№ 21 / 30 նոյեմբեր

ՀԱՎԱՔՎԵԼ Է 7 ՄԼՆ 700 ՀԱԶԱՐ ԴՈԼԱՐ

Հանգանակված գումարները կնպատակաուղղվեն Մարտակերտի շրջանի ավերված բնակավայրերի վերականգնմանն ու տնտեսության զարգացմանը…

Ըստ «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամի, «Հեռուստամարաթոն-2005»-ում նախատեսվում էր ապահովել 7-7,5 մլն դոլարի նվիրատվություն՝ Հիմնադրամի «Արցախի վերածնունդ» ծրագրի առաջին փուլը: Մարաթոնի արդյունքն արդարացրեց ակնկալիքները՝ ապահովելով 7 մլն 770 հազար դոլարի նվիրատվություն եւ նվիրատվության խոստում:

Խոշոր բարերարներից հեռուստամարաթոնում ներդրում ունեցավ Լուիզ Սիմոն Մանուկյանը՝ 1 մլն դոլարի նվիրատվությամբ: Մյուս մեծ ներդրումը ռուսաստանաբնակ Արա Աբրահամյանինն էր՝ 250 հազար դոլարի նվիրատվությամբ: Հայաստանն ու Արցախը միասնաբար ապահովեցին 1 մլն 200 հազար դոլարի նվիրատվություն: Ֆրանսիան, Գերմանիան, Շվեյցարիան, Պորտուգալիան, Իսպանիան եվրոպական հեռախոսամարաթոնում ապահովեցին 1 մլն 200 հազար դոլարի նվիրատվություն:

Լիբանանի հայ համայնքն ապահովել է 100 հազար դոլարի, Արգենտինայի հայ համայնքը՝ 51 հազար դոլարի, Մեծ Բրիտանիայի հայ համայնքը՝ 31 հազար դոլարի նվիրատվություն: Իսկ մինչ այդ Ղարաբաղում «Արցախի վերածնունդ» ծրագրի համար հավաքվել է 184,7 հազ. դոլարին համարժեք դրամ: Այլ երկրների հայ համայնքներում եւս անցկացվել է դրամահավաք, որի ճշգրիտ արդյունքները դեռ հայտնի չեն:

——————————————————————————————-

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՀԱՆՐԱՔՎԵ – 2005

2005 թ. նոյեմբերի 27-ին ՀՀ-ում տեղի ունեցավ Սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարելու հանրաքվե: Ու արդեն կեսօրին, երբ ԿԸՀ-ն հայտարարեց հանրաքվեին «մասնակցածների» առաջին թիվը, հասկանալի դարձավ, թե ինչու է ընդդիմության հայտարարած բոյկոտը այդքան «նյարդայնացրել» իշխանություններին: Ըստ ԿԸՀ-ի՝ առավոտյան ժամը 11-ի դրությամբ քվեարկությանը հանրապետության ողջ տարածքում մասնակցել էր 223 հազար 743 մարդ, որից 57 հազար 308-ը՝ Երեւանից: Ընդդիմության բոյկոտի, Երեւանի ու հանրապետության մյուս քաղաքների դատարկ փողոցների, դատարկ ընտրատեղամասերի ֆոնին այս թիվը, իսկապես, տպավորիչ էր կեղծված լինելու մեջ որեւէ կասկած չթողնելու իր հատկությամբ: Այս՝ նախապես ակնհայտորեն պլանավորված նկարչությունը կանգ չառավ մինչեւ օրվա վերջ, սակայն տոտալ բոյկոտի պայմաններում աննկարագրելիորեն զավեշտալի էր: Ու եթե չլիներ հանրաքվեն բոյկոտելու ընդդիմության որոշումը, հասկանալի է, որ իշխանությունները այսքան հիմար վիճակի մեջ չէին հայտնվի մասնակիցների թվերը նկարելիս: Ու եթե ճշմարտանման հնչեր այն պնդումը, թե մեկ միլիոնից ավելի մարդ ներկայացել է ընտրատեղամասեր, կարող էր ճշմարտանման դիտվել նաեւ այն պնդումը, թե, ասենք, 800 հազարը կողմ է քվեարկել Սահմանադրության կոալիցիոն նախագծին: Հիմա, սակայն, ակնհայտ է, որ ընտրատեղամասեր մուտք գործած կենդանի, իրական մարդկանց թիվը ողջ հանրապետության տարածքով չի կարող գերազանցել 400 հազարը, ու եթե նրանք բոլորն էլ «կողմ» քվեարկած լինեն կոալիցիոն նախագծին, սա չի կարող սփոփիչ լինել մեր իշխանությունների համար, որովհետեւ Սահմանադրության նախագծի ընդունման համար անհրաժեշտ է առնվազն 767 հազար 276 «կողմ» ձայն: Ամեն դեպքում, ակնհայտ է, որ ՀՀ Սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարելու հանրաքվեի արդյունքների հետ տեղի է ունենում Երրորդ Հանրապետության պատմության մեջ աննախադեպ չափերի կեղծիք: Եթե նախկինում մարդիկ գնում էին տեղամասեր, եւ իշխանություններին մնում էր միայն փոխել նրանց քվեարկության իրական պատկերը, այսօր իրավիճակը բոլորովին այլ է. մարդիկ տեղամասեր չեն գնացել, բայց իշխանությունը արձանագրել է ընտրողների մեծ ակտիվություն: Այսօր էլ թերեւս կհայտարարվի հայրենի իշխանությանն ու կոալիցիային հայտնված աննախադեպ վստահության մասին, որովհետեւ բոլոր հիմքերը կան եզրակացնելու, որ Ռոբերտ Քոչարյանի սիրտը մեկ միլիոնից ավելի «այո» է ուզում:

Հ.Գ. Ըստ ԿԸՀ հաղորդած նախնական տվյալների՝ հանրաքվեին մասնակցել է 1 միլիոն 483 հազար 383 ընտրող: Ընդդիմության տվյալներով՝ երեկ հանրաքվեի տեղամասեր է այցելել 374 հազար 667 քաղաքացի: Կարծում ենք, որ ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացի, ով երեկ եղել է իր տեղամասի մոտակայքում, հասկանում է, թե նշված թվերից որն է ավելի մոտ իրականությանը: Ամեն դեպքում, երեկ իշխանամետ հեռուստաընկերություններն արդեն տեղեկատվություն էին տարածում, որ 1965 տեղամասերից 640-ում հանրաքվեի արդյունքներն ամփոփված են, եւ քվեարկության մասնակիցների 95 տոկոսը «այո» է ասել ՀՀ Սահմանադրության կոալիցիոն փոփոխություններին: Մեր տեղեկություններով, իշխանությունը մտադիր է հայտարարել մեկ միլիոնից ավելի «այո» եւ 483 հազար «ոչ»: Վերջին ցուցանիշն իշխանությանը պետք է՝ ցույց տալու համար, որ հանրությունը չի արձագանքել հանրաքվեն բոյկոտելու ընդդիմության կոչին:

«Հայկական ժամանակ», 28.11.05

ԵԽ ԴԻՏՈՐԴԱԿԱՆ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅԱՆԶԵԿՈՒՅՑԸ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՐԱՔՎԵԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

2005 թ. նոյեմբերի 27-ի սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվեն դիտարկող Եվրոպայի խորհրդի դիտորդները ափսոսանքով նկատում են այն փաստը, որ իշխանությունները որոշում կայացրեցին կանխել այլ միջազգային դիտորդների մասնակցությունը: Հանրաքվեի թափանցիկության ապահովումը էլ ավելի տուժեց խորհրդարանական ընդդիմության կողմից ընդունված որոշմամբ՝ հետ կանչել ընտրական հանձնաժողովներում իրենց ներկայացուցիչներին: Ափսոսանք է հարուցում նաեւ այն փաստը, որ ընտրատեղամասերում քաղաքական բազմակարծությունը չսատարվեց տեղական դիտորդների առավել մեծ մասնակցությամբ:

Քվեարկության օրը ԵԽ դիտորդները այցելեցին մոտ 150 ընտրամաս մայրաքաղաքում եւ մարզերում: Ընդհանուր մթնոլորտը հանգիստ էր, եւ հասարակական կարգը խանգարող միջադեպեր չեն նկատվել: Այցելած ընտրատեղամասերի մեծամասնությունում քվեարկությունը կազմակերպվել էր միջազգային չափանիշներին համապատասխան:

Սակայն Երեւանում եւ մարզերում գտնվող ընտրամասերի մեծամասնությունում իրավիճակը այդպիսին չէր: Քվեարկությանը ծայրահեղ ցածր մասնակցությունը չհամապատասխանեցին ընտրական հանձնաժողովների կողմից տրամադրված բարձր ցուցանիշներին: Նկատվել են նաեւ ընտրացուցակներում ավելացված ստորագրությունների կեղծման եւ լցոնման հստակ դեպքեր: Ընտրական ընթացակարգը, որը պահանջում է քվեաթերթիկի վրա քվեարկությունից հետո կնիք տեղադրել, առաջացրեց բազմաթիվ այնպիսի իրավիճակներ, որոնց ընթացքում չհարգվեց քվեարկության գաղտնիության սկզբունքը: Զինվորականների քվեարկությունը բացահայտեց ազատ կամքի արտահայտման բացակայությունը, որը հանդիսանում է ժողովրդավարական մասնակցության հիմքը:

Պատվիրակությունը գտնում է, որ հանրաքվեի ընթացքում տեղ գտած չարաշահումները դեմ էին հայ ժողովրդի նպատակներին եւ շահերին: Պատվիրակությունն ակնկալում է, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը մանրակրկիտ կերպով կհետաքննի իրեն ուղղված բոլոր բողոքները, եւ կձեռնարկվեն բոլոր անհրաժեշտ միջոցները կեղծիքների համար պատասխանատուներին պատժելու համար:

Lragir.am, 28.11.05

——————————————————————————————-

Լրահոս

ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉԱՐՅԱՆԸ ՉԻ ԲԱՑԱՌՈՒՄ, ՈՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԱՐՈՂ Է ՃԱՆԱՉԵԼ ԼՂՀ-Ն

Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը սլովենական Delo թերթում  հրապարակված հարցազրույցում ասել է, որ «եթե բանակցությունները սպառեն իրենց՝ չտալով որեւէ արդյունք, ես չեմ բացառում ԼՂՀ ճանաչումը Երեւանի կողմից, կամ ԼՂՀ վերամիավորումը Հայաստանի հետ»: Նրա խոսքերով, ԼՂՀ փաստացի ճանաչումը Հայաստանի կողմից տեղի է ունեցել վաղուց: Ռ. Քոչարյանը հիշեցրել է, որ ԼՂՀ-ն օգտագործում է հայկական դրամը, գործում է միասնական մաքսային գոտի եւ այլն: «Ընթանում է լուրջ ինտեգրացիոն գործընթաց, եւ Հայաստանի ու ԼՂՀ հարաբերությունները կարելի է բնութագրել որպես անհամաչափ համադաշնություն»,- հաղորդում է «Մեդիամաքս» գործակալությունը:

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՀԱՆԴԻՊԵԼ Է «ԼԻՆՍԻ» ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՂԵԿԱՎԱՐԻ ՀԵՏ 

ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, որը գտնվում է ԱՄՆ-ում, հանդիպել է «Լինսի» հիմնադրամի նախագահ Ջիմ Ալջյանի հետ: Նախագահը երախտագիտություն է հայտնել նրա կողմից ներկայացվող հիմնադրամին՝ Գորիս-Ստեփանակերտ եւ «Հյուսիս-հարավ» ավտոմայրուղիների շինարարության գործում ունեցած ավանդի համար, որոնք հանդիսանում են Արցախի առանցքային տրանսպորտային երակները: Զրուցակիցները քննարկել են հիմնադրամի կողմից Արցախում տարբեր ծրագրերի իրականացմանն աջակցելու հեռանկարներին վերաբերող հարցեր:

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ ԵՎ ՄՈՆԹԵԲԵԼՈ՝ ՔՈՒՅՐ-ՔԱՂԱՔՆԵՐ 

Արկադի Ղուկասյանը եւ նրա ղեկավարած պատվիրակության անդամներն այցելել են ամերիկյան Մոնթեբելո քաղաք, որտեղ մասնակցել են Ստեփանակերտ եւ Մոնթեբելո քույր-քաղաքների կոմիտեի կողմից կազմակերպված Արցախում արտադրված գորգերի ցուցահանդես-վաճառքին: Դիմելով ցուցահանդեսի մասնակիցներին՝ նախագահ Ա. Ղուկասյանը նրանց երախտագիտություն է հայտնել Ստեփանակերտի եւ Մոնթեբելոյի միջեւ մշակութային կապերի հաստատմանն աջակցելու համար: Դրա հետ մեկտեղ, կարեւորել է քույր-քաղաքների միջեւ համագործակցության հետագա ամրապնդումն ու ընդլայնումը ամենատարբեր բնագավառներում:

«Ամերիկացիները՝ Արցախին» կազմակերպությունը, որի ղեկավարն է Զավեն Խանջյանը, մտադիր է օգնել արցախցիներին ժողովրդավարական հասարակություն կառուցելու գործում, անհրաժեշտ փորձագիտական ծառայություններ տրամադրելու միջոցով զարգացնել հանրապետության տնտեսությունը, կրթության բնագավառը, ինչպես նաեւ աջակցել ԱՄՆ-ի եւ Արցախի միջեւ մշակութային կապերի ընդլայնմանը:

ԲՅՈՒՋԵԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐ.
ինչի՞ հետ չեն համաձայն պատգամավորները

Արցախում շարունակում են քննարկել 2006 թ. բյուջեն: Ըստ նախագծի, ծախսերի մասով այն կազմում է 27.2 մլրդ դրամ, իսկ եկամուտների մասով՝ 25 միլիարդ դրամ: Ընդ որում՝ սեփական եկամուտները կկազմեն մոտ 7,3 միլիարդ դրամ, Հայաստանից ստացվող միջպետական վարկը՝ 16.3 մլրդ դրամ: Բյուջեի դեֆիցիտը հասնում է 2,2 միլիարդ դրամի: Ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանի խոսքերով, մոտ 700-800 միլիոն դեֆիցիտը կարելի է համարել չծածկվող:

Ըստ նախագծի, գյուղատնտեսությանը բյուջեով նախատեսված է հատկացնել 2848,9 միլիոն դրամ, որից ոռոգման համակարգի զարգացման ծրագրի համար՝ 2300 միլիոն դրամ: Կապիտալ ներդրումների իրականացման համար կտրամադրվի 5000 միլիոն դրամ՝ այս տարվա 3900 միլիոնի փոխարեն: Փոքր եւ միջին ձեռնարկատիրության աջակցության ծրագրի համար նախատեսվում է 800 միլիոն դրամ:

Կավելանան նաեւ կենսաթոշակները, որոնց միջին չափը կհասնի 12 415 դրամի:

Հարկային բեռի ավելացումը կբերի տնտեսության անկմա՞ն 

Քննարկումների ժամանակ ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահ, «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ Արա Հարությունյանը մի շարք էական հարցեր է բարձրացրել: Նա կասկածանքներ հայտնեց, որ հարկային եկամուտների նախատեսվող 38-տոկոսանոց աճը հնարավոր կլինի ապահովել: Հարկային ծառայության պետ Հակոբ Ղահրամանյանի խոսքերով, հարկային եկամուտների նման ավելացման մոտ 15 տոկոսը նախատեսվում է ապահովել տնտեսական ակնկալվելիք աճի հաշվին, մոտ 10 տոկոսը՝ «հարկային բարեփոխումների»: Այսինքն՝ հարկային բեռը կավելանա, «հուշող» հարց տվեց Արա Հարությունյանը: «Այո°»՝ պատասխանեց հարկայինի պետը եւ պարզաբանեց, որ սպասվում է ակցիզային հարկի, հաստատագրված վճարների ավելացում:

«Իմ կարծիքով, հարկային մուտքերի մասով բյուջեն իրատեսական չէ: Ավելին՝ հարկային բեռի ծանրացումը կբերի տնտեսության անկման»,- ասաց Արա Հարությունյանը, որն Արցախի խոշոր ձեռնարկություններից մեկի՝ «Ղարաբաղ Գոլդ»-ի բաժնետեր է:

Բիզնեսի զարգացմանը կխոչընդոտի նաեւ այն, որ կառավարությունը նախատեսում է մոտ 250 մլն դրամ եկամուտ ստանալ «հարկային վարչարարությունից»: Ավելի պարզ՝ դա նշանակում է, որ տնտեսվարող սուբյեկտները տույժերի ձեւով «հերթով» գումարներ կմտցնեն պետական բյուջե:

Պատգամավորները հարցրին կառավարությանը. ո՞րն է մեզ համար առաջնահերթային՝ հարկային գումարների աճի մասին հաշվետվությո՞ւնը, թե՞ տնտեսության զարգացումը:

Քննարկումների ժամանակ մի հետաքրքիր հարց տվեց պաշտպանության, անվտանգության եւ օրինապահպանության հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Ռուդոլֆ Մարտիրոսյանը:

Նա հետաքրքրվեց, թե ինչու վերջերս Ղարաբաղում չկան արտասահմանյան ներդրումներ: Սպարտակ Թեւոսյանն այդ հարցին չպատասխանեց, բայց խոստովանեց, որ հանդիպումների, առանձնազրույցների ժամանակ մեր երկրի ղեկավարները փորձում են նոր ներդրումներ ներգրավել:

Ծախսերի ավելացում՝ առողջապահության ոլորտում

Առողջապահության նախարար Զոյա Լազարյանի խոսքերով, 2005-ի համեմատ այդ ոլորտի բյուջեն կաճի մոտ 28,5 տոկոսով եւ կկազմի 1 560 մլն դրամ: Եթե 2005 թ. մեկ տեղամասին անվճար ու արտոնյալ դեղամիջոցների համար հատկացվում էր 300 հազար դրամ, ապա 2006-ին նախատեսվում է այն ավելացնել 100 հազարով: Կբարձրանան նաեւ տեղամասային բուժծառայության աշխատակիցների աշխատավարձերը. բժիշկներն այս տարվա 28000-ի փոխարեն կստանան 35000 դրամ, իսկ բուժքույրերը 25800-ի փոխարեն՝ 28000 դրամ:

Պետական ծառայողների աշխատավարձը կավելանա

Պետական ծառայողների բազային աշխատավարձը 20 հազար դրամից կհասնի մինչեւ 30 հազարի: Ընդհանրապես, պետական ծառայողների միջին աշխատավարձը կբարձրանա մոտ 50 տոկոսով: Ընդ որում, ասում են, որ բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերը այս տարի չեն բարձրանա:

Նորամուծություն՝ հանրային ոլորտում

Կառավարությունը մոտ 50 մլն դրամ է նախատեսում տրամադրել հասարակական սեկտորին: Այդ գումարներից բաժին կունենան հասարակական կազմակերպությունները, կուսակցությունները եւ անկախ լրատվամիջոցները: Ընդ որում, առաջին անգամ գումարների մի մասը նախատեսվում է տրամադրել մրցույթի ձեւով՝ ըստ ներկայացված ծրագրերի: Մեր տվյալներով՝ մրցույթի կարգը հիմա մշակվում է կառավարությունում, որն արդեն ստացել է բազմաթիվ ծրագրեր:

Քաղաքական հետեւանքներ

Պատգամավորներն առաջարկներ կներկայացնեն կառավարությանը բյուջեի վերաբերյալ: Կընդունվե՞ն այդ առաջարկները, թե՞ ոչ, դեռ պարզ չէ: Սակայն դրանից է կախված լինելու խորհրդարանի կողմից բյուջեի ընդունել-չընդունելը: Վերլուծաբանների գնահատմամբ դժվար թե «Ժողովրդավարություն» եւ «Հայրենիք» խմբակցությունները դեմ քվեարկեն բյուջեի նախագծին, քանի որ դա կնշանակի անվստահություն կառավարությանը: Առավել հավանական է, որ կառավարությունն ընդունի այդ խմբակցությունների առաջարկների մեծ մասը, խուսափելով առճակատումից: Մնում է հուսալ, որ առաջարկները հիմնված կլինեն պատգամավորների ոչ թե անձնական կամ խմբային շահերի, այլ մարդկանց բարեկեցության բարձրացման անհրաժեշտության վրա:

Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՍԵՄԻՆԱՐ՝ ԿԻԵՎՈՒՄ

Նոյեմբերի 22-27-ը Կիևում կայացավ «Խոսքի ազատության իրավունքի պաշտպանումը և կիրառումը Հարավային Կովկասում» սեմինար-թրենինգը, որ կազմակերպել էր «Արտիկլ 19» միջազգային կազմակերպությունը: Միջոցառմանը մասնակցել են իրավաբաններ, հասարակական գործիչներ ու լրագրողներ Հարավային Կովկասի երեք ճանաչված և երեք չճանաչված հանրապետություններից: ԼՂՀ-ն ներկայացնում էին  «Արտիկլ 19»-ի արցախյան գործընկեր կազմակերպության՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահ Գեղամ Բաղդասարյանը, «Հելսինկյան նախաձեռնություն 92» ԼՂ կոմիտեի համակարգող Կարեն Օհանջանյանը և ԼՂՀ ԱԺ իրավախորհրդատու Կամո Քոչարյանը:

Ռուսաստանից, Նիդեռլանդներից, Լեհաստանից, Բուլղարիայից ու Մեծ Բրիտանիայից հրավիրված փորձագետների հետ միասին քննարկվել են այնպիսի թեմաններ, ինչպիսին են ազատ արտահայտվելու իրավունքը մարդու իրավունքների համակարգում, մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային և տարածաշրջանային մեխանիզմները, տեղեկատվական ազատությունն ու ազգային անվտանգությունը:

Քննարկվել են նաև «Արտիկլ 19»-ի ու հարավկովկասյան գործընկեր կազմակերպությունների հետագա համագործակցության հեռանկարները:

Սեփ. լրատվություն

Նորություններ karabakh-online.com-ից

Բազմազավակների համար կառուցվում են տներ

2002 թ. ԼՂՀ կառավարության որոշմամբ նախատեսվում է նոր բնակելի տներ կառուցել Ստեփանակերտում բնակվող 6 եւ ավելի անչափահաս երեխաներ ունեցող ընտանիքների համար: Ելնելով դրանից, 2005 թ. փետրվարին ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարը նամակով դիմել է քաղաքապետին, որպեսզի ներկայացվող 5 ընտանիքների ցուցակին համապատասխան՝ բնակելի տների կառուցման նպատակով հատկացվեն հողամասեր: Քաղաքապետարանի կողմից յուրաքանչյուր ընտանիքի անհատույց տրամադրվել է 1200-ական քառ. մետր հողամաս: Այժմ Ստեփանակերտի հյուսիս-արեւելյան մասում՝ Արեշ թաղամասում, կառուցվում են նոր բնակելի տներ, եւ աշխատանքներն ավարտման փուլում են: Ներկայումս սոցապահովության նախարարությունը մտահոգված է բնակելի տների էլեկտրաֆիկացման աշխատանքներն իրականացնելու խնդրով, ինչի համար էլ դիմել է քաղաքապետարանի միջամտությանը՝ «Ստեփանակերտի քաղաքային էլեկտրացանց» ՓԲԸ-ում նրանց աբոնենտ հաշվառելու համար:

Աղանդավորության դեմ պայքարի նոր միջոցնե՞ր 

Արցախում լայն տարածում է ստացել աղանդավորությունը: Ե՛ւ տեղական բնակիչները, ե՛ւ Հայ Առաքելական եկեղեցին մտահոգված են այդ հիմնախնդրով: Օրերս Ստեփանակերտի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցում հավաքվել են տարբեր դպրոցներից ուսուցիչներ՝ հանրապետությունում ընդհանուր հոգեւոր իրավիճակը քննարկելու համար: Հավաքին ներկա էր հայր Հակոբը, որն ուսուցիչներին առաջարկել է ակտիվ մասնակցություն ունենալ ԼՂՀ-ում աղանդավորության տարածման դեմ: Հավաքվածները որոշել են թիվ 2 դպրոցում հիմնադրել կենտրոն՝ համապատասխան միջոցառումների անցկացման համար:

Ստեփանակերտն արդեն անվտա՞նգ չէ 

Հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակը Ստեփանակերտում ցավալիորեն նշանավորվել է մի քանի աղմկոտ սպանություններով: Դրանք իրար հետ կապված չէին եւ նման էին միայն բռնության ձևերով: Սակայն այն փաստը, որ Ստեփանակերտում, որը համարվում էր ապահով քաղաք, կատարվել են սպանություններ, հասարակության կողմից գնահատվում է որպես իրավապահ մարմինների աչքաթողության եւ «արտոնյալ» հանցագործների անպատժելության արդյունք:

Արցախում աճում են բնակարանային գները 

Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տվյալներով, սեպտեմբերին Ստեփանակերտում բնակելի տարածության քառակուսի մետրը տատանվում էր 120-260 ԱՄՆ դոլարի սահմաններում: Անցած տարվա սեպտեմբեր ամսվա համեմատ բնակտարածության գինն աճել է 38 տոկոսով:

Շուշիում գները աճել են 71 տոկոսով եւ միջին հաշվով կազմել են 42 դոլար‘ մեկ քառ. մ բնակտարածության դիմաց: Ամենաէժան տները Մարտակերտում են՝ նրանց գինը կազմել է 35 դոլար մեկ քառ. մ բնակտարածության համար: Ասկերանում բնակտարածության մեկ մետրը կազմել է 59 դոլար, Մարտունիում՝ 65 դոլար, Հադրութում՝ 42.5 դոլար:

Ընտրությունները Հադրութում կայացան

Նոյեմբերի 20-ին Հադրութում տեղի ունեցան քաղաքապետի ընտրություններ: Քաղաքապետ է ընտրվել զինկոմի աշխատակից Արմեն Աբրահամյանը:

Չնայած թեկնածուներից ոչ մեկը նախընտրական հանդիպումներ չի անցկացրել Հադրութի բնակիչների հետ եւ չնայած պասիվությանն ու անտարբերությանը, ինչի մասին խոսում էին նախնական հարցումները, ընտրողների մասնակցության տոկոսը բավականին բարձր էր: Հադրութում այն կազմել է 64 տոկոս, գյուղերում՝ 70 տոկոսից ավելի:

Նույն օրը տեղի են ունեցել նաև համայնքի ղեկավարների ընտրություններ Հադրութի շրջանի երեք գյուղերում՝ Մարիամաձորում, Աթագութում եւ Մոխրենեսում: Բոլոր երեք գյուղերում ավարտվել են համայնքի ղեկավարների լիազորությունների ժամկետները, եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ընտրությունների մասին օրենքի համաձայն այստեղ ընտրվել են գյուղերի նոր ավագանիներ: Բոլոր գյուղերում ընտրություններում հաղթել են շրջանի իշխանությունների կողմից առաջադրված թեկնածուները:

 Շարունակվում է Մարտունու շրջանի գազիֆիկացումը 

Մարտունու շրջանի գազիֆիկացումը վերսկսվել է 2002-ին: «Արցախգազ» ՓԲԸ Մարտունու շրջբաժնի տնօրենի պաշտոնակատար Սենորիկ Հարությունյանի խոսքերով, քաղաքի գազիֆիկացված բնակարանների թիվը 900-ից ավել է: Շուտով կավարտվեն նաեւ Աջափնյակի գազիֆիկացման աշխատանքները:

Աշխատանքներ են տարվում նաեւ շրջանի մյուս գյուղերի գազիֆիկացման ուղղությամբ. Ճարտար-Մարտունի գազատարից, որի աշխատանքները սկսվել են 2002-ից, օգտվում են 4 գյուղեր՝ Ճարտար, Խնուշինակ, Գիշի, Սպիտակաշեն: Ճարտարում այժմ գազից օգտվում է 45 ընտանիք, Խնուշինակում, որտեղ աշխատանքներն ավարտվել են, դրանց թիվը հասնում է 105-ի, Գիշիում՝ 202-ի, Սպիտակաշենում՝ 65-ի, Կարմիր Շուկայում՝ 140-ի: Որոշակի աշխատանքներ են տարվել նաեւ շրջանի Հերհեր, Թաղավարդ, Շեխեր գյուղերում: Ընթացքի մեջ է Բերդաշեն-Մարտունի գազատարի անցկացումը, որից կօգտվեն Աշան, Նորշեն, Մյուրիշեն, Հացի, Ավդուռ գյուղերը:

