастрофически не хватает из-за изолированности и скудных ресурсов. Отсутствуют серезные предпосылки для становления независимых партий, СМИ и НПО, а международные организации в большинстве своем отказываются входить в эту сферу. Еще хуже – армянская диаспора, которая сознательно отмежевалась от строительства гражданского общества в Карабахе, сакцентировав все свое внимание на гуманитарной помощи и сотрудничая только с властями. Но, с другой стороны, общество Карабаха имеет больше потенциала для самоорганизации, так как оно более компактно и мобильно по причине своей немногочисленности и, «благодаря» войне, имеет прецедент коллективного выживания, оно менее разобщено, более традиционально, следовательно – имеет больше шансов для самоорганизации. Это общество не избаловано свободой слова и грантами, что имеет свои плюсы. Кто-то из знаменитых писателей сделал такую параллель с советским временем: тогда не было свободы слова, но слово ценилось, при нынешней свободе слова обесценилось само слово. Это как у Расула Гамзатова: раньше, говорит он, когда женщина ходила в чадре, любовная лирика была намного откровенней и смелей. И действительно: сейчас, в век порноиндустрии, любовной лирики то ли вообще нет, то ли она слишком робкая и застенчивая.

Еще одним плюсом непризнанных можно считать отсутствие искуственной катализации демократических преобразований, потому что искусственность, как ни парадоксально, дает обратный эффект и приводит к обесцениванию демократических идей. Карабах не является членом Совета Европы и других международных структур, следовательно, не имеет неотложных обязательств и не вынужден форсировать события и при естественной неудаче ссылаться на менталитет народа. Кажется, у нас все идет более естественным путем.

Народы в непризнанных гособразованиях еще не превратились в население, есть определенные элементы самоорганизации, которые при правильном подходе можно перевести в русло эволюционного развития. Такой прецедент уже есть – муниципальные выборы 2004 года в Карабахе, когда оппозиция добилась солидного успеха. Причем, следует обратить внимание на то, что люди сплотились именно на этих выборах, что дает основание полагать, что они увидели в этих выборах реальную возможность решения своих проблем. В в их понимании эти выборы были гораздо ближе к их насущным проблемам, чем парламентские и президентские. Это еще один аргумент в пользу того, что нужно исходить из конкретных, пусть даже меркантильных интересов людей.

Впрочем, говоря о преимуществах непризнанных, я иногда умышленно утрировал, дабы сакцентировать внимание и, спровоцировав дискуссию, проверить живучесть этой идеи. На самом деле у непризнаных, и, в частности, у Карабаха есть одна серьезнейшая проблема. Многие у нас все же уверены, что пока не изменится ситуация с демократическими преобразованиями в Армении, ожидать системных перемен в Карабахе не следует. В начале моего выступления я говорил о взаимосвязи урегулирования карабахского конфликта и демократических преобразований. В этой связи хотелось бы сказать вот еще о чем. Есть еще один серьезный фактор, препятствующий нормальному государственному строительству в Армении и НКР. Это два “сообщающихся сосуда” – сильное влияние властей Армении на карабахское руководство – с одной стороны, и карабахский фактор как определяющий во внутриполитической жизни Армении – с другой. Это тот гордиев узел, развязка которого была бы полезной как для урегулирования карабахской проблемы, так и для государственного строительства.

Гегам БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Карабахский узел

Все зависит от политической воли лидеров Азербайджана и Армении – смогут ли они перешагнуть через конъюктурные моменты

Как показывают наблюдения, Запад все же предпочитает видеть в Азербайджане управляемую демократию в лице действующей власти, нежели свершить здесь очередную революцию.

Небезынтересно знать, какие процессы разворачиваются и в Армении в ракурсе революционной истерии на постсоветском пространстве, поэтому мы сочли возможным опубликовать интервью редактора газеты «Ноян Тапан» Арутюна ХАЧАТРЯНА:

– То же самое относится и к Армении. Недавно посол Великобритании в Армении прямо заявила, что в Европе предпочитают эволюционный, а не революционный путь демократизации обществ. Те же европейцы однозначно заметили серьезные нарушения во время президентских и (в меньшей степени) парламентских выборов в Армении в 2003 г. Тем не менее, они поддержали Р. Кочаряна (хотя, например, президент США Дж. Буш даже не поздравил его с переизбранием).

– Может быть, причина такой позиции Запада в том, что нет более или менее подходящих кандидатов для проведения радикальных изменений в наших республиках?

– Это одна из причин. Не думаю, что лидеры “розовой” и “оранжевой” революций победили лишь потому, что пользовались поддержкой Запада. Основные причины внутри этих стран: если нет политического кризиса, сильной оппозиции, недовольства народа, то никакая внешняя помощь ни к чему не приведет.

