№ 22 / 15 դեկտեմբեր

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆ  ԱՅԴ ՄԵՆՔ ԵՆՔ

Մեր երկրում հաճախ կարելի է լսել այս կամ այն ընդդիմադիրի կամ պարզապես ընդդիմախոսի հասցեին ասված հետևյալ խոսքերը՝ նա պետության դեմ է: Ասողները, որպես կանոն, իշխանավորներն են լինում: Պետական շահ ասելով՝ նրանք նախևառաջ հասկանում են իրենց անձնական շահը, իրենց պետությունն այդ ընդհանուր պետության մեջ: Միամիտներ էլ կան, որ հավատում են:

Քննադատում ես որևէ պետական աստիճանավորի, իսկ նա հակադարձում է՝ «քննադատում են պետությանը»: Իրականում պետությունն այդտեղ ոչ մի կապ չունի, բացարձակապես ոչ մի կապ չունի: Իշխանավորը քողարկվում է «պետական շահ» հասկացության տակ, նույն հասկացության տակ տեղավորում իր անձնական շահերը և պետության անվամբ («Հանուն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության») բիզնես անում, մերձավորներին աշխատանքի տեղավորում և այլն, և այլն:

Այս վնասակար ու վտանգավոր մտայնությունը հաղթահարելու համար հարկ է հստակ սահմանազատել (կամ՝ գոնե չնույնացնել) «պետություն» և «իշխանություն», «պետական շահ» և «պետական պաշտոնյայի շահ» (նաև՝ «իշխանության շահ») հասկացությունները: Մեր բոլոր դժբախտությունները գալիս են հենց այս թյուրիմացություններից և թերիմացություններից: Մեր երկրում պետական մտածողության ահավոր պակաս կա, հատկապես՝ պետական պաշտոնյաների մոտ: Նրանց մեծ մասի մոտ «պետական շահ» հասկացությունը թրևում է առկա շահերի ետնամուտքում, ավելին՝ չկա պետական շահ, եթե այն չի ներառում, ոչ՝ եթե այն առաջին հերթին կամ միայն իր շահերը չի ներառում: Ու ստացվում է, որ նրանք սեփականաշնորհել են պետությունը, իրենց ներառելով այդ պետության մեջ, իրենց նույնացնելով այդ նույն պետության հետ ու մեզ օտարելով այդ պետությունից:

Իսկ ի՞նչ է պետությունն իրականում: Ըստ լիբերալ տեսակետի՝ պետությունն իր անհատ անդամների հավաքական ստեղծագործությունն է, որն ապահովում է մի շարք ընդհանուր սոցիալական բարիքներ, այդ թվում՝ պաշտպանություն, կրթություն, իրավական համակարգ, ինչպես նաև միջոցներ՝ կենսագործելու այդ համակարգը՝ հանուն բոլոր կամ մեծամասնություն կազմող քաղաքացիների ու օրինական բնակիչների:

1776թ.-ի ամերիկյան «Անկախության հռչակագիրը» սկսվում է այսպես. «Բոլոր մարդիկ ստեղծված են հավասար, Արարիչը նրանց օժտել է որոշակի անօտարելի իրավունքներով, որոնցից են՝ կյանքը, ազատությունն ու երջանկության ձգտումը: Այս իրավունքները պաշտպանելու համար մարդիկ հիմնում են կառավարություններ, որոնք իրենց արդար իշխանությունը ստանում են կառավարվողների համաձայնությունից»:

Ուշագրավ է նաև հայտնի տեսաբան Հելդի տեսակետը. «Անհատները պետք է լինեն ազատ ու հավասար այն կանոնները սահմանելու մեջ, ըստ որոնց ապրում են: Այսինքն՝ նրանք պետք է վայելեն հավասար իրավունքներ (և համապատասխանաբար՝ հավասար պարտականություններ) այն որոշակի շրջանակը հաստատելու գործում, որը ծնում ու սահմանափակում է կյանքի ընթացքում նրանց մատչելի հնարավորությունները»:

Ասել է թե՝ պետությունը,  կառավարվողներիս համաձայնությամբ, պետք է վերացնի ազատության իրագործմանը խանգարող ցանկացած խոչընդոտ և օժանդակի բոլոր անհատների երջանիկ լինելու ձգտմանը: Իսկ դա հնարավոր կլինի, եթե յուրաքանչյուր քաղաքացի հասկանա, որ ինքը պետականակիր է, որ նաև իրենից է կախված, թե ինչպիսին կլինի պետությունը: Պետությունը չպիտի զիջել պետական պաշտոնյաներին:

Լյուդովիկոսներից մեկը (կարծենք՝ 14-րդը) իր ժամանակին հայտարարել է՝ պետությունը այդ ես եմ: Այսօր մենք ունենք մերօրյա լյուդովիկոսների լավ վարձատրվող ու շահամոլ մի ստվար զանգված, որն իրեն իդենտիֆիկացնում է պետության հետ: Սակայն ինքնին այդ արտահայտությունն օգտակար է, եթե դա ասում է յուրաքանչյուր քաղաքացի, այլ ոչ միայն պետական պաշտոնյան:

Մի խոսքով, պետությունն այդ մենք ենք:

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԼՂՀ ԱԳՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԼՂՀ-ՈՒՄ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՐԱՔՎԵԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ 14-ՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԻ ԱՌԹԻՎ

1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, Խորհրդային Միության պաշտոնական լուծարումից ընդամենը մի քանի օր առաջ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, բազմաթիվ միջազգային դիտորդների ներկայությամբ, կայացավ հանրաքվե, որի ընթացքում քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների գերակշիռ մեծամասնությունը՝ 99,89 տոկոսն իր ձայնը տվեց հօգուտ Ադրբեջանից լիակատար անկախության:

Հանրաքվեին հաջորդած խորհրդարանական ընտրություններում, որոնք տեղի ունեցան դեկտեմբերի 28-ին, ընտրվեց ԼՂՀ խորհրդարանը, որը ձևավորեց առաջին կառավարությունը: Այսպիսով, Ադրբեջանի կողմից շարունակվող համատարած շրջափակման եւ ռազմական ագրեսիայի պայմաններում ձեւավորվեցին մեր պետության իշխանության բարձրագույն մարմինները:

ԼՂՀ պետական անկախությունը բարձրագույն արժեք է Արցախի ժողովրդի համար: Թեև ներկայումս միջազգային հանրությունը ԼՂՀ-ն ընկալում է որպես դե-ֆակտո անկախ պետություն, տարածաշրջանային անվտանգության էական գործոն, կոչեր են հնչում ետ պտտել ժամանակի անիվը, վերադառնալ այն անցյալին, որից մեզ բաժանող երիտասարդ սերունդը երբևէ չի ենթարկվել Ադրբեջանում իրենց ծնողներին բաժին ընկած կամայականություններին, խտրականությանն ու բռնություններին:

Որևէ մեկը չպետք է պատրանքներ փայփայի. վերադարձ դեպի անցյալ չի լինելու:

ՀՅԴ-Ն 115 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

Դեկտեմբերի 10-ին Ստեփանակերտի կայազորային սպայի տանը հանդիսավոր նշվեց ՀՅ Դաշնակցության 115-ամյակը: Միջոցառմանը ներկա էին ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը, ՀԱԵ Արցախյան թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, պատգամավորներ, հյուրեր: Ելույթ ունեցան ՀՅԴ Հայաստանի գերագույն մարմնի ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Արմեն Ռուստամյանը և ՀՅԴ  Արցախյան կոմիտեի ներկայացուցիչ Արթուր Մոսիյանը: Հայրենասիրական ոգով կազմակերպված միջոցառմանը առանձնահատուկ շունչ հաղորդեցին մայր Հայաստանից հրավիրված երգիչներ Մկրտիչ Մկրտչյանը, Արսեն Գրիգորյանը և Դավիթ Ամալյանը, որոնց կատարումները հանդիսատեսն ընդունեց բուռն ծափողջույններով:

Հանդիսատեսին ներկայացվեց հայ իրականության մեջ ամենահին կուսակցություններից մեկի ստեղծման պատմությունն ու անցած ուղին՝ կարևորելով կուսակցության երևելիների հայրենասիրության և «ամեն ինչ հայրենիքի ազատության համար զոհելու» գաղափարի վեհությունը, ինչի վառ ապացույցը կուսակցության «մահ կամ ազատություն» գաղափարախոսությունն է, որի շուրջ հայրենիքի համար ծանր տարիներին հավաքագրվեցին հազարավոր հայորդիներ՝ անկախ կուսակցական պատկանելությունից: Ասել է թե՝ կուսակցության գաղափարախոսությունն ու գործունեությունը դուրս են գալիս զուտ կուսակցականի սահմաններից՝ հայության համար առաջին հերթին ունենալով ազգապահպան նշանակություն:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐԸ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԷ, ԱՅԼ ՄԱՐԴՈՒ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԸ

Ղարաբաղյան «Հելսինկյան նախաձեռնություն-92» ոչ կառավարական կազմակերպության բանավեճի ակումբում քննարկումներ են անցկացվել «Ժողովրդավարությունը, հեղափոխությունը եւ իրավիճակը Ղարաբաղում» թեմայով: Բանն այն է, որ նորերս «Խոսքի ազատություն» թեմայով թրենինգին մասնակցելու համար Կիեւ են մեկնել ՀՆ-92-ի համակարգող Կարեն Օհանջանյանը, Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահ Գեղամ Բաղդասարյանը եւ ԱԺ իրավաբան Կամո Քոչարյանը: Այցը համընկել է «նարնջագույն» հեղափոխության տարեդարձի հետ:  «Բնական է, դժգոհություն կա՝ եւ առկա իրավիճակից, եւ գործող իշխանություններից: Սակայն, խոսելով մարդկանց հետ, մենք համոզվել ենք, որ հեղափոխությունը նրանց համար ոչ թե իշխանության, այլ՝ պետական կառավարման կարգի փոփոխություն էր: Շատերը խոստովանում են, որ կուչմայականների հետ երկրում անհետացել է ամենաթողությունը, ի հայտ են եկել իրավական պետության նախանշաններ, մարդը զգում է քաղաքականության վրա ազդելու իր իրավունքն ու ուժը: Այդ առումով ուկրաինացիները չեն դժգոհում, որ ընտրել են հեղափոխական ճանապարհը:

Շատերն ասում են, որ «նարնջագույն» հեղափոխությունը արտաքին ուժերն են արել: Ակնհայտ է, որ որոշ բաներ արտասահմանից են ֆինանսավորվել: Բայց նույն ուժերի ֆինանսավորմամբ ոչ մի հեղափոխություն չեղավ Ադրբեջանում եւ Հայաստանում: Ուրեմն, մեր երկրների ժողովուրդը դեռ չեն զգացել իրենց կյանքը փոփոխելու կամքը», – ասել է Գ. Բաղդասարյանը:  Քննարկման մասնակիցները եկել են այն եզրակացության, որ Ղարաբաղում առկա է պետաիրավական բարեփոխումների խիստ անհրաժեշտություն, սակայն այն իրականացնելու համար բացակայում է ժողովրդի կամքը: Վերջին 15 տարիներին ղարաբաղցիներն ապրում են ռազմական դրության ճնշման տակ: Որոշ չափով ապահովվելով արտաքին վտանգներից, մարդիկ չեն կարողանում իրենց մեջ ուժ գտնել՝ ինքնակազմակերպվել եւ պաշտպանել իրենց իրավունքները եւ արժանապատվությունը, ասել են քննարկումների մասնակիցները:

Գ. Բաղդասարյանի կարծիքով, Ղարաբաղում չկա պետական մարմինների գործունեության վրա հասարակական վերահսկողության եւ պետական քաղաքականության վրա ազդելու լծակներ: Այդ ֆունկցիաները պետք է կատարեն ներկայացուցչական մարմինները, հասարակական կազմակերպությունները, ազատ մամուլը, երիտասարդությունը եւ մտավորականությունը, որոնք առ այսօր պասիվ են: Ավելին՝ շատերը խոստովանում են իրենց անկարողությունը:  Գ. Բաղդասարյանի խոսքերով, կարեւոր չէ, թե ինչ ճանապարհով՝ էվոլյուցիոն, թե՝ հեղափոխական, մարդիկ կհասնեն երկրի ղեկավարման մեջ լիիրավ մասնակցության, կարեւորն այն է, որ նրանք գիտակցեն, որ դրա իրավունքն ունեն:

karabakh-online.com

ԱՆՀԱՆԴՈՒՐԺՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Դեկտեմբերի 10-ին ՀՅԴ Արցախի կենտրոնական կոմիտեն շուքով նշեց Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության ստեղծման 115-ամյակը: Ստեփանակերտի Սպայի տանը, ինչպես ասում են, ասեղ գցելու տեղ չկար, տասնյակ մարդիկ ստիպված էին ոտքի վրա մասնակցել հանդիսությանը: Միջոցառմանը մասնակցում էին նաև դաշնակցական ճանաչված գործիչներ Արմեն Ռուստամյանն ու Լևոն Մկրտչյանը: Ոգու և ազգատենչ մղումների, պայքարի ու հայրենանվիրության տոն էր այդ օրը: Միջոցառումը ցույց տվեց, որ չնայած իր գործունեության մեջ առկա մակընթացություններին ու տեղատվություններին, ՀՅԴ-ն շարունակում է մնալ ազգային-քաղաքական թատերաբեմի առանցքային խաղացողներից:

Հենց այս ամենի նկատառումով էլ ուղղակի անհասկանալի ու ապշեցուցիչ է, որ նորանկախ երկրի ու համայն հայության ամենաավանդական կուսակցության հոբելյանը չշնորհավորեց ԼՂՀ նախագահը: Նախագահը, մեր պատկերացմամբ, պիտի լինի ամբողջ երկրի, այլ ոչ թե միայն իրեն սատարող ուժերի ու իր շրջապատի առաջնորդը: Քանի որ Ա. Ղուկասյանը չի շնորհավորել, բնականաբար, նույն կերպ են վարվել նաև ԼՂՀ ԱԺ խոսնակն ու վարչապետը: Թեև, հանուն արդարության, պիտի ասել, որ ԱԺ նախագահ Ա. Ղուլյանը խորհրդարանական մշտական հանձնաժողովների մի շարք նախագահների հետ անձամբ մասնակցել է տոնական հանդիսությանը:

Ինչ որ է, անկախ նման վերաբերմունքից, բայց ոչ ի հեճուկս դրա՝ ՀՅԴ-ն շարունակում է մնալ որպես արցախյան քաղաքական դաշտի առանցքային խաղացողներից մեկը: Եւ այս փաստը ժխտելն անհնար ու անիմաստ է:

«Դեմո»

ՋԱՎԱԽՔ

Ամերիկյան օժանդակություն Ջավախքին

Վրաստանում ԱՄՆ դեսպանատան եւ ԱՄՆ միջազգային զարգացում գործակալության նախաձեռնությամբ կոսմետիկ վերանորոգման է ենթարկվել Ախալքալաքի քաղաքապետարանի շենքը: Սամցխե-Ջավախքի ենթակառուցվածքների բարելավման նպատակներով իրականացվող վերանորոգման եւ բարեկարգման աշխատանքներ իրականացվում են նաեւ Ախալքալաք եւ Նինոծմինադա քաղաքներում:

Հայկական դպրոցներում մեկ միլիոն դոլարին համարժեք բյուջեների դեֆիցիտ է գրանցվելու

Վրաստանի հանրային կրթության նոր օրենքի պայմաններին հետեւելու դեպքում երկրի շատ դպրոցներում բյուջեների դեֆիցիտ է գրանցվելու:

Օրենքի համաձայն դպրոցի բյուջեները գոյանալու են աշակերտների վաուչերների հաշվին: Ըստ այդմ, յուրաքանչյուր աշակերտի համար պետբյուջեից դպրոցին տրվելու է որոշակի գումար /340-ից 400 լարի/: Այն դպրոցները, որտեղ աշակերտների թիվը մեծ է, բնականաբար, հարուստ բյուջե կունենան: Նույն օրենքը սահմանում է նաեւ ուսուցիչների նվազագույն աշխատավարձը՝ 115 լարի: Սակայն թեկուզ նվազագույն հաշվարկներով, երկրի շատ դպրոցներում, որտեղ աշակերտների թիվը քիչ է, բյուջեն բավարար չէ նույնիսկ աշխատավարձի համար: Աշակերտների թիվն ավելացնելու համար գյուղական բնակավայրերում իրատեսական չի կարելի համարել դպրոցների օպտիմալացումը: Այս օրենքով առանձնապես տուժելու են երկրի հայկական դպրոցները, որոնց մեծ մասը գյուղական բնակավայրերում է:

Ճիշտ է, դպրոցներն իրավունք ունեն այլ աղբյուրներից համալրելու իրենց բյուջեները, սակայն դա բարդ խնդիր է: Եթե վրացական դպրոցների պարագայում այդ բացը կարող է լրացվել հատուկ պետական հիմնադրամների հաշվին, ապա նույն ակնկալիքը չենք կարող ունենալ հայկական դպրոցների համար: Միջին հաշվով Ախալքալաքի եւ Նինոծմինդայի շրջանների դպրոցների մոտ 80%-ը բյուջեների դեֆիցիտ են ունենալու: Եվ, ընդհանրապես, նախնական հաշվարկներով Վրաստանի մոտ 120 հայկական դպրոցների տարեկան բյուջեների բացը լրացնելու համար ներկա դրությամբ անհրաժեշտ է մոտ 1 միլիոն ԱՄՆ դոլար:

Բողոքի հերթական ձեռնարկը Ջավախքում

Բողոքի հերթական ալիքն է բարձրացել Ջավախքում: Հայաստանի եւ Վրաստանի սահմանային Ժդանովականի մաքսային կետում հայ աշխատակիցներին աշխատանքից ազատելու, նրանց փոխարեն վրացիներ նշանակելու կապակցությամբ այսօր սահմանային կետում բազմահավաք ցույց է տեղի ունեցել մի քանի հարյուր ջավախքահայերի մասնակցությամբ: Ցույցի ժամանակ զայրացած ամբոխը  քանդել է վրաստանյան մաքսային եւ սահմանապահ կետերի արգելափակոցները եւ իրավիճակը պարզելու համար Թբիլիսիի ներկայացուցիչների հետ հանդիպում պահանջել: Երեկոյան ժամը հինգի դրությամբ պաշտոնական Թբիլիսին դեռ չէր արձագանքել ցուցարարներին:

«Ա-ինֆո»

Նորություններ karabakh-online.com-ից

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՐԱՔՎԵՆ 14 ՏԱՐԵԿԱՆ Է
Իսկ ի՞նչ հարց է դրվելու երկրորդ հանրաքվեում

1991-ի դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրա-պետությունում կայացել է հանրաքվե, որի արդյունքներով երկրամասի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քվեարկել է անկախության օգտին: Հանրաքվեի արդյունքները ճանաչվել են միջազգային հանրության կողմից: Դրանից հետո Արցախում ձեւավորվել են խորհրդարան եւ կառավարման օրինական մարմիններ: Անկախությունն ու օրինական կառավարումն Արցախում առկա են արդեն 14 տարի:

14 տարի անց, սակայն, միջնորդներն առաջարկում են Արցախին նոր հանրաքվե: Հայաստանի համաձայնության մասին այդ հարցում արդեն հայտարարել է ՀՀ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը:

ԼՂՀ պաշտոնական եւ հասարակական գործիչները դեմ են նոր հանրաքվեին, գտնելով, որ արցախցիներն արդեն ասել են իրենց խոսքը: Մենք դիմել ենք karabakh-online-ի փորձագետին, խնդրելով մեկնաբանել, թե ինչ հարց կարող է դրվել նոր հանրաքվեի թերթիկում: Փորձագետներից մեկի կարծիքով, ամենայն հավանականությամբ, դա կլինի Հայաստանին միավորվելու հարցը: «Այդ համատեքստում հասկանալի է, թե ինչու է դրա մասին Սերժ Սարգսյանը խոսում: Միջազգային հանրությունը հանգել է այն եզրակացությանը, որ անիմաստ է արցախցիներից հարցնել՝ ուզո՞ւմ են նրանք ապրել Ադրբեջանի հետ: Սակայն նրանց համար, չգիտեմ ինչու, ընդունելի է ոչ թե Ղարաբաղի անկախության, այլ՝ վերամիավորման տարբերակը: Իմ կարծիքով, եթե հայերն ուզում են աշխարհաքաղաքական դեր ունենալ տարածաշրջանում, պետք է ունենան երկու հայկական պետություն»,- ասաց փորձագետը:

ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐԸ ՃԻՇՏ ԵՆ ԱՐԵԼ, ՈՐ ԼՍՈՒՄՆԵՐ ԵՆ ՆԱԽԱՁԵՌՆԵԼ

Ինչպես մեզ հայտնել են նախագահի մամուլի ծառայությունից, Ա. Ղուկասյանը հանդիպել է «Ազատ Հայրենիք» եւ Արցախի  ժողովրդավարական կուսակցությունների խորհրդարանական խմբակցությունների անդամների հետ: Նա ողջունել է 2006 թ. հասարակական հնչեղություն ունեցող մի շարք խնդիրների վերաբերյալ խորհրդարանական լսումներ նախաձեռնելու գաղափարը: Ամենայն հավանականությամբ, նկատի են առնվել դատաիրավական բարեփոխումների շուրջ վերջերս կայացած լսումները: Ինչպես հայտնի է, պատգամավորներն այդպես էլ համաձայնության չեն եկել բարեփոխումների փաթեթի շուրջ, որը պատրաստել է հատուկ հանձնաժողովը: Չնայած լուրջ լոբբինգին, այդ հարցը չի ընդգրկվել ԱԺ անցած մի քանի նիստերի օրակարգում:

Հնարավոր է, որ հանդիպումներից հետո բարեփոխումները կքննարկվեն մինչեւ այս ամսվա վերջը կայանալիք Աժ նիստում:

Ի՞ՆՉ ՂԱՐԱԲԱՂ՝ ԱՌԱՆՑ ՇՈՏԼԱՆԴԱՑՈՒ

Շոտլանդացի Ռոբին Մաք-Լարրին Արցախ է եկել 2001-ին, երբ լեդի Քոքսը հրավիրել է նրան ուխտագնացության՝ դեպի Արցախի սրբավայրեր: Նա այցելել է «Միջազգային քրիստոնեական համերաշխություն» կազմակերպության հովանու ներքո գործող Վերականգնողական կենտրոնը: Ռոբինն արդեն Արցախ է այցելում տարին մի քանի անգամ: Ավելի ճիշտ, նա մեկ-մեկ հայրենիք է վերադառնում՝ հարազատներին հանդիպելու:

«Այս Կենտրոնում ես այլ փիլիսոփայություն եմ տեսել: Չգիտեմ, դա կովկասյան թե հետխորհրդային մենթալություն է, բայց Ղարաբաղում շատերը միայն այն մասին են մտածում, թե ինչպես ինչ-որ բանից փող սարքեն: Իհարկե, այստեղ քիչ են վաստակում, դրա համար է այդպես: Բայց յուրաքանչյուր մարդ պետք է խղճով անի այն գործը, որին ձեռնամուխ է եղել: Պետք է սիրել նրանց, ում հետ աշխատում ես»,- ասել է Ռոբինը:

«Օգտակար գործը առանց մեծ ներդրումների էլ կարելի է անել: Պետք չէ ուրիշներից օգնություն սպասել: Հետո, երբ գործը սկսվի, օգնողներ կգտնվեն: Հիմա մեր հովանավորները չեն սահմանափակվում մեկ նվիրատվությամբ: Նրանք հարցնում են՝ ի՞նչ է պետք:

Երբ պետք է Ղարաբաղ գայի, հարցրեցի՝ ի՞նչ օգնություն կարող եմ բերել: Ասացին՝ երեւի գրիչներ, դրանք միշտ պետք են: Զանգեցի Վարդանին (Վերականգնողական կենտրոնի տնօրենն է): Նա ասաց, որ կատետերներ բերեմ: Բերեցի: Հետո պարզվեց, որ մինչեւ գալս անկողնուն գամված երկու մարդ մահացել են, որովհետեւ ոչ ոք չի մտածել նրանց համար կատետերներ բերել»,- ասաց Ռոբինը:

——————————————————————————————-

Ներքաղաքական

ՉՏՐՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐ՝ ՉԿԱՅԱՑԱԾ ԱՍՈՒԼԻՍՈՒՄ

Սովորաբար հերթական մարաթոնից հետո երկրի նախագահը մամուլի ասուլիս է հրավիրում, որտեղ ժողովրդին տեղեկացնում է մարաթոնի արդյունքների մասին եւ պատասխանում լրագրողներին հետաքրքրող հարցերին: Այս անգամ, սակայն, Ա. Ղուկասյանը սահմանափակվել է մարաթոնի մանրամասնությունների մասին երկրի ղեկավար այրերին տեղեկացնելով, իսկ ժողովրդի համար էլ տարածվել է կարճ հաղորդագրություն: Մինչդեռ արցախյան հանրությունում շրջանառության մեջ են մի շարք հարցեր, որոնց պատասխանները մարդիկ ակնկալում էին լսել երկրի նախագահից: Եթե ասուլիսը կայանար, ապա «Դեմո»-ն հետեւյալ հարցերը կուղղեր ԼՂՀ նախագահին.