Որքանով է պաշտպանված սեփականությունն Արցախում

Երկրի կայունության մակարդակը սովորաբար չափում են երկու չափանիշներով՝ մարդու կյանքի անվտանգությամբ եւ սեփականության անձեռնմխելիությամբ: Եթե կյանքն Արցախում դիտարկենք այդ չափանիշների տեսանկյունից, պետք է արձանագրենք, որ երկիրը կայունության ճանապարհին է: Հատկապես՝ սեփականության առումով:

2005 թ. 9 ամսվա ընթացքում ԼՂՀ անշարժ գույքի պետական կադաստրի կոմիտեն իրականացրել է 3208 իրավունքների պետական գրանցում: Ինչպես մեզ հայտնի է դարձել, 2004-ի նույն ժամանակաշրջանի համեմատ այդ թիվն աճել է 7.8 տոկոսով:

Պարզվում է, որ 40 տոկոսից ավելի գրանցումները վերաբերում են վարձակալությանը, 15.3 տոկոսը՝ առաջնային գրանցմանը, 13 տոկոսը՝ առուվաճառքին, 10.8 տոկոսը՝ սեփականաշնորհմանը, 8.3 տոկոսը՝ գրավադրմանը: Ընդ որում, 2004-ի նույն ժամանակաշրջանի համեմատ 67.3 տոկոսով ավելացել է առաջնային գրանցումների թիվը: Դա նշանակում է, որ անշարժ գույքի նոր սեփականատերերը ակտիվորեն գրանցում են իրենց գույքը, քանի որ առանց պետական վկայականի նրանք չեն կարող գործարքներ կնքել այդ գույքի վերաբերյալ:

Գրանցում են ե՛ւ հողը, ե՛ւ բնակելի տները: Ստեփանակերտի բնակելի տների մոտ 80 տոկոսն արդեն սեփականաշնորհված է: Բնակելի տարածքի 1 քառ. մետրի կադաստրային միջին գինը Ստեփանակերտում կազմել է 190 դոլար՝ 2004-ի համեմատ ավելանալով 38 տոկոսով: Շուշիում գներն աճել են 71.7 տոկոսով: Միջինը 27 տոկոսով աճել են գները նաեւ շրջաններում:

Վերլուծաբանների կարծիքով, նման ցուցանիշների աճը խոսում է այն մասին, որ վստահությունը սեփականության անձեռնմխելիության տեսակետից մեծանում է: Ճիշտ է, դեռ լինում են դատական պրոցեսներ, որոնց ընթացքում չեղյալ են ճանաչվում նախկինում տրված սեփականության իրավունքի վկայականները: Հիմնականում դրանք կապված են պատերազմի տարիներին պետության կողմից տրամադրված այն բնակտարածքների հետ, որոնք նախկինում զբաղեցնում էին Ղարաբաղը լքած անձինք: Նրանց մի մասը վերադարձել են հայրենիք եւ հետ են պահանջում իրենց բնակարանները: Մի շարք դեպքերում դատարանները բավարարում են նրանց պահանջը:

Լինում են նաեւ վիճահարույց այլ դեպքեր, սակայն, ընդհանուր առմամբ, պետական գրանցումը երաշխավորում է սեփականության իրավունքը:

Կառավարություն մուտք գործող դիմումների թիվն ավելացել է

2005թ. հոկտեմբեր ամսում ԼՂՀ կառավարության աշխատակազմ մուտք են գործել 92 դիմում-բողոքներ, այդ թվում՝ 4 կոլեկտիվ նամակներ, որոնք ստորագրել են 84 անձիք: 2005թ. սեպտեմբեր ամսվա համեմատությամբ դիմում-բողոքների քանակը ավելացել է 7-ով, կոլեկտիվ դիմումները նվազել են 2-ով, ստորագրությունները՝  36-ով:

2005թ. հոկտեմբեր ամսում ստացված դիմում-բողոքները բովանդակության առումով հետեւյալն են՝ հանրապետական ղեկավար մարմինների գործունեության վերաբերյալ (3), բնակարանների տրամադրման վերաբերյալ (2), կրթության վերաբերյալ (2), հողօգտագործման վերաբերյալ (1), բնակարանային-կենցաղային ծառայությունների մատուցման վերաբերյալ (10), փախստականների վերաբնակեցման վերաբերյալ (2), նյութական օգնության տրամադրման վերաբերյալ (69), աշխատանքով ապահովելու վերաբերյալ (1), զինծառայությունից տարեկետում տալու վերաբերյալ (2):

2005թ. սեպտեմբեր ամսվա համեմատությամբ դիմում-բողոքների քանակը բովանդակության առումով ավելացել է: Այդ թվում՝ հանրապետական ղեկավար մարմինների գործունեության վերաբերյալ (2), հողօգտագործման վերաբերյալ (1), փախստականների վերաբնակեցման վերաբերյալ (1), նյութական օգնության տրամադրման վերաբերյալ (18), զինծառայությունից տարեկետում տալու վերաբերյալ (1):

——————————————————————————————-

Հեղափոխություն

ՄԱՅԴԱՆ ՆԵԶԱԼԵԺՆՈՍՏԻ.
ԽԱՆԴԱՎԱՌՈՒԹՅԱ՞Ն, ԹԵ՞ ՀԻԱՍԹԱՓՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻ

ԹԱՂՈՒ՞Մ, ԹԵ՞ ՀՈԲԵԼՅԱՆ

Մայդան նեզալեժնոստի (անկախության հրապարակ). այսպես է կոչվում նարնջագույն Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևի գլխավոր հրապարակը՝ հեղափոխության խառնարանը, որտեղ էլ լիստոպադ ամսվա (նոյեմբերի) 22-ին ուկրաինական հեղափոխության «տարին տվեցին» ավելի քան հարյուր հազար մարդիկ: Մի շարք երկրների (այդ թվում՝ Հայաստանի) պաշտոնական պատվիրակությունների աչքի առաջ: Թաղու՞մ էր դա, թե՞ հոբելյան՝ այս հարցի պատասխանն ուզում էի ստանալ ուկրաինական մայրաքաղաքում անցկացրած օրերին՝ բազմաթիվ մարդկանց հետ զրույցների ժամանակ:

ՅԱԿ ՑԵ ԲՈՒԼՈ ԿԱՄ՝ «ՏԵՍԱ՞Ր, ԻՆՉ ԵՂԱՎ»

«Թանկագին բարեկամներ: Մեկ տարի առաջ մեզ միավորել է մի ընդհանուր նպատակ՝ ազատ ընտրություն կատարելու մեր իրավունքի պաշտպանությունը: Մեզ միավորել են հազարավոր հրապարակներ համայն Ուկրաինայում: Մենք ջերմացրել ենք միմյանց մեր իսկ շնչառությամբ, կիսել ենք իրար հետ հագուստ և սնունդ, միասին արտասվել և ծիծաղել ենք, հպարտությամբ լցվել մեր ազգի հանդեպ»:

Ահա այսպիսի բովանդակությամբ թռուցիկ-հրավեր էր տարածվել ամբողջ երկրով մեկ՝ հեղափոխության տարեդարձի նախօրեին: Իրոք, ամեն ինչ այնպես է եղել, ինչպես ասված է այնտեղ: Մարդիկ ուս-ուսի են տվել, միավորվել և պաշտպանել իրենց իրավունքը: Եւ նման գիտակցված ու միասնական կամքի դեմ, ինչպես ասում են, խաղ չկար: Իհարկե, եղել է օգնություն դրսից, ինչ խոսք՝ մեծ տերությունների դերը չպիտի ժխտել, անշուշտ՝ համապատասխան միջոցներ են հայթայթվել, բայց սրանք ածանցյալ են, քանի որ այս վերջին պայմանների առկայությամբ ամենուր չէ հնարավոր հեղափոխություն անել: Այսինքն՝ Ուկրաինայում մի տարի առաջ ստեղծվել էր հեղափոխական իրավիճակ, ուկրաինացիների ճնշող մեծամասնությունը միակամ էր Ռուսաստանի ազդեցությունից դուրս գալու և որպես ժողովուրդ վերածնվելու, իրեն կեղեքողներից, ժողովրդից օտարացած իշխանություններից ազատվելու հարցում: Ուկրաինական ժողովուրդը հասունացել էր իր ճակատագիրը տնօրինելու համար: Իսկ թե ինչպես է հասել դրան՝ երկրորդական հարց է:

ԷՐԵԿ ԼԱՎ ԷՐ, ՔԱՆՑ ՎՈՒՐ ԷՍՕՐ ԿԱՄ՝ «ՅԱՆՈՒԿՈՎԻՉ, ԴՈՒ ՃԻՇՏ ԷԻՐ»

Ասել, թե հեղափոխության նկատմամբ վերաբերմունքը Ուկրաինայում միանշանակ է՝ սխալ կլիներ: Ընդամենը մեկ տարի է անցել, բայց ահա բավականին լուրջ դժգոհություն կա: Եւ «Յանուկովիչ, դու ճիշտ էիր» պաստառի առկայությունը Կիևում և շրջաններում հենց այդ դառը ճշմարտության վկայությունն է: Յանուկովիչը նախկին նախագահ Կուչմայի գլխավորած կիսաքրեական ռեժիմի կարկառուն ներկայացուցիչներից է, նախկին վարչապետը, որ համարվում է Կրեմլի մարդը: Նախագահական ընտրություններում նա ներկայիս դեմոկրատ նախագահ Յուշչենկոյի հիմնական մրցակիցն էր: Սակայն «նարնջագույն» թիմը կարողացել է հաղթել ու փշրել համակարգն իր գործող անձանցով:

Բայց ահա մի տարի հետո հայտնվեց այդ պաստառը, ինչը պատահական չէ: Նարնջագույն թիմը ճեղք է տվել. ուկրաինական Ժաննա դը Արկը՝ Յուլիա Տիմոշենկոն, որ հեղափոխության խորհրդանիշներից մեկն է, այսօր ոչ միայն Յուշչենկոյի հետ չէ, այլև վարկած կա, որ Յանուկովիչի ու ռուսների հետ գաղտնի բանակցություններ է վարում:

Իսկ Յանուկովիչի գլխավորած «Պարտիա ռեգիոնով» կուսակցությունն էլ ներկայումս շատ բարձր վարկանիշ (ռեյտինգ) ունի:

Կիևում զրուցեցինք բազմաթիվ մարդկանց հետ, ուստի ուզում եմ դրանցից մի քանիսը մեջբերել: Բոգդանը դյակոն է, ծառայում է ուկրաինական եկեղեցիներից մեկում: Ահա թե ինչ է նա ասում.

– Յուշչենկոն իր խոստումները չի կատարել: Եթե կատարեր, ապա մայդանում ոչ թե 100 հազար, այլ կրկնակի շատ մարդ կլիներ: Մարդիկ հիասթափվել են:

73-ամյա արվեստագետ Միրոսլավա Նիկոլաևնա Կրիտկովսկայայի խոսքում ևս հիասթափության երանգներ կան.

– Մի տարի առաջ՝ նարնջագույն հեղափոխության հաջող ավարտից հետո, մեզ թվաց, թե մենք հաղթել ենք, ու վերջ: Մինչդեռ պրոբլեմները շարունակվում են: Իհարկե, Յուշչենկոն կարող էր ավելին անել, բայց, մյուս կողմից էլ, նա հո չի գնալու ամեն մի բնակարանում կարգուկանոն մտցնի: Ժամանակ է պետք երկիրը կարգի բերելու համար, պիտի օգնենք նրան: Ամենամեծ հաղթանակն այն է, որ մենք ազատվեցինք մեր ամորֆ վիճակից, մենք մեզ մարդ զգացինք:

Անդրեյը 20 տարեկան է, սովորում է Կիևի Եվրոպական համալսարանում.

– Զարմանում եմ, երբ հիմա մարդիկ տրտնջում ու նվնվում են: Իսկ ի՞նչ է՝ մենք այլընտրանք ունեի՞նք: Չունեինք, իհարկե, պիտի մեռնեինք հոգեպես: Իշխանությունների համար մենք ոչինչ էինք, նրանք թքած ունեին մեզ վրա: Հիմա չեն կարող, հիմա մեզ հետ հաշվի են նստում, մեզնից վախենում են: Մենք լծակներ ունենք նրանց վրա: Եթե ոչինչ չփոխվի՝ նորից հեղափոխություն կանենք: Ամենակարևորն այն է, որ մարդիկ հասկացան՝ իրենց ճակատագիրն իրենց իսկ ձեռքերում է: Մի՞թե սա քիչ է:

Հյուրանոցում, որտեղ ապրում էինք, ադմինիստրացիայում աշխատող կանայք միանշանակ պնդում էին, թե ոչինչ չի փոխվել, ավելի է վատացել: Նույնն էին պնդում այստեղ «գրանցված» տաքսիների վարորդները: Մի՞թե սա էր մեր ուզածը՝ հռետորական հարց էին տալիս նրանք:

«ԱՍՏՎԱԾ ՄԵԶ ՓՐԿԵՑ ՅԱՆՈՒԿՈՎԻՉԻՑ»

Այո, հենց այսպես արտահայտվեց իմ զրուցակիցներից մեկը: Եւ նրա կարծիքը շատերն են կիսում:

Միայն ռուսաստանյան հեռուստաալիքներով Յանուկովիչին «ճանաչողներիս» մոտ կամա թե ակամա որոշակի համակրանք էր ստեղծվում այս մարդու նկատմամբ: Հաճելի դիմագծերով հսկա՝ ուժի ու նրբության խորհրդանիշ: Եւ դժվար է հավատալ, որ այս մարդը երկու անգամ դատված է և քրեական անցյալ ու հոգեբանություն ունի: Ուկրաինական «5-րդ ալիք» հեռուստատեսությունն իր նկարած ֆիլմը ցուցադրեց մեզ: Այնտեղ շշմեցուցիչ կադրեր կան Յանուկովիչի մասին:

Դրվագ 1. Յանուկովիչի վրա իբր հարձակվում են: Նա գալիս է ընտրողների հետ հանդիպման և հենց միկրոավտոբուսից դուրս գալիս՝ ինչ-որ մեկը ձու է նետում նրա վրա: Ու սկսվում է ֆարսը: Քուրքը հագին հսկան (ձուն կպել էր կրծքին) տապալվում է գետնին, 5-6 հոգի մի կերպ նրան քաշ են տալիս մեկ այլ մեքենա ու փախցնում: Նույն օրը այդ «խեղճը» հիվանդանոցի սենյակից գունատ, տանջահար, մահամերձի դեմքով դիմում է մարդկանց. «Ես չեմ մեղադրում ինձ վրա հարձակված երիտասարդներին, չեմ ուզում նրանց պատժել»: Միաժամանակ սկսվում է «5-րդ ալիք»-ի նկարած այդ «վարկաբեկող» ժապավենի որսը: Սակայն հաջողվում է ժապավենը պահպանել:

Դրվագ 2. Յանուկովիչը սեմուշկա է չրթում: Պուտինը եկել էր պաշտպանելու Յանուկովիչին: Հանրահավաքի ժամանակ նրանք և այլք կանգնած էին պատվանդանին: Յանուկովիչը գողական տղայի պես արևածաղիկ է չրթում: Ապա «խելքը կտրում» է, և նա սեմուշկա է առաջարկում Պուտինին: Վերջինս շշմած նրան է նայում ու հրաժարվում «չրթել»:

Դրվագ 3. Դահլիճում հանդիպում է ընտրողների հետ: Ներկա են նաև Մոսկվայի քաղաքապետ Լուժկովն ու ռուսական շոու-(նաև՝ քաղաքական) բիզնեսի աստղեր: Յանուկովիչն ասում է. «Ժամանակն է վերջնականապես ազատվել այս «կոզյոլներից», որ մշտապես խանգարում են մեզ»: Ու դահլիճն էքստազի մեջ է ընկնում:

Դրվագ 4. Ընտրողների հետ հանդիպման ժամանակ մեկը տհաճ հարց է տալիս Յանուկովիչին: Վերջինս «սիրահոժար» պատասխանում է. «դա պաշյոլ տի…»

Ահա այսպիսին էր ուկրաինական այլընտրանքը:

«ՌԱԶՈՄ ՆԱՍ ԲԱԳԱՏՈ» ԿԱՄ՝ ՈՒԿՐԱԻՆԱՑԻՆԵՐԸ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԴԱՐՁԱՆ

Ուկրաինական հեղափոխությունը տարանջատել էր ստեղծագործական մտավորականությանն ու լրագրողներին: Երկու բարիկադներն էլ ունեին իրենց «մուսաները»:

Նոյեմբերի 22-ին նաև «Ռազոմ նաս բագատո» հիթ-երգի միամյակն էր: «Գրինջոլը» խմբի այս երգը, կարելի է ասել, հեղափոխության օրհներգն էր: «Գրինջոլը» և «հեղափոխություն» հասկացությունները Ուկրաինայում գրեթե հոմանիշներ են: Իսկ ի՞նչ են մտածում երաժիշտներն այսօր՝ մեկ տարի անց: «Սեգոդնյա» թերթին տված հարցազրույցում նրանք իրար լրացնելով պատմում են.

– Մի կողմից մենք ուրախ ենք, որ մի տարի առաջ ուկրաինացիները ժողովուրդ դարձան: Մյուս կողմից էլ, տեսնելով այն ամենը, ինչ կատարվում է երկրում…(հոգոց են հանում)…Ափսոս, որ ժողովրդի շնորհիվ իշխանության եկած մարդիկ դեռևս չեն գիտակցել, որ ուկրաինացիներն այլևս այն գորշ զանգվածը չեն, որին ինչ ուզես՝ կարող ես անել: Մեր իշխանությունն այսօր մեծ պատասխանատվություն պիտի զգա իր ամեն մի քայլի համար: Ուրախ ենք, որ որոշ դրական փոփոխություններ կան՝ ծնելիությունն է նյութապես խրախուսվում, և այլն: Մենք ճիշտ ճանապարհի վրա ենք: Մարդիկ ակնթարթային փոփոխություններ են ուզում, իսկ դրանք չեն կատարվել: Մենք, սակայն, ուրախ ենք, որ ուկրաինացիներն իսկական ժողովուրդ են դառնում, ոչ այն ամբոխը, որի քթից բռնած ման էին ածում: Ժողովրդավարության ուրվականն արդեն շրջում է:

Իսկ ահա «Սկրյաբին» խմբի ղեկավար Կուզման (Անդրեյ Կուզմենկո) ամենակարևորն այն է համարում, որ «հեղափոխությունը հնարավորություն է տվել ճանաչելու մարդկանց և տեսնել այն, ինչ կա նրանց հոգու խորքերում»: Կուզման գտնում է, որ Ուկրաինայում կարգուկանոն հաստատելու համար մի տասնամյակն էլ քիչ է: Այս խումբը, ինչպես պատմում են, մայդանի նկատմամբ, մեղմ ասած, անտարբեր էր, և քիչ էր մնում հայտնվեր ժողովրդի թշնամիների շարքում: Նրա բջջային հեռախոսի համարը «հրապարակել» էին մայդանում՝ հանրահավաքի ժամանակ: Այս առթիվ Կուզման կատակում է. «Նրանց ոչինչ չի հաջողվել, քանի որ հիմնականում զանգում էին աղջիկներ, ովքեր ուզում էին ծանոթանալ ինձ հետ»: Այսպես թե այնպես, հենց այս մթնոլորտից ծնվեց նրա «Մարդիկ ասես նավեր են» հայտնի երգը:

Վախթանգ Ղիփիանին 34 տարեկան է, Ուկրաինայի ամենահայտնի լրագրողներից մեկը: Մայրը հայուհի է, արմատներով՝ Տրապիզոնից: Ըստ Վախթանգի, խոսքի ազատության ներկայիս մակարդակը հնարավոր չէ համեմատել նախկինի հետ: Այնուամենայնիվ, առայժմ համակարգային ու ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ չեն եղել: Սակայն նա և իր գործընկերները, որոնց հետ հանդիպել ենք, շատ լոյալ ու հանդուրժողական են ներկայիս իշխանության հանդեպ: Ես հարցրի Վախթանգին.

– Ձեր այսօրվա հանդուրժողականությունը վաղը չի՞ կարող թանկ նստել ձեզ վրա: Այո, այսօր դուք մեծ համակրանք ունեք Յուշչենկոյի նկատմամբ և աչք եք փակում այն հանգամանքի վրա, որ լրատվական դաշտում համակարգային, սկզբունքային բարեփոխումներ դեռ չեն կատարվել: Իսկ եթե վաղը առաջնորդն, ինչպես ասում են, գնա ուրի՞շ ուղղությամբ…

– Գիտե՞ս, դեռևս հեղափոխության ժամանակ հայտնի լրագրող Տատյանա Կորոբովան ասել էր. «Ծօ վպ ՏփՈՐՏՉՈվօ ՇքպվՍՏ, փՑՏոօ տՏՑՏՎ ոօՑՖ ՐՈջՏփՈՐՏՉՈվվօՎՌ»: Այսինքն՝ մենք նրան ընդունում ենք այնպիսին, ինչպիսին որ կա: Եւ չենք կարող չընդունել, որ այսօր լրագրողներս ազատ շնչում ենք: Բայց նաև զգոն ենք ու թույլ չենք տա, որ նա շեղվի ուղուց: Մի բան հաստատ կարող եմ ասել. մեզ՝ լրագրողներիս, լռեցնելն ու սանձելն այլևս անհնար է: Ինչ վերաբերում է իմ կեցվածքին, ապա այսպես կասեմ. իմ անձնական ներդրումները «Յուշչենկո» պրոյեկտում դիվիդենդներ չեն բերել, բայց ահա «Ազատություն» պրոյեկտում իմ ներդրումներն անպայման արդյունավետ են լինելու:

«Բեզ ցենզուրի» թերթի գլխավոր խմբագիր Դիանա Դուցիկը շատ հետաքրքիր դիտարկումներ է արել իր «Հակամազոխիստական ռեֆլեքսիաներ» հոդվածում: Նա գրում է.

-Այո, հիասթափված են բոլոր նրանք, ովքեր ակնկալում էին, որ հեղափոխության տարեդարձի օրը հենց մայդանի բեմում նարնջագույն թիմը մազոխիստական ինքնախարազանումով է զբաղվելու: Ուրախ եմ, որ այդպես չեղավ: Որովհետև ինքնախարազանումը կուտակված պրոբլեմները լուծելու լավագույն եղանակը չէ: Ես չեմ պատկանում այն մարդկանց թվին, ովքեր լիովին գոհ են երկրում քաղաքական և տնտեսական բարեփոխումների տեմպերով: Բայց չեմ պատկանում նաև այն մարդկանց խմբին, ովքեր, ինչպես նախագահն է սիրում ասել, հարկի-անհարկի մոխիր են ցանում իրենց գլխներին: Որովհետև համոզված եմ՝ ժողովրդավարական հասարակությունում առկա իրավիճակի համար պատասխանատու է ոչ միայն իշխանությունը, այլև յուրաքանչյուր քաղաքացի:

«ՄԵՐ» ՈՍԿԵԾԱՄԻԿԸ ԿԱՄ՝ «ՅՈՒ-ԼԻԱ», «ՅՈՒ-ԼԻԱ»

Ուկրաինայում այսօր ամենասիրված քաղաքական գործիչը ոչ թե նախագահ Վիկտոր Յուշչենկոն է, այլ արդեն նախկին վարչապետ Յուլիա Տիմոշենկոն, ինչում մեկ անգամ ևս համոզվեցինք նոյեմբերի 22-ի հանրահավաքում: Բեմում Յուլիան չկար, բայց հենց որ հայտնվեց մայդանում՝ նրան ձեռքերի վրա առան: Ժողովուրդը խլրտաց ու ողջունեց նրան: «Յու-լիա», «Յու-լիա»՝ լսվում էր այսուայնտեղից: Այս վանկարկումները չդադարեցին անգամ Յուշչենկոյի ելույթի ժամանակ: Այն աստիճան, որ խեղճ Յուշչենկոն մի պահ դադարեցրեց ելույթը և կատակով ասաց՝ «դե, մի անգամ էլ վանկարկեք, ու նոր շարունակեմ»: Սա վրիպում էր նրա կողմից, որը նպաստեց մեկ այլ վրիպումի: Նա շարունակեց այսպես. «Եկեք առանց դերասանության, ազնվորեն խոսենք մեր ժողովրդի հետ»: Թե ում բոստանը քար գցվեց՝ հասկացան բոլորը (Տիմոշենկոն ելույթ էր ունեցել Յուշչենկոյից առաջ): Արժե՞ այսքանից հետո ավելացնել, որ «Յու-լիա» վանկարկումները ոչ միայն չդադարեցին, այլև ուժգնացան:

Ի դեպ, քարիզմայից ոչ զուրկ Յուշչենկոն այնքան էլ լավ հռետոր չէ, ինչը երիցս ընդգծվեց շատ ավելի մեծ քարիզմայով ու փայլուն հռետորական տաղանդ ունեցող Տիմոշենկոյի ելույթի ֆոնի վրա: Տիմոշենկոյի ելույթի ժամանակ ինձ բռնեցրի այն մտքի վրա, որ գեղեցիկ, խելոք և ուժեղ կամքի տեր կինն ուղղակի «մատեան գունդ» է: Ի՞նչը կհաղթի հերոսին, թե չլինեն կինն ու գինին: Յուլիայի պարագայում գինին ավելորդ է:

Ինչ որ է, Տիմոշենկոն բարձրացավ բեմ՝ արցունքն աչքերին: Խիստ զգացմունքային, բայց հավասարակշիռ ելույթ ունեցավ (թե ինչպես հաջողվեց համատեղել անհամատեղելին՝ սատանան գիտե միայն): Երկար խոսեց, ինչ-որ տեղ՝ անթույլատրելի երկար: Բայց նա կարող էր դա իրեն թույլ տալ, նա պաշտպանված էր կնոջ հմայքով, վիրավորված-տուժածի «զրահով» ու… արցունքներով: Խոսեց այնքան, ինչքան ուզում էր՝ բեմի վրա կանգնածներից մի քանիսի նյարդերը ուտելով: Ավարտելով՝ չիջավ բեմից, մնաց այնտեղ՝ վարչապետի և այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողքին: Դարձյալ արցունքն աչքերին, բայց զգոն, մեկ-մեկ էլ փսփսալով կողքի պաշտոնյաների հետ:

Ապա բեմ բարձրացավ Յուշչենկոն՝ մի երեխա գրկին ու թղթերի տրցակը ձեռքին: Խոսեց երկար, թվեր մեջբերեց, փորձեց ապացուցել, որ թիմը միասնական է: Պոպուլիզմով չզբաղվեց, իրոք անկեղծորեն խոսեց իր ժողովրդի հետ: Չփորձեց դուր գալ մարդկանց, այլ տղամարդավարի պատասխանատվություն ստանձնեց ամեն ինչի համար, բայց շեշտելով, որ «ձեռքերը թուլանալու» համար ոչ մի հիմք չկա: Ի դեպ, մինչև ելույթը նախագահը մեկ-մեկ մոտեցավ բեմում գտնվողներին ու համբուրեց նրանց, այդ թվում իր նախկին թիմակից Յուլիային: Տեսնել էր պետք այդ պահին Յուլիայի դեմքը՝ խոցված, բայց ներողամիտ մոր պես էր:

Յուշչենկոն ավելի երկար խոսեց, քան Տիմոշենկոն: Եվս մի վրիպում՝ կարծես դիտմամբ էր անում, հասկացնելու համար, թե ով է այստեղ «տերը»: Բայց քանի որ Յուլիայի ելույթի պես կրակոտ չէր նրա խոսքը՝ փոքր-ինչ ձանձրալի թվաց:

Իրավաբան Եվգենի Զախարովը հաջորդ օրն ինձ հետ կիսեց իր տպավորությունները.