– Р. Кочарян, который пришел к власти на националистической волне, пребывает на своем посту последний срок. За какого типа политика проголосует армянский избиратель? Ведь, надеемся, уже прошел этап ярых националистических выступлений в Армении?

– Если все события пройдут в нормальном русле, то в 2008 году Кочарян свою кандидатуру на новый срок не будет выставлять, для этого нет правовых основ. В наших странах люди в большинстве голосуют не за идею, а за человека. Тогда за Кочаряна проголосовали, в первую очередь, как за героя Карабаха, в противовес Л. Тер-Петросяну, который тогда подал в отставку и имел очень низкий рейтинг в обществе. В той кампании решающую роль сыграли военные, которые на самом деле были движущей силой всех этих перемен – отставки Петросяна и поддержки Р. Кочаряна. Была и поддержка со стороны националистических партий, например, «Дашнакцутюн».

Что касается нынешнего периода, то если под национализмом иметь в виду использование проблемы Карабаха, то в этом смысле национализм не угас. Он все еще остается сильным раздражителем общественной жизни. Конечно, в годы, когда Кочарян только пришел к власти, в общественном мнении среди проблем Армении Карабах стоял на первом месте, сейчас она отошла на третье-четвертое место. Но очевидно, что во время избирательной кампании карабахская карта снова будет разыграна и скажется на выборе населения. Люди понимают, что есть рана, и ее нужно лечить. Хотя острота проблемы ослабла, но время от времени ее подогревают. Как в Армении, так и в Азербайджане проблема Карабаха используется для прихода к власти и ее удержания. Так может продолжаться бесконечно. И это большая опасность. Определенные слои общества могут быть не заинтересованы в разрешении конфликта, потому что будут использовать его в качестве инструмента в политической борьбе. Все зависит от политической воли наших лидеров – смогут ли они перешагнуть через эти конъюктурные моменты. Сейчас вроде есть положительная тенденция – благодаря началу так называемого «пражского процесса”. Каждый из наших президентов действует с оглядкой на общественность своих стран, опасаясь, примет ли она эти условия или нет. Ведь ни один из них не пользуется достаточной популярностью, чтобы быть уверенным, что его решение пройдет в его стране.

– Запад всеми усилиями взялся достичь какого-то решения конфликта до полного запуска нефтепровода «Баку-Тбилиси-Джейхан»…

– Это одно из обстоятельств, внушающих надежду. Но пока мы не увидим подписанный документ, трудно быть уверенным. Все еще остается взаимное недоверие. На мой взгляд, в этом больше вина азербайджанской стороны, поскольку она принципиально не разрешает своим гражданам, бизнесменам, общественным организациям иметь дело с Арменией, и даже с армянами вообще, потому, что Армения представляется как агрессор, а с агрессором нельзя сотрудничать. Это приводит к тому, что мы разучиваемся общаться, работать друг с другом, а это еще больше углубляет взаимное недоверие. Почему наши министерства здравоохранения не работают совместно в предотвращении инфекционных болезней, почему не работаем в совместных экологических проектах, например в приграничных реках, лесах? Ведь все это не связано с конфликтом.

– В таком случае, почему бы армянской стороне не вывести с наших территорий свои войска и не создать условия для взаимного доверия?

– Все дело в деталях. С точки зрения армянской стороны, оккупированные вдоль Карабаха земли служат гарантией безопасности. Армянская сторона должна быть уверена в том, что в случае отвода наших войск из Агдама там снова не появятся пушки. Все опять-таки сводится к взаимному доверию.

– На данном этапе возобновить военные действия сложно потому, что существует колоссальное давление международных организаций.

– Давление всегда было, но оно – не решающий фактор. Важно то, что делаем мы сами. Вот мы постоянно слышим заявления азербайджанской стороны, угрожающей прибегнуть к военной силе. В следующем году военный бюджет Азербайджана будет сравним со всем годовым бюджетом Армении. Заявления официального Баку постоянно оставляют у нас место для сомнений и опасений: а не собирается ли Азербайджан сменить баланс военной силы в свою сторону и начать войну? На этот вопрос однозначного ответа у армянской стороны нет. Вот и приходится быть осторожными.

Реакция армянского общества на военный сценарий отрицательна. По этим вопросам общественное мнение никогда не дремлет, ведь опасность возобновления военных действий наносит вред не только отдельным людям, но и инвестиционному климату региона. Сейчас наблюдается экономический рост в Армении, который является результатом относительно небольших инвестиций. Но наш регион нуждается в больших инвестициях. Азербайджанской стороне это может быть немного странно слышать. Но крупные инвестиции, вложенные в Азербайджан, охватывают только нефтяную отрасль. Это недостаточно для развития региона. Нам нужно восстановить производственный потенциал Южного Кавказа.