– Ինչո՞ւ այս տարվա մարաթոնին չեն մասնակցել ամերիկահայ մի շարք մեծահարուստներ, ովքեր ավանդաբար մասնակցում էին մարաթոններին: Առհասարակ, ժամանակը չէ՞ նրանց հետ համագործակցության նաև այլ եզրեր ու ձևեր որոնել,

– Ինչպե՞ս է նախագահը վերաբերվում Միջազգային ճգնաժամային խմբի և մի շարք արտասահմանյան ու հայաստանյան փորձագետների առաջարկներին, մասնավորապես՝ փախստականների վերադարձին եւ ազատագրված տարածքների հանձնմանը,

– Համաձա՞յն է, արդյոք, Ա.Ղուկասյանը ՀՀ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանի դիրքորոշմանը՝ նոր հանրաքվե անցկացնելու մասին,

– Ինչպե՞ս է նախագահը մեկնաբանում ԼՂՀ պաշտպանության նախկին նախարար Սամվել Բաբայանի մուտքը հայաստանյան քաղաքական դաշտ,

– Գո՞հ է, արդյոք, նախագահը կառավարության կողմից վարվող սոցիալական քաղաքականությունից,

– Ինչպե՞ս է վերաբերվում Ա. Ղուկասյանը Լեռնային Ղարաբաղի եվրոպական ինտեգրման մասին գաղափարին,

– Ի՞նչ է փոխվել մեր երկրում 2004-ի դեկտեմբերի 16-ին ԼՂՀ նախագահի ծրագրային համարվող ելույթից հետո:

Երկրի ղեկավարի գնահատականը նման կենսահույզ հարցերի վերաբերյալ ուղղակի խիստ կարեւոր է: Մարդիկ պետք է հստակ իմանան, թե ինչ ուղղությամբ են իշխանությունները տանում երկիրը:

Չենք բացառում, որ ԼՂՀ նախագահը մտադիր է տարեվերջին ամփոփ ասուլիս հրավիրել: Եթե այդպես լինի, ապա վերոհիշյալ հարցերին կգումարվի ևս մեկը.

– Ի՞նչ առաջարկներ են Երեւանում ներկայացրել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները հակամարտության կողմերին եւ ինչո՞ւ այս անգամ նրանք չեն այցելել Ստեփանակերտ:

«Դեմո»

ԲՅՈՒՋԵ – 2006

Խորհրդարանը հավանություն տվեց բյուջեի նախագծին

Զարգացման համար ներդրումները կավելանային, եթե սոցիալական հատկացումները քիչ լինեին

2006 թվականի բյուջեն եւ դրական, եւ բացասական կողմեր ունի՝ ԼՂՀ ԱԺ դեկտեմբերի 12-ի լիագումար նիստում ասել է վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը: Որպես բացասական կողմ նա նշել է զարգացման տեմպերի նվազումը՝ նախորդ տարիների համեմատ: Պատճառը, ըստ վարչապետի, այն է, որ կառավարությունը նախատեսվածից շատ գումար է հատկացրել սոցիալական ոլորտին: «Կառավարությունը չի կարողացել համոզել Ազգային ժողովին, որ սոցիալական ներդրումների աճը պետք է տնտեսական զարգացման հետեւանք լինի: Մենք ստիպված ենք եղել այն 800 միլիոնը, որը պետք է տնտեսության մեջ ներդնեինք, ուղղել սոցիալական ոլորտին», -տեղեկացրել է Ա.Դանիելյանը:

«ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» պատգամավորական խումբը դեմ է քվեարկել բյուջեի նախագծին

Չժխտելով, որ 2006 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը որոշակի դրական տարրեր է պարունակում եւ որ քննարկումների ընթացքում կառավարության կողմից ընդունվել են խմբի որոշ առաջարկություններ,  «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» պատգամավորական խումբն, այնուամենայնիվ, դեմ է քվեարկել բյուջեի նախագծին: Խմբի ղեկավար Արմեն Սարգսյանն իր ելույթում նշել է այն լուրջ թերացումներն ու բացթողումները, որ ունի առաջարկվող բյուջեն:

Վարչապետ Անուշավան Դանիելյանն ի պատասխան մի քանի պարզաբանումներ արեց: Նա գտնում է, որ հիպոթեքային ծրագրի իրականացման համար պետք է համապատասխան օրենսդրական բազա ստեղծել, մշակել հստակ մեխանիզմներ եւ միայն հետո այդ ծրագրով մեծածավալ գումարներ տրամադրել: Կառավարության ղեկավարը նշեց, որ զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին՝ բնակարաններով ապահովելու համար բյուջեից և այլ աղբյուրներից նախատեսվում է 600 միլիոն դրամ տրամադրել: Ինչ վերաբերում է ազգային ծրագրերին, ապա կառավարությունը 2000 թվականից ի վեր մշակում է նման ծրագրեր: «Բայց, օրինակ, էներգետիկայի ծրագրով միայն նախագծային աշխատանքների համար մի քանի միլիարդ դրամ է անհրաժեշտ: Նույնը՝ ոռոգման, ճանապարհների շինարարության ծրագրերի առումով», – պարզաբանել է  նա: Պետական պահուստային (ռազմավարական) պաշարներին Ա.Դանիելյանը չանդրադարձավ:

Վարչապետն առանձնակի նշեց, որ որոշ մարդիկ անիրական հարցեր են բարձրացնում, դիմելով ոչ այնքան կառավարությանը, որքան իրենց ընտրազանգվածին: «Բայց նրանց համար դաս չդարձավ, որ մի քանի ամիս առաջ ժողովուրդը ընտրությունների ժամանակ արդեն իսկ պատասխանել է իրենց հարցերին», – ասել է վարչապետը՝ նկատի ունենալով «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում 88» Դաշինքին:

Մի կողմ թողնելով այն հանգամանքը, որ կառավարության ղեկավարի կողմից տնտեսական փաստաթղթի քննարկումը նման կերպ քաղաքականացնելը, մեղմ ասած, պատիվ չի բերում, պարզապես հիշեցնենք, որ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ համամասնական ընտրակարգով Դաշինքի հավաքած ձայները միանգամայն համադրելի են մյուս երկու կուսակցությունների «ավարի» հետ:

Ավելացնենք, որ ԼՂՀ ԱԺ «Ժողովրդավարություն» եւ «Հայրենիք» խմբակցությունները կողմ են քվեարկել բյուջեին: Ձեռնպահ ընդհանրապես չի եղել:

Ա.Դանիելյան. «Կառավարությունը կատարել է խոստումները»

Անցած 4 տարվա ընթացքում երկրի համախառը ներքին արդյունքը կրկնապատկվել է: Արդյունաբերական արտադրության ծավալները 3.5 միլիարդից հասել են 20 միլիարդ դրամի: 2005-ին սեփական եկամուտների 42-տոկոսանոց աճ է արձանագրվել: Վարչապետ Դանիելյանի հավաստմամբ, նման ցուցանիշներ մեր տարածաշրջանում չկան: 2006-ին էլ պլանավորված է 9 միլիարդ սեփական եկամուտներ, իսկ համախմբված բյուջեն կկազմի 30312 միլիոն դրամ: Բազային կենսաթոշակը կավելանա 250 դրամով, իսկ աշխատանքային ստաժի յուրաքանչյուր տարվա համար տրվող վարձը 160 դրամից կավելանա մինչեւ 180 դրամի:

ԼՂՀ ԱԺ «ՀՅ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ-ՇԱՐԺՈՒՄ-88» ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐԱԿԱՆ ԽՄԲԻ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ 2006 ԹՎԱԿԱՆԻ ԼՂՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ՄԱՍԻՆ 

Չժխտելով ԼՂՀ  2006 թվականի պետական բյուջեի նախագծում որոշակի դրական միտումների առկայությունը երկրի սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների բարելավման գործում, նաև փաստելով, որ երկրի գլխավոր ֆինանսական փաստաթղթի խորհրդարանական քննարկումների ժամանակ հաշվի է առնվել «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խմբի առաջարկությունների մի մասը, մասնավորապես՝ կրթության ոլորտին առնչվող հարցերում, այնուամենայնիվ, «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խումբը ստիպված է արձանագրել, որ իր ներկայացրած առաջարկների հիմնական ու կարևորագույն մասը հաշվի չի առնվել, իսկ 2006թ. պետական բյուջեի նախագիծն էլ, խմբի կարծիքով, հիմնականում չի համապատասխանում երկրի արմատական զարգացման և անվտանգության ապահովման հրամայականին:

Մասնավորապես.

– ոչ միայն չի նկատվում պետական ապարատի և ընդհանուր բնույթի պետական ծառայությունների աշխատանքի օպտիմալացում, այլև առկա է ծախսերի ուռճացում,

– հենց այս հանգամանքն էլ այն բանի հիմնական պատճառներից մեկն է, որ կառավարության կողմից առաջարկվող պետական բյուջեի նախագծով բնակչության մեծամասնությանը բավարար հնարավորություն չի տրվում իր կենսապայմանները բարելավելու գործում,

– նկատի ունենալով երկրում գործող ռազմական դրության ռեժիմը և արտաքին վտանգի առկայությունը, ինչպես նաև շեշտելով այն հանգամանքը, որ տարիներ առաջ ընդունվել է «Պարենային անվտանգության մասին» ԼՂՀ օրենք՝  «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խումբը ստիպված է փաստել, որ կառավարությունը ոչ միայն նախորդ տարիներին չէ համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել, այլև գալիք տարվա պետական բյուջեի նախագծում ևս միջոցներ չի նախատեսում պետական պահուստների ստեղծման, պարենային և այլ անվտանգության ապահովման ուղղությամբ,

– այս ենթատեքստում խումբը հատուկ ուշադրություն է դարձնում նաև այն հանգամանքի վրա, որ տեղեկատվական անվտանգության ապահովման համար ևս առաջարկվող բյուջեն բավարար պայմաններ չի ստեղծում, մասնավորապես՝ միջոցներ չեն նախատեսվում հանրապետության ամբողջ տարածքում  ԼՂՀ հանրային հեռուստատեսության և ՀՀ հանրային հեռուստատեսության հաղորդումների սփռման համար,

– ինչպես նախորդ տարիներին, այնպես էլ ներկայումս երկրի գլխավոր ֆինանսական փաստաթուղթը կազմվել է առանց գյուղատնտեսության և այլ ոլորտներում ռազմավարական ծրագրերի,

– կապիտալ շինարարությանը հատկացվող գումարների աննախադեպ աճի պայմաններում բավարար միջոցներ չեն նախատեսվում զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների բնակարանային պայմանների բարելավման համար:

Ելնելով վերոնշյալից,  «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խումբը որոշել է դեմ քվեարկել  ԼՂՀ  2006 թվականի պետական բյուջեի առաջարկվող նախագծին:

ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎՆ ԸՆԴՈՒՆԵՑ ԼՂՀ 2006Թ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆ

Դեկտեմբերի 12-ին ԼՂՀ Ազգային ժողովը շարունակեց «ԼՂՀ 2006թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի քննարկումները, որոնք, համաձայն ԱԺ կանոնակարգի պահանջի, ընդմիջվել էին դեկտեմբերի 7-ի լիագումար նիստում:  Նիստը վարում էր ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը:

Նիստին ներկա էին հանրապետության կառավարության անդամները՝ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանի գլխավորությամբ:

ԱԺ  նախագահը հայտնեց, որ կառավարությունը քննության է առել խորհրդարանի՝ օրենսդրորեն սահմանված ժամկետում ներկայացրած լրացուցիչ առաջարկությունները բյուջեի մասին օրենքի նախագծի վերաբերյալ եւ նույնպես սահմանված ժամկետում Ազգային ժողով ներկայացրել իր համապատասխան եզրակացությունները:

Այդ կապակցությամբ նիստում հաղորդմամբ հանդես եկավ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանը:  Նշելով, որ բյուջեի օրինագիծը լրամշակվել է դեկտեմբերի 7-ի նիստում նշված մի շարք առաջարկությունների հիման վրա,  կառավարության լիազոր ներկայացուցիչը  պարզաբանեց գործադիրի բացասական դիրքորոշումները լրացուցիչ  ստացված առաջարկությունների  վերաբերյալ:

Համաձայն ԱԺ կանոնակարգի՝ այնուհետեւ լսվեցին պատգամավորական խումբ¬խմբակցությունների եզրակացություններն օրինագծի առնչությամբ:

Նիստում առաջինը՝ «ՀՅԴ-Շարժում-88» պատգամավորական խմբի տեսակետի ներկայացմամբ, հանդես եկավ Արմեն Սարգսյանը: Խումբը չի ժխտում բյուջետային օրենքի նախագծում որոշակի դրական միտումների առկայությունը երկրի սոցիալ¬տնտեսական ցուցանիշների բարելավման ուղղությամբ, նաեւ փաստում է, որ գլխավոր ֆինանսական  փաստաթղթի խորհրդարանական քննարկումների ժամանակ հաշվի է առնվել իր  առաջարկությունների մի մասը,  ասաց նա: Միեւնույն ժամանակ, նշեց պատգամավորը, խմբի ներկայացրած առաջարկությունների հիմնական եւ կարեւորագույն մասը հաշվի չի առնվել: «ՀՅԴ-Շարժում-88» խումբը, հայտնեց նա, որոշել է դեմ քվեարկել պետական բյուջեի առաջարկվող նախագծին:

Ապա ներկայացվեց «Հայրենիք» խմբակցության տեսակետը, որով հանդես եկավ պատգամավոր Հովիկ Ջիվանյանը, նշելով, թե  խմբակցությունը հեռու է այն մտքից, թե առաջարկվող բյուջեն լիովին ապահովում է հասարակության առջեւ ծառացած բոլոր խնդիրների լուծումը, ներկայացնում առկա խնդիրների ու պահանջների իրագործման ամենաարդյունավետ եւ ամենանպատակային տարբերակը: «Սակայն, ասաց նա, մենք գտնում ենք,  որ այս բյուջեն  կարող է առաջընթաց ապահովել եւ շատ ավելի կարեւորում ենք դրա արդյունավետ, նպատակային եւ ազնիվ իրականացումը»: Ուստի, հայտնեց պատգամավորը, «Հայրենիք» խմբակցությունը կողմ է քվեարկելու օրինագծին:

«Ժողովրդավարություն» խմբակցությունը, հայտնեց խմբակցության ղեկավար Վահրամ Աթանեսյանը,  բյուջետային օրենքի նախագծի վերաբերյալ իր տեսակետում, ինչը պաշտոնապես արտահայտել է դեկտեմբերի 7-ի նիստում, անցած օրերին որեւէ սրբագրում չի կատարել: Խմբակցությունը, հայտարարեց նա,  պատասխանատվություն է կրում կառավարության գործունեության համար, կողմ է քվեարկելու «ԼՂՀ 2006թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի նախագծին եւ կառավարությանը մաղթում է հաջողություններ այդ ծանր եւ պատասխանատու բյուջեն իրականացնելու գործում»:

Համաձայն օրենքի պահանջի, լսվեց նաեւ օրենսդրական նախաձեռնության հեղինակի՝ կառավարության, եզրափակիչ տեսակետը, որով հանդես եկավ վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը:  Նշելով, որ ամեն ինչ հստակ երեւում է համեմատության մեջ, կառավարության ղեկավարը  նիստի մասնակիցների ուշադրությանը հանգամանալի ներկայացրեց երկրի առաջընթացի տեմպերը բնութագրող հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշները նախորդ տարիների եւ անցնող  տարվա արդյունքների, ինչպես նաեւ գալիք տարվա նախատեսումների համեմատության համատեքստում:

Ավարտելով քննարկումները, նիստն անցավ օրինագծի քվեարկությանը: Օրենքն ընդունվեց ձայների մեծամասնությամբ (26 կողմ, 3 դեմ, ձեռնպահ չկար):

Այդ կապակցությամբ շնորհավորելով կառավարությանը, Աժ նախագահը խորհրդարանի անունից պատրաստակամություն հայտնեց ընդառաջելու գործադիր իշխանության բոլոր այն ձեռնարկումներին ու նախաձեռնություններին, որոնք ուղղված կլինեն 2006թ. պետական բյուջեի իրականացմանը:

Այդպիսով, ԼՂՀ 4-րդ գումարման Ազգային ժողովի 1-ին նստաշրջանի հերթական լիագումար նիստն ավարտեց աշխատանքը:

ԼՂՀ ԱԺ մամլո ծառայություն

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԼՂՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ՄԱՍԻՍ  ՄԱՅԻԼՅԱՆԻ ԵԼՈՒՅԹԸ «21-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՈՒԼՏԻԿՈՒԼՏՈՒՐԱԼԻԶՄԸ ԵՎ ԷԹՆՈՔԱՂԱՔԱԿԱՆ  ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ  ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎՈՒՄ 

ԹԵՄԱՆ`   «ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ  ԻՆՔՆՈՐՈՇՄԱՆ  ԵՎ ԼԵԳԻՏԻՄՈՒԹՅԱՆ  ԷԹՆՈՔԱՂԱՔԱԿԱՆ  ՄՈԴԵԼԸ»

Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի միջեւ քաղաքակիրթ բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատումը, անտարակույս, պարտադիր պայման է, որպեսզի  ապահովվի Հարավային Կովկասի տեւական կայունությունն ու անվտանգությունը, ինչը, կարծում եմ, համահունչ է  նաեւ ամբողջ միջազգային հանրության շահերին: Հենց այդ նկատառումով էլ  կրկնակի կարեւորվում է Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրին ցուցաբերվող ուշադրությունը:

Մարդու իրավունքների, հավասարապես նաեւ  ամբողջ ժողովուրդների  իրավունքների, այդ թվում՝ կյանքի իրավունքի խախտումը, մնում է ազգային-ազատագրական շարժումների ծագման գլխավոր պատճառներից մեկը, որոնք իբրեւ կանոն, ի վերջո հանգեցնում են ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի իրականացման: Կարելի է արձանագրել, որ ղարաբաղյան հակամարտության ծագման բուն պատճառը  եղել եւ մնում է հենց Ադրբեջանի կողմից մարդու իրավունքների խախտումը եւ մի ամբողջ ժողովրդի իրավունքների ոտնահարումը: Ադրբեջանի իշխանությունները անկարող գտնվեցին ղարաբաղյան հիմնախնդիրը լուծել քաղաքակիրթ շրջանակներում:

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության, իբրեւ անկախ պետության, միջազգային-իրավական կարգավիճակն ապահովում են հետեւյալ չափանիշները՝ Ադրբեջանի ղեկավարության կողմից հայերի նկատմամբ էթնիկ զտումների, հալածանքների եւ խտրականությունների քաղաքականություն, միջազգային իրավունքին եւ ԽՍՀՄ օրենսդրությանը համապատասխան անկախության հարցով անցկացված հանրաքվե, ԼՂՀ-ում իշխանության օրինական  մարմինների առկայություն եւ նրանց կողմից հանրապետության տարածքի վերահսկողություն, ինքնապաշտպանունակություն, հանրապետության տնտեսական զարգացման ապահովում, միջազգային իրավասուբյեկտության տիրապետում, ինչպես նաեւ ամբողջ նկարագրված պատմության ընթացքում Ղարաբաղի տարածքի անընդմեջ պատկանելություն հայ էթնոսին  եւ ԼՂՀ բնիկ հայ բնակչության գերակշիռ մեծամասնություն:

Մեր ժողովրդին հաջողվել է կառուցել կայուն ժողովրդավարական հասարակություն եւ պետություն: ԼՂՀ-ում ձեւավորվել են կայուն քաղաքական ինստիտուտներ, գործում են իշխանության օրինական մարմիններ, ազդեցիկ եւ գործունակ կառավարություն, ընտրվել են խորհրդարան եւ նախագահ, պատրաստ է Սահմանադրության նախագիծը: Ղարաբաղում հաստատվել է հասարակական փոխհամաձայնություն՝ ղարաբաղյան հանրության հիմնարար արժեքների նկատմամբ: ԼՂՀ իրավական հիմքը  համապատասխանեցվում է եվրոպական նորմերին, բարեփոխվում է դատական համակարգը: ԼՂՀ-ում ձեւավորվել է բազմակուսակցական քաղաքական դաշտ, ակտիվորեն գործում են ոչ կառավարական կազմակերպությունները:

ԼՂՀ-ում չորս անգամ կայացել են խորհրդարանական, երեք անգամ՝ նախագահական եւ երեք անգամ՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններ: ԼՂՀ-ում անցկացված ընտրությունները միջազգային դիտորդների կողմից ճանաչվել են որպես ազատ եւ արդար:

ԼՂՀ-ն վարում է ակտիվ արտաքին քաղաքականություն, հարաբերություններ է հաստատում այլ պետությունների եւ միջազգային կազմակերպությունների հետ, իր պաշտոնական ներկայացուցիչներին ուղարկում է բանակցություններ վարելու եւ մասնակցելու միջազգային ու տարածաշրջանային խորհրդաժողովների աշխատանքին:

Ղարաբաղյան պետությունը կայացել է, եւ այդ փաստն այսօր շատերն են ճանաչում աշխարհում: ԼՂՀ ժողովրդավարական ձեռքբերումները եւ գործունակությունը քաղաքակիրթ համաշխարհային հանրության  աջակցության եւ ճանաչման կարիքն ունեն, ինչը կնպաստեր տարածաշրջանում ի կայունության  ու վերջնական  խաղաղության հաստատմանը:

Մանավանդ որ Լեռնային Ղարաբաղի անկախության ճանաչումը չի խախտում Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը  եւ չի սպառնում նրա գոյությանը: Միջազգային իրավունքի, պատմության, աշխարհագրության, մշակույթի, կրոնի, պետականության ավանդույթների տեսակետից Լեռնային Ղարաբաղը եւ Ադրբեջանը չունեն որևէ ընդհանուր եզր: Տվյալ դեպքում տարածքային ամբողջականության սկզբունքը Ադրբեջանի նկատմամբ կիրառելի չէ մի շարք միջազգային-իրավական հիմքերով: Եվ որ գլխավորն է, Լեռնային Ղարաբաղը դե-յուրե երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում: Ադրբեջանի հետ գրեթե քսան տարի որևէ հարաբերության բացակայությունը պատկերավոր եւ համոզչորեն վկայում է այն մասին, որ ԼՂՀ-ն լիովին կարող է գոյություն ունենալ եւ զարգանալ նրա սահմաններից դուրս:

Հարավկովկասյան տարածաշրջանի  կայունության եւ զարգացման համակարգի ձեւավորման գործոն է ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության խաղաղ եւ քաղաքակիրթ կարգավորումը, որի հիմքում պետք է դրվեն հետեւյալ սկզբունքները.