– Չեմ նախանձում Տիմոշենկոյի պես ընդդիմություն ունեցող ցանկացած ղեկավարի: Յուլիան, իհարկե, շատ ուժեղ քաղաքական գործիչ է, ուկրաինական երկաթե լեդին: Նա ունի քաղաքական գործչին անհրաժեշտ ամեն ինչ՝ կարող է պատին սեղմել, ապա թուլացնել պտուտակները, լեզու գտնել, պայմանավորվել, իրեն սիրել տալ, նպատակին հասնելու համար միջոցների մեջ խտրություն չդնել: Այլ է Յուշչենկոն, որը, մեծ հաշվով, քաղաքական գործիչ էլ չէ: Նա մեծ մարդ է: Առաքինի մարդ է, ինչ-որ տեղ՝ նահապետական դաստիարակությամբ: Նա կարող է լռել, երբ ընդդիմախոսը տարիքով մեծ է իրենից կամ կին է: Մի բան որ չուզեց՝ չի անի, եթե անգամ աշխարհը փուլ գա: Խոստումներ տալ չի սիրում, իսկ տվածը պիտի անպայման կատարի: Ճկուն չէ, փոքր-ինչ էլ դանդաղկոտ է: Յուշչենկոյին չես կարող չհարգել, Տիմոշենկոյին էլ չես կարող չընդունել, նա կա՝ ընդունես-չընդունես:

Երկուսի ելույթներից ես նաև այն եզրակացությունն արեցի, որ հեղափոխության առաջնորդները սիրում են իրենց՝ այդ հեղափոխության մեջ: Բայց կա մի նրբերանգ՝ ժողովուրդն էլ նրանց է սիրում, մեկին՝ փոքր-ինչ ավել, մյուսին՝ պակաս: Բայց սիրում է: Այս սերը ևս հեղափոխության ատրիբուտներից է:

Ինչ վերաբերում է Տիմոշենկոյին, ապա մինչ այդ էլ լսել էինք, որ նրա երակներում նաև հայկական արյուն կա: Իսկ ահա մեր ուկրաինացի թարգմանչուհին, որի մայրը հայուհի է, պնդում է, որ Յուլիայի երակներում գերակշռողը հենց հայկական արյունն է: Դե ինչ, գիտեինք, որ հայի ու հրեայի խառնուրդը չափից ավելի լուրջ լուծույթ է, բայց որ հայի և ուկրաինացու խառնուրդը կարող է այսպիսին լինել…Հենց Յուլիան, կամ նրա ոսկեծամն է ուկրաինական հեղափոխության խորհրդանիշը, ժողովուրդն ամենաշատը նրան է սիրում: Ուկրաինական ամենահայտնի օղիներից մեկի գովազդային պաստառի վրա գեղեցիկ կնոջ ծանոթ դիմագծեր են, իսկ մակագրությունը հետևյալը՝ «Սվիյ սերեդ սվոիխ» (յուրային՝ յուրայինների մեջ): Յուլիան իսկապես այդպիսին է: Ասում են՝ գեղեցկությունն, այո, կփրկի աշխարհը, բայց մինչ այդ հարկավոր է փրկել գեղեցկությանը: Յուլիայի պարագայում նման «աջակցության» կարիք չկա:

Գալիք տարվա մարտին Ուկրաինայում խորհրդարանական ընտրություններ են անցկացվելու: Յուլիան հաղթողների ամենահավանական թեկնածուներից է: Նպատակն էլ չի թաքցնում՝ նորից վարչապետ դառնալ: Այնպես որ՝ «մեր» Յուլիայի մասին դեռ կլսենք:

ՆԱՐՆՋԱԳՈՒՅՆ ԴԱՍԵՐ

Հեղափոխության մասին կարծիքները, ինչպես տեսաք, միանշանակ չեն անգամ բուն Ուկրաինայում: Սակայն անզեն աչքով էլ տեսանելի են փոփոխությունները: Ժողովրդավարությունն, իրոք, ճանապարհ է հարթում իր համար, և այդ ճանապարհին խոչընդոտները քիչ չեն: Բայց որ հարթում է՝ միանշանակ է: Սոսկ երկու օրինակ բերեմ: Յուշչենկոն աշխատանքից ազատել էր գլխավոր դատախազ Պիսկունին, որը որոշ ժամանակ անց վերականգնվել է դատարանով: Պատկերացնու՞մ եք նման բան… Երկրորդ օրինակը՝ բոլոր հեռուստաալիքներն էլ տոնի օրերին լուսաբանեցին հեղափոխության հակառակորդների ակցիաները, նրանց ամբիոն տրամադրվեց ամենուր: Որպես լրագրող գիտեմ, թե որքան կարևոր է սա ժողովրդավարական հասարակությունում:

Դժգոհություն, միևնույն է, կա: Մեծամասնությունն, այնուամենայնիվ, այն կարծիքին է, որ ընտրված ուղին ճիշտ է և անվերադարձ, որ այլընտրանք չկա: Մարդիկ հավատում են, որ ամեն ինչ լավ է լինելու, պնդում են, որ թունելի վերջում արդեն լույս է երևում: Ուկրաինացին իրեն զգում է որպես քաղաքացի ու իր երկրի տեր, նա անմռունչ ստրուկ չէ, նա գիտի, որ իրենից շատ բան է կախված: Նա կողմնակի դիտորդ չէ, նա իր ճակատագիրը չի հանձնում ուրիշի, նա տեր է կանգնում իր ճակատագրին: Իսկ հեղափոխությունը դրա միակ ճանապարհն է, թե ոչ՝ յուրաքանչյուր ժողովուրդ ինքն է որոշում:

– Ես մնացել էի ապշած, թե ինչպիսի հպարտությամբ են մարդիկ խոսում իրենց հայրենիքի մասին,- ասում է մեզ հետ այդ օրերին Կիևում եղած ԼՂՀ ԱԺ իրավախորհրդատու Կամո Քոչարյանը:-Ու թե որքան բարեհոգի են միմյանց հանդեպ: Մոտենում, համբուրվում, իրար շնորհավորում էին: Ու դեմքներին պայծառություն ու բարություն կար:

Իսկ ահա թե ինչպիսին են ուկրաինական հեղափոխության դասերն ըստ «Հելսինկյան նախաձեռնություն-92» ԼՂ կոմիտեի համակարգող Կարեն Օհանջանյանի (նա ևս մեզ հետ էր).

– Նարնջագույն հեղափոխության դասերը հետևյալն են՝ իշխանությունը չպիտի կտրված լինի ժողովրդից, չպիտի կոռումպացված լինի և պիտի հասկանա՝ անպատժելի ոչինչ չի լինում, ժողովրդին վաղ թե ուշ պատասխան է տրվելու: Սրանք են այն դասերը, որ պիտի քաղի մեր իշխանությունը, քանի որ նման դասեր չառնելը կարող է պոռթկում առաջացնել ցանկացած երկրում: Եւ թող մեր իշխանությունները հույսեր չփայփայեն, որ մեզ մոտ նման պոռթկում հնարավոր չէ:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
Ստեփանակերտ – Կիև – Ստեփանակերտ

——————————————————————————————

Սոցիալ-տնտեսական

ԻՆՉ Է ԿԱՆԽԱԳՈՒՇԱԿՈՒՄ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խորհրդային տարիներին ստեղծած և ժողովրդի կողմից շատ սիրված հանրահայտ ֆիլմում հերոսը գրի է առնում մի արևելյան կենաց, որը վերջինիս կարծիքով, գրվածներից լավագույնն է. «Խմենք, որ մեր ցանկությունները համընկնեն մեր հնարավորությունների հետ»: Թող ընթերցողներին տարօրինակ չթվա, որ չոր ու զուսպ թվերի վրա հիմնված հոդվածը սկսում ենք արևելյան իմաստության մեջբերմամբ:

Չեմ կարծում, որ այսօր Արցախում ցանկացած քաղաքացու սիրտը չցավի իր փոքրիկ հայրենիքի համար: Եվ դա զարմանալի չէ, քանի որ մեր զավակների արյամբ ու մեր իսկ քրտինքով է այն ստեղծվում: Այս է պատճառը, որ ցանկացած մեծ թե փոքր, շատ թե քիչ կարևորություն ունեցող հարց սրտամոտ է դառնում ամենքիս:

Արցախում ներկայումս տիրող ժողովրդագրական վիճակը, կարծում եմ, տագնապալից վիճակներից է: Որքա՞ն բնակչություն ունեինք, որքա՞ն է այժմ և որքա՞ն բնակչություն կունենանք 5, 10, 20, 50 տարի հետո: Հայկական լինել-չլինելու հարցում թե ինչպիսի դեր ունի Ղարաբաղը՝ այդ մասին ժամանակին գրել էր Ս. Գորոդեցկին: Դա հասկանում էր նաև Ադրբեջանը և միշտ ճիշտ քայլեր ձեռնարկում իր ժողովրդագրական քաղաքականությունն իրականացնելիս:

Բոլորս էլ գիտենք (դրա մասին ԶԼՄ-ներում ժամանակ առ ժամանակ խոսվում է), որ մինչ սովետական կարգերի հաստատումը և այդ կարգերի սկզբնական շրջանում Արցախում ապրում էր 200 հազարից ավելի բնակչություն: Այդ ժամանակներից սկսած, բնականոն աճելու փոխարեն, այդ թիվը նվազում էր: Ինչո՞ւ:

Հայրենիք հասկացությունն ընդլայնվեց, վիթխարի ԽՍՀՄ-ի տարածքը բոլորինս էր. որտեղ ուզես՝ ապրիր: Եվ շատ հարմար «եղանակ» էր՝ Արցախը հայաթափելու համար: Սակայն գործընթացն այդ, ի տարբերություն Նախիջևանի  Ինքնավար Հանրապետության, դանդաղ էր գնում, հայերը դժվար էին պոկվում հայրենի հողից: Մեծ հայրենականից հետո բնակչությունն Արցախում էլ ավելի նվազեց, այն էլ՝ խիստ, և դա, բնականաբար, շատ էր ուրախացնում մեր հարևան «բարեկամին»: Դավադիր ժողովրդագրական փոփոխություններ կատարելու եղանակը վաղուց մշակած «բարեկամը» անհամբեր սպասում էր հարմար պահի՝ այն գործի դնելու:

Պատերազմից հետո և հատկապես 60-ական թվականներից ադրբեջանցիների թիվն արհեստականորեն մեծացնելու լայնածավալ ընթացք սկսվեց: Հին ու փորձված եղանակ. պարզապես փոխել բնակչության տոկոսային հարաբերությունը, ինչպես դա տեղի ունեցավ Նախիջևանում, և օրակարգից հանել «ինքնավար» այդ կղզյակի խնդիրը: Ազերիների թիվը Ղարաբաղում թափով աճում էր, հայերինը՝ նույն թափով նվազում: Եվ եթե չլիներ 88-ի ազգային ազատագրական շարժումը, Արցախը, թերևս, արդեն արժանացած կլիներ Նախիջևանի բախտին:

Շարժումն իր տրամաբանությունը մտցրեց Արցախում 1988թ. ստեղծված ժողովրդագրական իրավիճակի մեջ: Արհեստականորեն աճած ազերական բնակչությունը դուրս մղվեց հայեցի մեր երկրամասի տարածքից: Ժողովրդագրական դաշտը մաքրվեց և կրկին ստացավ միանշանակ բնույթ: Սակայն արցախյան պատերազմի և հետպատերազմյան տարիներին, հասկանալի պատճառներով, բնակչության թիվը կրկին նվազել է, դառնալով մոտ 140 հազար մարդ: Հասկանալի է, թե ինչպիսի ոգևորվածությամբ ընդունվեց նոր նշանակված վարչապետ Անուշավան Դանիելյանի՝ իր գործունեության սկզբնական շրջանում հրապարակային այն հայտարարությունը, որ իր ղեկավարած կառավարությունը կձգտի 2010թ. Արցախի բնակչությունը հասցնել 300 հազար մարդու: Անցել է այդ ժամկետի ուղիղ կեսը: Սակայն վերջին տարիների վիճակագրական տվյալները միանգամայն այլ՝ հակառակ և մտահոգիչ միտում են ի հայտ բերում: Դատեք ինքներդ: 2001թ. ԼՂՀ-ում բնակչության մշտական թվաքանակը հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում էր 141509 մարդ,

2002թ.՝ 143675 մարդ,
2003թ.՝ 145021 մարդ,
2004թ.՝ 145475 մարդ,
2005թ.՝ 145665 մարդ…

Իրոք, որ տարեցտարի բնակչության թվաքանակն աճում է: Բայց, վերոնշյալ տվյալներից երևում է, որ աճման միտումը գնալով նվազում է:

2002 թ. բնակչությունն աճել է 2166 մարդով,

2003 թ.՝ 1346-ով,
2004 թ.՝ 453-ով,
2005 թ.՝ 160-ով:

Աճման նվազումը կատարվում է միջինը 1039 մարդ՝ մեկ տարվա կտրվածքով: Եթե աճման նվազումը շարունակվի այդ տեմպերով, ապա թեկուզ դանդաղ աճած մեր երկրի բնակչության թիվը կսկսի նվազել, իսկ 2010թ. կունենանք ոչ թե 300 հազար, այլ հետպատերազմյան տարիների մակարդակին հասնող բնակչություն: Եվ դժվար չէ կանխատեսումներ անել, թե Արցախում որքան բնակչություն կլինի 10, 20, 50 տարի հետո: Սակայն տխուր ու մտահոգիչ կանխատեսումները մի կողմ թողնենք:

Ո՞րն է պատճառը, որ բնակչության աճման տենդենցը նվազում է: Ըստ նույն վիճակագրական տվյալների, բնական աճը նվազում է (այսպես՝ 2003թ. ծնվածների թիվը կազմում էր 459 երեխա, մահացածներինը՝ 307, բնական աճը՝ 152 մարդ, իսկ 2004թ.՝ համապատասխանաբար 469, 412, 57) ծնվածների թվի դանդաղ, իսկ մահացածների՝ կտրուկ աճման պատճառով: Իսկ մեխանիկական հավելաճի տեմպերը, ցավոք, այնքան մեծ չեն, որ, ընդհանուր առմամբ, բնակչության աճման միտումը ոչ թե դեպի նվազում, այլ ավելացման գնա (2003թ. եկողների թիվը կազմում էր 137 մարդ, մեկնողներինը՝ 71, մեխանիկական աճը՝ 66, 2004թ. համապատասխանաբար՝ 232, 99, 133 ):

Այս ամենից երկու պարզ հարց է ծագում. ինչո՞ւ Արցախում բնակչության բնական աճի տենդենցը նվազում է և ինչո՞ւ մեխանիկական հավելաճը դանդաղ տեմպերով է ընթանում: Կարծում եմ, երկուսի պատասխանն էլ կարելի է բացատրել երկրում այսօր տիրող սոցիալական վիճակով:

Ի՞նչ է ստացվում: Մի կողմից աշխատավարձերը, կենսաթոշակներն ավելանում են, իսկ մյուս կողմից նույն, կարծես բարգավաճող երկրի բնակչության աճման արագությունն ընկնում է, հատկապես՝ վերջին երկու տարիներին: Գուցե չե՞նք էլ բարգավաճում, կամ բարգավաճում են որոշ խավեր, իսկ մնացածը…

Իսկ մնացածների ռեալ վիճակն անհայտանում է միջինացված, ընդհանրացված ցուցանիշների մեջ: Հնարավորությո՞ւն, թե՞ ցանկություն չունենք երկիրն իրոք բարգավաճ դարձնել, կամ, հնարավոր է, մեր ցանկությունները խոսքները մեկ առած, չեն համընկնում մեր հնարավորությունների հետ: Այնպես որ, ըստ վիճակագրական կանխագուշակումների, եթե այսպես շարունակվի, Արցախում 300 հազարանոց բնակչություն չի լինելու նույնիսկ 2030 կամ 2040 թվականներին:

Այս ամենից երբեմն սև հումորի զգացում է ծնվում մեջդ. չդիմե՞նք, արդյոք, մեր հարևանների օգնությանը (թեկուզ այնքա¯ն դժվարությամբ ենք պրծել նրանցից), հատկապես, երբ այդ մասին խոսում են ոչ միայն ԵԱՀԿ կամ Միջազգային ճգնաժամային խմբի շրջանակներում, այլև «փախստականների վերադարձ» կապակցությունը դարձել է ներկայիս մեր որոշ դիվանագետ-քաղաքագետների բառապաշարի անբաժան ուղեկիցը: Կարծես խոսքը ոչ թե մեր հակառակորդի, այլ արտասահմանյան քաղցրավենիք ներմուծելու մասին է…

Իսկ եթե լուրջ՝ մեր  թշնամուց դեռ շատ բան ունենք սովորելու, հատկապես՝ երկրի ժողովրդագրական քաղաքականության առումով, և հատկապես՝ երբ այդ երկիրը մեր Հայրենիքն է…

Ս. ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ԲՆԱԿԵԼԻ ՇԵՆՔԵՐԻ ՋԵՌՈՒՑՈՒՄ ԱՅՍ ՏԱՐԻ ԵՎՍ ՉԻ ՍՊԱՍՎՈՒՄ

Հարցազրույց Ստեփանակերտի «Ջերմային տնտեսություն» ՊՓԲԸ գործադիր տնօրեն Արմեն Շաբանյանի հետ 

– Պարոն Շաբանյան, տարիներ շարունակ ձմռան ամիսներին մայրաքաղաքի բնակելի շենքերը չեն ջեռուցվում, նրա բնակիչները զրկված են բնակարանների ջեռուցման՝ քաղաքին վայել բարեկեցությունից: Ինչո՞վ եք բացատրում նման երևույթը:

– Հարցը միանգամայն տեղին է: Մայրաքաղաքի բնակելի շենքերը տարիներ շարունակ ձմռան ցրտաշունչ օրերին զրկված են ջեռուցումից: Բանը նրանում է, որ արցախյան պատերազմի տարիներին քաղաքի ջեռուցման շատ խողովակներ ու բաշխիչ կետեր հիմնականում շարքից դուրս են եկել, փչացել ու դարձել ոչ պիտանի, բայց դրանք փոխելու համար մենք ֆինանսական դժվարությունների առաջ ենք կանգնած: Նախկինում գործող 20 կաթսայատներից այսօր գործում է միայն 12-ը: Մյուս կողմից՝ բնակիչներն այսօր ի վիճակի չեն ներկայիս սակագներով օգտվել ջեռուցումից:

– Ովքե՞ր են այսօր ձեր պատվիրատուները: Արդյո՞ք նրանք գո՞հ են ձեր սպասարկումից:

– Ամենից առաջ նշեմ, որ այսօր մեր հիմնական հոգսը քաղաքի դպրոցական շենքերի նորմալ ջեռուցման ապահովումն է: Այդ նպատակով մենք պայմանագրային կապեր ենք հաստատել մայրաքաղաքի կրթական համակարգի 10 դպրոցների հետ, և ամեն ջանք գործադրում ենք մեր պարտականությունները կատարելու համար:

Բացի դպրոցներից, ջեռուցման մեր համակարգի մեջ են ընդգրկված նաև քաղաքի մի շարք հիմնարկ-ձեռնարկություններ: Ապահովում ենք նաև ներքին գործերի նախարարության, Ազգային անվտանգության պետվարչության, կենսաթոշակային հիմնադրամի, մանկական հիվանդանոցի և մի շարք այլ շենքերի ջեռուցումը: Այսօր մեր կողմից քաղաքում սպասարկվող շենքերի ջեռուցման ծավալը կազմում է մոտ 300 հազար խորանարդ մետր:

– Տարվա այս օրերին որո՞նք են ձեր ընկերության գլխավոր հոգսերը:

– Ճիշտն ասած, դրանք այնքան շատ են, որ պարզապես դժվար է զանազանել գխավորը երկրորդականից: Ասեմ, որ դրանք հիմնականում կապված են մեր համակարգում ընդգրկված շենքերի ջեռուցման բարելավման հետ: Ամեն կերպ ձգտում ենք բարձրացնել մեր աշխատանքի որակը, բարեկարգ վիճակում պահել գործող կաթսայատները, ջեռուցման խողովակներն ու սարքավորումները: Մեզ առանձնապես մեծ հոգս է պատճառում մագիստրալային ջեռուցման խողովակների տեղադրման հարցն այն պայմանով, որ մոտ ապագայում այդ շենքերի բնակիչները ևս օգտվեն իրենց բնակարանների ջեռուցումից: Նշեմ նաև այն, որ այդ հարցը գտնվում է նաև ԼՂՀ կառավարության ուշադրության կենտրոնում, որը քաղաքի բնակարանների ջեռուցումը լրիվ ապահովելու համար մշակել է հատուկ ծրագիր, որով նախատեսվում է բնակելի մի շարք շենքերի ջեռուցման համար շենքերին կից կառուցել անհատական հատուկ կաթսայատներ:

– Խնդրում եմ պարզաբանեք մի հարց ևս, որն, իմ կարծիքով, շատերին է հետաքրքրում: Հնարավո՞ր է, արդյոք, վերանայել շենքերի ջեռուցման համար օգտագործվող գազի ներկայիս սակագինը:

– Կարծում եմ՝ ոչ, որովհետև մեր կողմից շենքերի ջեռուցման համար օգտագործվող գազի սակագինը որոշում ենք ոչ թե մենք, այլ այդ հարցով զբաղվում է միայն Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը կից ստեղծված էներգետիկայի հարցերով զբաղվող հատուկ հանձնաժողովը: Չէ՞ որ մենք՝ արցախցիներս, մեր կողմից սպառվող գազը ստանում ենք «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ից, որի հետ մենք ունենք պայմանագրային պարտավորություններ:

– Հայտնի է, որ մայրաքաղաքի հիմնարկ-ձեռնարկություններում նոր աշխատատեղերի բացումն այսօր կապված է մեծ դժվարությունների հետ: Ասացեք, խնդրեմ, դուք բավարարվա՞ծ եք ձեր ունեցած աշխատատեղերի քանակով:

– Այո, բավարարված ենք: Այսօր մեր ընկերությունում աշխատում է 80 մարդ, շենքերի ջեռուցման աշխատանքները կատարելու համար ունենք արտադրատեխնիկական անհրաժեշտ սարքավորումներ: Ի դեպ, ջերմային տնտեսության մեր կոլեկտիվի աշխատանքը համընդհանուր գործ է, որի մեջ ընդգրկված են նաև շինարարական մի շարք կազմակերպություններ:

– Մեր զրույցի վերջում ի՞նչ կցանկանայիք ասել մեր համաքաղաքացիներին:

– Ամենից առաջ ցանկանում եմ նշել հետևյալը. ճիշտ է, այսօր Ստեփանակերտի բնակիչները դեռևս չեն օգտվում բնակարանների ջեռուցման ծառայությունից, բայց դա չի նշանակում, թե այդ հարցը դուրս է մնացել մեր տեսադաշտից: Հավանաբար ԼՂՀ կառավարությունն այդ նպատակով որոշակի միջոցներ կհատկացնի մեզ, և մենք՝ Ստեփանակերտի «Ջերմային տնտեսություն» ՊՓԲԸ կոլեկտիվի անդամներս, ձեռնամուխ կլինենք մեր հանրապետության մայրաքաղաքի բնակելի շենքերի ջեռուցման աշխատանքներին, և շարքային մայրաքաղաքցիները ևս կսկսեն օգտվել ջեռուցումից:

Հարցազրույցը վարեց Արտավազդ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

Երիտասարդ լրագրողների աչքերով

ՀԱՅԸ ՀԱՅ Է՝ ՏԵՂԱԲՆԱԿ ԹԵ ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ 

1988թ. հայերի մի հոծ զանգված բռնի կերպով տեղահանվեց Ադրբեջանի հայաբնակ քաղաքներից ու գյուղերից: Առավել դաժանորեն էր կատարվում տեղահանությունն ու թալանը Բաքու և Սումգայիթ քաղաքներում: 1988-1992 թթ. ադրբեջանաբնակ հայերը լքելով իրենց օջախները, փախուստի դիմեցին, հաստատվելով տարբեր երկրներում՝ ետևում թողնելով տուն, ունեցվածք, ոմանք էլ՝ սպանված հարազատներ:

Թալանված ու ծեծված հայերի մի մասն էլ եկավ ու հաստատվեց Արցախում: Արցախը գրկաբաց ընդունեց տունուտեղից զրկված, տանջված, նվաստացած իր հայրենակիցներին, նաև նրանց, ովքեր մի ժամանակ թողել էին իրենց պապական հողը և հաստատվել օտար երկրներում: Արցախցիները հնարավորին չափով օգնեցին նրանց ինչ-որ չափով մոռանալու ահավոր ջարդի ու կրած վնասների մասին:

Արցախում այսօր մեծ թիվ են կազմում տեղահանված, թուրքի ճանկերից մազապուրծ եղած ընտանիքները, որոնք ապրում են ինչպես Ստեփանակերտում, այնպես էլ շրջկենտրոններում ու գյուղերում:

Ինչպես տեղեկացանք ԼՂՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի, փախստականների և վերաբնակեցման վարչության պետ Պավել Նաջարյանից, Ղարաբաղում հաստատված փախստականների մեծ մասն արդեն ապահովված է բնակարաններով: Քիչ են այն ընտանիքները, որոնք դեռևս ապրում են ժամանակավոր կացարաններում: Ստեփանակերտի Հայկավան ու Սարալանջ թաղամասերը մեծ մասամբ բնակեցված են փախստականներով: Փախստականների տների կառուցման ուղղությամբ աշխատանքներ են տարվում մայրաքաղաքի Աջափնյակ կոչվող տարածքում:

Այսօր «փախստական» հասկացությունը քիչ թե շատ չափով դուրս է մղվել մեր առօրյայից, քանի որ արդեն 18 տարի է, որ այդ մարդիկ բնակվում են Արցախում, օգտվում թե’ աշխատանքային, թե’ կրթական և թե’ սոցիալական այլ իրավունքներից: Էլ ի՞նչ փախստական, եթե այդ մարդիկ արդեն ընդունել են ԼՂՀ քաղաքացիություն և համարվում են լիիրավ քաղաքացիներ:

Նրանցից շատերը փորձում են իրենց հիշողությունից ընդմիշտ ջնջել ազերիների վայրագությունների մասին հիշեցնող մտապատկերները:

Հայը հայ է, անկախ նրանից, թե որտեղ է ծնվել կամ ինչ կրթություն է ստացել…

Ա. ՄԱՆԱՍՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ ԵՆ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՎԵԼ

2002թ. Արցախում գործում է ՀՀ կրթության ազգային ինստիտուտի (ԿԱԻ) մասնաճյուղը, որը զբաղվում է Արցախում տարբեր առարկաների գծով մասնագետների վերապատրաստման դասընթացներով: Յուրաքանչյուր մասնագետ հնարավորություն ունի խորացնելու իր գիտելիքները՝ տվյալ բնագավառում հեշտ կողմնորոշվելու համար: Վերապատրաստման դասընթացներին մասնակցում են ինչպես մայրաքաղաքի, այնպես էլ շրջկենտրոնի ու գյուղերի ուսուցիչները:

Ինչպես տեղեկացանք ԿԱԻ-ի ԼՂՀ մասնաճյուղի տնօրեն Բելա Բաբայանից, դասընթացներն իրականացվում են ֆրոնտալ դասախոսական կազմի կողմից, որն իր հերթին ժամանակին վերապատրաստվել է Երևանի Կրթության ազգային ինստիտուտում: ԿԱԻ-ի ԼՂՀ մասնաճյուղն ունի 50-60 արտահաստիքային աշխատող՝ դասախոսներ ԱրՊՀ-ից, մասնագետներ ԿՄՍ նախարարությունից, հանրապետության լավագույն ուսուցիչներ:

Ս. թ. հունիս-հուլիսին ուսուցիչների 10-օրյա վերապատրաստման դասընթացներ են անցկացվել Քաշաթաղի շրջանի Բերձոր քաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում: Վերապատրաստվել են հայոց լեզու և գրականություն, մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աշխարհագրություն, պատմություն, քիմիա-կենսաբանություն դասավանդող ուսուցիչները, ինչպես նաև գրադարանավարները: 10 օր էլ հատկացվեց քաղաքի թիվ 3 միջնակարգ դպրոցում 75 ռուսաց լեզվի ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներին:

Մարտունու շրջանից 4-րդ, իսկ մյուսներից 3-րդ անգամ վերապատրաստման էին հրավիրվել «ինֆորմատիկա» առարկա դասավանդող ուսուցիչները:

2002 թվականից մինչև հիմա վերապատրաստվել են շուրջ 1800 ուսուցիչներ: Վերապատրաստման դասընթացները դեռևս չեն ավարտվել. նոյեմբերին վերապատրաստվում էին Ասկերանի շրջանի ուսուցիչները: Հարկ է նշել, որ տարեցտարի դասավանդման նոր՝ ինտերակտիվ մեթոդները բարերար ազդեցություն են ունենում աշակերտների վրա:

Աննա ՄԱՆԱՍՅԱՆ, ԱրՊՀ լրագրության 3-րդ կուրս

ՄԱՐԶԱԿԱՆ ՍԵՄԻՆԱՐ-ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՄՍ նախարար Կ. Աթայանի և Երևանի ֆիզկուլտուրայի պետական ինստիտուտի ռեկտոր Վահրամ Առաքելյանի պայմանավորվածության համաձայն ԼՂՀ կրթության, մշակույթի և սպրոտի փոխնախարար Գ. Բալայանի, սպորտվարչության պետ Ռ. Հովսեփյանի և ռազմահայրենասիրական ու ֆիզիկական դաստիարակության բաժնի պետ Շ. Ղուկասյանի  նախաձեռնությամբ ս. թ. նոյեմբերի 21-23-ը Արցախում կազմակերպվել է ֆիզիկական կուլտուրայի դաստիարակության վերաբերյալ սեմինար-խորհրդակցություն:

Միջոցառմանը մասնակցում էին Ստեփանակերտ քաղաքի, Ասկերանի և Շուշիի շրջանների ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչները: Սեմինար-պարապմունքն անց էր կացնում Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտի ամբիոնի վարիչ Յուրի Գրիգորյանը: Վերջինս հաղորդեց ֆիզիկական կուլտուրայի ծրագրերի վերաբերյալ նոր տեղեկություններ, մասնավորապես՝ խոսվեց այն մասին, որ ֆիզիկական գործընթացներն ազդում են երեխաների մտավոր զարգացման վրա, ուստի պետք է կարողանալ ճիշտ ուղղորդել աշակերտներին դեպի սպորտը, դաստիարակել առողջ երեխաներ:

Յու. Գրիգորյանին հաջողվեց ներկա գտնվել 4-րդ դպրոցի առավոտյան մարմնամարզությանը. «Ուղղակի խոսք չունեմ ասելու, մարդիկ ամեն ինչ անում են, որպեսզի արդյունավետ կազմակերպեն դպրոցականների ֆիզիկական դաստիարակությունը»: Վերջինիս հատկապես զարմացրել է այն երևույթը, որ 4-րդ դպրոցը չունենալով նետման գնդակներ, որպես այդպիսին օգտագործում է տաշած, կլորացրած փայտեր:

Յու. Գրիգորյանը նշեց, որ Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի ռեկտոր Վահրամ Առաքելյանը վերջին տարիներին հրատարակած գրքերից ուղարկել է սպորտվարչությանը:

Շ. Ղուկասյանի խոսքերով՝ միջոցառումը պարբերական բնույթ կկրի: Գալիք տարում սեմինար պարապմունքներ կկազմակերպվեն Հադրութի, Մարտակերտի, Շահումյանի, Քաշաթաղի շրջաններում: Ուսուցիչները ևս համոզված են, որ սեմինար պարապմունքները դրականորեն են ազդում իրենց վրա, քանի որ ստանում են մասնագիտական բազմապիսի ինֆորմացիա:

Է. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԳՈՆԵ ԿԱՌՈՒՑԱԾԸ ՊԱՀՊԱՆԵՆՔ 

Մայրաքաղաքի թոշակառուների հավաքատեղին կամ կառավարության շենքի դիմացի պուրակն է, կամ, ինչպես ասում են, «վերևի պուրակը», որը գտնվում է Ազգային անվտանգության ծառայության շենքի մոտակայքում:

Տարեցներն ամեն օր, հավաքվելով պուրակում, քննարկում են տարաբնույթ հարցեր, զրուցում հասակակիցների սոցիալական վիճակի, նրանց հիմնախնդիրների, երկրի քաղաքական վիճակի, հանրապետությունում առկա տարբեր խնդիրների մասին: Նրանց հետ զրուցելով, գալիս ես այն եզրակացության, որ հասակն առած այս մարդկանց համար ամեն մի վատ արարք, թույլ տված մի փոքր սխալ լուրջ մտահոգության առարկա է դառնում: Չէ՞որ հենց նրանք են տասնյակ տարիներ առաջ շենք կառուցել, փողոց վերականգնել, քաղաքի ամեն մի անկյունում ծառ տնկել, նստարան տեղադրել և այլն, և այլն: Հենց դա է պատճառը, որ նրանցից շատերը, իրենց զգալով քաղաքի մի որոշակի մասի «տերը», հենց նույն տիրոջ սրտացավությամբ են մոտենում կառուցածը քանդելու կամ անտարբերության մատնելու յուրաքանչյուր փաստի:

Այսօր նրանցից շատերին է մտահոգում նաև այն, որ մայրաքաղաքի որոշ պուրակներ մատնվել են անտարբերության: «Սրտիս մեջ խոր ցավ եմ զգում, երբ տեսնում եմ, որ երբեմնի ամենալավ հանգստի վայրերից մեկը՝ այս պուրակը, կորցրել է իր տեսքը: Ինձ հուզում է մի հարց՝ ինչո՞ւ են սեփականություն հանդիսացող տարածքներն ու օբյեկտները վերանորոգվում, իսկ այն, ինչ «պատկանում է» հասարակ մարդկանց, տարիներ շարունակ մնում է ավերված վիճակում»,- ասաց քաղաքային պոլիկլինիկայի մոտերքում գտնվող պուրակում նստած թոշակառուներից մեկը: Մեր զրույցի ժամանակ իրենց հասակակցին մոտեցան նաև մի քանի հոգի ու սկսեցին շարունակել իրենց համար մտահոգիչ թեման: Նրանցից մեկն ընդգծեց, որ չնայած պուրակը պատշաճ վիճակում չի գտնվում, այնուամենայնիվ, նրանք նախընտրում են հենց այդ պուրակը, որովհետև այն հիշեցնում է անցած ուրախ ու տխուր օրերը:

Թոշակառուներից մեկն էլ գոհունակությամբ է խոսում այն մասին, որ վերջերս Ստեփան Շահումյանի այգում տեղադրվել են տասից ավելի նոր նստարաններ: Նա նաև նկատեց, որ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել նաև մյուս պուրակներին: Մայրաքաղաքում կան ցայտաղբյուրներ, որոնցից շատերը կառուցվել են տասնյակ տարիներ առաջ ու մինչև հիմա, ինչպես ասում են, ջրի երես չեն տեսել:

Ինչո՞ւ երկար ու քրտնաջան աշխատանքով կառուցածը չեն օգտագործում կամ քանդում են: Մի՞թե անհնար է այնպես անել, որ մեր պապերը, որոնք տարիներ շարունակ աշխատել են այս փոքրիկ քաղաքի ու երկրի բարգավաճման համար, այսօր տեսնելով նման անտարբերություն, չթախծեն, այլ հպարտանան, որ իրենց կիսատ թողած գործը շարունակող կա:

Ալեքսեյ ՖԻՐՅԱՆ,  ԱրՊՀ լրագրության 1-ին կուրս

ԲԱՐԵԿԱՐԳ ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐ ՈՒՆԵՆԱԼԸ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐԻՍ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆՆ Է

Պատերազմի պատճառով Արցախի ճանապարհների մեծ մասը անմխիթար վիճակում է: Ցեխոտ, փոշոտ ճանապարհները միշտ պատճառ են դառնում բնակիչների դժգոհությանը: Անժխտելի փաստ է, որ ճանապարհների շինարարության ուղղությամբ ակտիվ աշխատանքներ են իրականացվում: Գումարները հատկացնում է ԼՂՀ կառավարությունը, իսկ շինարարությունը վերահսկվում է ԼՂՀ քաղաքաշինության նախարարության կողմից:

Շուշի քաղաքի Ղազանչեցոց փողոցի ավտոճանապարհը խիստ բարեկարգման կարիք ուներ: Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 2001թ. հուլիսից և ավարտվել 2005թ. սկզբին:

Ինչպես տեղեկացանք քաղաքաշինության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար Կարեն Շահրամանյանից, ճանապարհի շինարարական աշխատանքների ընդհանուր գումարը կազմել է 357 մլն 852000 դրամ:

2001թ. ճանապարհի կառուցումն իրականացրել է «Քարավան» ՍՊՆ-ն: Ընդհանուր գումարից ծախսվել է 254 մլն 502000 դրամ: 2003թ. շինարարությունը շարունակել է «Ճանշին վերանորոգում» ՓԲԸ-ն: Ծախսվել է 73 մլն 509000 դրամ: 2004 մինչև 2005թ. շինարարությունը իրականացվել է «Կապավոր» ՍՊԸ-ի կողմից:

Ինչպես նշեց Կ. Շահրամանյանը, այժմ ընթացքի մեջ են մայրաքաղաքի Բաղրամյան փողոցի ավտոճանապարհի (1060 մ) շինարարական աշխատանքները, որոնք սկսվել են 2004թ. օգոստոսից և նախատեսվում է ավարտել այս տարվա վերջերին: Ճանապարհի բարեկարգման համար հատկացվել է 232 մլն 386000 դրամ:

Կ. Շահրամանյանի հավաստմամբ, նախատեսված է ընթացիկ տարում իրականացնել փոքր ճանապարհահատվածների բարեկարգում, կամուրջների վերանորոգում և այլն, իսկ 2006թ. նախատեսվում է բարեկարգել մայրաքաղաքի Արթուր Մկրտչյան – Մարշալ Բաղրամյան (հատկացվել է 150 մլն), Գրիգոր Լուսավորիչ-Իսրայել Օրի (145 մլն), Սախարով (145 մլն) ավտոճանապարհները: Վերոհիշյալ ճանապարհների շինարարական աշխատանքների ընդհանուր գումարը կազմում է 627 մլն դրամ:

Կ. Շահրամանյանի խոսքերով՝ ճանապարհների նախագծերը մշակված-պատրաստ են, միայն պահանջվում է անցկացնել վերահաշվարկ:

Հուսանք, որ ճանապարհաշինությունը թեև մեծ ծախսեր պահանջող աշխատանք է, այնուամենայնիվ, ավելի մեծ թափ կստանա: Չէ՞որ բարեկարգ ճանապարհներ ունենալը յուրաքանչյուրիս ցանկությունն է, որն արդեն հեռու չէ իրականություն դառնալուց:

Ի. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԲՈ՞ՒՀ, ԹԵ՞ ԱՐՀԵՍՏԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑ 

Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական քոլեջում արդեն երեք տարի է, ինչ գործում է արհեստագործական դպրոց, որտեղ սովորում են 23 սաներ:

Ինչպես տեղեկացանք քոլեջի տնօրեն Արթուր Ջիվանշիրյանից, դպրոցում կան հետևյալ բաժինները՝ տրակտորավար, զոդող, ավտովերանորոգող, ներկարարական, հյուսն, շինարարական, սակայն այժմ դպրոցը պատրաստում է միայն տրակտորավարներ, քանի որ մյուս բաժիններում դիմորդներ չկան:

Ա. Ջիվանշիրյանի խոսքերով՝ ԼՂՀ կառավարությունը պետպատվերի շրջանակներում հատկացրել է շուրջ 70 տեղ:

Արհեստագործական դպրոցում ուսման տևողությունն երկու տարի է: Շրջանավարտները ստանում են ատեստատ և համապատասխան վկայական: Դպրոցն անցյալ տարի տվել է յոթ շրջանավարտ:

Մեր նորանկախ հանապետությունը մեծ պահանջ ունի ներկարարների, զոդողների և այլ մասնագետների: Նշված տեղերի դիմորդների պակասը թերևս պայմանավորված է պատանիների անպայման բուհական դիպլոմ ձեռք գցելու հիվանդությամբ: Հիրավի, բուհում սովորելը կարծես պարտադիր նախապայման է դարձել: «Բա ամո՞թ չէ, ումի՞ց եմ պակաս» մտածելակերպը դարձել է մերօրյա երիտասարդների անբաժան ուղեկիցը:

Ինչո՞ւ դառնալ զոդող կամ տրակտորավար, եթե կա իրավաբանի կամ տնտեսագետի դիպլոմ ստանալու հնարավորություն: Արդյունքում՝ ունենում ենք աշխատանք չունեցող հազարերորդ իրավաբանը, տնտեսագետը կամ ճարտարագետը… Մինչդեռ թիթեղագործ կամ շինարար հրավիրում ենք Հայաստանից:

Նորանկախ Արցախի ապագան կերտողները մենք՝ երիտասարդներս ենք: Եթե մասնագիտություն ընտրելու նախապատվությունը շարունակվի այսօրվա տեմպով, ապա ի՞նչ է մեզ սպասվում ապագայում:

Իրեն ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱրՊՀ ժուռն., 3-րդ կուրս

ՆՐԱՆՔ ԴԵՌԵՎՍ ԱՇԽԱՏՈՒՄ ԵՆ ՀԻՆԱՎՈՒՐՑ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐՈՎ

ԼՂՀ հիդրոօդերևութաբանական և մոնիթորինգի պետական ծառայությունն այսօր ունի 21 աշխատակից, որից 10-ը գտնվում են շրջաններում:

Ինչպես տեղեկացանք ծառայության պետ Ռազմիկ Կարապետյանից. «Թեկուզ տեխնիկական սարքավորումները հին են, բայց մեր դիտարկումները մեծամասամբ համապատասխանում են իրականությանը, չնայած չենք ժխտում բացառությունները»: Ակնհայտ է, որ բացառությունների պատճառը տեխնիկայի հնությունն է, քանի որ այն 1924 թվականից չի նորացվել: Սակայն տնօրենը նշեց, որ մոտ ժամանակներս սպասվում է տեխնիկայի նորացում՝ կախված պետության ֆինանսավորումից. վերջինս հույս հայտնեց առաջիկա մեկ տարվա ընթացքում լուծել ի հայտ եկած պրոբլեմը:

Բայց սա ծառայության միակ խնդիրը չէ, անմխիթար վիճակում է նաև շինությունը: Շենքը միհարկանի է, հին տանիքով…

Ինչևէ, հուսանք, որ մի օր վերջապես կվերանորոգվի շենքը և անպայման կլրացվի տեխնիկայի պակասը:

Էռնա ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱրՊՀ ժուռն., 3-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ԼՈԶՈՒՆԳԱԳԻՐ ԿԱՄԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
կամ՝ խմբագրել են Չարենցին

ԼՂՀ կառավարության շենքի առջևով քայլող սփյուռքահայ պարոնը զայրացած դիմեց իր ընկերակցին.

– Այս ի՞նչ կամայականություն է՝ ո՞վ է Ձեզ իրավունք տվել աղավաղելու Չարենցի մարգարեական ասույթը: Նա գրել է. «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»: Մինչդեռ նայիր շենքի ճակատին. հավաքական բառի փոխարեն գրված է՝ միասնական:

Դիտողությունը տեղին է: Ի՞նչ իրավունքով են կամայականորեն «խմբագրել» հանճարեղ բանաստեղծին: Գուցե առարկեք, թե ինչ է եղել. ընդամենը մի բառի տարբերություն է, էլի: Ի՞նչ եք փոթորիկ բարձրացնում մի բաժակ ջրում:

Հարցը նրանում է, որ բառին, բառի գործածությանը ստեղծագործողները միշտ էլ կարևոր նշանակություն են տվել ընդհանրապես: Հիշենք ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհ. Թումանյանի խոսքը՝ բառը մի աշխարհ է: Դեռ էն ժամանակներում մի կերպ հաջողացրել էին Հովհ. Շիրազի «Անի» պոեմից մի էջ տպագրվելու թույլտվություն ստանալ «Սովետական Հայաստան» թերթում: Թերթի հերթական համարը տպագրության իջեցնելու պահին վերևից զանգեցին և պահանջեցին էջից հանել մեկ, միայն մեկ բառ: Շիրազը չհամաձայնեց, կատեգորիկ մերժեց պահանջը:

– Այ Շիրազ,- առարկեցին,- մի ամբողջ էջ տպագրում ենք, մի բառն ի՞նչ է որ, հանիր, էլի:

– Ո°չ: Ամբողջ էջը հանեք, բայց այդ մի բառը թողեք մնա…

Բառի նշանակության կարևորությունը տվյալ դեպքում չի պահպանվել: Այլապես ինչո՞վ բացատրել նման վերաբերմունքը: Ասույթի աղավաղվածությունը նույնիսկ ամիսներ առաջ «Արցախի կոմունիստ» թերթի ահազանգից հետո խարանի պես մնում է շենքի ճակատին: Ի՞նչ է սա. անտարբերությո՞ւն, անփութությո՞ւն, գուցե անտեղյակությո՞ւն: Չարենցի ասույթի մասին ահա թե ինչ է գրում մեծ մտավորական Ժ. Ավետիսյանը (տես՝ «Մտորումներ ժամանակների մասին», էջ 202). «Հեղափոխական համամարդկային գաղափարների փառաբանումից հետո, երբ տեսավ, որ Մեծ պայքարը հանգեցրեց ստալինիզմի հաղթանակին, Չարենցը գաղտնագրեց իր ազգային գաղափարախոսության բանաձևը. «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկությունը քո հավաքական ուժի մեջ է»: Սա ազգայնականության արդյունք չէր, ոչ էլ ազգային սահմանափակություն: Հարկավոր էր կորստից փրկել, պահպանել ազգը մինչև իսկական համամարդկայինի հաղթանակը»:

Այո, մեր ազգային գաղափարախոսության բանաձև է: Ահա թե ինչու, չնայած շուրջ յոթանասունամյա մեկուսացմանը, Չարենցին լավ գիտեն նաև Արցախում: Այս մասին է վկայում հետևյալ եղելությունը.

Մեր ազատագրական պայքարի տարիներին N գյուղում կոլտնտեսության ընդհանուր ժողովում ելույթ ունեցողները հիշատակում էին Չարենցի անունը, որ նա  պատգամել է… Եվ ահա կոլտնտեսության նախագահը ռեպլիկ է տալիս.

– Ի՞նչ եք մի գլուխ Չարենց, հա Չարենց: Էդ Չարենցն ո՞վ է…

Հաջորդ ելույթ ունեցողը, դեռ ամբիոնին չհասած, երկու ձեռքով գլուխը բռնած, սկսեց այսպես.

– Այ ժողովուրդ, մեր նախագահը չգիտե, թե Չարենցն ո՞վ է, և մենք նրան նախագահ ենք ընտրել: Մեզ պետք չի Չարենց չկարդացած նախագահ:

Եվ սկսվեց Չարենցին «չճանաչող» նախագահին ձիաթափ անելու քարոզարշավը: Շրջկենտրոնում չէին ուզում փոխել նախագահին, բայց, ի վերջո, ստիպված համաձայնեցին կոլտնտեսության ընդհանուր ժողով հրավիրել, և ժողովուրդը Չարենց չիմացող նախագահից ազատվեց:

Սա իմիջիալյոց, դառնանք ասույթին: Ավելորդ չի նշել, որ մեծ բանաստեղծն այս ասույթը գաղտնագրել է «Պատգամ» բանաստեղծության մեջ, որտեղ ամեն տողի երկրորդ տառով սկսվում, մինչև բանաստեղծության վերջին տողը շարունակվում և ամբողջականանում է այս բանաձևը: Մեր կարծիքով այս սխալը կառավարության մամուլի ծառայության մեղքով է գոյատևում: Նրանք, թերևս, շատ լավ ծանոթ են այս բանաստեղծությանը: Իսկ թե ինչու չեն նախաձեռնություն հանդես բերում և շտկում այդ խայտառակ սխալը, անհասկանալի է: Կարո՞ղ է պատահի, որ կառավարության ղեկավարներին տեղեկացնեն այս մասին, վերջիններս էլ ասեն՝ ոչ, մի փոխեք, մի ուղղեք, թող այդպես էլ սխալ մնա:

Ոչ մի դեպքում:

Հուսանք, որ շուտով շենքի ճակատին կտեսնենք, կկարդանք այդ ասույթը՝ հանճարեղ բանաստեղծի քանդակած բառերով:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ «ԿԱՐՄԻՐ ԳՐՔԻ» ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ…

Վերջերս խոսեցրի տարբեր մասնագիտությունների տեր մարդկանց և զգացի, որ համարյա բոլորն էլ օգտագործում են արտագաղթ, դոլլար, ինֆարկտ, վերավաճառք, դեբիլ, արտասահման, գործազուրկ, ամուսնաթող և այլ բառեր: Խոսքն այն մասին է, որ Հրաչյա Աճառյանի թողած հայերենի բառաֆոնդում եղած 150 հազար հայերեն արմատական բառերի մի մասն արտահանվել է արտերկիր՝ անցկացվող շատ ու շատ թանկարժեք իրերի հետ, մի մասն էլ ընդհանրապես նետվել է պասիվ բառապաշարի աղբանոցը: Օրինակ՝ աշխատավարձ, թոշակ, լրավճար, խոստովանություն, կուսություն, սովորել և այլ հարյուրավոր բառեր:

Շարման Շմավոնիչն, օրինակ, վերջին 15 տարում օգտագործել է ընդամենը 130 բառ, Սուրեն Սուրենիչը բավարարվել է օրական 5-10 բառ արտահանելով և այլն… Այս ամենը խոսում է այն մասին, որ Աճառյանը եղել է Սովետական Միության ամենահինավուրց ազգերից մեկի՝ հայերի լեզվաշինարարը, որի գերակադեմիզմը, պարզվում է, սոսկ «կոմունիստական է», քանզի ոչ կապիտալիստական հասարակարգում է հարգվում, ոչ ֆեոդալական:

Այո°, խորհրդային տարիներին հայերենը ոչ միայն ծաղկում, այլև պտուղներ էր տալիս: Յուրաքանչյուրն իր սիրո նամակներում օգտագործում էր հարյուրից ավելի ինքնատիպ, դեռ ձեռք չտված, անարատ բառեր՝ էլ կոկոնաշուրթ, էլ գանգրագիսակ, էլ քնարակոնք, էլ եղնկաոտ, էլ լուսապսակ, էլ… ո՞ր մինն ասես…

Իսկ հիմա՞…

Հիմա հայերենն էլ է սեփականաշնորհվում կարծես: Վերջին տարիներին առաջացել են մի շարք բազմիմաստ բառեր, օրինակ՝ բռնագաղթել բառի մոռացված տեսակը՝ արտագաղթել բառը, որը նշանակում է ցուրտ, սով, խռովել-հեռանալ, փախչել ստրկացում-ազատազրկումից, լինել ինտերնացիոնալիստ…

Էս անտեր-անթաղ երկրի պես՝ բառերից շատերն էլ շրջվել են բառիմաստից: Օրինակ՝ «նայելը»: Առաջ եթե մի գործ կամ երևույթ էր լինում, հիշում եք, չէ՞, բոլորը նայում էին, անգամ կույրերն էին, ինչպես ասում են, հոգու աչքով նայում: Իսկ հիմա, ինչ ուզում է՝ լինի, ինչ ուզում ես՝ արա, ոչ մեկն էլ չի նայում, բացի մեկից: Հիմա միայն մի հոգի է նայում սաղին այդ թաղում, զոնայում, տարածքում: Ամենաբարձրից նայողն առաջ Աստված Աստվածատրյանն էր, հիմա ցենտրալնի կրիշնիկներն են, որոնք էնպես են նայում, որ իսկի չեղած:

Դե, ի՞նչ կա որ. ո՞վ է ասել, թե հայոց լեզվաբանությունն ու լեկսիկոնը վեչնի ա…

Էս աշխարհում ոչ ոք ու ոչինչ վեչնի չի: Ամեն ինչ փոխվում է՝ երկրի նախագահից սկսած մինչև երկրի վաղագահավորակը: Է°հ, մենակ բառերի իմաստների շրջումը չէ, որով վարակվել են հազարավոր անմեղ բառեր, և էս նորաբանություններից շատերի կողքին, ինչպիսիք խորհրդավոր խորհրդարանի խառնախոս խորհրդավորներն են սիրում օրական միլիոն անգամ օգտագործել բյուջե, ակցիզ, աճուրդ, ընտրակաշառք, տոկոս և այլն, այնպես էլ խորհրդարանից դուրս հարյուրավոր բառեր առանց թոշակ ակնկալելու՝ թոշակի են ուղարկում: Ասենք էսօրվանից հետո ի՞նչ պիտի անեն լիրիկ կամ հոնորար բառերը: Ո՞ւմ են պետք բազմազավակ, թոշակ, անվճար ուսուցում և այլ բառեր ու բառախմբեր, որոնք մեր պա-սիվ ու ակտիվ բառապաշարից համբառնել են:

Գնալ բառն, օրինակ, լեզվաբանությունից չի օտարվել իր հականիշի՝ գալ բայի հետ միասին: Էլ ի՞նչ գնալ-գալ կամ գալ-գնալ, ով ժամանակ ու միջոցներ ունի գնալ-գալու թեկուզ հարազատ եղբոր կամ աներձագի հետ, երբ նրանց մի մասը հենց գնալ-գալու անկարողությունից դրդված գնացել է… ու շատ հեռու է գնացել՝ մինչև ռուսաստաններ, ամերիկաներ, ու գալու ոչ մի հնարավորություն չունի: Այս առումով, ժամանակակից նոր հայերի լեկսիկոնում գնալը իմաստաշրջման է ենթարկվել, այսինքն՝ լեզվաբանական ավարիայի… Եթե հաց ու ջրի վարձ չունեցողներին է վերաբերում, ուրեմն՝ երկրից հեռանալ է նշանակում, եթե միջին խավին՝ գնալ-գալու նման մի բան է դիտվում, եթե հարուստներին՝ ուրեմն արտերկրյա վիզա կամ ուղեգիր է ակնարկում: Եթե ընչազուրկ, գործազուրկ մարդկանց է վերաբերում, հաստատ «յոլա գնալու» կամ «ձեռից գնալու» բովանդակություն ունի:

Բա ագրեսիա կազմակերպած օտարաբանություններն ու անձնական փոխառություննե՞րը… «չաօ», «привет», «подружка», «յոլա», «յավաշ-յավաշ», «օբրածիշկա», «Գուդ բայ», «մաեստրո», «օքեյ», «մադմուազել»… Անցման շրջան է, հասկանում ենք, բայց  մեր փոխարեն կարող է հանկարծ լեզվաբանությունը պահեստ անցնի:

Միայն բայերին չի դիպչում խորշակը, բա ածականնե՞րը… Օրինակ, եթե ասում են՝ «բոմբա յա…», պետք է հասկանալ՝ սքանչելագույնը, ասենք՝ բոմբա աղջիկ: Եթե ուզում ես «կլասս» ածականը, ուրեմն էդ էլ բոմբայի բաղդատական աստիճանն է… էլ չենք խոսում գոյականների ու մակբայների, մյուս խոսքի մասերի, քերականական կապակցությունների մոդեռնիզացման մասին:

Ափսո՜ս…

Առաջ, որ ասում էին «Կարմիր գիրք», այնքան չէի զգաստանում. մտածում էի, թե Սովետի ի՞նչն է պակաս, որ «Կարմիր գիրքը» ստվարանա: Բայց այսօ՞ր… այսօր հայոց լեզուն հենց էդ գրքի ճանապարհին է, որովհետև ոչ մեկը հայերեն չի խոսում: Դե որ դպրոցներում ու բուհերում էլ որոշ դասախոսներ և ուսուցիչներ բարբառով բարբառեն կամ ժարգոնալեզվով, էլ ո՞վ կարող է լեզվաբանությունն այդ ճանապարհից ետ պահել…

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

ԵԿԵՔ ՎԵՐՍՏԻՆ ՄԵՐ ՇՈՒՐՋԸ ՆԱՅԵՆՔ 

Ականավոր գրող Ստեփան Զորյանն այսպիսի տողեր ունի. «Իսահակյանը ոչ միայն լավ գրող էր, այլև հաճելի զրուցող, և մարդ մեծ բավականություն էր զգում նրա հետ զրուցելիս»:

Լավ միտք է: Հիրավի, ուշադիր լսելը շնորհք է, կուլտուրա: «Եթե խոսել չես կարողանում, սովորիր լսել»,- խորհուրդ է տալիս Պոմպոնիոսը:

Ի  դեպ, ամեն մարդ չէ, որ դիմացինին լսել ու հարգել գիտի: Մշակույթի տան դահլիճում ենք: Կինոնկար է ցուցադրվում: Մեկը կողքի նստածին բացատրում է: Ու` գիտե՞ք ինչպես.