Гюльнара ИНАНДЖ
газета “Обозреватель”, Баку
(Баку – Тбилиси – Баку)

——————————————————————————————-

Диалог с самим с собой

– Хочу в Канаду.
– Почему?
– Там лечение бесплатное.
– Но и в Испании лечение бесплатное!..
– Да, но в Канаде и учеба бесплатная, а у меня дети.
– У тебя же льготы здесь – можешь лечиться сколько хочешь, и детей своих вылечить.
– А кто будет лечить? Сейчас ведь медицине учатся не те, кто предрасположен к этому и имеет дар лечить, а те, у кого больше денег, у кого отец круче, и при этом неважно, насколько ребенок готов и хочет быть врачом.
– Да, но ты всегда был патриотом и ненавидел тех, кто “убегает”.
– Я и сейчас патриот, но патриотизм не в моде, патриотизм стал предметом насмешек… Даже мои дети не понимают, что это такое. А что же говорить о тех детях, у которых одна забота в голове – “Опель” и сотовый телефон, а самое важное, чтобы “басы” были слышны сквозь закрытые стекла “Опеля”?
– Не верю, что ты можешь оставить Родину и вот так взять и уехать.
– Я хочу, чтобы мои дети воспитывались в нормальном обществе.
– У нас ведь переходный период, послевоенные трудности.
– У нас вечно переходный период – этим оправдываются те, кто ответственен за все: кто не хочет и пальцем пошевелить для будущего наших детей,  для укрепления наших завоеваний, кто ежедневно “делает” деньги, сидя в своих чиновничьих креслах. Одним словом, жрут и никак не насытятся.
– Не боишься этих же самых чиновников?
– Нет. Мне нечего терять. Последнее и самое дорогое, что я потерял – это надежда. Ты хоть понимаешь, что значит потерять надежду? Это все равно, что потерять Родителей, это все равно, что потерять Родину.
– Не перегибаешь ли ты палку?
– Я идеалист. Я стал все видеть в черном и белом цвете. Например: ребенок – белое, а повзрослел – черное. Да, надежды мало, что ребенок вырастет хорошим, полезным для общества человеком, и я иногда боюсь, что они будут хуже нас. Мы же хуже, чем наши отцы и дети. Они ведь брали взятки не больше нас, у них хоть была капля совести… Они слышали друг друга, а мы стали глухонемыми. Мы не слышим, когда “кричит” Мурад Петросян и не говорим, что он прав, и не понимаем, что мы над пропастью…
– Ты революционер!
– Боже упаси! Я простой смертный, просто я немного зол.
– Но злость – это плохо.
– Знаю, просто сегодня мне нахамили в общественном транспорте. И завтра будут хамить, и вчера хамили, и в больнице хамят, и банки-кредиторы хамят. Я же говорю – больное общество!
– Ну нельзя же винить все общество!
– Общество, сам знаешь, что больное. Общество – это мы. Мы-то знаем о своих слабостях. Я хочу снова напомнить о Мураде – он винит во всем руководство, но он не хочет обижать народ, хотя я уверен, что он сильно обижен народом. Это самое страшное, когда ты обижен на народ. Народ молчит – значит, согласен. Народ стал покорным, в народ вселился страх.  Народ сыт, да и ладно – лишь бы не было войны… А для меня такой мир слишком неуважаем, война – не самое страшное, я ее уже прошел. Какая разница – умереть от “болезни” или умереть от пули? По мне, то лучше от пули…

– Что скажешь напоследок – ведь скоро будешь в Канаде?
– Какая еще Канада?!.
– Но ты же собирался в Канаду…
– Ну, тут я в самом деле загнул палку…

Вардгес УЛУБАБЯН

 

«Центр Гражданских инициатив» передал пенитенциарным
учреждениям Нагорного Карабаха религиозную литературу

Действующая в Степанакерте неправительственная правозащитная организация «Центр Гражданских инициатив» (ЦГИ) провела очередной мониторинг пенитенциарных учреждений Нагорного Карабаха – Cледственного изолятора (СИЗО) и Отдела исполнения уголовных наказаний (ОИУН  – бывшая Шушинская тюрьма) при Полиции НКР.

По словам директора центра Альберта Восканяна, недавно в СИЗО был произведен капитальный  ремонт всего первого этажа. «Во всех камерах и карцере стены отштукатурены и покрашены. Покрашены также полы, установлены новые унитазы и раковины. Общий вид камер и карцера очень опрятный, в корне отличается от камер и карцера второго этажа», – сказал Альберт Восканян.

Он сообщил также, что во время очередного мониторинга сотрудники ЦГИ  пополнили библиотечный фонд ОИУН художественной литературой на армянском и русском языках.