– Էն աղջիկը էն տղայի հետ խոսում է…

– Էն աղջիկը գնում է…

Ու այսպես` մինչև վերջ: Առանց մի բառ հասկանալու՝ կողքինին հասկացնել է ուզում, իր խռպոտ ձայնով ներկաների համբերությունը «մաշում»:

Կամ այսպիսի օրինակ: Ուսուցչական կոնֆերանս է: Զեկուցում: Ու զեկուցողը գովասանքի խոսք է ասում դասվար Ն-ի մասին: Վերջինս  լսում, ներքուստ հրճվում է: Բայց, ահա, զեկուցողը դիմում է «սակայն»-ին:

– Սակայն դասվար Ն-ի աշխատանքում էլ…

– Այդ թերությունը ձեր մեղքով է եղել,- տեղից «պայթում է» «հարգարժան» Ն-ն, որ գիտե միայն գովեստից շոյվել, մի փոքր հաջողությամբ ոտից-գլուխ փքվել:

Այո, քննադատությունը, դիտողությունը չի ընդունում, տանել չի կարողանում, արդարացուցիչ պատճառ է փնտրում:

Ինչ փույթ, թե դպրոցում, կուլտուրայի բնագավառում է «ուժերը փորձում» ու իրեն կուլտուրայի ջատագով կոչում:

Մարդ է, էլի՝ կակնարկի միամիտ ընթերցողը: Այո, մարդ է` հեռու մարդկայնությունից, քաղաքավարությունից, «զուրկ մինչ վերջ լսել կարողանալու» նախանձելի շնորհքից:

Տեղին է հիշեցնել ռուսական ասացվածքը. «Ով իրեն չի տիրապետում, նա ուրիշին անկարող է խելք սովորեցնել»:

Հիմա մի ուրիշ հարցի` «լեզվագետների», ծնողներին ու ընկերներին «բարձունքից» նայողների մասին: Սրանք ամենուր են: Մեր գյուղում էլ կան: Խոսքը հայերեն կարգին չիմացող ու պատեհ առ պատեհ առիթով ռուսերեն  «կոտրատողներին» է վերաբերում: Ամռան մի օր դուրս եկա գյուղամեջ ու հանդիպեցի իմ նախկին աշակերտներից մեկին (թույլ սովորելու պատճառով տարիներ առաջ դպրոցը թողել, գնացել է մեծ եղբոր մոտ` Ստավրոպոլի երկրամաս), որը նոր էր իջել սեփական «Վոլգա» մեքենայից: Բարևեցի: Ամուր սեղմեց ձեռքս:

– Ինչպե՞ս եք, ձեզ մոտ քաղաքում ի՞նչ նորություններ կան,- հարցրի:

– Օչեն սպասիբո, հետո կպատահենք, պադրոբնի բեսեդըվըդ կանենք,- հետևեց պատասխանը:

Բայց ինձ «բախտ չվիճակվեց» «պադրոբնի բեսեդըվատի քաղցրությունը» զգալու: Մի քանի օրից հետո լսեցի, որ այդ հաստատամիտը (ներողություն, հաստամիտ պիտի ասեի) գյուղը սկուչնի է համարել, ինտերեսնի ոչինչ չի տեսել ու… անվանի վիպասանի հերոսի՝ Կամսարյանի պես քաղաք է աճապարել:

Հիմա էլ մի այլ «մանրուքի» մասին: Ուսում առած մարդիկ կան, որ ամեն առիթով, «խոսքի տակին», «խոսքի գլխին» ուզում են դիմացինին հիշեցնել իրենց դիպլոմավոր լինելը. «Ես ինստիտուտում սովորելու ժամանակ…», «Ես ինստիտուտը ավարտելուց հետո…»:

Ցավը նրանում է, որ ինստիտուտն այդքան հիշեցնողները, ինստիտուտում… չեն հիշվում: Պատճա՞ռը: Հասկանալի է: Մի կերպ մտել են, մի կերպ էլ` դուրս պրծել…

Երկու խոսք բանալի կամ բանալիներ «խաղացնողների» մասին: Սրանք մեծամասամբ փառամոլներ են, կարիերիստներ, որոնք սիրում են բանալիները (իհարկե, ի տես բոլորի) մատին հագցնել ու պտտեցնել: Ու թվում է` նման մարդիկ անկողնուց ելնելով, ձեռք են մեկնում նախ դեպի բանալիները, ապա դեպի… անդրավարտիքը: Այդ «պաշտոնի համար մեռածներին» ու բոլոր-բոլոր անհամեստներին չի կարելի վստահել ոչ մի բանալի: Ահա միակ ճիշտ ելքը, միակ «բանալին»:

Առաջ գնանք: Փաստ է, այսօր էլ մարդիկ կան, որոնք կոպիտ են, անտակտ, չեն հոգում փոքրերի, ավագ  ընկերների, ծերերի մասին:

Բայց խոստովանենք: Ծերերի, թոշակառուների մեջ քի՞չ կան այնպիսիները, որոնք հարգանքի մասին ժամերով խոսել գիտեն, բայց մոտը կանգնածին, հարևանին հարգել… չգիտեն: Ավելի ճիշտ` չեն ուզում: Այո°, մեծերի մեջ էլ կան քաղաքավարությանը, անտակտությանը արձագանքողներ: Մինչդեռ մենք միշտ ենք լսում ու ասում` քաղաքավարությունը տարիքի մեջ տարբերություն չի դնում:

Եվս մի «մանրուք»: Շատախոսությունը  (մանավանդ՝ ժողովներում) հասկանալի է, շատ անհաճելի մի երևույթ է: Փրկության միջո՞ց: Պիտի խուսափել շատախոսին… շատ լսելուց:

Իսկ ճոռոմ բառեր գործածողնե՞րը: Հիմնականում ձևամոլներ են, գրագիտության պակաս ունեցողներ: Ես այն մտքին եմ, որ նրանք, ովքեր պարզ ու գեղեցիկ խոսել չգիտեն, իզուր են իրենց լեզվին շքեղ բառեր «պատվաստում»:

Եկեք վերստին մեր շուրջը նայենք, եկեք միասին լրջորեն խորհենք` այս մանրուքների դեմ չարժե՞ «սուր պարզել»: Չէ՞ որ այսօր ազատ ու անկախ Արցախ աշխարհում մենք ուրախանում, հպարտանում ենք ոչ միայն սոցիալական ոլորտում, արդյունաբերության ու տեխնիկայի մարզում ձեռք բերած մեծ ու փոքր հաջողություններով, այլև մշակույթով ու մեր պարզությամբ, մեր համեստությամբ, քաղաքավարությամբ, դեպ մարդն ունեցած մեր ուշադրությամբ, հոգատարությամբ, մեր զարգացածությամբ:

Միքայել ԲԱԼՅԱՆ

——————————————————————————————

Պատմություն 

«ՓԱԽՉԵՆՔ, ԱՅՍՏԵՂ ԿՈՏՈՐԱԾ Է»

(«Ողբերգական Շուշին» հուշապատումից)

(սկիզբը՝ նախորդ համարում)

Մեր ուսումնարանից ներքև շրջապատին իշխող բարձունքի վրա դեռ կանգնած էր մնում քաղաքի ամեն կողմից երևացող Ղազանչեցոց եկեղեցին՝ նույնպես շրջապատված ավերակներով: Նրա տեսքը դրսից փառահեղ էր, ճառագայթող: Ես լսել էի նրա մասին մեր այն համագյուղացիներից, որոնք ապրում էին Շուշի քաղաքում: Շատ էի ուզում տեսնել մոտիկից, ձեռքերով շոշափել նրա պատերի սրբատաշ քարերը, որոնցից անգամ նկատելի է լույսի արձակում:

Մի օր համագյուղացի ուսանողներս խմբով գնացինք տեսնելու համբավավոր Ղազանչեցոցը, որին եկեղեցի էին ասում, բայց տեսքը ավելի շատ տաճար է հիշեցնում: Գնացինք ու, երբ մտանք եկեղեցու թե տաճարի բակը, մեր տեսածը սովորական բան չէր, այլ գերեզմանոց՝ մահարձաններով, մարմարե տապանաքարերով: Դրանք նշանավոր հոգևորականների գերեզմաններն էին: Այո, մեր տեսածը գերեզմանոց էր, բայց վայրագությունների զարհուրելի տեսարան էր դարձել, թուրք բարբարոսների սուրբ գերեզմանոց-աղբանոց էին դարձրել: Մահարձանները ջարդված էին, գերեզմանները՝ քանդված: Նրանք՝ այդ քանդիչները՝ նշանավոր հոգևորականների գերեզմանները քանդել էին, ոսկի են փնտրել: Քանդել են, հանգուցյալների ոսկորները դուրս թափել, խառնել աղբի, կեղտերի հետ: Ամեն ինչ, ինչ որ մաքուր էր, գեղեցիկ, սուրբ, ինչ որ հայկական էր՝ պղծել են, այլանդակել: Մտանք ներս, տաճարի ներսը նույն տեսքն ուներ, ինչ որ բակը, դուրսը, շրջապատը: Դահլիճը, բեմը կորած են շերտ-շերտ կուտակված աղբի մեջ: Ով մտել է այստեղ՝ եթե թուրք է՝ անպայման արտաթորանք է թողել, անասունները՝ թրիք: Եվ այստեղ էլ թուրքն ու անասունը իրար նման էին:

Նկատեցինք, որ դահլիճի սպիտակ ծեփը դեռ մնում էր, բայց նրա սպիտակը սևացրել էին զանազան գրություններ, որ զայրույթի, անեծքի խոսքեր էին, նույնիսկ բանաստեղծություններ կային: Կարդում ենք բարձրաձայն և, թվում է, Ղազանչեցոց տաճարում հավաքվել էր հայ հավատացյալների մի հսկա բազմություն, որը լացախառն ճչում է՝ թող նզովյալ լինեն թուրք բարբարոսները, որոնք այս սրբատունը, որի զանգակատան ղողանջները լսելի էին լինում մեր ամբողջ լեռնաշխարհում, դարձրել են գոմ, անարգել են, խոշտանգել:

Ես մոտեցա այդ կրակված, վիրավորված քրիստոնյաների խոսքերին, զայրույթին արձագանքեցի իմ առաջին ոտանավորով, ազատ մի տեղ գրեցի.

Ես դեռ գեղջուկ պատանի
Ցավ ունեի իմ սրտում՝
Նոր էր մայրս մահացել՝
Որբի ցավ կար իմ սրտում:

Այդ ցավով էլ ես մտա
Հայոց Շուշին մեր չքնաղ,
Բայց տեսածս աղետ էր,
Հայոց Շուշին էլ չկար:

Գերեզմանված էր Շուշին,
Կործանված էր ու ավեր,
Այրված էր ու մոխրացած՝
Ինչ որ կարող էր այրվել:

Եվ այրողն էլ նույն թուրքն էր՝
Բարբարոս ու ավերիչ,
Լացող աչք էր երկինքը՝
Արտասվում էր վերևից:
Ավելացավ իմ ցավին
Մի նոր ցավ էլ հին ցավիս,
Որ խորացավ, մեծացավ,
Դարձավ ցավը Արցախիս:

Հետագայում այս ոտանավորի պատճառով քիչ մնաց ոտքով-գլխով կորչեի: Պատմեմ՝ ինչպես: Այդ ժամանակ Շուշին թեկուզ ավերակ էր, բայց այստեղ նոր ուսումնական հաստատություններ շատ կային, որոնք տեղավորված էին հատուկենտ կանգուն մնացած շենքերում, հատկապես՝ քաղաքի թուրքական փոքրիկ թաղամասում, շենքեր, որոնք նույնպես հայերի կառուցածն էին: Այս շենքերից մեկում էր տեղավորված կուսդպրոցը, որի տնօրենը հայ էր՝ մոլի կոմունիստ, բութ, վայրագ և կամակատար: Արցախցի էր, բայց ոչ արցախյան նկարագրով: Մի օր այս Խուբլարյանը քաղաքը շրջելով, ինչ որ հետքեր որոնելով, գրեթե ակամա քայլերով ավերակների միջով հասնում է Ղազանչեցոց եկեղեցին: Նա, իհարկե, տեսնում է բակում կատարված այլանդակությունները, աղտոտությունները, մտնում է ներս՝ դահլիճը, որ գոմի տեսք ուներ, նույնպես ուշադրություն չի դարձնում: Նրա փնտրածը ուրիշ բան է և այդ ուրիշ բանը գտնում է դահլիճի սպիտակ ծեփի վրա: Սպիտակը սևացրել են զանազան գրությունները: Դրանք շատ էին, բաց նա համբերությամբ կարդում է և արտագրում: Արտագրում է, որովհետև դրանք սովորական գրություններ չեն, դրանք անեծքներ, նզովքներ են եկեղեցին խոշտանգող, այլանդակող թուրք բարբարոսների հասցեին: Նզովողները, պարզ է, հայերն էին, երևի, հայ ուսանողները: Արտագրում է և ստացվում է մի հաստ հատոր, որը առնելով թևի տակ՝ շարունակում է իր ճանապարհը և գալիս, հասնում է ուսումնարանի բանֆակի շենքը: Մանկավարժական ուսումնարանի տնօրենը թուրք էր, չի ուզում զայրացնել նրան, բայց ինքը չարացած ու զայրացած, մտնում է ուսուցչանոց, իր զայրույթն ու չարությունը թափում հայ ուսուցիչների գլխին, ստիպում է նրանց, որ նրանք շտապ ուսանողների հավաք կազմակերպեն, և քիչ անց նախկին ռեալական դպրոցի մեծ ու շքեղ դահլիճը բերնեբերան լցվում է  ուսանողներով:

Վահրամ Փափազյանը, երբ լինում էր Արցախում, այս դահլիճի բեմում էր խաղում իր Օթելլոն և Համլետը: Ուսանողները ոչինչ չգիտեին, բայց բեմում տեսնելով Վանյա Խուբլարյանին, որի մասին արդեն գիտեին, լսել էին ուրիշներից, սկսեցին տագնապ ապրել:

Հավաքը բացեց ուսումնարանի կոմսոմոլի քարտուղարը, որից հետո հենց առաջինը հանդես եկավ ինքը՝ Խուբլարյանը: Իր ելույթը նա սկզբում սկսեց հանգիստ, բայց քանի գնաց նրա ձայնը դարձավ բարկացկոտ: Նա սկսեց հանդիմանել ուսուցիչներին, ուսանողներին, որ այստեղ այս հոյակապ շենքը դարձրել են նացիոնալիզմի բույն:

– Ես հիմք ունեմ ասելու,- շարունակեց նա,- որ ինտերնացիոնալ դաստիարակությունը թե մանկավարժական ուսումնարանում, թե բանֆակում իսպառ բացակայում է: Փաստ եք ուզում, խնդրեմ:

Եվ նա իր թևատակի հատորը դրեց ամբիոնին և սկսեց կարդալ այն գրությունները, որ կարդացել ու արտագրել է Ղազանչեցոց եկեղեցու պատերին: Կարդում էր և հուզվում, կարդում էր և զայրանում: Եվ պիտի ասեմ նրա զայրույթը շատ անկեղծ էր:

– Լսո՞ւմ եք,- դիմում էր նա դահլիճին,- այս ինչո՞վ եք ապրում դուք: Եվ դուք, հարգելի մանկավարժներ, ինչո՞վ եք զբաղված: Դուք այս ի՞նչ եք պատրաստում, ապագա ուսուցիչնե՞ր, թե՞ ազգայնամոլներ: Այո, այո, ազգայնամոլներ: Ես գիտեմ, որ հայհոյանքների հեղինակները ձեր ուսանողներն են: Ահա այս մեկը:

Եվ կարդում է, ով զարմանք, իմ գրած ոտանավորը, իմ առաջին ոտանավորը: Կարդում է և վերջում թե՝ այս ոտանավորի հեղինակը, երևի, այստեղ է, թող վեր կենա խոստովանի, որ հանցանք է գործել այսպիսի՝ ոչ սովետական ուսանողին վայել տողեր է գրել, մենք նրան կներենք, խոստանում եմ, կներենք, եթե անկեղծորեն ասի՝ այո, ես եմ գրել, սխալվել եմ, ներեցեք:

Քիչ էր մնում տեղիցս վեր կենայի և խոստովանեյի «հանցանքս»: Հանկարծ կողքիս նստած ընկերս՝ իմ համագյուղացի Արշակ Գասպարյանը, ասաց՝ տեղդ նստիր, նա ոչինչ չգիտի, ես ջնջել եմ քո ստորագրությունը: Ու ես փրկվեցի աղետից: Բայց մնացի Շուշի քաղաքի, ավերված քաղաքի ողբերգության ու ցավի մեջ: Ես հիշեցի վերևում պատմած վարպետի Շուշիի քաղաքի 1948թ. այցելության ժամանակ նրա նաև մի խոսքը, թե հայոց քաղաքների մեջ ամենաողբերգական քաղաքն է: Եվ, այո, ասաց, երբ արդեն շատ էինք հեռացել Շուշիից և Երևան տանող ճանապարհին էինք: Վարպետը դեռ մորմոքում էր Շուշին կործանված տեսնելուց հետո: Կործանված՝ այս էլ քանի անգամ և կործանողն էլ միշտ նույն թշնամին՝ նույն թուրքը:

Բոգդան ՋԱՆՅԱՆ
Երևան

ԵՐԲ ԳԵՐԵԶՄԱՆՈՑՆ ԱՎԵԼԻՆ Է, ՔԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԸ 

Ոչ ավել՝ ոչ պակաս, 85 տարի է անցել Շուշիի ջարդերից (հայ-տաճկական, թուրքական ընդհարումներից): Եվ ի՞նչ է փոխվել: Ոչինչ: Նույն ավերակներն են այսօր մեր աչքի առաջ, նույն ցավը, նույն թշնամին, և մեր անփոփոխ կենսագրությունը: Լավ է, գոնե դարավերջին կարողացանք ազգովի համախմբվել, հաղթել ու ազատագրել Արցախի հողերի մի մասը, որի արևելյան սահմանն, ըստ պարսիկ գրագիր Միրզա Ջամալ Ջավանշիրի, ձգվում է Քուռ գետի աջ ափով՝ սկսած Զարդոբից մինչև Ղազախի մոտ գտնվող «Կրասնիյ մոստ»-ը, որը նախկինում կոչվում էր «Սընըխ քյորփու» (կոտրված կամուրջ), արևմտյան սահմանն են կազմում Սալվարթի և Արիքլիի սարերը, հյուսիսայինը՝ Ելիզավետպոլ (Գանձակ) և Գյորան գետերը, իսկ հարավային՝ Արաքս գետի «Խուդաֆիրին» կամրջից մինչև Քուռին խառնվելու տեղը (Զարդոբ):

Տարօրինակ է մտածել, բայց մեզ կարող են նախանձել՝ տեսնելով մեր հին գերեզմանատները, կարդալով շիրմաքարերի արձանագրությունները, որոնք և բանաստեղծություն են, և կոչ, և պատգամ, և կենսագրություն: Կենսագրություն մարդու, գերդաստանների, բնակավայրերի, երկրի և, ինչու չէ, նաև ժամանակի պատմական կարևոր դեպքերի: Ամենաիրականը՝ Շուշի քաղաքի քրիստոնեական հին գերեզմանատները, իբրև մինչև օրս չկարդացված մատյան, չուսումնասիրված, մինչև օրս էլ անտարբերության մատնված մնալն է: Զարմանալի է, սակայն այս շիրմաքարերի կողքին, այս կոթողների արանքում ես ինձ ավելի հպարտ եւ ուժեղ եմ զգում, քան հենց Շուշի քաղաքում, քանի որ տակնուվրա է լինում իմ հոգին, երբ վերհիշում եմ սովորելու տարիներս այս դժբախտ, սակայն գեղեցիկ դիրք ու տեսարաններ ունեցող քաղաքում:

Եվ այստեղ ավելի իրական եմ տեսնում ազգի արածն ու թողածը, ժամանակի դաժան ու պարտադիր ներկայությունը, վերջապես, հնամյա քաղաքի պատմությունը, ամրոցի մեծամեծերին, երևելի ու քաջ զինվորականներին, մտավորականներին, հոգևոր առաջնորդներին ու մարտիրոսներին: Եվ ինքս ինձ հարցնում եմ՝ մի՞թե այսքանը շատ չէ մի քաղաքի համար, թեպետ քաղաքը 19-րդ դարավերջին ուներ 30 հազար բնակիչ, եկեղեցիներ, կրթօջախներ, տպագրատուն, թերթեր, զորանոցներ, հիվանդանոց, դրամատուն, փոստ ու շքեղաշուք թատրոն: Շրջում եմ տարածքում, կարդում ու վերծանում գրություններն ու զարմացած մտմտում. ինչպե՞ս կործանվեց նման մարդկանց շինածը՝ պահած ու զորացրած քաղաքը… Ինքս ինձ հարցնում եմ ու չեմ կարողանում գտնել պատասխանը:

Չեմ կարողանում, որովհետև այստեղ շիրմաքարերին գրվածը հերոսական ու աստվածահաճո մի պատմություն է, անհերքելի ճշմարիտ գիրք է, որով կարելի է Շուշիի դարպասները բացել համայն աշխարհի մարդկության առաջ:

120-ից ավել բնիկ շուշեցի գերդաստաններ իրենց տոհմական գերեզմաններն ունեն այստեղ: Արձանագրություններից պարզ իմացվում է, որ շատ գերդաստաններ մեծ ներդրում են ունեցել քաղաքի բարգավաճման գործում: Կավե խողովակաշարով 18 կմ հեռավորությունից խմելու ջուր են հասցրել ու քաղաքի Երևանյան դռներից ոչ հեռու սրբատաշ քարով 1000 խոր. մետր տարողությամբ ջրամբար կառուցել (Թադեոս Բաբայի Թամիրյանց), Թառումյանները եկեղեցի են կառուցել, Ժամհարյանները՝ հիվանդանոց, Խանդամիրյանները՝ թատրոն ու հյուրանոց, Բահաթրյանները՝ մենաստան կուսանոց:

Այստեղ հողին են հանգնված «Հին հայոց տողաչափական արվեստը» գրքի հեղինակ Ավետիս Բաբայի Բահաթրյանի  գերդաստանի շուրջ 17 հանգուցյալներ, որոնք հիմնականում եղել են մտավորականներ: 1937 թվականին, տպագրվելուց մոտ 40 տարի հետո, իր գրախոսականում հանճարեղ Չարենցը այն անվանել է զարմանալի ու հանճարեղ գիրք:

Շուշիի այս հին գերեզմանատանն են հանգչում երկրի ու ժողովրդի համար այլ բազում բարի ու անմոռանալի գործեր կատարած երևելիներ:

Այստեղ գերեզմանոց ունեն Հասան Ջալալյանների գերդաստանը: Այստեղ հողին է հանձնված գուբերնսկիյ սեկրետար, ազնվատոհմ Սարգիսջան Բէկ Ջալալբեկեան (Ջալալբեկի) Հասան Ջալալյանցի դիակը, վախճանված 1876թ.՝ 55 տարեկանում:

Այստեղ են նաև Շուշիի Ագուլեցոց եկեղեցու շինությունը հովանավորող Թառումյանները: Ի դեպ, եկեղեցին գործել է մինչև 1905թ. և նրա պաշտպանությունը կազմակերպել է տասնապետ 25-ամյա Ասլան Աղաբաբյանցը (Գորիսի շրջանի Կոռնիձոր գյուղից):

Շարունակենք տող առ տող կարդալ. «Գուբերնսկի սեկրետար Մովսեսբեկ Ստեփանյան, Ռև գյուղից, վախճանված 1910թ. 53 տարեկանում»:

18-րդ դարում հայտնի բժիշկ Հովհաննես բէկ Բալաբեկի Աղասարյան, որն ուներ «Աստիճանավոր բժիշկ» կոչումը, նույն գերդաստանի զավակ, ցարական կառավարության ներկայացուցիչ Արցախում՝ Ջհանգիր բէկ Աղասարյանցը, պարգևատրված ս. Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշանով, վախճանված 1853թ՝. 44 տարեկան հասակում:

Այստեղ է Շամիլի իմամին պարտության մատնող, Շամիլին էլ Գունիբում գերի վերցնող շուշեցի փոխգնդապետ Իսահակ Ղարամյանցի շիրիմը: Նա պարգևատրվել է 4 խաչով ու 6 մեդալով: Իսկ քիչ հեռվում՝ ծառերի արանքում, հազիվ տեսանելի, կա մի տապանաքար, մի զարմանք, մի խորհուրդ, մի կտակ: Ահա այն. տապանաքարի երեսին քանդակված խաչ և հրացան ու փոքրիկ մի գրություն, ընդամենը մեկ նախադասություն. «Սա է մեր կյանքը վտանգից պաշտպանողը ամեն», 1905թ. փետրվարի 6: Եվ մենք հանգիստ, առանց երկմտելու կարող ենք այդ 1905 թվականի կողքին, 100 տարի անց մի տարեթիվ էլ ավելացնել՝ 2005 թիվ:

Գերեզմանաքարերը հուշում են, որ Շուշիում միշտ էլ անհանգիստ է բաբախել ինչպես մարդու սիրտը, այնպես էլ՝ ժամանակը ոչ միայն 1905-1906, 1918-1920 թվականներին: Եվ ամենազարմանալին այն է, որ 30 հազարը հաճախ լուռ ու մունջ տարել է նվաստացումը՝ վերջում ստիպված թողնելով իր շինած, հրի մատնված գեղեցիկ քաղաքը: Ամոթալի մի էջ մեր պատմության մատյանում:

Ես չեմ երկմտում ասել. ահա այսօր մեր ամենամեծ հարստությունը, մեր իրավունքը, եթե կուզեք, մեր տեղը քաղաքակիրթ աշխարհում: Սակայն կրկին մի անմեկնելի առեղծված, այսքան զորություն ու կործանված քաղաք, այսքան քաղաքակրթության ու հալածվածի, ոչ հաղթողի տրամադրություն, այսքան իմաստնություն և շարունակվող անտարբերություն…

Դրա համար էլ ասում եմ՝ այս գերեզմանատներում ամեն ինչ ավելի պայծառ է, ավելի պինդ, ավելի հերոսական, քան քաղաքի քարուքանդ փողոցներում:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«ՆՄԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ ՁԵՌՆԱՐԿԵԼԸ ԵՐԱԶԻ ԷՐ ՆՄԱՆ. ԱՅԺՄ ԵՐԱԶԸ ԳՐԵԹԵ ԻՐԱԿԱՆԱՑԵԼ Է»

Ինչպես նշել էինք մեր թերթի նախորդ համարներում՝ իրանահայության մասին տպագրված հոդվածներում, թեհրանահայ համայնքում ներկայումս լույս են ընծայվում ոչ մեծ թվով տպագիր ԶԼՄ-ներ: Դրանցից են «Ալիք» օրաթերթը, «Պայման» եռամսյան, «Արաքս» ամսաթերթը և «Հանդէս» ամսագիրը: Հենց վերջինիս էլ ուզում եմ անդրադառնալ:

«Ամեն ինչ սկսվեց այսպես. մի խումբ ընկերներով որոշեցինք մեր շաբաթական հանդիպումների ընթացքում արծարծված նյութերն ու հոդվածները կարգի բերել և գրականության կամ արվեստին վերաբերող ինչ-որ թերթում հրատարակել: Իսկ քանի որ իրանահայությունը չուներ նման թերթ, որոշեցինք հենց ինքներս ձեռնարկել դրա հրատարկությունը,- ասում են «Հանդէս» ամսագրի խմբագրական կազմի անդամները:- Որպես փորձ, սահմանափակ թվով ու պատճենահանման ձևով հրատարակեցինք «Հանդէս»-ի փորձնական համարը (օգոստոս 1997թ.), որն անվանեցինք «Զրո համար» և բաժանեցինք ծանոթ-բարեկամների շրջանում: Արձագանքը սպասածից ավելին էր: Դա մեզ ոգևորեց: Իսկ երբ «Լույս» երկշաբաթաթերթի խմբագրական կազմը մեզ հրավիրեց համագործակցության, անմիջապես համաձայնեցինք, որից և ծնունդ առան հիշյալ թերթի գրականության և արվեստի հավելվածի երկու համարները (հունվար-հունիս 2001թ.)՝ ամբողջովին խմբագրված մեր կողմից: Հուրախություն մեզ, սույն հավելվածի համարներին արձագանքեցին ոչ միայն իրանահայերը, այլ նաև սփյուռքի մյուս գաղթօջախների մտավորականները: «Հանդէս»-ի զրո համարի նախաբանում գրեցինք, որ նման մի աշխատանք  ձեռնարկելը երազի է նմանում և հույս հայտնեցինք, թե ընթերցողներն էլ կմասնակցեն այդ երազին: Այժմ երազը գրեթե իրականացել է, և մենք ավելի շատ  ենք զգում ընթերցողի օժանդակության կարիքը, որպեսզի այս իրականությունը հարատևի»:

Գաղտինք չէ, որ մեր օրերում նույնիսկ Հայաստանում դժվար է լրատվության նոր միջոց բացել, իսկ սփյուռքի պայմաններում դա առավել քան դժվար է: Սակայն մի խումբ իրանահայ մտավորականների ջանքերով սկիզբ դրված «Հանդէս արվեստի և գրականության» ամսագրի հրատարակումը, անշուշտ, լուրջ և հիացմունքի արժանի քայլ էր: Իսկ վերոհիշյալ իրանահայ  մտավորականներն էին Վարուժան Սուրենյանը, Այդա Ազարյանը, Ազատ Մաթյանը, Նորվանը, Ռոբերտ Սաֆարյանը:

Մեր հանդիպման ժամանակ խմբագրակազմի անդամ, բանաստեղծ Նորվանը խոսում էր երկար «Հանդէսի» մասին՝ քաջ գիտակցելով ամսագրի կարևորությունը ոչ միայն թեհրանահայ համայնքում, այլև ողջ հայ արվեստասեր մարդկանց շրջանում:

Նշենք, որ ամսագիրն իր էջերում տեղ է հատկացնում ոչ միայն հայ արվեստի հայտնի գործիչներին և սկսնակներին, այլ նաև համաշխարհային համբավ ունեցող արվեստագետներին ու, անշուշտ, փորձարարներին: Տպագրվելով Թեհրանում՝ այն, բնականաբար, առանձին ուշադրություն է դարձնում նաև իրանցի և իրանահայ ավանդական ու արդի արվեստագետներին: «Հանդէս»-ում գրականության, կերպարվեստի, դրամատուրգիայի, կինոյի աշխարհները լուսաբանվում են բազմակողմանիորեն, ինչը հագեցնում է արվեստասեր ընթերցողի ծարավը: Բացի այդ, հայացք ձգելով ողջ աշխարհին՝ ամսագիրը, ինչպես նշեցինք, հատկապես մեծ տեղ է հատկացնում հայ, բնականաբար, նաև արցախցի արվեստագետներին՝ պարբերաբար անդրադառնալով նրանց ստեղծագործական կյանքին և տպագրելով վերջիններիս ստեղծագործությունները:

«Ես աշխատում եմ, որ տարբեր նյութեր լինեն, հիմնականում ոչ իմ հեղինակությամբ,- ասում է Նորվանը,- մենք պրոֆեսիոնալ հիմքերով չենք աշխատում, բայց փորձում ենք գոնե պրոֆեսիոնալ հայացքներ պահել: Բացի այդ, մենք երբեք վերատպություն չենք անում»: Սրանք այն կարևոր հատկություններն են, որ իրենց գործունեության մեջ առանձնացնում է Նորվանը: Ասել է թե՝ «Հանդէսը» ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում հեղինակների անտիպ կամ համեմատաբար թարմ ստեղծագործություններին: Բացի այդ, ինչպես նշում է Նորվանը, իրենք փորձում են բոլոր հարցերին նայել յուրովի: Նույնիսկ եղեռնի թեմային իրենք գրականության և արվեստի աչքերով են նայում: Ասենք, պարզապես եղեռնի մասին հոդվածներ տպագրելու փոխարեն, տպագրում են տարբեր արվեստագետների եղեռնի թեմայով ստեղծագործություններ՝ արձակ և չափածո, գեղանկարչական գործեր: Նորվանի խոսքերով, վերջերս ամսագիրն իր էջերում սկսել է տպագրել նաև սուր քննադատական նյութեր, ինչն էլ ավելի է բարձրացրել ամսագրի հեղինակությունը:

Ի դեպ, վերջինիս ճաշակով և գեղեցիկ ձևավորումը մեզ դրդեց հարցնել պարոն Նորվանին, թե ինչ միջոցներով է լույս ընծայվում «Հանդէսը»: Պատասխանը, խոստովանենք, տարբեր էր մեր սպասումներից: Պարզվում է՝ «Հանդէսը» չունի մշտական հովանավոր. ամսագիրը լույս է ընծայվում խմբագրակազմի անդամների ուժերով, ինչպես նաև այն քիչ գումարների շնորհիվ, որ հավաքվում է գովազդավճարներից: Իսկ գովազդատուներն էլ հիմնականում ծանոթ մարդիկ են, ովքեր առանց շահույթ ստանալու ակնկալիքի, ամսագրի էջերում զետեղում են իրենց գովազդները: Նորվանն ինքն էլ խոստովանում է, որ սխալ է արվեստին և գրականությանը վերաբերող ամսագրում նմանօրինակ գովազդներ տպագրելը, սակայն, այլընտրանք չկա, հակառակ դեպքում «Հանդէսը» չի գոյատևի:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ ՎԱՂ ԹԵ ՈՒՇ ԿՁԵՎԱՎՈՐՎԻ.
ԱՍԵԼ Է ԹԵ՝ ԷՇ ՄԻ ՍԱՏԿԻՐ, ԳԱՐՈՒՆ ԿԳԱ

ԱրՊՀ ժուռնալիստիկա 4-րդ կուրսի ուսանողներ Լուսինե Մուսայելյանն ու Լուսինե Գասպարյանը նոյեմբերի 26-ին երիտասարդության պալատում կազմակերպել էին կլոր սեղան, որի ընթացքում բարձրացվեցին երիտասարդության մասին և երիտասարդությանը հուզող որոշ հարցեր: Կլոր սեղանին հրավիրված էին  մի շարք երիտասարդական կազմակերպությունների («Միասնություն», «Երիտասարդական կենտրոն») և կուսակցությունների երիտասարդական թևերի («ՀՅԴ», «Ազատ հայրենիք») ներկայացուցիչներ, ԿՄՍ նախարարության երիտասարդության հարցերով վարչության աշխատակիցներ, մասնավոր և  հանրային ԶԼՄ-ների (Արցախի հանրային հեռուստատեսություն և ռադիո, «Նոր ալիք», «Երիտասարդական ալիք», «Ակունք», «Դեմո») ներկայացուցիչներ: Թեև թեման ի սկզբանե երիտասարդության պարապության խնդիրն էր, բայց քննարկումների ընթացքում բարձրացվեց նաև երիտասարդական կազմակերպությունների և դրանց գործունեության խնդիրը: Այս կապակցությամբ հնչեցին տարբեր կարծիքներ: Պաշտոնական կարծիք՝ վաղուց հայտնի պատճառաբանությամբ. դե գիտեք, ծանր վիճակ է, գումար քիչ կա և այլն, և ոչ պաշտոնական՝ ինչո՞ւ գումար չկա, այդ ծանր վիճակը չպրծա՞վ:

Երկար քննարկումներից հետո մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ բոլոր դժբախտությունների պատճառն այն է, որ ո°չ երիտասարդության մասին օրենք ունենք, ո°չ էլ մշակույթի մասին: Առաջարկվեց այդ կապակցությամբ բաց նամակ հղել ԱԺ նախագահին և խնդրել, որպեսզի հնարավորինս շուտ ընդունվեն այդ օրենքները, ինչը հնարավորություն կտա կարգավորել այդ դաշտի բարձիթողի վիճակը:

Կլոր սեղանն ավարտվեց, սակայն բարձրացված հարցերը երկար խորհելու և տարբեր հետևություններ անելու տեղիք են տալիս:

Ասում են՝ ուզում ես իմանալ ինչպիսին կլինի երկրիդ ապագան, նայիր երիտասարդությանդ: Ձևափոխելով միտքը, կարելի է ասել՝ ուզում ես իմանալ, թե տարիներ անց ինչպես են աշխատելու պետական կառույցները, նայիր երիտասարդական կառույցներին: Գոնե երիտասարդական կառույցների թվի առումով այսօր մենք «դեֆիցիտ» չունենք, ավելին՝ դրանց  թիվն այսօր այնքան շատ է, որ երբեմն մտքովդ անցնում է միայն «ավելցուկ» բառը, քանի որ այդ կազմակերպությունների գործունեությունն երբեմն սահմանափակվում է միայն «երկնակարկառ» գաղափարներ որդեգրելով, գաղափարներ, որոնք իրականացնելու համար ֆանտաստիկ գումարներ ու կազմակերպչական և ստեղծագործական մեծ ունակություններ են պետք: Իսկ տեղական երիտկազմակերպությունների մի մասը գործելու մասին հիշում է այս կամ այն ընտրության նախօրեին (երբ քաղաքական ուժերի կողմից օգտագործվում են որպես քարոզելու միջոց), մեկ էլ այստեղ կամ Հայաստանում կազմակերպվող տարբեր երիտասարդական կլոր սեղանների, հավաքների, ֆորումների և միջոցառումների ժամանակ: Ընդ որում, այդ երիտկառույցների մի մասը չի էլ ժխտում, որ  ստեղծվել է որպես այս կամ այն կուսակցության բաղկացուցիչ մաս, ինչին էլ ուղղված է նրանց գործունեությունը. այսպես՝ «Ազատ հայրենիք» կուսակցության երիտասարդական թևի նախագահն անկեղծորեն խոստովանում է, որ իրենք ստեղծման պահից առայսօր դեռևս զբաղված են ներկուսակցական դաշտի ձևավորմամբ: Մյուս մասն էլ համառորեն շարունակում է վարել աչքիդ «թոզ փչելու» քաղաքականությունը՝ իր չարածի կամ ձախողված արածի համար պատճառ բռնելով ֆինանսների բացակայությունը, երիտասարդների պասիվությունն ու անտարբերությունը. իբր, տեսեք, թե մենք որքա¯ն լավն ենք, բայց այս երիտասարդությունը շա¯տ վատն է, մեր միջոցառումներին չի գալիս… Մի հարցնող լինի՝ այդ ի՞նչ միջոցառումների մասին է խոսքը: Մի՞թե դժվար է հասկանալ, որ երիտասարդությունը հոգնել է առիթից-առիթ կազմակերպվող միանման ու անհետաքրքիր միջոցառումներից, իսկ այդ երիտկազմակերպություններն էլ այնքան նման են իրար, որ չես կարողանում իրարից զանազանել:

Ֆինանսների բացակայության հարցն էլ մի ուրիշ տեսակ տարակուսանք է առաջացնում. բնականաբար, հարց է ծագում՝ եթե նախապես գիտեիր, որ ամեն ինչ կախված է ֆինանսներից, որը դու չունես, էլ ինչո՞ւ ես «ստեղծվել»: Այդ հարցին կլոր սեղանի ժամանակ հետաքրքիր պատասխան են տվել ԿՄՍ նախարարության երիտասարդության վարչության ներկայացուցիչները: Ըստ նրանց, եթե այդ պահին ֆինանս չկա, դա դեռ չի նշանակում, որ այդ կազմակերպությունը չպիտի ստեղծվի, քանի որ բացառված չէ, որ ինչ-որ ժամանակ անց ինչ-որ չափի գումար կգտնվի և հնարավոր կլինի իրագործել որևէ ծրագիր: Մի խոսքով, ինչպես ժողովուրդ է ասում՝ «էշ, մի սատկիր, գարուն կգա»: Իսկ խեղճ իշուկին ինչպե՞ս բացատրես, որ մենք արդեն 10 տարի է հետպատերազմյան շրջան ենք ապրում, որ այս պետության մեջ ամեն մեկի ու ամեն ինչի համար գումար կա, բայց ոչ արդյունավետ գործ անելու, որ երիտասարդներին այնքան է հուզում «վերևները» տանող աստիճաններով բարձրանալու մոլուցքը, որ մոռանում են, թե իրականում ինչի են կոչված իրենք ու իրենց կառույցները և այլն…

Այնպես որ՝ պետք չէ սար ու ձոր ընկնել: Եթե չգիտես ինչու ես ստեղծվել, որն է քո գերնպատակը, «քարտեզի վրա իզուր տեղ մի զբաղեցրու»: Բայց ցավն այն է, որ մեր երիտկազմակերպությունների մեծ մասը պարզապես չի կարող խոստովանել, որ իզուր տեղ զբաղեցնողը հենց ինքն է, որ «թույլ օղակը» ինքն է (կամ իրենք են): Ասում են՝ խոստովանելու համար, որ թույլ ես, էլի մեծ ուժ է պետք…

Հ. Գ. Թերևս խոստովանելու փոխարեն նրանք սպասում են այն օրվան, երբ ԼՂՀ-ում, ԱԺ նախագահի խոստման համաձայն, ստեղծվի երիտասարդական խորհրդարան, որպեսզի այն ժամանակ պրոբլեմների հախիցը գան:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ 

Նոյեմբերի 15-ին երկարատև հիվանդությունից հետո վախճանվեց Արցախի գրական ընտանիքի նահապետն ու ամենամեծ մանուկը՝ մանկագիր, երգահան, բազմաշնորհ արվեստագետ Գուրգեն Գաբրիելյանը:

Մանկան պես պարզ ու անմիջական, մանկան պես կենսախինդ ու երազուն բանաստեղծը ստեղծագործում էր անգամ ծանր հիվանդության տարիներին: Մահից առաջ էլ երգում ու արտասանում էր, և երգը շուրթին էլ հանգավ…

Ստորև ներկայացնում ենք մի փունջ ականավոր բանաստեղծի ամենավերջին բանաստեղծություններից:

Գիշեր

(պատկեր)

Արեգակը
Սարի մեջքին
Գնաց, թաքնվեց
Օրվա վերջին:

Ամբողջովին
Մութը իջավ,
Հյուսեց աստղի
Ապարանջան:

Երկնում փայլեց
Մի աստղաշար,
Ամեն մի աստղ՝
Մի հատ նշխար:

Հետո ելավ
Լուսինն արծաթ
Ու զարդարեց
Շուրջը պայծառ:

Այսպես իջավ
Երկրին անշեղ
Մի աստղազարդ
Ու թուխ գիշեր:

Նուռը

Նուռը նման չէ
Ուրիշ մրգերի,
Նա իր տարերքին
Միշտ շատ է գերի:

Կարծես թե փնջված
Կայծ ու կրակ է.
Մայր ծառին կախված
Կարմիր ճրագ է:

Ամեն հատիկը
Մի հուր ու պող է,
Նռան մեջ այրվող
Շիկացած ցող է:

Նուռը այդպես է,
Այդպես է նուռը,
Միշտ էլ կրունկին
Փակ է իր դուռը:

Բայց մեկ էլ տեսար
Որպես հուր ու կայծ
Դանակի ահից
Նա պայթեց հանկարծ:

Աշնան հանդես
(պատկեր)

Ուր որ նայում եմ
Աշունն է խշշում,
Դեղին ու ոսկի
Աշուն է, աշուն:

Երկինքը ոսկի,
Գետերը ոսկի,
Ամեն ուր ոսկին
Բռնվել է խոսքի…

Աշխարհը ասես
Ոսկուց է ձուլված,
Այս ինչ հրաշք է,
Օ˜, տեր իմ Աստված:
Լոկ մեր աշնանն է
Դա լինում այդպես,
Բացվում է ծով ոսկու
Ճոխ շքահանդես:

Աշուն է, աշուն,
Աշուն է նախշուն,
Ամենուր աշնան
Ոսկին է խշշում:

Կախարդական երգ

Եղեգիդ մի հատ
Սրինգ շինեցի
Նոր երգս նրա
Ձայնով հիմնեցի:

Ու երգս դարձավ
Կախարդող նվագ՝
Զնգուն ու անուշ
Հանգերով հավաք:

Այդպիսի մի երգ
Չունեի առաջ,
Նա նոր էր ինչպես
Տագնապ ու հառաչ:

Երգն այդ ծնվել էր
Սրնգից իմ նոր,
Նրա պես նուրբ էր
Եվ նրա պես խոր…

Այդպես է ծնվում
Երգը իսկական
Եվ արարչական,
Եվ կախարդական:

Նոր ու իսկական
Երգն իմ կախարդիչ
Երկնքի պես թարմ,
Երկնքի պես ջինջ:

Աղբյուրն ու ժայռը

Աղբյուրն ելած
Ակունքից իր
Արագավազ
Փախչում էր ժիր…

– Ո՞ւր ես փախչում
Այդպես արագ,-
Դեմի ժայռը
Դիմեց նրան:

– Փախչում եմ, որ
Հասնեմ ծովին,
Ձուլվեմ նրան
Ամբողջովին…

Թե մայր ծովին
Ես չհասա,
Էլ ինչ աղբյուր
Ինձնից, ասա:

Ծովով եմ ես
Մեծ ու հզոր…
Ու ծովի հետ՝
Ամենազոր:

——————————————————————————————-

Մարզական

ԸՄԲՇԱՄԱՐՏ

Նոյեմբերի 17-ին Ստեփանակերտի «Դինամո» մարզադահլիճում ավարտվեց Արցախի ազգային-ազատագրական պայքարում զոհված ազատամարտիկներ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ Ալբերտ և Վահրամ Մուրադյանների հիշատակին նվիրված պատանիների ազատ ոճի ըմբշամարտի ավանդական անհատական բաց հուշամրցաշարը, որին մասնակցում էին Գորիսի, Քաջարանի, Մարտունու և Ստեփանակերտի թվով 68 ըմբիշներ: Հուշամրցումներում հաղթողներ ճանաչվեցին 29 կգ քաշում գորիսցի Մելիք Գևորգյանը, 32 կգ՝ քաջարանցի Վիլեն Սահակյանը, 35 կգ՝ գորիսցի Գոռ Սնեունցը, 38 կգ՝  մարտունեցի Սևակ Մարտիրոսյանը, 42 կգ՝ դինամոյական Մարտին Միրզոյանը, 46 կգ՝ ստեփանակերտցի Դավիթ Հայրապետյանը, 50 կգ՝ գորիսցի Հայկ Խաչատրյանը, 54 կգ՝ ստեփանակերտցի Արսեն Բարսեղյանը, 58 կգ՝ դինամոյական Մավրիկ Նասիբյանը, 63 կգ՝ ստեփանակերտցի Արայիկ Գրիգորյանը:

Մրցումներն անցան ջերմ բարեկամական մթնոլորտում, մասնակցող թիմերը գոհ էին և ցանկություն հայտնեցին հետագայում մասնակցելու նմանատիպ մրցաշարերի:

Ցավոք, հուշամրցաշարին չմասնակցեցին ԼՂՀ ըմբիշների դոնոր քաղաքների՝ Մարտակերտի և Շուշիի ըմբիշները: Պետք է նշել, որ ըմբիշների տեխնիկական և տակտիկական մտածելակերպն աղքատ էր, որն ունի իր պատճառները. սկսնակ ըմբիշը մեկ տարվա ընթացքում պետք է մասնակցի 14 մրցումների, բայց ֆինանսական սուղ պայմանները թույլ չեն տալիս այն իրագործելու: Հուսանք, որ հայրենիքում և սփյուռքում կգտնվեն բարերարներ՝ միջազգային ստանդարտներին համապատասխան Արցախի ըմբշամարտի մարզադահլիճի կառուցումը ֆինանսավորելու համար:

Սերյոժա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ

ԱՐՑԱԽՑԻ ՄԱՐԶԻԿԸ՝ ԱՐԾԱԹԵ ՄԵԴԱԼԱԿԻՐ

Ղազախստանի մայրաքաղաք Աստանայում կայացավ սամբոյի աշխարհի առաջնությունը, որին Հայաստանի կազմում մասնակցում էր նաեւ արցախցի սամբիստ, ԼՂՀ եւ ՀՀ բազմակի չեմպիոն, Եվրոպայի եւ աշխարհի առաջնության մրցանակակիր Աշոտ Դանիելյանը: Նա 74 կգ քաշային կարգի եզրափակիչում պարտվելով Ղազախստանը ներկայացնող մարզիկից, նվաճեց արծաթե մեդալ:

Երեւանում անցկացվեց Վիկտոր Ալիխանյանի հիշատակին նվիրված մրցաշարը, որին մասնակցում էին նաեւ մեր հանրապետության սամբիստները: Նրանք տարբեր քաշային կարգերում գրավել են մրցանակային տեղեր: 45 կգ քաշային կարգում Արմեն Ադամյանը, իսկ 24 կգ քաշային կարգում Էռնեստ Հայրապետյանը նվաճել են ոսկե մեդալ: Արծաթե մեդալի է արժանացել Կիմ Աբրահամյանը, որը հանդես էր գալիս 21 կգ քաշային կարգում, իսկ 26 եւ 41 քաշայիններ Արմեն Հայրապետյանը եւ Մարտին Միրզոյանը նվաճել են բրոնզե մեդալներ:

karabakh-online.com

——————————————————————————————-

Урегулирование

Нельзя понять карабахский конфликт без знания того, что произошло в Нахичевани

На днях ряд средств массовой информации опубликовал открытое письмо азербайджанским и армянским общественным организациям Владимира Казимирова – посла, заместителя председателя Ассоциации российских дипломатов, в 1992-96 гг. – главы посреднической миссии России, представителя Президента России по Нагорному Карабаху, участника установления перемирия в Карабахской войне 12 мая 1994 г.

Мы связались с Владимиром Николаевичем, который любезно согласился ответить на вопросы газеты.

– В последнее время много говорится о том, что карабахский вопрос решится либо в 2006 году, либо через 100 лет. В своем открытом письме Вы призываете армянское и азербайджанское общества активизировать народную дипломатию. Значит ли это, что Вы верите в скорейшее политическое урегулирование конфликта?

– Объективно 2006 год действительно более благоприятен для урегулирования, чем, скажем, год 2005-й. Однако благоприятная обстановка – это еще не гарантия успеха. Именно этим и вызвано мое обращение. Да, консультации продолжаются. Да, бывают периодические встречи президентов и министров иностранных дел Армении и Азербайджана. Однако общества не готовы к компромиссному урегулированию. Об этом много говорится. Но разве кто-то готовит их? Что делают сами руководители для того, чтобы разъяснить народам степень компромиссов? Если в Армении из уст министра обороны зазвучала определенная информация, то в Азербайджане даже на официальном уровне говорят: то, что мы не начинаем войну, это уже большая уступка с нашей стороны.

Потенциал 2006-го года может быть использован только при условии, если удастся унять лжепатриотов и если активизируются реалисты. Карабах также должен использовать народную дипломатию – чтобы представить позицию своей общественности на международном уровне.

– Международная Кризисная Группа (МКГ) публиковала 2 доклада по карабахскому урегулированию, которые вызвали негативную реакцию в карабахском обществе. Неправительственные организации Карабаха направили открытое письмо в адрес посредников, в котором подвергли критике положения докладов. Как Вы оцениваете эти документы, прежде всего, с точки зрения безопасности в регионе?

– В какой-то мере эти доклады полезны – в смысле формирования общественного мнения в Европе. Однако, говорить об этих документах следует с определенными оговорками.

В частности, я считаю изначально неправильными исходные позиции первого доклада, в котором ставится вопрос о конфликте между двумя общинами Нагорного Карабаха. При всем уважении к равным гражданским правам армян и азербайджанцев нельзя не понимать, что в свое время автономия Карабаху предоставлялась именно исходя из того, что большинство населения области составляли этнические армяне. Во-вторых, конфликт-то  развивался не между армянской «общиной» Карабаха и, скажем так, Низами Бахмановым, а между армянами Карабаха и властями Азербайджана. В этом контексте непонятно, почему в первом докладе недостаточно отражены политическая линия и силовое воздействие официального Баку и Еревана.

Есть и другие упущения: второй доклад охватывает посреднические усилия лишь Минской группы ОБСЕ. А ведь за рамками МГ посреднические усилия прилагались и Казахстаном, и Ираном, я уж не говорю о России. Именно при посредничестве России удалось добиться, пожалуй, единственного достижения урегулирования – соглашения между тремя сторонами о прекращении огня и установлении перемирия. Наши западные партнеры по Минской группе считали приоритетом непрерывность переговорного процесса, а Россия добивалась прежде всего прекращения кровопролития. И делала она это не только из гуманных побуждений, но и понимания того, что лучше вести переговоры в стабильно-мирной обстановке. Кроме того, в те годы еще сохранялись по инерции связи между бывшими советскими республиками.

К сожалению, в докладах МКГ роль России рассматривается лишь в контексте соперничества с ОБСЕ. Если бы члены Минской группы действительно стремились к скорейшему урегулированию конфликта, они должны были бы поддержать усилия и использовать уникальные возможности России, а не ломать головы над тем, как бы загнать ее в общую упряжку МГ ОБСЕ.

– Да, не очень приятно страдать, сидя в Карабахе, от амбиций и столкновений интересов великих держав. И все же, каково Ваше отношение к озвученной в докладе идее о повторном референдуме?

– В целом, я позитивно оцениваю то, что авторы доклада отказываются признавать силовые пути решения конфликта. Причем, оба варианта – как нацеленные в будущее угрозы азербайжанской стороны перерешить конфликт силой, так и повернутый в прошлое подход армянских сторон – то есть решение конфликта по итогам прошедшей войны. В самом начале второго доклада декларируется приверженность мирному урегулированию, хотя механизмы выполнения этого пункта подробно не прописаны. Позитивно, что предлагется закрепить решение волеизъявлением населения и референдумом в НК.

Армянская сторона недовольна, так как считает это непризнанием референдума 10 декабря 1991 года. Но европейцам трудно принять то, что совершалось по советским законам. Тем более, что в Азербайджане утверждают, что вышли из состава СССР не по тому закону, по которому выходила НКАО. Кроме того, тот референдум Баку считает неправомочным, поскольку в нем не приняли участие карабахские азербайджанцы (хотя это произошло по указке из Баку).

Дополнительный референдум мог бы обеспечить участие азербайджанцев и пройти при более основательном наблюдении со стороны международных организаций.

– Вы не считаете, что в карабахском конфликте необоснованно мало внимания обращают на демографию? Кто знает, каково будет демографическое соотношение армян и азербайджанцев через 15 лет, когда Карабаху предлагается провести референдум?