«Во время предыдущего мониторинга  некоторые из заключенных попросили принести им свечи, образы Христа и Девы Марии. Мы удовлетворили их просьбу, а также принесли Новый завет на армянском и русском языках и другую религиозную литературу», – сказал Альберт Восканян.

Он сообщил также, что во время мониторинга правозащитники имели отдельную беседу с содержащимися под стражей представителями религиозных меньшинств – представителем «Евангельских христиан – баптистов» Мирзояном Гагиком, который осужден на год лишения свободы за отказ принимать присягу в вооруженных силах НКР и представителем  «Свидетелей Иеговы» Арегом Аванесяном, осужденным на 4 года за отказ служить в армии. При этом Альберт Восканян отметил, что их физическое и моральное состояние – нормальное, на условия содержания заключенные не жаловались.

«Центр Гражданских инициатив» собирается провести тренинг для сотрудников ОИУН, цель которого ознакомить администрацию и персонал тюрьмы с минимальными  стандартными  правилами  обращения с заключенными, принятыми в Европе.

Напомним, что с апреля 2003 года “Центр Гражданских инициатив” проводит систематический мониторинг пенитенциарных учреждений НКР, обращая внимание на санитарно-гигиеническое состояние камер, медицинское обслуживание, организацию питания и досуга, морально-психологическое и физическое состояние заключенных, условия содержания женщин, несовершеннолетних, представителей сексуальных меньшинств и т. д.    После анализа полученной информации ЦГИ готовит отчет, который представляется соответствующим государственным структурам НКР, ряду международных и правозащитных организаций,  в частности, Совету Европы, Управлению Верховного комиссара ООН по правам человека, ОБСЕ, МККК, Международной тюремной реформе, Международной амнистии, Международному комитету против пыток и др.

На основе отчетов ЦГИ некоторые международные организации составляют собственные отчеты, касающиеся тех или иных сфер жизнедеятельности Нагорного Карабаха.

Ашот БЕГЛАРЯН

 

Телефонный терроризм

Читатели, наверно, удивятся, но именно у нас, в столице НКР, почти ежедневно многие наши сограждане подвергаются телефонному “терроризму”. Что подразумевается под этими словами? Неизвестные лица женского пола звонят в квартиры, где проживают молодые семьи – с целью разрушить мир и покой в них. Естественно, они не представляются. Те, кто подвергаются такому виду терроризма, рассказывают следующее:

– Звонят в основном по вечерам и наговаривают на моего сына. Я, отец, слушаю, а сына дома не бывает. Однажды во время очередного такого звонка сын был дома. Когда он взял трубку, на другом конце провода замолчали. Пришлось поставить телефон с определителем. Через пару часов снова звонок – определитель дал следующее: “номер не определен”, а голос в трубке говорит: “Хотели поймать меня, это вам не удастся!” Что делать – не знаем…

Очередной рассказчик, молодой 28-летний мужчина, служит в армии, женат более трех лет.  В интересах рассказчиков имена не разглашаем.

– Они меня совсем достали! И самое интересное – звонят тогда, когда меня дома не бывает. То супруга берет трубку, то родители, и вы бы слышали, что они плетут! Не раз из-за их рассказов между мной и супругой бывали ссоры. И откуда они мой домашний номер знают? Боятся, видимо, звонить на мой мобильник…

Несколько дней назад в общественном транспорте я невольно стал слушателем аналогичной истории. Молодая женщина рассказывала пожилой собеседнице:

– Более двух месяцев, как наша семья подвергается атакам по телефону. В разное время суток звонит одна и та же девушка, она не говорит имени и твердит, что мой муж – ее любовник. Кричит на меня, чтоб я дала ему развод, чтоб отпустила его. А я сама прекрасно знаю своего Вартана. Честно, в первые дни я поверила, но позже, по приведенным ею фактам, я поняла, что она врет и врет с удовольствием. Мне пришлось обратиться в “Карабах-Телеком”, чтоб они установили временный надзор за нашей линией, но там мне ответили, что такого не делают. Так что мне делать, чтобы нас оставили в покое? Муж тоже не знает, как быть…

Эти рассказы подтверждают: в городе очень много случаев “телефонного терроризма” со стороны лиц женского пола. В чьих интересах они действуют? Неужели есть некая группа женщин, которая получает удовольствие от распада той или иной семьи? Если они думают, что это всего лишь легкая шутка, то очень ошибаются. Это – обычное издевательство…

Думаю, найдется наконец человек, который обратится в правоохранительные органы за помощью, и настанет день, когда этим женщинам придется всерьез объясняться – но уже не по телефону, а в соответствующих органах.

Грайр БАГДАСАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s