– Полагаю, что сроки для проведения референдума непомерно растянуты. Если стороны договорятся по порядку освобождения территорий, то затем достаточно и пяти-семи  лет. Что касается демографии, то я считаю, что невозможно понять карабахский конфликт без знания того, что произошло в Нахичевани. Отсюда идет обострение чувствительности армян к демографическим моментам, к искусственному изменению демографии в Нагорном Карабахе. Этого понимания как раз не хватает докладам МКГ. Их авторы могли бы лучше разобраться в этом, если бы, по меньшей мере, ознакомились с высказываниями Гейдара Алиева в интервью азербайджанским СМИ от 22 июля 2002 года, где он прямо говорит, что стремился изменить демографическую ситуацию в Нагорном Карабахе.

Кстати, в докладах МКГ есть и другие упущения. Как можно представлять нынешнюю обстановку в Карабахе, не принимая во внимание динамику вооруженного конфликта. Ведь далеко небезразлично, кто готов был прекратить военные действия и решать спорные вопросы политическим путем, мирными средствами, а кто добивался их силового решения и всячески уходил от прекращения военных действий, даже ценой срыва не раз достигнутых при посредничестве России договоренностей о прекращении огня. Из-за этого военные действия не только продолжались, но и расширялись, охватили новые зоны. Отсюда и возникла оккупация ряда районов одной стороны войсками ее противников, соглашавшихся прекратить бои и сесть за стол переговоров.

Мне довелось неоднократно передавать сторонам миротворческие предложения России. Абульфаз Эльчибей, Иса Гамбар и Тофик Гасымов отвечали, что остановка военных действий может привести к замораживанию, консервированию захвата армянами Шуши и Лачина, и настаивали на их продолжении. Так было и позднее, при Гейдаре Алиеве. Руководители Азербайджана до последнего шанса не шли на перемирие и добились… потери контроля над семью районами. Неужели вести переговоры только по Лачину и Шуше было бы им труднее, чем по всем семи районам? Феномен оккупации крайне нежелателен, но он не с неба свалился, а возник «не без помощи» Баку.

Без этого авторы докладов МКГ не могут адекватно представлять себе ситуацию в этом конфликте. Многие их положения недоучитывают сложности реальной обстановки, построены на европейской благожелательности и идеализме, на своеобразной проповеди миссионерства Европы.

– Кстати, о Европе. Армения и Азербайджан начинают переговоры с Евросоюзом по программе «Расширенная Европа: новые соседи». Судя по высказываниям, Европа намерена интегрировать в себя Южный Кавказ в целом – включая, по-видимому, и Карабах. В каком статусе, пока неизвестно. Как, по-Вашему, должна относится к этому Россия?

– Москва, как мне кажется, не вправе отказывать народам Южного Кавказа в установлении выгодных контактов с Европой. Это не должно вызывать шараханий ни в России, ни в Закавказье (уж простите мне «имперскую» терминологию). Тут проявляются и позитивы, и негативы глобализации и установления многоплановых связей. Не уверен, что Европа может много дать республикам Закавказья в сфере энергетики. Хотя и России давно пора слезать с нефтяных и газовых труб.

– Говорят, что в скором времени посредники намерены представить сторонам пакет предложений, основанный на наработках Международной Кризисной Группы.

– Скорее, наоборот, МКГ собрала и систематизировала то, что в различной форме предлагалось как посредниками, так и независимыми экспертами. Сейчас ведь переговоров по карабахскому конфликту как таковых нет – идут лишь консультации. Для переговоров необходима более предметная основа, текстовый проект. Говорят о каком-то «пражском процессе», а это лишь нечастые встречи министров и руководителей двух государств при участии сопредседателей Минской группы ОБСЕ.

Россия изначально стремилась к определению реалистической конфигурации конфликта. Мы понимали, что Карабах – сторона в конфликте. Вели работу с руководством Армении, чтобы Ереван не прятался за спину Карабаха. В переговорах должны участвовать все стороны конфликта.

Поэтому для возобновления более плотных переговоров нужны проект соглашения в виде текста (а не объяснения на пальцах) и полноценный формат с участием всех сторон. Кроме того, для продуктивности переговоров необходим недвусмысленный отказ всех сторон от применения силы и угроз ее применения (даже при решении всех самых спорных вопросов) и  четкий механизм, исключающий возобновление военных действий. Нельзя мириться с призывами к гонке вооружений, достижению целей «любым путем»,  принесению новых жертв в этом конфликте. Необходимо понять, что тут не отделаться малой кровью.

– Благодарим Вас за интервью и надеемся на дальнейшее сотрудничество.

Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————-

Карабахцев даже не предупреждают о вводе чужих войск

Судя по всему, мировое сообщество очень серьезно обсуждает вопрос форсирования карабахского урегулирования и, прежде всего, ввода в зону конфликта миротворческих войск. Однако, страны никак не могут “поделить” – чьи войска будут вводить и кто будет от этого что-то иметь.

Бакинская газета “Эхо” пишет, что, касаясь вопроса о возможности размещения в зоне конфликта миротворцев НАТО, специальный представитель Генерального секретаря HАТО на Южном Кавказе и в Средней Азии Роберт Симмонс заявил, что представляемая им организация ожидает прорыва в урегулировании нагорно-карабахского конфликта в 2006 году и готова в случае необходимости разместить в этой зоне своих миротворцев после урегулирования конфликта, но при условии согласия на то как азербайджанской, так и армянской сторон.

Российская электронная GazetaSNG.ru пишет, что, по имеющейся информации, Азербайджан предварительно одобрил идею “присутствия” НАТО на линии соприкосновения войск Армении и Азербайджана. Газета отмечает, что альянс в последнее время активно выступает за вывод российских войск из Армении, в том числе с армяно-турецкой границы. Та же позиция по российским войскам в Армении у Грузии, что, по мнению газеты, не может не влиять на “российскую” политику Армении, которая “отделена” от России Грузией и, плюс к тому, с будущего года будет получать российский газ по цене в два раза выше нынешней. Вдобавок, в Азербайджане уже размещены радиолокационные станции США, причем вблизи азербайджано-российской границы. Группы особого назначения США и Великобритании участвуют в охране всей трассы нефтепровода Баку-Тбилиси-Эрзрум-Джейхан. Издание считает, что в сложившейся ситуации резонно предположить участие миротворцев НАТО в патрулировании нынешней армяно-азербайджанской границы. “Альтернативой здесь (а также в Абхазии, Южной Осетии, Приднестровье) могли бы стать аналогичные контингенты стран-членов СНГ или ЕврАзЭС, но, кроме многословных деклараций о необходимости создания таких контингентов, ничего конкретного не делается”.

По нашим сведениям, Россия все же предпринимает определенные шаги, чтобы не допустить присутствия в этой зоне западных войск. Проводятся консультации, в заинтересованные страны высылаются эмиссары.

О том, что общественность Карабаха высказывается категорически против ввода миротворческих войск, посредники, по-видимому, не думают. Как и не думают о том, почему карабахцы против.

О том, что карабахская сторона искусственно отодвигается от переговорного процесса, свидетельствует и поведение посредников. Как уже сообщалось, в середине декабря сопредседатели Минской группы ОБСЕ приедут в Баку и Ереван. Однако, как отметил в интервью Общественному телевидению НКР министр иностранных дел Арман Меликян, на сей раз сопредседатели, вопреки традиции, в Степанакерт не приедут.

В то же время, в Армении за последнюю неделю было сделано несколько значимых заявлений относительно карабахского вопроса.

Президент Армении Роберт Кочарян в интервью словенской газете Delo заявил, что “если переговоры исчерпают себя, не дав какого-либо результата, я не исключаю возможности признания Ереваном Нагорно-Карабахской Республики или присоединения НКР к Армении”.

“Нагорный Карабах является неотъемлемой частью Армении и никогда не перейдет под юрисдикцию Азербайджана”, – об этом заявил уже министр иностранных дел Армении Вардан Осканян.

Свою “дорожную карту” карабахского урегулирования неожиданно предложил советник министра обороны Армении Гайк Котанджян.

Судя по всему, вопрос действительно форсируется: Европа хочет приурочить его решение к подписанию договора по программе “Расширенная Европа: новые соседи”, США – к выводу российских войск из Грузии, а Россия непонятно чего хочет…

www. karabakh-online.com 

——————————————————————————————-

Взгляд извне

Котанджян предложил урегулировать вопрос Нагорного Карабаха в три этапа

В Нагорном Карабахе не принимают план урегулирования конфликта, предложенный советником министра обороны Армении 

Информационное агентство “Регнум” опубликовало интервью с советником министра обороны Армении Гайком Котанджяном, в котором тот предлагает свою “дорожную карту” урегулирования карабахского конфликта. Первый этап – создание под эгидой Минской группы ОБСЕ и Совета Безопасности ООН, а также местных властей НКР и Азербайджана условий по применению права народов на самоопределение в отношении Нагорного Карабаха: публичное декларирование Азербайджаном гарантированного международным сообществом отказа от планов использования силы для решения Карабахского конфликта (гаранты: СБ ООН, Минская группа ОБСЕ, ЕС, НАТО, ОДКБ, США, Россия, Франция); признание Минской группой ОБСЕ, Советом Безопасности ООН, а также Азербайджаном и Арменией Нагорно-Карабахской Республики в качестве полномочного партнера в организации дополнительного референдума среди жителей НКР, а также карабахских беженцев, проживающих вне Нагорного Карабаха; объявление моратория на пропаганду войны и насилия с мониторингом со стороны Минской группы ОБСЕ СМИ Азербайджана, Армении, и НКР; по согласованию со всеми сторонами конфликта и международным сообществом (Минской группой ОБСЕ и Советом Безопасности ООН) введение в зону проведения дополнительного референдума наблюдателей для контроля за обеспечением режима стабильности и правопорядка полицией и ВС НКР (в границах Нагорного Карабаха), а также полицией и ВС Азербайджана (на территориях проживания азербайджанских беженцев из НКР вне границ Нагорного Карабаха); проведение дополнительного референдума под эгидой ООН и Минской группы ОБСЕ среди армянского и азербайджанского населения Нагорного Карабаха на местах их настоящего проживания с предоставлением участникам широкого выбора альтернативных решений по статусу Нагорного Карабаха: независимости, воссоединения с Арменией или с Азербайджаном; по результатам дополнительного референдума включение Нагорного Карабаха в интеграционную программу ЕС “Еврососедство”.

Второй этап – применение принципа территориальной целостности в отношении земель, подконтрольных войскам Азербайджанской Республики и Нагорно-Карабахской Республики: введение миротворческих сил под эгидой Минской группы ОБСЕ и Совета Безопасности ООН в зону безопасности Нагорно-Карабахской Республики (кроме Лачинского и Кельбаджарского районов), а также бывший Шаумяновский и часть Мардакертского района, ныне занятые азербайджанскими войсками; обеспечение совместного контроля миротворческими силами, действующими под эгидой Минской группы ОБСЕ и Совета Безопасности ООН, а также Республики Армения, за гарантированным функционированием Лачинского и Кельбаджарского районов в качестве коммуникационного коридора между Арменией и Нагорным Карабахом, а также безопасной зоны его выживания; одновременный вывод войск НКР с территорий Азербайджанской Республики (кроме Лачинского и Кельбаджарского районов), входящих в состав зоны безопасности Нагорно – Карабахской Республики, а также азербайджанских войск с территории бывшего Шаумянского района и части Мардакертского района; прекращение Азербайджаном блокады границ и коммуникаций Армении.

Третий этап – реабилитация возвращенных земель, возвращение беженцев и перемещенных лиц: гарантированное разминирование возвращенных территорий; возвращение армянских и азербайджанских беженцев, а также перемещенных лиц на территории их прежнего постоянного проживания в зоне Карабахского конфликта; комплексная реабилитация бывшей зоны Карабахского конфликта под эгидой Минской группы ОБСЕ и Совета Безопасности ООН; снижение уровня милитаризованности Азербайджана и Армении посредством согласованного трансформирования их систем обороны под контролем международных организаций ЕС, ОБСЕ, НАТО и ОДКБ; экономическое, политическое и оборонное сотрудничество между Азербайджаном, Арменией и Грузией в формировании эффективной архитектуры региональной безопасности на Южном Кавказе в контексте совместных евроинтеграционных программ; совместное обустройство под контролем Минской группы ОБСЕ и Совета Безопасности ООН Кельбаджарского и Лачинского районов в качестве свободной экономической зоны.

В Нагорном Карабахе неоднозначно отреагировали на предложения советника министра обороны Республики Армения.

По словам председателя парламентской комиссии НКР по внешним сношениям Ваграма Атанесяна, он разделяет точку зрения советника по поводу того, что Азербайджан и Нагорный Карабах вышли из состава СССР, исходя из одного и того же права. “Что же касается предложений по карабахскому урегулированию, которые представлены политологом, то позиция НКР состоит в следующем: международное признание независимости НКР может произойти только в приемлемых для народа Карабаха пределах – с приоритетом сохранения национальной системы безопасности и управления.

“10 декабря 1991 года народ Нагорного Карабаха уже высказал свою позицию на референдуме, в котором вполне могли принять участие и жители Карабаха азербайджанской национальности. И я не считаю, что есть необходимость в том, чтобы снова спрашивать мнение народа. Что касается возврата территорий, то в данный момент я не могу делать прогнозов по этому поводу. Поскольку существует вопрос насильственно перемещенных из Азербайджана армян, число которых достигает полумиллиона. Кроме того, Азербайджан не обсуждает вопрос территорий и беженцев напрямую с Карабахом. Очевидно одно – эти территории находятся под юрисдикцией НКР, и в рамках своего мандата руководство НКР может обсудить эти вопросы с Азербайджаном после признания последним независимости НКР. Думаю, в данном случае советник министра обороны РА представлял свою позицию как эксперт и доктор политологии”, – отметил В. Атанесян.

Аналитик, который не пожелал представиться, связал интервью с происходящей в Армении подготовкой к конституционному референдуму. “Думаю, каким-то силам необходимо отвести внимание армянского сообщества от реформ, и для этого используется уже “опытная” карабахская политическая карта. Вряд ли на сей раз армянское общество отреагирует на такую провокацию”, – отметил аналитик.

Особенные выборы карабахских азербайджанцев 

Покинувшие свои края в результате карабахского конфликта, они выбрали в парламент Азербайджана своего депутата, но он вряд ли ступит на землю спорного региона в период действия своих полномочий

Беженцы из столицы спорной территории Нагорного Карабаха на прошедших 6 ноября выборах впервые имели возможность избрать своего представителя в парламент Азербайджана.

Представители властей Азербайджана считают, что этот шаг имеет политическое значение в связи с давним спором из-за Карабаха, а также решает вопрос полного представительства регионов в парламенте страны, хотя голосование проходило, конечно, не на территории самого Карабаха.

Своего депутата в Милли Меджлис, парламент Азербайджана, 6 ноября избирали более трех тысяч жителей столицы Карабаха, которую азербайджанцы называют Ханкенди, а армяне – Степанакерт.

Процесс голосования был сложным, так как избиратели, внесенные в список, расселены по всему Азербайджану. Избирательная комиссия открыла девять участков для избирателей из Ханкенди и организовала доставку людей автобусами. Ни один из избирательных участков не был расположен в самом Карабахе.

Историк Эльман Гулиев, покинувший Карабах в 1988 году, вытирал слезы, опуская бюллетень в урну.

«Я очень рад, что наконец-то могу выбрать своего депутата, – сказал он. – Даже если он не сможет мне в чем-то реально помочь, я буду знать, что он представляет мой город в моем парламенте. Мне не надо, чтобы он прокладывал дороги или открывал новые рабочие места. Я хочу, чтобы он добился нашего возвращения в Ханкенди».

«Мы не хотим войны. Мы лишь хотим вернуться в наш родной город».

Голосование, проведенное за пределами Карабаха, стало очередным напоминанием о нерешенной проблеме Карабаха спустя более чем 10 лет после прекращения ожесточенной военной фазы конфликта. После заключения соглашения о прекращении огня под властью армянских сил в Карабахе, в одностороннем порядке объявивших о независимости этого региона, оказался не только сам Карабах, но и районы вокруг него, которые в Степанакерте называют «зоной безопасности».

Азербайджанские беженцы из Карабаха, точнее, «внутренне перемещенные лица», были вынуждены селиться в организованных для них, но чаще всего неприспособленных для нормальной жизни лагерях. За прошедшие годы часть из них получили более устроенное жилье, многие уехали на заработки в Россию. Правительство Азербайджана утверждает, что в результате этого конфликта вынужденными мигрантами в целом стали 750 тысяч азербайджанцев. В это число включаются и азербайджанцы, бежавшие из Армении.

Азербайджан резко оспаривает претензии армянского населения на независимость, заявляя, что по международному законодательству Карабах остается неотъемлемой частью этой страны.

Продолжительные переговоры сторон под эгидой ОБСЕ пока не привели к окончательному решению проблемы. На линии фронта царит шаткое перемирие.

При составлении карты избирательных округов к ноябрьским парламентским выборам подход ЦИК Азербайджана к спорной территории был точно таким же, как и к остальным регионам страны. Тем самым ЦИК подчеркнула свою позицию по этому вопросу.

Три избирательных округа, включая Ханкендинский, и, соответственно, три места в Милли Меджлисе были выделены для районов, которые существовали до войны в тогдашней Нагорно-Карабахской автономной области. Есть еще по крайней мере семь избирательных округов, в которые включены территории за пределами Карабаха, которые сейчас находятся под контролем армянских сил.

Деление на предвыборные округи всей этой территории имело вид ясно выраженного политического сообщения. Оно было призвано еще раз подчеркнуть намерение Азербайджана управлять спорным регионом, получив на то полномочия от части его населения.

Армянское правительство Карабаха провело парламентские выборы в июне этого года. В них уверенно победила Демократическая партия Арцаха (армянское название региона). Правительство в Баку заявляет, что органы власти, сформированные армянскими силами в карабахе, не легитимны.

В предыдущих парламентских выборах в Азербайджане принимали участие все внутренне перемещенные лица из Карабаха и окружающих регионов – кроме тех, кто выехал из Ханкенди.

«Ранее мы не могли проводить выборы по этому городу, так как понадобилось бы участие большинства населения Ханкенди, а там в большинстве были армяне», – говорит секретарь ЦИК Натик Мамедов.

«Но с этого года парламентские выборы проводятся по мажоритарной системе, и это позволило нам организовать голосование и по Ханкендинскому избирательному округу», – пояснил он.

Согласно новой избирательной системе, опробованной в этот раз в Азербайджане, результаты голосования считаются действительными вне зависимости от числа людей, пришедших на избирательные участки.

Представители властей Азербайджана подчеркивали, что в голосовании могли принять участие и избиратели армянской национальности. ЦИК даже обратилась с просьбой к ОБСЕ и Совету Европы оказать помощь в составлении списка избирателей, проживающих в Степанакерте. Однако, руководитель представительства Совета Европы в Азербайджане Матс Линдберг отметил, что Совет Европы не может предпринять какие-либо меры по данному вопросу, так как просьба поступила слишком поздно.

Но в любом случае, учитывая полное отсутствие контактов между двумя общинами, разделенными линией фронта, желание представителей какой-либо из сторон принять участие в выборах государственных органов другой кажется маловероятным.

В августовском заявлении о формировании нового избирательного округа ЦИК призвал «граждан Азербайджана армянского происхождения, проживающих на оккупированных территориях, содействовать ликвидации сепаратистского режима для того, чтобы обеспечить свои конституционные права».

«Да, отчасти это было политическое решение», – признает Мамедов, имея в виду создание Ханкендинского избирательного округа и призыв к армянскому населению принять участие в голосовании.

«Но процесс урегулирования карабахского конфликта продвигается вперед, и президент Ильхам Алиев не раз заявлял, что Азербайджан готов гарантировать защиту прав армянской общины».

После обработки 90 процентов голосов по этому округу из шести кандидатов, место рождения каждого из которых – город Ханкенди, выявился уверенный лидер – Хавва Мамедова. Она является сотрудником Академии государственного управления, это учреждение имеет тесные связи с президентом Азербайджана.

Во время предвыборной кампании Мамедова обещала «стараться восстановить структуру исполнительной власти Ханкенди и объединить ханкендинцев».

«Мне будет очень трудно работать, но я уверена, что до истечения моего депутатского срока я смогу посетить свой родной округ, где будет восстановлено руководство Азербайджана», – сказала она.

Одной из армян, кто все-таки участвовал в выборах в Милли Меджлис, была Светлана Горчиева, которая покинула Ханкенди вместе со своим мужем-азербайджанцем в годы войны.

«Я очень обрадовалась, когда мне поручили стать членом избирательной комиссии Ханкендинского округа, потому что я родом оттуда, – сказала она. – Надеюсь, что формирование этого округа и избирание депутата от Ханкенди поможет урегулированию Карабахского конфликта. Мы все хотим мира».

http://www.iwpr.net
Руфат АББАСОВ
независимый журналист, Баку

——————————————————————————————-

Даты

Слабость плоти – сила духа 

И я знаю, я знаю, знаю
Что не рана твоя болит,
А страшнее, чем рана злая
Слово горькое – “инвалид”…

Первого в своей жизни  инвалида я увидела в Агдаме. Я была совсем ребенком тогда, и меня поразило, как мальчик в инвалидной коляске на агдамском базаре просил денег у прохожих. Потом я допытывалась у мамы – что с ребенком? И именно тогда поняла, что не все люди рождаются одинаковыми, и не всем удается пройти через жизнь здоровыми…

В том далеком прошлом на улицах Степанакерта инвалидов почти не было. Так уж повелось, что инвалидности – стыдились. Как  будто в этом кто-то виноват…

3 декабря в мире отмечается Международный день инвалидов. Именно в этот день, всего один раз в году, журналисты вдруг вспомнят о проблемах инвалидов, предоставят слово самим инвалидам, вообще – будет сказано много правильных и громких фраз, но их боль… их боль так и останется неразделенной и чужой.

В карабахском обществе отношение к инвалидам традиционно отчужденное. В лучшем случае, их могут пожалеть… Но чаще – их не воспринимают как обычных полноценных граждан. И именно это является для инвалидов самой большой проблемой.

Они – такие же как все. Они так же чувствуют мир, так же любят, так же танцуют, страдают, смеются.  У них также сжимается сердце, и они также хотят быть счастливыми. Как все. Или, быть может, чуть острее, чем все…

Сегодня в самом сердце Лондона, на знаменитой Трафальгарской площади, стоит пятиметровая скульптура, изображающая безрукую женщину. “Беременная Алисон Лаппер” – так называется памятник нашей современнице, бросившей вызов всему обществу. Алисон Лаппер – художница. И еще она – инвалид. У нее нет рук и сильно укорочены ноги. Причина – в редком генетическом дефекте под названием “фокомелия”. Британцам и жителям других стран Запада вид укороченных или вообще отсутствующих конечностей знаком: похожие дефекты у новорожденных вызывал применявшийся в 60-ые годы препарат под названием “талидомид”. Впрочем, по словам самой Лаппер, относительная распространенность подобных увечий ей ничем не помогла: общество ее большей частью игнорировало.

Лаппер – женщина, сумевшая победить в борьбе с безразличием общества. После 17 лет в приюте для детей-инвалидов она самостоятельно закончила арт-колледж, вышла замуж, родила сына и продолжает растить его, теперь уже – одна. Она художник – при том, что не имеет рук. Закончила Брайтонский университет, имеет диплом – причем, с отличием. Она – пример того, что сила духа может преодолеть слабость плоти… И еще – пример отношения общества к инвалиду…

Уже несколько лет на пьедестале в самом центре Лондона устанавливается какое-либо произведение современного искусства. Разве случайно, что сегодня там, наряду с  известнейшими памятниками британских знаменитостей – короля Георга 4-го, адмирала Нельсона, полководцев Напьера и  Хейвлока – появилась и скульптура Алисон Лаппер, женщины-инвалида? Нет, потому что историю делают не только герои прошлого, но и герои, которые сегодня живут рядом.

Алисон Лаппер смогла преодолеть свою болезнь и отчуждение общества, смогла заявить о себе и заставить уважать, смогла быть героем и обычной женщиной одновременно. Вот почему консервативные и чопорные англичане, оценив ее смелость и жизнелюбие, согласились лицезреть ее в самом престижном  уголке Лондона.

Появится ли когда-нибудь подобное отношение к инвалидам и в Карабахе? Смогут ли и сами наши инвалиды побороться за свои права и за полноправную роль в карабахском обществе? Активность соответствующих общественных организаций инвалидов вселяет надежду, что в скором времени они тоже сумеют преодолеть равнодушие общества, как превозмогли свои болезни и увечья. А значит, надежда всегда есть. И не будем забывать старую библейскую историю: однажды Иисусу показали инвалида и спросили “Почему он таков? Кто согрешил – он или родители?” Ответ Иисуса был краток – “Ни он,  ни родители. Он рожден, чтоб на нем явились дела Божии”…

Карине ОГАНЯН

——————————————————————————————-

Хотим жить как все

Прошел год, наступил очередной Международный день инвалидов, который отмечается в мире 3 декабря. Неудивительно, что в этот день инвалиды оказываются на первом плане общества. А как было бы прекрасно, если б такое происходило на протяжении всего года! Ведь для инвалидов главное – внимание близких и окружающих. Предпринимаемые сегодня усилия для того, чтоб помочь инвалидам избавляться от панциря четырех стен своих квартир, почувствовать себя полноценными членами общества и быть полезными ему недостаточны, но позитивно воспринимаются нами как первые шаги, как надежда на лучшее будущее.

Мы приветствуем Министрество культуры и спорта – за организацию и проведение уже шестой год подряд фестиваля для инвалидов войны НКР. Мы приветствуем работу Реабилитационного центра по организации совместно с Министерством социального обеспечения НКР аналогичных  фестивалей для инвалидов до 18 лет. Надеемся, они также станут традиционными. Мы приветствуем и благодарим всех тех, кто хоть немного причастен к подобного рода мероприятиям, кто неравнодушен к судьбам инвалидов, в первую очередь – спонсоров, без которых эти фестивали просто могли бы не состояться. Я благодарю Федерацию шахмат НКР и ООО “Кантех” за предоставленную мне возможность передать свой опыт нашим инвалидам. Однако недостаток специнвентаря замедляет темпы их обучения, к тому же – обучение инвалидов по зрению носит индивидуальный характер. При наличии у каждого своего комплекта специальных шахмат и шашек позволило бы мне продолжать занятия не только в офисе, но и по телефону, тем более, что такой метод обучения применяется давно и не только с инвалидами.

Да, бывает в жизни момент, когда сердце так и хочет выскочить из груди. На моем примере – когда смотрю хороший футбольный матч, например, или когда держу в руке шариковую ручку, пытаясь самостоятельно записать свои стихотворения, задачки по шахматам и шашкам и т. п… Но мы способны пережить и не такое.

Мы оптимистически смотрим на мир и своим примером стараемся поднять дух наших инвалидов, помогая им найти свое место в обществе. Ведя активный образ жизни, невзирая на все ее трудности, мы просто забываем о своей инвалидности и хотим того же всем инвалидам.

Мы не приветствуем пассивность некоторых наших собратьев, но виним в этом только себя – за наше бессилие и неумение избавить их от этой пассивности. Мы не приветствуем тех, кто, прикрываясь нами, вершит свои дела. Мы не приветствуем тех, кто позволил одному человеку разрушить Общество слепых НКР. Но что поделать, когда корысть и алчность стоят превыше интересов общества? Увы, но этой болезнью страдают многие наши руководители и чиновники.

Вот почему мы не ощущаем разницы между нашим Обществом слепых и государством, которое может постичь та же участь – и это нас всерьез беспокоит. Опять политика, опять неладное хочет поглотить меня…

Вернусь-ка лучше к тем проблемам, которые мешают инвалидам жить как все. Как известно, гражданская пенсия зависит от трудового стажа работы. И работающий пенсионер имеет право каждые два года производить перерасчет своей пенсии. А если учесть, что почти 100%-но инвалиды 1-ой группы и более 50%-ов инвалидов 2-ой группы сегодня не имеют возможности устраиваться на работу, то их пенсия всегда будет оставаться прежней: базовая (4000 драмов), плюс компенсация (4250 драмов), плюс по уходу за инвалидом 1-ой группы (600 драмов), плюс за сопровождение инвалидов 1-ой группы по зрению (1000 драмов). Вот уже семь лет я безуспешно стараюсь найти человека, который бы за 600 драмов в месяц ухаживал за мной. Может, Власть поможет мне в этих поисках (думаю, что и за 6000 драмов такого человека не найти)? А стоит мне раз в месяц выехать к себе в деревню – так на обратный билет сопровождающего денег просто не хватит. Неправда ли – и смех, и грех… Наши близкие не могут жить вечно, а потому каждый из нас непрочь создать свою семью. Но как? Как, не имея дополнительного заработка, почти на 9000 драмов в месяц, осуществить это, мы не представляем. К тому же, у многих еще существует проблема с жильем. А что говорить о лечении инвалидов, для большинства которых оно иногороднее,  об отсутствии нужных лекарственных препаратов в списке для льготных рецептов?.. Вообще, медицина – тема отдельного разговора…

Воспользовавшись Международным днем инвалидов, внесем на рассмотрение законодательной власти следующие рационализаторские предложения.

1. Учитывая, что сегодня почти все инвалиды 1-ой группы не в состоянии сами зарабатывать, а значит – и иметь стаж, увеличить размеры пособий по их уходу и за сопровождение в несколько раз, чтобы хоть отчасти пособие соответствовало реальным расходам (тем более, что эти размеры ни разу не подвергались изменениям с момента принятия решения, так же как и размер общей компенсации). Затраты будут незначительны, так как инвалидов 1-ой группы совсем немного.

2. Принять программу (или создать фонд) в поддержку инвалидов, предусматривающую обеспечение их работой, жильем, квалифицированным лечением, достойной пенсией, а также специнвентарем и даже специальными компьютерами, если мы хотим не отставать от жизни.

3. Просим, чтобы депутаты обратили внимание на несоответствие минимальной зарплаты (15000 драмов) с минимальным размером пенсии (1000 драмов). Во-первых, такой разницы (почти в 4 раза) просто не должно быть. Во-вторых, просим “испытать” на себе этот минимальный размер пенсии одному из ваших коллег – как можно за эти деньги прожить целый месяц?

Любые положительные решения в отношении инвалидов способствуют их сближению с обществом и частично смягчают вечную душевную боль, которой “одарила” их судьба. И пусть все те теплые слова, которые мы услышим 3 декабря, воплотятся в жизнь так же легко, как это будет сказано. И пусть нас всегда будет немного, но мы хотим жить как все.

Альберт МАРДЯН

——————————————————————————————

Карабахцы

В поисках Снегурочки

В молодые годы я на досуге любил заниматься фотографией. Снимал природу, городские пейзажи, культурные, спортивные   мероприятия и многое другое. Особенно мне нравилось делать детские снимки.

Спустя много лет, я иногда достаю с полки пакеты со старыми фотографиями и  подолгу  рассматриваю их. Вспоминая  прожитое,  я задаюсь вопросом: что стало с героями моих фотографий, где они сейчас, как сложилась их судьба во время и после Арцахской войны?

Однажды за этим занятием меня застала наша соседка, заглянувшая к моей супруге поболтать.

Просмотрев десяток фотографий, соседка сказала:

– Не вижу знакомых лиц.

– Это естественно, ведь снимки двадцати- и даже тридцатилетней давности, – ответил я.

– А фотографии хорошо сохранились.

– Я их берегу.

Мы продолжили совместный просмотр снимков.

– Вот эта фотография одна из моих любимых, – я протянул соседке крупный портрет девочки в образе Снегурочки. – Девочку я заснял на новогодней елке в одном из детских садов города. Я не знаю, как ее зовут и кто ее родители. С тех пор я ее не видел. Снимок был опубликован в газете “Советакан Карабах” – это было в начале января 1977 года.

– О, как давно!.. Сейчас девочке примерно 33 или 34 года.

– Мне хотелось бы найти эту девочку, теперь уже женщину, и узнать, кем она стала, какая у нее судьба. Это интересно – встреча через три десятилетия.

Соседка призадумалась, затем сказала:

– Я знакома с пожилой женщиной, которая до войны работала в одном из детсадов, если не ошибаюсь – именно в том, который ты назвал. С твоего разрешения я покажу ей фотографию – может, она что-нибудь вспомнит.

Вечером следующего дня соседка вновь зашла ко мне.

– Видать, поиск проходит успешно? – спросил я, заметив на ее лице улыбку.

– Да, я   встретилась с  той женщиной, показала ей снимок. Она действительно в   те   годы работала   в   том    самом    детсаду воспитательницей и, представь себе, узнала девочку – Снегурочку и даже назвала квартал и жилдом, где она сейчас проживает с семьей.

– Она уверена в этом? – засомневался я.

– Будем надеяться. “Снегурочку” зовут Лусине, а мужа – Армен.

Я поблагодарил соседку за ее труд.

Дождавшись воскресенья, я отправился на встречу со “Снегурочкой”. Предполагая, что в ее семье есть дети, купил шоколадные конфеты. Во дворе жилого дома, указанного моей соседкой, спросил у отдыхавшего на скамейке мужчины:

– Простите, где здесь проживает семья Лусине и Армена? Мужчина оглядел меня с головы до ног и указал на подъезд и этаж.

С некоторым волнением позвонил в дверь. Послышались детские голоса. Дверь приоткрылась, показались две забавные детские мордашки.

– Здравствуйте, детки. Мама дома?

– Мам, тебя дядя спрашивает!

Я весь напрягся в ожидании. Через пару секунд появилась женщина. У нее были красивые черты лица, но ничто в ней не напоминало мне Снегурочку. Неужели ошибка?

– Что вы хотите?

– Вас зовут Лусине?

Получив утвердительный ответ, я зашел в квартиру. Она была однокомнатной и тесной. На полу рваный линолеум, на стенах – потемневшие обои. Комната   обставлена бедно. На стареньком   облезлом диване – болезненного вида обросший щетиной худой мужчина. Видать, это   муж Армен. Малыши не заинтересовались моим приходом и выбежали во двор. Поздоровавшись, я положил на стол коробку с конфетами и представился, потом показал женщине снимок Снегурочки и воодушевленно   объяснил цель моего визита. На лице женщины восторга или умиления я не увидел.

– Нет, это не я. Я никогда не посещала этот детсад и не одевалась Снегурочкой. Вы ошиблись адресом, – Лусине виновато посмотрела на меня.

– Жаль, – сказал я, – видимо, никогда не найду эту девочку.

– Продолжайте поиски, быть может, повезет, – обнадежила меня Лусине.

– А вы, собственно говоря, зачем ее ищете? – вступил в разговор молчавший доселе муж Армен.

– Ну, как же, ведь это так интересно – спустя 28 лет встретиться, вспомнить прошлое, поговорить… Что-то есть романтичное в этом.

– И это все? Представим, что моя супруга оказалась той девочкой. Что последует далее? Ничего, кроме эмоций? Или ностальгии по прошлой жизни? Одними эмоциями сыт не будешь, – с некоторой озлобленностью проговорил Армен.

Лусине укоризненно посмотрела на мужа.

– Вот, взгляните на комнату – в каком она состоянии, – продолжал Армен. – Теснота, нищета. Вы могли бы помочь нам получить новую квартиру или, на худой конец, отремонтировать старую? Нет? А стать спонсором для моих детей вы можете?

– Извини, Армен, но, к   моему сожалению, я не имею этих возможностей, поскольку сам зарабатываю наемным трудом и живу, как говорится,   на одну зарплату, – ответил я на   вопрошающий взгляд Армена.

– В таком случае, Вам незачем было приходить к нам и вообще искать эту девочку, – в голосе Армена почувствовались назидательные нотки.

Я несколько опешил от подобного тона моего собеседника, но не подал виду.

– Армен, прекрати, что ты   несешь?.. Опомнись, неудобно же, – попыталась урезонить мужа Лусине.

Наступила тягостная тишина.

– Вам приготовить чай или кофе? – спросила Лусине.

– Нет-нет,   не утруждайте себя. Мне уже пора. Извините, что побеспокоил вас, – сказал я и направился к двери.

Лусине вышла меня проводить. Прикрыв за собой дверь, она сказала:

– Вы не обижайтесь на моего мужа. Жизнь сделала его таким. Он нездоров, из-за болезни оставил работу на стройке. А другую посильную работу найти не может. Вот и живем вчетвером на мою более чем скромную зарплату. Очень трудно нам.

– Я его понимаю и не обижаюсь. В чем-то Ваш муж прав. По-своему – прав. Желаю ему и всем вам здоровья и успехов. Прощайте.

Я возвращался домой с неприятным осадком на душе. Шел и думал, чем же я могу помочь этой семье в решении жизненных проблем, но пришел к печальному для себя выводу, что практически ничем. А таких семей, прозябающих на грани бедности, у нас, наверно, сотни.

Дома фотографию Снегурочки я положил в общую стопку, затем вновь достал ее и прикрепил на стенку шкафа в ожидании нашей соседки, которой мне предстояло рассказать о моем неудавшемся визите…

От редакции: до Нового Года остался всего месяц. Мы присоединяемся к поискам Снегурочки и объявляем, что тот, кто первым узнает Снегурочку и сообщит о ней необходимые сведения, получит специальный приз “Демо”. Или же – Снегурочка, отзовись сама!

Валерий АНДРЯН

О восприятии классической музыки и о творческом отношении к работе 

Камерный оркестр Арцаха – это лучшее, что есть у нас в области инструментальной музыки. Это – классический репертуар композиторов мирового значения, это – совершенство исполнения, это – источник воздействия на высшие человеческие переживания.

Именно камерный оркестр здесь и сегодня призван заставить самих исполнителей и зрителей становиться свободными творцами и переживать ту свободу жизненного восприятия, какую переживали авторы-композиторы, когда-то написавшие для нас эти гениальные произведения.

Где еще мы можем обрести эту свободу мысли и переживаний? Ведь в человеческом обществе очень много жестких разграничений и, конечно, о полной свободе изначально не может быть и речи. И вот тут приходит на помощь искусство. Конечно, художник – будь то композитор, скульптор, архитектор – свободен как никто другой. Ему достаточно знать, что было до него и что есть сейчас, а также владеть техникой работы. Наконец, творческий замысел воплощен в определенную форму… Работа окончена, и возникает два вопроса:

– поймут ли тебя, поддержат ли?

– выдержит ли твое хрупкое произведение жесткую критику временем?

Если первый вопрос касается судьбы художника, его реального бытия, гармонии с самим с собой (ведь признание – долгожданно), то второй – это жизнь после жизни. И только самое достойное может обрести бессмертие. Возможно, это громко звучит для небольшой статьи, но у нас должна быть точка отсчета или точнее – пространство отсчета.

Наша речь о музыке, а музыка, как известно, пространственно-временной вид искусства. А виной всем этим мыслям – репертуар оркестра.

Нам во многом хочется видеть что-то армянское. Порой это пожелание, порой – цель для самоутверждения, а чаще –  просто мысль…

В случае с оркестром эта мысль должна исходить от дирижера (или не исходить). На этот раз репертуар – “неармянский”. Просто репертуар. Стержень концерта – симфония Шуберта.

Думается, дирижер “приучает” слушать классическую музыку, постепенно усложняя жанры. Звучит крупная форма, а значит и больше времени надо сидеть, слушая. Но вот почему сразу Шуберта, представителя “романтизма”? Если приучать, то, может быть, начать с “классицизма”?..

И словно труднопереваримое мясо, которое подают с ягодами и фруктами для быстрого усвоения, наша симфония была окаймлена уже знакомым из прошлых концертов “десертом” – произведениями малой формы, но яркими, слушая которые можно похлопать в ритм…

Трудно говорить о плавании человеку, который не умеет плавать, и бесполезно просить его: “Пожалуйста, не утони!”. Гораздо правильнее научить его плавать. Потом он сможет координировать свои движения. Не стану лукавить, применительно к оркестру это выглядит так – не может дирижер руководить так, чтоб играли для него самого. Играют для нас. А много ли среди нас грамотных в области музыкальной науки? Ведь истинное предназначение высокого искусства в том, чтобы малоизвестные человеческие переживания от одного исключительного человека – гения (у нас – композитора) передавались исполнителям, а затем – слушателям. И в этом триединстве формируются свобода, развитие, гений.

Как мы видим, нет ничего удивительного в том, что слушатель через восприятие становится таким же гениальным. Но только подготовленный слушатель – я не имею ввиду всех, у кого есть диплом. А для восприятия классической музыки требуется основательная и длительная подготовка.

Музыка – это сложный язык. Но зная его, можно чувствовать то, о чем говорили и что чувствовали композиторы – представители самых разных национальностей. Таким образом, гений автора передается всему современному обществу и будущим поколениям. Так формируется общество свободно мыслящих людей.

Однако все сказанное верно лишь в том случае, если общество готово признать своих гениев. Давайте же учиться понимать, учиться принимать и учиться признавать. Например, находящегося сегодня на высоте – дирижера камерного оркестра Арцаха Геворга Мурадяна.

Нуне СИМОНЯНб музыкальный критик

——————————————————————————————-

Параллели

Причины экономического, нравственного и духовного кризиса России в 1991-2000 гг.

После развала СССР, который занимал второе место в мире по совокупному внутренне-валовому продукту (ВВП), и разрушения тоталитарного коммунистического режима, в большинстве стран СНГ, в том числе в Армении, стал интенсивно развиваться олигархический спекулятивный капитализм с элементами шоковой терапии, скопированный в самых худших формах у России. Мы знаем, какую цену заплатили российские граждане за эту преступную авантюру. Власти не вылечили больную параличом экономику, а вызвали такой шок у народа, который до сих пор не проходит. Он представлял собой самую худшую форму модели экономического развития на всем земном шаре и при слабой власти президента приводил государственное управление к анархии и мгновенному обогащению жуликов всех мастей за счет ограбления народа и государственной собственности.

Не создав соответствующего экономического и правового поля для поэтапного внедрения частной собственности в государственный сектор экономики страны с построением независимой судебной власти, необходимой для четкой реализации этой программы в течение десятилетий, либерал-демократы, маргиналы и ортодоксальные экономисты клюнули на заморскую наживку. Они планомерно стали разрушать государственную собственность, созданную несколькими поколениями советских граждан, и присваивать себе ее лакомые куски посредством проведения преступной приватизации общероссийского достояния. Плеяда молодых людей 26-35 лет, в большинстве своем не имеющих опыта работы, но близких к академическим кругам некоторых стран, получивших от них многомиллионный стартовый капитал для пуска приватизационного процесса, стали в короткое время обладателями милиардных и миллионных состояний. Космические скорости нуворишей по сколачиванию капиталов в бедной стране вызывали зависть и удивление у магнатов других стран. (Для сравнения – первый свой миллион долларов патриарх автомобилестроения США Генри Форд скопил в течение 20 лет своим  трудолюбием и гениальным умом, создав мировую корпорацию).

Враги России расчитывали с помощью олигархов создать марионеточно-управляемую коррумпированную исполнительную и законодательную власть и навсегда подчинить ее крупному бизнесу, вышвырнув эту страну на задворки мирового экономического развития, превратив Россию в 21 веке в сырьевой придаток мощных капиталистических стран. Захватив все влиятельные СМИ, создав сеть частных каналов, они замутняли сознание людей, влияя на ход выборов президента России и депутатов в Государственную Думу. Распоряжаясь огромным финансовым капиталом, взяв под контроль четвертую власть и правительство России, им удалось реализовать свои зловещие планы. Выработав стройную систему подкупа во время предвыборной компании 1996 года, олигархи, истратив миллион долларов, сфальсифицировали выборы президента. Борис Ельцин, имея рейтинг в 5% против 33% у Г. Зюганова, был избран президентом России на второй срок.

В Москве и в регионах России, во властных структурах на всех ее уровнях, начиная с президентского аппарата, членов правительства, председателей компаний в Государственной Думе, заканчивая областной, районной и городской администрацией, олигархи имели своих надежных друзей и с их помощью укрепляли свою власть, а по существу – пятую коллону, внедряя в аппараты управления своих людей. Вся эта система была запущена и государственный двигатель заработал на грязном топливе, название которой – коррупция. Стал рушиться весь механизм управления государства Российского. Слабая власть президента Ельцина привела к тотальной коррупции во всех слоях управления этой огромной страной. Эта эпидемия поразила органы юстиции, прокуратуры, МВД, таможню и налоговые службы. Начался невиданный грабеж в истории российского государства со времен татаро-монгольского ига. Анархия замутняла сознание россиян и привела большую часть граждан общества к духовному и нравственному разложению, они стали брать пример с грабителей народного добра и старались устроить свою жизнь по их моральным и этическим нормам, пренебрегая общечеловеческими ценностями.

Представители крупного и мелкого бизнеса, так называемые челноки, а по существу спекулянты, превратили Россию в самый большой базар в мире, где в основном продавались низкосортные товары ширпотреба китайского и турецкого производства. С помощью россиян эти страны укрепляли свою экономику и создавали у себя на родине рабочие места.

С развалом сельского хозяйства и ее перерабатывающей промышленности начались поставки большого количества продовольственных товаров из-за рубежа, цены на них устанавливали крупные бизнесмены, оптовики-спекулянты. Употребление продуктов питания низкого качества с модифицированными добавками, полученными методом генной инженерии, при отсутствии должного санитарно-эпидемиологического, ветеринарного и гигиенического контроля со стороны государства, привело к тяжелым формам болезней беднейших слоев населения, которые стали вымирать, не боюсь этого слова, как во время эпидемий чумы, холеры и человеческих потерь в войнах.

Немалая доля вины лежит и на расплодившихся в России “водочных королях”, которые спаивали свой народ отравой, изготовленной из дешевого технического спирта, зарабатывая на этом горе миллионы.

От безысходности, потери перспективы хоть на какую-нибудь сносную жизнь, от безработицы, у многих граждан России стали сдавать нервы, вызывая у них стрессы. Все эти негативные процессы, обрушившиеся на головы россиян, породили массовый развал семей, где на 10 браков приходится 7 разводов. Продолжительность жизни стала резко сокращаться и достигла у мужчин 57, у женщин – 59 лет. Анархия в стране привела к расслоению и резкой поляризации общества в получении доходов. Безработица, вызвав нищету, провоцировала массовый всплеск преступности, в том числе – проституции и наркомании.

Налоговая инспекция, таможенная служба, государственные аудиторские органы, беря крупные взятки, покрывали преступников, нанося колоссальный ущерб России. Во всех министерствах, местных органах власти и подчиненных им структурах воровали и брали взятки – все, у кого была такая возможность, включая оборонку и армию.

В России всегда воровали и брали взятки, во все времена ее исторического развития, за исключением периода, когда СССР руководил И. В. Сталин. Но такой вакханалии в экономике и анархии никогда не было. Все это привело к страшным последствиям. Количество бездомных и нищих увеличилось непомерно. На вокзалах, рынках, улицах, в метро, других видах транспорта люди просили подаяние. Родители отказывались от детей, количество брошенных детей достигло 1 миллиона. Более миллиона проституток зарабатывали свой горький хлеб в подпольных борделях, гостиницах, на  улицах страны, дома и за рубежом. Резкий рост проституции и наркомании провоцировал вспышку венерических болезней, что приводило к увеличению больных СПИД-ом.

Некогда в самой читающей стране мира перестали издавать классиков мировой литературы. Очень доходная издательская индустрия, находящаяся в руках олигархов, перешла на печатание низкопробных любовных романов и наводнила прилавки магазинов и газетных киосков порнографическими книгами и журналами. На телеканалах страны, нашпигованной рекламой, приносящей солидную прибыль телемагнатам, раскручивались фильмы со сценами эротики и откровенной порнографии. Олигархами были тиражированы сотни миллионов видеотоваров со сценами насилия и разврата.

Анархия в стране привела к наглому обману людей и в финансовой сфере. На фоне абсолютного беззакония некоторые банкиры раскручивали финансовые пирамиды, обдирая доверчивых вкладчиков до нитки. Банковский капитал контролировал и строительную индустрию, которая стала одной из коррумпированных и взяткоемких сфер криминального бизнеса. Финансисты прокручивали аферу, скупая заранее дома, когда они стоили дешево, и перепродавали гражданам, когда цены на недвижимость резко возрастали.

Владельцы криминального капитала не вкладывали свои доллары в развитие экономики России, не создавали рабочих мест там, несмотря на очень высокую безработицу. Создав хитроумную схему, они переводили деньги в иностранной валюте через подставные банки-“однодневки” и размещали свой наворованный капитал на Кипре, в Гибралтаре, других оффшорных зонах надежного хранения, где сумма облагалась льготными налогами. Всего олигархами было выведено из России и украдено 250-300 мрд. долларов США.

Самая богатая в мире страна по запасам природных ресурсов вынуждена была влезать в долги, чтобы латать свой скудный бюджет. Россия на жестких условиях брала кредиты у иностранных государств, а также у МВФ и ВБР. Кроме капитала, происходила и массовая утечка умов из России. Самые талантливые и перспективные ученые, оставшись без денег и возможностей для продолжения научных изысканий после развала военно-промышленного комплекса, со своими ноу-хау перебрались в США и Западную Европу, куда их заманили вербовщики, обещая большие заработки и работу в лабораториях, оснащенных самым современным оборудованием. Они оставили будущее науки России под большим вопросом.

В 1998 году управлявшие страной олигархи, окончательно разорив Россию, довели ее до финансового “де фолта”.

После перенесенной операции на сердце Ельцина заставили искать себе преемника. Сделав правильный выбор, он назначил на пост премьер-министра В. Путина, ставшего в 2000 году вторым президентом России.

Тяжелая ноша досталась   Путину. По количеству преступлений Россия заняла первое место в мире. Наличие в стране националистических вооруженных формирований и десятков тысяч крупных и мелких бандитских группировок, “крышующих” большой и мелкий бизнес, вынудили его правительство тратить огромные средства на содержание и оснащение силовых структур, где по их плотности на душу населения Россия находится в лидерах по всей планете.

Пока Путину не удается обуздать преступность, а вместе с ней и коррупцию. Да это и невозможно при этой системе экономического развития, даже – при сильной власти президента. Он рад предпринять решительные действия для искоренения супер-коррупции. Но как человек осторожный, вышедший из недр КГБ, президент сегодня не может объявить беспощадную войну олигархам, приведшим эту прекрасную страну на край экономической катастрофы, а его народ к обнищанию, духовному и нравственному разложению. По всей вероятности, он боится не их, а сосредоточенного в их руках капитала, посредством которого может быть подготовлено и осуществлено покушение на его жизнь. Безусловно, Путин – находка для России, потому что он кажется очень честным человеком и является патриотом своей страны, обладающим большим умом с государственным мышлением. Президент России, значительно укрепив свою вертикальную власть, крепко держит ее узды управления в своих руках.

Глава российского государства пока еще не выработал своей концепции по борьбе с коррупцией, которую сегодня успешно осуществляет Китай, где ежегодно казнят десятки и сотни казнокрадов и взяточников. Путин знает, что Россия – это непредсказуемая страна, поэтому воздерживается от открытого противостояния с олигархами, а некоторых даже рекомендует на посты губернаторов. Президент, возможно, боится своими действиями “не навредить”, вызвав торможение экономического роста, равного 6.2 % и утечку капитала за рубеж. Эта тактика В. Путина ни к чему хорошему не приведет. Рано или поздно президенту России нужно будет прислушаться к мнению народа, созвучного с программой талантливого экономиста, сопредседателя партии “Родина” С. Глазьева, и, анулировав итоги приватизации, отобрать капитал у олигархов, нагло крадущих 50% ВНП в денежном выражении.

Обладая сильной властью и воспользовавшись очень высокими ценами на нефть, Путин стал хорошим президентом для России. Слабая власть всегда ее губила. Ведь не секрет, что слабая власть при руководстве М. Горбачева и Б. Ельцина чуть не привела к развалу целостность России. За время своего президентского правления В. Путин и его команда увеличили бюджет страны в 3 раза. Бюджет России 2006 года был, безусловно, его победой. Президент рад бы еще больше сделать для своего народа, но высокая инфляция в 8.5-9.5% и последние события в Беслане и Кабардино-Балкарии удерживают его использовать для этой цели стабилизационный фонд – 140 мрд. долларов. У президента есть большие шансы до президентских выборов 2008 года заняться социально-экономическими проблемами республик Северного Кавказа, являющихся самыми отсталыми регионами России, чтобы остановить сепратистское движение горских народов и еще более повысить свой рейтинг. При желании Путин может изменить статьи конституции “под себя” и участвовать в президентской гонке, имея в Государственной Думе большинство депутатов от партии “Единая Россия”. Драматические события, которые разворачиваются в мире, заставят его пойти на этот шаг.

Политика Израиля по отношению к арабам Ближнего Востока и Ирану может в конце концов разорить США и вызвать резкий всплеск антиамериканских настроений не только в мусульманских странах. Дж. Буш до конца своего президентства “застрянет” в Ираке. Речь президента Ирана в Тегеране, повторившего слова Айаттоллы Хомейни, возможно, приведет к агрессии Израиля в отношении ядерных объектов Ирана. Эта авантюра приведет к непредсказуемым событиям и вызовет во всем мире небывалый скачок цен на нефть. Президенту России удастся в 2007-2008 гг. ощутимо поднять бюджет страны. Тогда можно будет взяться за решение не только социально-экономических задач республик Северного Кавказа, но и увеличить расходы на оборону, науку, образование, медицину, развитие спорта, ипотечного кредитования сельчан для приобретения земель на вечное пользование, для развития среднего бизнеса, повышения зарплат бюджетникам и т. д. Но при анархическом капитализме денег для развития экономики огромной страны все равно не будет хватать. Экономика страны, став заложницей олигархов, породила взяточничество. В Государственной Думе, в правительстве М. Фрадкова и в президентском аппарате есть коррупционеры. Поэтому повышение размеров зарплат и пенсий не дает ощутимого улучшения уровня жизни простых граждан. За 2,5 месяца стоимость топлива возросла на 16%. С подорожанием топлива происходит рост цен на все виды товаров и продуктов питания. Инфляция и высокие коммунальные расходы съедают 40-50% доходов граждан. Правительство Фрадкова вместо того, чтобы поднять налоги на сверхприбыль олигархов, хочет снижением налога на НДС с 18% до 13% стимулировать экономику на 1,2% за счет вывода ворованного капитала из тени. Это абсурд.

Снижение единого социального налога в 2004 году не вызвало роста экономики и выхода теневого капитала, на что расчитывало правительство, а привело к печальному расформированию пенсионной системы, которую удалось спасти за счет стабилизационного фонда. Зачем снижать налог на НДС, имеющий наивысшую долю в структурах бюджета и страхующего его, не связанного с ценами на нефть, на котором жируют олигархи, которым удалось в 1992 году прибрать к рукам все недра? Надо отобрать у них общенародное богатство, доставшееся от природы. Для этого России на короткое время нужен волевой президент с диктаторскими методами управления в самом хорошем смысле этого слова. Хочет или не хочет 52-летний Путин изменить свои либеральные взгляды – это его личное дело, но каким президентом он оказался бы для России, если бы цена на баррель нефти не выросла в 2 раза и находилась на отметке 18-20 долларов? Это вопрос. Поэтому, чтобы не было никаких загадок, рано или поздно В. Путину или его ставленнику вместе с Государственной Думой, где их поддержат 90% депутатов, придется в корне изменить экономическую политику России, экспроприировать собственность олигархов и передать недра, принадлежащие всем гражданам России, ее законному собственнику – Государству. А виноватых – привлечь к ответственности за причиненное горе.

Без этого России никогда не удасться стать мировой державой как в экономическом, так и в военно-политическом плане, чтоб защитить свой суверенитет, остановить отрицательное воспроизводство русского народа и сделать жизнь ее граждан счастливой.

Валерий АГАДЖАНЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s