առաջին. կարգավիճակի սահմանումը ԼՂՀ ժողովրդի բացառիկ իրավունքն է,

երկրորդ. ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի Հանրապետության միջազգային հավասար իրավասուբյեկտություն  եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության վերջնական ճանաչում,

երրորդ. ԼՂՀ եւ նրա ժողովրդի անվտանգության միջազգային ու սեփական երաշխիքներ,

չորրորդ. տարածքների եւ փախստականների հիմնախնդրի լուծումը կարող է եւ պետք է իրականացվի միայն փոխադարձության հիման վրա, խաղաղության մասին պայմանագրի շրջանակներում, որ պետք է ստորագրվի ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ:

Բանակցությունների ընթացքում պետք է լուծվի հայ փախստականների եւ բոլոր կարգի ներքին տեղաշարժված  անձանց հիմնախնդիրը: Նրանք ԼՂՀ բռնազավթված շրջաններից ներքին տեղաշարժված անձինք են, փախստականներ‘ Հյուսիսային Արցախից, փախստականներ՝ Բաքվի տարածաշրջանից եւ Ադրբեջանի այլ մասերից: Ընդսմին, փախստականներն ու ներքին տեղաշարժված  անձինք իրենք պետք է կամավոր որոշեն, թե ում իրավասության տակ են ուզում ապրել: Պատերազմի ընթացքում բռնազավթված տարածքների հարցի լուծման համատեքստում հույս ունենք ազատագրել եւ վերադարձնել Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված ԼՂՀ տարածքները: Խոսքը վերաբերում է Շահումյանի շրջանին, Մարտակերտի եւ Մարտունու շրջանների մի մասին, որոնք կազմում են հանրապետության տարածքի 15 տոկոսը:

Որպես ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման նպատակներ կարելի է նշել հետեւյալը.

1. Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգության ապահովում, որի գլխավոր երաշխիքը ԼՂՀ անկախ պետական կարգավիճակի ճանաչումն է:

2. ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ խաղաղության հաստատում՝ հիմք ընդունելով միջպետական պայմանագիրը:

3. ԼՂՀ-ի՝ որպես ժողովրդավարական պետության ամրապնդում եւ քաղաքացիական հասարակության զարգացում:

4. Բոլոր կարգի փախստականների հիմնախնդրի լուծում, ներառյալ՝ 1988-1990 թ.թ. Ադր. ԽՍՀ-ում էթնիկ  զտումների ենթարկված, հետագայում  Ադրբեջանի կողմից ձեռնարկված լայնածավալ ագրեսիայի զոհ դարձած  բոլոր անձանց  նյութական եւ բարոյական կորուստների փոխհատուցում:

Կարգավորման բանալին ԼՂՀ լիարժեք մասնակցությունն է Ադրբեջանի հետ ընթացող ուղիղ բանակցություններին:

Քաղաքակիրթ կարգավորման հարցում մեծ դեր կխաղային վստահության այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են.

1. փոխադարձ հրաժարում բռնությունից,

2. հրադադարի ռեժիմի ամրապնդում եւ սահմանի վրա ադրբեջանական  նշանառուների  կրակոցների  եւ սադրանքների դադարեցում,

3. ԶԼՄ-ներում եւ կրթության համակարգում Ադրբեջանի կողմից հակահայկական քարոզչության դադարեցում:

Ժնեւ, 1 դեկտեմբերի 2005 թ.
(տպագրվում է կրճատումներով)

ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ՎՍՏԱՀԵԼ ԲԱՔՎԻ «ԱԶՆԻՎ ԽՈՍՔԻՆ»

«Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ Ռ.Քոչարյանը շարունակում է նախկին նախագահի՝ ղարաբաղյան կարգավորման հետ կապված կիսատ թողած գործը »,- այս կարծիքն է արտահայտել Արցախյան պատերազմի մասնակից, դաշնակցական Վահան Բադասյանը՝ վերջերս կազմակերպված կլոր սեղանի ընթացքում:

Անդրադառնալով Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացում հնարավոր զիջումներին, պարոն Բադասյանը նկատեց, որ նախ պետք է ճշտել, թե ինչ կարող է զիջել Ադրբեջանը եւ ինչ է ակնկալում մեզնից: «Մենք արյան գնով նվաճել ենք մեր անկախությունը, ազատագրել մեր տարածքները, բայց այսօր ստացվում է այնպես, որ Ադրբեջանն իր հերթին պատրաստվում է զիջել այն, ինչ իրենը չի, այլ գտնվում է մեր ձեռքերում: Ամեն դեպքում զիջումները պետք է երաշխավորված լինեն: Մենք չպիտի հույս դնենք Ադրբեջանի «այո»-ի կամ միջազգային ուժերի վրա: Առաջին հերթին Ադրբեջանը պետք է ճանաչի մեր անկախությունը, որից հետո նստենք բանակցությունների սեղանի շուրջ»,- ընդգծել է Վ.Բադասյանը:

karabakh-online.com

ՀԱԴՐՈՒԹՑԻՆԵՐԸ ՍԱԲԻՆԱ ՖՐԵՅԶԵՐԻՆ ՀՐԱՎԻՐՈՒՄ ԵՆ ԶՐՈՒՅՑԻ

Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստների եւ պատերազմի մասնակիցների մի մեծ խումբ հավաքվել է Հադրութի շրջանում՝ քննարկելու Միջազգային ճգնաժամային խմբի եւ Հայաստանի պաշտպանության նախարարի խորհրդականի ներկայացրած «ճանապարհային քարտեզի» զեկույցները: Ինչպես հայտնի է, դիտարկված այդ փաստաթղթերում խոսք է գնում Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգության երաշխիք հանդիսացող տարածքների վերադարձման մասին:

Քննարկմանը ներկա էին զինվորական թոշակառուներ, ովքեր ղարաբաղյան պատերազմի տարիներին բարձր զինվորական պաշտոններ էին զբաղեցնում, կանայք, ովքեր ծառայել են Ղարաբաղի պաշտպանության բանակում, ինչպես նաեւ պատերազմի մասնակիցներ, ովքեր ներկայումս շարունակում են ծառայել: Զրույցը երկարատեւ էր, քանի որ մասնակիցները վերլուծեցին իրավիճակը՝ սկսած 1988թ. փետրվարից եւ մինչեւ պատերազմի ավարտը: Եզրակացությունը մեկն էր. ՄՃԽ առաջարկությունները անընդունելի են Ղարաբաղի ժողովրդի համար:

Ինչպես նշվել է քննարկումների ընթացքում, 1988թ. ղարաբաղցիները այն ժամանակ գործող օրենքի շրջանակներում բարձրացրել են Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու հարցը, որը Ղարաբաղի նկատմամբ վարում էր «սպիտակ ցեղասպանության» քաղաքականություն /Նախիջեւանի օրինակով/: Ղարաբաղցիների պահանջներին ի պատասխան Ադրբեջանի կառավարությունը արտաքսել է հայերին Ցածրադիր Ղարաբաղի Շահումյանի եւ Գետաշենի շրջաններից: Նույն բախտին են արժանացել Հադրութի շրջանի 14 գյուղերի բնակիչները: Եվ այդ ամենը, այսպես կոչված, խաղաղարարների՝ ի դեմս ռուսական կոմենդատուրայի ներկայությամբ, շատ դեպքերում՝ հովանավորչությամբ, որը Ղարաբաղ էր ուղղվել իբր իրավակարգի պահպանման եւ արյունահեղության կանխարգելման նպատակով:

Մասնակիցները վերհիշեցին նաեւ Սումգայիթի եւ Բաքվի հայկական ջարդերի մասին, որոնց ժամանակ ԽՍՀՄ ներքին զորքերը համապատասխան որեւէ քայլ չեն ձեռնարկել արյունալի իրադարձությունների կանխման համար:

Նույն ռուսական կոմենդատուրայի ներկայությամբ Հադրութի շրջանի Տող գյուղում հնգամյա տղայի աչքի առաջ գյուղի ադրբեջանցի բնակիչները սպանել են նրա ընտանիքի 5 անդամներին՝ հորը, մորը, տատին, ավագ եղբորը եւ օգնության հասնող պապին, որին կացնով են մորթել: Եվ դա արել են մարդիկ, ովքեր հայ ընտանիքների հետ կողքկողքի ապրում էին տարիներ շարունակ:

Քննարկման մասնակիցները խնդրել են այդ մասին հատուկ գրել ՄՃԽ Կովկասի նախագծի ղեկավար Սաբինա Ֆրեյզերին, ով այդքան խիզախորեն երաշխավորում է հազարավոր ղարաբաղցիների անվտանգությունը: Եվ վատ չէր լինի, եթե այդ խիզախ ու եռանդուն կինը զրուցեր այն տղայի, արդեն չափահաս մարդու հետ, հրաշքով ողջ մնացած, որովհետեւ հասցրել էր մահճակալի տակ թաքնվել: Եվ հարյուրավոր այդպիսի տղաներ ու աղջիկներ Մարտակերտի գյուղերից, որտեղ «բարեկամաբար» եւ «ելնելով տնտեսական շահերից» համատեղ ապրում էին ադրբեջանցիներն ու հայերը:

Խաղաղարարների մուտքը դա միանշանակ նոր պատերազմի հրահրում է: Անցյալ տարիների փորձը ցույց է տվել, որ «խաղաղարարները» զբաղվում են պատվիրած դեմքերի որսով, ծառայում են նրանց, ովքեր լավ են կերակրում կամ ավելի շատ վճարում: Եվ դրանք սոսկ խոսքեր չեն. զրույցի ընթացքում հարյուրավոր օրինակներ էին բերվում, որոնք ապացուցում են խաղաղարարների մտցման աննպատակային լինելը, ինչ ազգության էլ նրանք լինեին, մանավանդ, որ հաճախ հիշատակվում է ՆԱՏՕ-ի մասին, որի անդամն է հանդիսանում Թուրքիան:

Ինպես նշել են վետարանները, տարօրինակ է թվում Արեւմուտքի, հնարավոր է եւ Ռուսաստանի ձգտումը համատեղ ապրելու համար անպայմանորեն խառնել տարբեր կրոնական եւ ազգային հատկանիշներով մարդկանց: Ինչո՞ւ ոչ ոք չի ցանկանում ընդունել ղարաբաղցիների բարեկամությամբ, բայց հարեւանությամբ ապրելու որոշումը: Ինչո՞ւ արեւմտյան կազմակերպությունները չեն ուզում կասկածի տակ դնել այն, որ նրանց առաջարկություններն ու որոշումները, որոնք արդյունք էին տվել ոչ հեռու անցյալում, այսօր կարող են ճակատագրական սխալ դառնալ, որը մի ամբողջ ժողովրդի համար կարող է սարսափելի աղետ լինել:

Ինչպե՞ս կարող է Ճգնաժամային խումբը այդքան վստահ երաշխիքներ տալ ղարաբաղցիների կյանքի համար՝ ադրբեջանական կողմին անվտանգության գոտու եւ Ղարաբաղը Հայաստանին միացնող միջանցքի վերադարձման դեպքում, երբ Եվրոպայի ամենակենտրոնում՝ Մեծ Բրիտանիայում եւ Ֆրանսիայում արդեն ազգային ավտանգության հարցեր են ծագում՝ կապված իսլամական գործոնի հետ: Վատ չէր լինի, եթե Սաբինա Ֆրեյզերը հանդիպեր այն մարդկանց, որոնց ճակատագրերը այդքան հեշտությամբ նա ուզում է լուծել:

Վետերանները նրան կպատմեին, թե ինչպես ղարաբաղցիները ստիպված էին որսորդական հրացաններով պաշտպանել սեփական ընտանիքները մինչեւ ատամները զինված ադրբեջանցիներից եւ խորհրդային ներքին զորքերից, որոնք չարաբաստիկ անձնագրային ռեժիմի անվան տակ ղարաբաղցիներից վերցնում էին նույնիսկ խոհանոցային դանակները:

Ի դեպ, այն ժամանակ եւս ամենատարբեր որոշումներն էին կայացվում այն մասին, որ Ղարաբաղը չի կարող դուրս գալ Ադրբեջանի կազմից, որովհետեւ 7 միլիոն ադրբեջանցիները կփոշիացնեն 140 հազար «ծայրահեղականներին»:

Իսկ ինչ վերաբերում է Հայաստանի պաշտպանության նախարարի նոր հանրաքվե անցկացնելու մասին հայտարարություններին, ապա նրան ոչ ոք չէր լիազորել ղարաբաղցիների փոխարեն որոշում կայացնել: Ինչպես նշել են քննարկման մասնակիցները, նույնիսկ նախագահական ամբիցիաների տեր մարդը շատ զգուշորեն պետք է արտասանի «Ղարաբաղ» բառը: Պաշտպանության նախարարի խորհրդականը, ըստ երեւույթին, լավ չի պատկերացնում մի ամբողջ ժողովրդի ճակատագրի լուծումը:

Karabakh-online-ի թղթակիցը դարձավ ներկայիս զինվորական պաշտոնյաների ակտիվության եւ փոխզիջումների չգնալու վկան: Այն հարցին, թե՝ «Դուք զինվորականներ եք եւ հրամաններ քննարկել չեք կարող. ինչպե՞ս կվարվեք, եթե դիրքերը թողնելու հրաման ստանաք», Karabakh-online-ի թղթակիցը ստացավ հետեւյալ պատասխանը. «Սպան, որը համաձայն չէ նրա ժողովրդի կյանքը վտանգի ենթարկող հրամանի հետ, պոկում է իր ուսադիրները եւ դառնում ժողովրդի զինվորը»:

karabakh-online.com

——————————————————————————————-

Սոցիալ-տնտեսական

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ՉԿԱՆ ՊԱՇՏՈՆԱՊԵՍ ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԱՂՔԱՏՆԵՐ. ԱՐԴՅՈ՞Ք ԻՐԱԿԱՆՈՒՄ ԱՅԴՊԵՍ Է

Սովորաբար աղքատություն է համարվում որոշակի կենսական նվազագույնի ապահովման անկարողությունը, իսկ աղքատների թիվը որոշվում է հետևյալ կերպ. աղքատների թվաքանակ = աղքատներ + շատ աղքատներ: Շատ կամ ծայրահեղ աղքատ են համարվում այն   տնային տնտեսությունները (այսու-հետ՝ ընտանիքները), որոնց մեկ շնչի հաշվով միջին ընթացիկ ծախսերը ցածր են փաստացի ձևավորված աղքատային պարենային գծից: Աղքատ են համարվում այն ընտանիքները, որոնց մեկ շնչի հաշվով միջին ընթացիկ ծախսերը բարձր են աղքատության ընդհանուր գծից: Աղքատության պարենային գծի հաշվարկների համար բոլոր խմբերում առանձնացված են սննդամթերքի ամենահաճախ օգտագործվող 24 տեսակներ: Սկզբնական շրջանում սննդամթերքի փաստացի սպառումը հաշվարկվում էր մեկ շնչի հաշվով՝ նրանց միջին սպառման ծավալների հիման վրա, որը օրական կազմում էր 2040 կկալ: Սակայն, նկատի ունենալով զարգացող երկրներում շնչային սպառման էներգետիկայի FAO-ի (ՄԱԿ-ի գյուղատնտեսության և սննդի կազմակերպություն) կողմից առաջարկվող մակարդակները (օրական 2100 կկալ)՝ ընտրված սննդատեսակների վերակշռման ճանապարհով կատարվեց աղքատության գծի վերահաշվարկ: Աղքատության ընդհանուր գծի հաշվարկման ժամանակ օգտագործվում են այն ընտանիքների տվյալները, որոնց ծախսերը սննդամթերքի համար հավասար կամ շատ մոտ են փաստացի նվազագույն պարենային զամբյուղի արժեքին: Աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներն ունեն աղքատության սահմանման որոշակի գիծ: Ի տարբերություն ՀՀ-ի, որտեղ գործում են վերոհիշյալ սահմանումները (ըստ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների), մեզ մոտ առայսօր չկա պետականորեն սահմանված պաշտոնական աղքատության գիծ, հետևաբար չկան պաշտոնապես գրանցված աղքատներ (այդ մասին տեղեկացանք ԼՂՀ սոցապ նախարարությունից): Սակայն սա, իհարկե, չի նշանակում, թե մեր հանրապետությունում չկան աղքատներ: Բայց այդ մասին քիչ հետո:

ՀՀ-ում փաստացի աղքատության գնահատման ուղիները որոշվել են 1996 թվականից հետո՝ համաշխարհային բանկի մասնագետների աջակցությամբ: Սրա արդյունքում ընդունվեցին՝ ա) աղքատության հարաբերական գիծ, բ) աղքատության բացարձակ գիծ, գ) սուբյեկտիվ գնահատականների որոշման համապատասխան հաշվարկներ: Աղքատության մակարդակի որոշման համար հաշվի են առել ընտանիքների ծախսերը՝ ընթացիկ (սնունդ, ապրանք, ծառայություններ, սեփական արտադրության մթերքների սպառման ծախսերը, հարազատների և տարբեր կազմակերպությունների կողմից ստացված բնամթերային օգնությունը) և համախառն (բիզնեսի և գյուղատնտեսական արտադրության վարման հետ կապված ծախսերն ու երկարաժամկետ օգտագործման ապրանքների ձեռքբերման ծախսերը): Աղքատության բացարձակ գծի հաշվարկները հենվում են սննդամթերքի ձեռքբերման համար ընտանիքների կատարած ծախսերի հիման վրա: Ընդ որում, կան բացարձակ աղքատության երկու չափանիշներ՝ պարենային գիծ և ընդհանուր գիծ: Բացի այդ, կատարվել է նաև աղքատության խմբավորում՝ շատ (ծայրահեղ) աղքատ, աղքատ  և ոչ աղքատ: Վերջինների մեկ շնչի հաշվով միջին ընթացիկ ծախսերը բարձր են աղքատության ընդհանուր գծից: Աղքատության սահմանման ժամանակ կարևորվում է նաև աղքատության խորությունը (թե աղքատության գծից ներքև ինչ խորության վրա են աղքատները), սրությունը (որքան շատ աղքատներ են կենտրոնացած աղքատության ստորին մակարդակում) և աղքատ բնակչության ծախսերի միջին պակասորդը (միջին աղքատի ծախսերը որքանո՞վ են պակաս աղքատության գծից):

Հիմա պատասխանենք այն հարցին, թե ովքեր են աղքատները: Համարվում է, որ աղքատների մեջ բնակչության ամենահաճախ հանդիպող խմբերն են՝ մեծ և բազմազավակ ընտանիքները, գործազուրկները, թոշակառուներն ու հաշմանդամները, բավարար կրթական մակարդակ չունեցող անձինք: Բնակչության վերը թվարկված խմբերը ամենավտանգվածն են աղքատության տեսակետից: Տնային տնտեսության չափը (երեխաների թիվը) ուղղակի կարող է ազդել տնտեսության վրա. երեք և ավելի երեխաներ ունեցող ընտանիքներն ավելի վտանգված  են (իսկ 8 և ավելի երեխաներ ունեցող ընտանիքների մեջ հաճախ են հանդիպում ծայրահեղ աղքատներ), նույնկերպ էլ ընտանիքում մեկ գործազուրկի առկայությունը մեծացնում է ընտանիքի աղքատության խորությունը 6.5 %-ով:

Ինչ վերաբերվում է թոշակառուներին, ապա նրանց կենսաթոշակները չեն կարող բավարարել գոնե սննդի կարիքները: Սա հատկապես վերաբերվում է միայնակ թոշակառուներին, որոնց կարիքավորության գործակիցն ավելի բարձր է: Իսկ նրանք ամենից առաջ կարիք ունեն սննդի, դեղորայքի, կոմունալ ծառայությունների, առօրյա խնամակալության և այլն: ՀՀ-ում անցկացված հետազոտության արդյունքները վկայում են, որ բարձրագույն և միջնակարգ մասնագիտական կրթության առկայությունը հնարավորություն է տալիս խուսափել աղքատությունից, քանի որ կրթությունը լուրջ գրավական է թե° աշխատանքի շուկայում մրցունակ լինելու և թե° համեմատաբար բարձր աշխատավարձ ստանալու համար:

Այժմ տարբեր սահմանումներից անցնենք կոնկրետ ԼՂՀ-ին: Ինչպես նշեցինք, մեզ մոտ չկա պետության կողմից սահմանված պաշտոնական աղքատության գիծ: Եվ առնվազն ջայլամի պես գլուխն ավազի մեջ խոթելու փորձ կլիներ այն պնդումը, թե մեզ մոտ աղքատներ չկան: Այլ հարց է, որ նրանք պաշտոնապես գրանցված չեն, այսինքն՝ զրկված են աղքատության համար տրվող   նպաստներից: Սակայն պետությունը որոշակի նպաստներ է տալիս տարբեր սոցիալական խմբերի, որոնք համարվում են առավել վտանգված կամ խոցելի: Նախ դիմենք թվերին: Ըստ ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների՝ 2005 թ. հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ ԼՂՀ-ում պաշտոնապես գրանցված է 3454 գործազուրկ (աղքատների մեջ բնակչության ամենահաճախ հանդիպող խմբերից), որոնց միայն 8.9 %-ն է հանդիսանում նպաստառու: Ընդ որում, գործազուրկների թվաքանակի դինամիկան ըստ շրջանների հետևյալն է.

Ստեփանակերտ՝ 2653 մարդ (174 նպաստառու), Ասկերան՝ 61 մարդ (17 նպաստառու), Հադրութ՝ 258 մարդ (23 նպաստառու), Մարտակերտ՝ 212 մարդ (44 նպաստառու), Մարտունի՝ 103 մարդ (10 նպաստառու), Շուշի՝ 167 մարդ (38 նպաստառու): Ի դեպ, 2004 թ. նույն ժամանակահատվածում ևս Ստեփանակերտն ու Հադրութը գործազուրկների թվով զբաղեցնում էին առաջին երկու տեղերը՝ համապատասխանաբար ունենալով 2470 և 319 գործազուրկ: Գործազուրկների տարիքային և կրթական կազմն ըստ սեռի հետևյալ պատկերն ունի. 2005 թ. հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ մինչև 18 տարեկան պաշտոնական գրանցված գործազուրկ չկա: 18-22 տարեկան՝ 175 մարդ (154 կին, 21 տղամարդ), 22-30 տարեկան՝ 1410 մարդ (1334 կին, 76 տղամարդ), 30-50 տարեկան՝ 1720 մարդ (1543 կին, 177 տղամարդ), 50 և բարձր տարեկան՝ 149 մարդ (129 կին, 20 տղամարդ): Ըստ կրթության՝ 379 բարձրագույն (357 կին, 22 տղամարդ), միջին մասնագիտական՝ 961 (833 կին, 128 տղամարդ), միջնակարգ ընդհանուր՝ 2013 (1873 կին, 140 տղամարդ), հիմնական ընդհանուր՝ 101 (97 կին, 4 տղամարդ): Ստացվում է, որ 2005 թ. կանայք կազմում են պաշտոնապես գրանցված գործազուրկ քաղաքացիների 91.5 %-ը, որոնց 59.3%-ը ունի միջնակարգ կրթություն: Գործազրկության մեջ ամենաբարձր տեսակարար կշիռն ունեն միջնակարգ (լրիվ) ընդհանուր և միջնակարգ մասնագիտական կրթություն ունեցողները՝ համապատասխանաբար 58.3% և 27.8%:  2005 թ. հունվար-սեպտեմբերին ԼՂՀ սոցապ նախարարության աշխատանքի և զբաղվածության բաժին դիմած քաղաքացիներից աշխատանքի են տեղավորվել 98-ը: Եվ այսպես, առավել վտանգված սոցիալական խմբերից առաջինը՝ գործազուրկները, պաշտոնապես կազմում են 3454 մարդ: Երկրորդ խումբը՝ թոշակառուները և հաշմանդամները, ըստ 2005 թ. հոկտեմբերի 1-ի տվյալների, կազմել են 36119 մարդ (2004 թ. նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ 139 մարդ պակաս): Կենսաթոշակի միջին ամսական չափը կազմում է 10246 դրամ, 2004 թ. 8197 դրամի փոխարեն: Այդ թվում՝ հաշմանդամների թիվը 2005 թ. հունվարի դրությամբ կազմել է 9183 մարդ՝ ընդհանուր թոշակառուների 25.4 %-ը: Ըստ նույն տվյալների՝ թոշակառուները կազմում են ընդհանուր բնակչության 24.8 %-ը, այսինքն՝ գրեթե 1/4 մասը:

Առաջին վտանգված խմբին (3454) եթե գումարենք երկրորդ վտանգված խմբի թվաքանակը (36119), կստացվի 39573 մարդ, այսինքն՝ ընդհանուր բնակչության գրեթե 27.5%-ը: Ինչ վերաբերվում է աղքատության տեսանկյունից առավել խոցելի երրորդ խմբին՝ բազմազավակ ընտանիքներին, ապա գաղտնիք չէ, որ ԼՂՀ յուրաքանչյուր 3-րդ ընտանիք ունի 2-3 (և ավել) երեխա:  Ըստ միջազգային չափանիշների և հաշվարկների՝ 7 տարեկանից փոքր կամ 3 և ավելի երեխա ունեցող, ինչպես նաև բազմանդամ ընտանիքներն ամենաշատն են ենթակա աղքատության մեջ հայտնվելու վտանգին: Ծայրահեղ աղքատություն առկա է 8 և ավելի անդամներ ունեցող ընտանիքներում: Սովորաբար աղքատության մակարդակը բնութագրող ցուցանիշների համակարգը հիմնված է մեկ շնչին ընկնող միջին ծախսերի հաշվարկի վրա: Սակայն վերջին տարիների միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում է գտել աղքատության մակարդակի որոշումը համարժեքության սանդղակի կիրառման միջոցով: Սրա հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ մեկ միավորի ծախսը համեմատության մասշտաբների մեծացմանը զուգընթաց նվազում է (ընտանիքներում մասշտաբայնության մեծացման հաշվին): Այս գաղափարը աղքատության մակարդակի հաշվարկման մեթոդաբանության մեջ կիրառելիս նկատի է առնվում, որ մեկ շնչի հաշվով ծախսերը բազմանդամ ընտանիքում համարժեք չեն փոքրանդամ ընտանիքի նույն ցուցանիշին, քանի որ առաջին դեպքում գործում է տնտեսման գործոնը:

Մենք այսպիսի չափանիշներ ու թվեր չունենք, փոխարենը ունենք միայն պաշտոնապես չգրանված սոցիալապես անապահով խավեր: Ասել է թե՝ ունենք որոշակի սոցիալական խմբեր, պոտենցիալ կարիքավոր, աղքատ, աղքատության եզրին գտնվող կամ ծայրահեղ աղքատ մարդիկ:

Սրանք, ինչպես նաև տնտեսական, կրթական, մշակութային ծանր վիճակը հետպատերազմյան երկրի ատրիբուտներից են: Թեև, ինչ խոսք, 12 տարին քիչ ժամանակ չէ հետպատերազմյան սինդրոմներն առավել արդյունավետ լուծելու համար:

Համեմատության համար դիտարկենք 1945-1955 թվականների Գերմանիայի օրինակը. այն հաճախ են համեմատում 90-ականների հետխորհրդային երկրների (հատկապես՝ Ռուսաստանի) հետ: Այսպես՝ 1945 թ. Գերմանիա. պարտված, նյութապես ու բարոյապես լիովին ավերված երկիր: Հայտնի հրապարակախոս Գյուստավ Շտոլպերը այսպես է բնութագրում այն ժամանակվա Գերմանիան. «Կենսաբանորեն հաշմանդամ դարձած, մտավոր այլանդակված, բարոյապես ոչնչացված ազգ՝ առանց սննդի և կենցաղային անհրաժեշտության առարկաների, առանց տրանսպորտային համակարգի, առանց գոնե ինչ-որ արժեք ունեցող դրամի, ազգ, որի սոցիալական համակարգը եղել է զանգվածային փախուստն ու վտարումը, երկիր, որտեղ սովն ու սարսափը սպանել են հույսը»: Այս գնահատականները զգացմունքային հողի վրա չեն տրված. երկիրը կորցրել էր իր տարածքի 1/4 մասը, ոչնչացել էր արդյունաբերության 20%-ը, տրանսպորտի 40%-ը, բնակֆոնդի 1/4 մասը: Սա պարտված երկրի հետպատերազմյան նկարագիրն է, որը սակայն կարճ ժամանակահատվածում կարողացել է ոտքի կանգնել ի շնորհիվ 2 կարևոր հանգամանքների: 1947 թ. Հարվարդի համալսարանի ուսանողների առջև ունեցած իր ելույթում ԱՄՆ պետքարտուղար Ջորջ Մարշալը առաջարկեց տնտեսական օգնություն տրամադրել Արևմտյան Եվրոպայի վերածննդի համար («Մարշալի նախագիծ») և առաջին հերթին՝ Արևմտյան Գերմանիային: Ընդհանուր առմամբ՝ արևմտյան գոտիները («եռագոտիները») «Մարշալի նախագծի» համաձայն ստացան 1.8 մլրդ դոլարի ապրանք և հումք, «Եվրոպայի վերականգնման ծրագրի» շրջանակներում՝ 1.3 մլրդ դոլար և 235 մլն դոլար էլ այլ ծրագրեր իրականացնելու համար: Այս օգնությունը, իհարկե, մեծ դեր խաղաց Գերմանիայի համար, բայց երկրում դեռ շարունակվում էր ճգնաժամը: Սակայն 1948 թ. շրջանառության մեջ դրվեց գերմանական նոր դրամը, և յուրաքանչյուր գերմանացի ստացավ 40 գումարած 60 նոր մարկ՝ հին 60 «ռեյս» մարկերի դիմաց: Մնացած բոլոր խնայողությունները փոխարինվում էին 100 : 5, իսկ կենսաթոշակները՝ 1:1 հարաբերությամբ: Ընտրված նախագծի համաձայն, հարուստները փաստորեն կիսվեցին աղքատների հետ, սա իր հերթին ծնեց յուրատեսակ «հրաշք»: Միաժամանակ, տնտեսության նախարար Լյուդվիգ Էրհարդը հիմք դրեց իր «սոցիալական-շուկայական տնտեսությանը»: Էրհարդի հորդորանքով ընդունվեց նաև պահանջարկի և առաջարկի մասին օրենք, որը հնարավորություն տվեց շուկան պահել որոշակի սահմաններում և քչացնել դրա բացասական հետևանքներն առավել թույլ սոցիալական խմբերի համար: Երկիրը կամաց-կամաց ոտքի կանգնեց. 2 տարի անց ԳՖՀ-ն 3 մլրդ մարկ տվեց Իսրայելին՝ որպես փոխհատուցում, իսկ 5-6 տարի անց Գերմանիան սկսեց լուծել բնակարանային խնդիրները՝ գրեթե 10 տարվա ընթացքում կառուցեց 500 հազար բնակարան, որոնց կեսը՝ տարբեր սոցիալական խմբերի համար:

Ծրագիրն իրականացվեց մինչև 60-ական թվականները՝ ապահովելով սոցիալական խմբերին հարմարավետ բնակարաններով, որոնց թիվը 10 մլն-ից դարձավ 16 միլիոն:

Մեր պարագայում, բնականաբար, կան տարբերություններ, սակայն նմանություններն էլ ակնհայտ են: Նախ՝ մենք ոչ թե պարտված, այլ հաղթանակած երկիր ենք: Սակայն մենք էլ պատերազմից հետո հայտնվել ենք ծանր պայմաններում: Եթե Գերմանիան ըստ «Մարշալի նախագծի» ստացել է մի քանի միլիարդ դոլար, ապա մենք ևս լուրջ գումարներ ստացել և առայսօր ստանում ենք սփյուռքից: Ուրեմն՝ ինչո՞ւ 2006 թ. շեմին դեռ չենք կարողանում հասնել գոնե 1950 թ. Գերմանիային՝ գոնե աղքատության հաղթահարմամբ և նրա առաջնահերթ խնդիրներից մեկի՝ սոցիալական բոլոր խավերի բնակարանային հարցի լուծմամբ: Կառուցելն, իհարկե, կառուցում ենք, բայց վաճառում ենք այնքան թանկ, որ սոցիալապես անապահով մարդը չի էլ կարող երազել նման բնակարան ունենալու մասին: Ստացվում է՝ ո՞ւմ համար ենք կառուցում, եթե բնակչության գրեթե 1/4 մասը գործազուրկներ են, հաշմանդամներ ու թոշակառուներ, իսկ կեսից ավելին՝ բազմանդամ ընտանիքներ ունեցողներ, այսինքն՝ աղքատության տեսակետից առավել խոցելի: Արդյո՞ք պատճառն այն է, որ մենք Լյուդվիգ Էրհարդ չունենք, թե՞… Բայց դա այլ թեմա է…

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մտավորականություն

ՀԱՄԵՆԱՅՆԴԵՊՍ, ԳԻՏՆԱԿԱՆԻ ԲԱՆԱՎԵՃԸ ԱՅԴՊԻՍԻՆ ՉԻ ԼԻՆՈՒՄ

«Դեմո» թերթի 2005թ. նոյեմբերի 15-ի համարում կարդացինք բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արտաշես Հակոբջանյանի «Ոչ, այդպես չի կարելի, պարոննե°ր» կարծիքը «Արցախի դպրոցը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» գրքի մասին ու շատ զարմացանք:

Զարմացանք, քանզի լինելով վաստակաշատ մանկավարժներ, համոզված ենք, որ ուրիշներին դաս տալու համար հարկավոր է լավ սերտել այն թեման, որի շուրջ  պիտի ինքդ խոսես: Մենք ևս երկու ձեռքով կողմնակից ենք ազնիվ, արդար և ճշմարիտ քննադատությանը: Բայց թերթի մեկ էջի վրա զազրախոսել մի գրքի մասին և չնկատել այդ գրքի առավելությունները՝ դուրս է մարդու երևակայությունից: Ընդհանրապես, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արտաշես Հակոբջանյանը այնպես է խոսում, որ կարծես ինքը կարող է զբաղվել պատմագիտությամբ, իսկ մանկավարժները մանկավարժությամբ ոչ: Ամենից շատ զայրացրել են գրքի այն էջերը, որտեղ խոսվում է Արցախի նախամաշտոցյան գրերի մասին: Եղե՞լ են այդպիսիք Արցախում, այո, եղել են, և հիմա էլ հազարամյակների հեռվից նրանց փշրանքները ժայռապատկերների ձևով կարելի է ցույց տալ Մարտունու շրջանի Կուսաբերդ գյուղի բերդի շուրջ եղած մասունքներում, նույն շրջանի Քարվեճ գյուղի տների պատերի մեջ գտնվող քարերի վրա, որոնք ժամանակին պեղվել են այդ գյուղի հնավայրերից: Բացի Խոջալլուից հայտնաբերած ասորական գրերով հուլունքից, որը պահվում է էրմիտաժում, դեռևս նախասովետական շրջանում հնագետները Արցախի բրոնզեդարյան դամբարաններում գտել են քարերի վրա փորագրված շատ նշագրեր: Այս ամենի մասին մեր գրքում խոսվել է շատ համառոտ, և նրա հեղինակները բնավ չէին կարող կռահել, որ վաղուց արդեն շատ հայտնի այս հայտնությունները մեր  օրերի ամենագետները կարող են ընդունել որպես նոր սենսացիոն հաղորդումներ:

Վերջապես, ինչի՞ համար է ասվել այդ ամենը, որ հաջորդ պարբերության մեջ «Կարծիք» խորագրով հոդվածի հեղինակը պիտի խոստովանի, որ «Անշրջանցելի իրողություն է, որ գրավոր հաղորդակցումը հայ իրականության մեջ գործածության մեջ է եղել անհիշելի ժամանակներից: Դրա առաջին վկայություններն են ժայռապատկերները…»:

Հապա տեսեք ինչպես է սկսել իր հոդվածը բանասիրական գիտությունների թեկնածուն. «Մեր օրերում պատմագիտությունն այնքան գայթակղիչ է դարձել, որ մի շարք գիտնականներ ակամա պատմաբաններ են դարձել և հրապարակը լցրել իրենց դղրդացող հայտնություններով՝ մոռանալով, որ պատմագիտությունն այնպիսի լուրջ ոլորտ է, որտեղ սենսացիաները հազվադեպ են լինում»: Եվ ընդգծում է. «Այդ ցանկում առաջնակարգ տեղ է զբաղեցնում Արցախի դպրոցը ներկայացնող մեծածավալ ու շքեղ աշխատությունը…»: Հարգելի գրախոսը, կարծում ենք, անհրաժեշտ է, որ տարբերի պատմագիտությունը մանկավարժության պատմությունից: Ուրիշ բան՝ որ նրա քիմքին դուր չի եկել Արցախի դպրոցը ներկայացնող մեծածավալ, արժեքավոր աշխատությունը:

Ինչպես երևում է, Արտաշես Հակոբջանյանը մեր գրքում թերությունները նկատելիս մեծ ցնծություն է ապրում և չկարողանալով զսպել իրեն, «ուխա¯յ» է բացականչում: Ահա նա պատուհան է գտել քննադատելու նաև մերօրյա գործիչներին, «…փառավորվեց մեր ազգային հպարտությունը, մանավանդ որ, մեր թագավորներն ու իշխաններն այն հեռավոր ժամանակներում մերօրյա գործիչների պես կարողացել էին կաշառել քրմերին և միայն քրմերին հայտնի նշագրերով դպրոցներ բացել իրենց պալատներում…»: Այս երկու տողերն էլ բավական է՝ իմանալու, թե ինչպիսի մտավորական է բանասիրական գիտությունների մեր թեկնածուն: Թերեւս, նրա քննադատությունը մերօրյա գործիչների մասին մեկ այլ ոլորտում հնչեր տեղին, բայց այս պարագայում սնանկ է և պիտի որակել որպես անհեթեթություն, ուրիշ ոչինչ: Եթե նա համարձակվում է չարախոսել ու կասկածի տակ դնել այնպիսի գիտնականների ու անհատականությունների գիտելիքները, ինչպիսիք են Ս. Արևշատյանը, Ռ. Մարտիրոսյանը, Կ. Աթայանը, Ա. Մանասյանը և մյուսները, որոնց ունեցած մանկավարժական ու հանրագիտարանային հիմքի վրա ծնվել է այս գիրքը, ուրեմն ոչինչ չի մնում մեզ ասելու… Կուզեինք հարցնել հարգելի գրախոսին, որտե՞ղ էր նա Հայոց գրերի գյուտի և Ամարասի դպրոցի 1600-ամյակին նվիրված գիտաժողովի ժամանակ, ինչո՞ւ չեկավ ու չմասնակցեց քննարկումներին, և «հեղինակավոր» կարծիքը չհայտնեց այն ժամանակ…

Ի դեպ, մեծահոգաբար հրավիրում ենք նրան նմանատիպ թեմաներով մեր բուհում դասախոսություններ կարդալու և մեր բացը լրացնելու…

Անզուսպ, իր կարծիքների մեջ չափ ու սահման չճանաչող բանասերը, տեսեք, ինչպես է բնութագրել գրքի հեղինակներին. «Զավեշտականն ու ցավալին այն   է, որ մեր հեղինակները պատկերացում անգամ չունեն, թե ինչ պահանջներ են պարտադիր գիտության համար և ինչ ազատություններից է օգտվում գեղարվեստը»:

Արտաշես Հակոբջանյանը իրեն իրավունք է վերապահում  Արցախի պետհամալսարանի դասախոսներին, որոնք վաղուց անցել են մանկավարժական աշխատանքի քառորդդարյա սահմանագիծը, «գեղարվեստի դասեր» տալ,   ցանկանալով նաև ստվեր ձգել Բագրատ Ուլուբաբյանի, Հայկ Խաչատրյանի՝  արցախյան պատմագիտության ասպարեզում կատարած վաստակի վրա: Եվ սա կոչվում է կարծիք, գրախոսություն, և այս ամենի հեղինակն էլ բանասիրական գիտությունների թեկնածու է, դոցենտ:

Լավ, մի պահ ենթադրենք՝ գրքի հեղինակները միամիտ, անգետ, իրենց ձեռնարկած գործից հեռու մարդիկ են, բա խմբագի՞րը, հապա գրքի երաշխավորնե՞րը… Մի՞թե այդ գիտնականները Ա. Հակոբջանյանի չափ չեն հասկանում:

Եթե մեկ առ մեկ կանգ առնենք հեղինակի կարծիքի ու դիտողությունների վրա,  կստացվի մի չափազանց տխուր պատկեր, որի հեղինակը փորձում է իր «խելքով ու ազգասիրությամբ» փայլել «Դեմո»-ի ընթերցողների առաջ:

«Արցախի դպրոցը հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» գրքի հեղինակներ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆ

Ղարաբաղյան շարժումը հայոց հնագույն թանձրության մեջ մուտքագրվեց որպես բացառիկ արժեք, նրան շնորհելով երիտասարդանալու հնարավորություն, ծանրաբեռնված անցյալի իմաստնությամբ և նորովի վերարտադրվելու կամեցողությամբ: Առաջադրված գաղափարի պարզաբանումները պետք է որոնել ու հայտնաբերել ազգի փոփոխված սնուցման աղբյուրի մեջ՝  եթե նախկինում այն կերակրվում էր համայնավար ակունքներից, այսօր նախապատվությունը տրվում է մասնավոր գործոնին: Ինչ է սա, եթե ոչ վերածնունդ՝ համամարդկային պարտադիր նախապայման, որը  մենք դասական առումով չենք ապրել, եթե չհաշվենք նրա պատահական դրսևորումները  մեր իրականության մեջ: Դա  ունի պատասխան, որը տեսանելի է ազգային դիմագծի մեջ և պայմանավորված է համայնավար տնտեսաձևի նկատմամբ հանդես բերված նախապատվությամբ, որն անընդհատ  ծնել է չարություն՝ տարածքի վրա ապրող մարդկային ռեսուրսի և նրա բնական ռեսուրսի միջև անհամամասնությունն է:

Այնինչ, հասարակական շարժը  վկայում է, որ բոլոր ժամանակներում ինքը սնուցվել է մեկ հիմքից, մարդկային  գործոնի ակտիվության գործակցից, որի նկատմամբ, սակայն, հանդես են բերվել տարբեր մոտեցումներ: Մի դեպքում նախապատվությունը տրվել է արյունակցական կապերին, որոնք արտահայտվել են համայնավար աշխատանքի և կոլեկտիվ շահի տեսքով, մյուս դեպքում՝ հարևանային հարաբերություններին, որոնց հիմքն են կազմել անհատ աշխատանքը և մասնավոր շահը: Հին ժամանակներից մարդկային առաջադիմության մեջ առաջացած այս երկիմաստությունը մուտքագրվեց որպես բազիսային օրինաչափություն, որով պարզություն մտցվեց՝ առանց հակադրվելու չկա զարգացում: Երևույթը հետագա դարաշրջաններում ապրեց տրամաբանական համալրումների շրջան, որի բարձրակետը հանդիսացավ երկ-բևեռ աշխարհի գաղափարի առաջադրումը, հիմքում որպես չափորոշիչ ունենալով տնտեսական հարաբերությունների գործոնը: Այս առումով առավել լիարժեք համակեցություն էր հունա-հռոմեական (Անտիկ) քաղաքակրթությունը, որի մեջ համազորվեցին գաղափարի և կեցության խնդիրները,  հիմքում ունենալով մարդկային գործոնի անձնական նախաձեռնություններն ու մասնավոր շահը: Նշված քաղաքակրթությունը այնպիսի համաձուլվածք էր, որ ընկավ հետագա մարդկային առաջադիմությունների հիմքում, ներկայանալով որպես նոր վերածնությունների նախահիմք, ձևավորման պահից մինչ այսօր իր համատեքստի մեջ ունենալով մարդասիրության վեհ գաղափարը, որպես ցանկացած նորակերտումի արարող ուժ: Սա է ժողովրդավարություն կոչված անընդհատ համալրվող ստեղծագործության (բայց ոչ խնդրի)  սնուցման հիմնական աղբյուրը:

Անտիկ քաղաքակրթությունը իր երկու  բևեռացումների մեջ բազմակողմ քննարկումների  հարց է սահմանել  մարդ-գործոնի՝ որպես հասարակական միջավայրի հիմնական առաջատար  ուժի, ինքնաբացահայտման խնդիրը: Երկուսի համար էլ մարդը գնահատվում է որպես գլխավոր շարժիչ ուժ: Ինչ վերաբերվում է նրա նկատմամբ վերաբերմունքի հարցին, այստեղ արդեն առաջանում են տարակարծություններ՝ մեկի համար այն ընդունվում է որպես օրինակի ուժ և գաղափարակիր, մյուսի մոտ՝ որպես իրատեսական և պատասխանատու ուժ: Այսպես, հունական մշակութաբանությունը պահանջում է մարդուն ներկայացնել որպես նյութական աշխարհի ամենագեղեցիկ ներկայացուցիչը ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին դրսևորումներով, իսկ հռոմեականը, այնպես, ինչպես նա կա իրականում, միայն հաղթանդամ ու առողջ: Կեցության և գիտակցության հաշվենկատ համատեղում, որի մեջ պետք է տեսնել անտիկ  արժեքի  ամբողջականացված իմաստը: Նրա մեջ պետք է նկատել նաև ձևավորվող արևմտյան քաղաքակրթության ներսում նախաքրիստոնեական  պաշտամունքների հավաքագրման հետքեր:

Կանխազգալ ապագան՝ հենվելով անցյալից ստացած իրատեսական ժառանգության վրա, մշակութային անհրաժեշտ նախապայման է, որը հավաքագրվում  է քաղաքագիտություն հասկացության մեջ: Թվում է՝ տեսանելի է, որ առաջադրված սահմանումի մեջ տեղ չունի նորի կառուցման խնդիրը, որովհետև  դա հնարավոր չէ առանց մարդկային ռեսուրսը  դրան նախապատրաստելու և նպատակաուղղելու: Այս փուլի վերջնանպատակը ազգային կապիտալի բանաձևի հռչակումն  է ու նրա արծարծումը, առանց որի հնարավոր չէ ունենալ ակտիվ մարդկային ներկայացուցչություն: Ինչ վերաբերվում է նորի կառուցմանը, ապա այստեղ պետք է միանշանակ պնդել, որ դա քաղաքագիտության մենաշնորհը չէ: Այս դեպքում, որպես հավասարազոր ուժ, նրան օգնության  ձեռք է մեկնում օրինականությունը, որի ջանքերով էլ ձևավորվում է հասարակական նոր որակը: Ձևակերպելով՝ կստանանք. «Սոցիալական ներդաշնակություն  + օրենքի   գերակայություն =         հասարակական առաջադիմություն»:

Ղարաբաղյան իրադարձությունների արժանահավատ ձեռքբերումներից է նաև այն, որ համահայկական դաշտում առաջնահերթային հայտարարվեցին  ներազգային խնդիրները: Այլ հարց է, թե ինչպես ըմբռնվեց ու ընթացքավորվեց այդ օրինաչափությունը: Հայոց հավաքականությունը համամարդկային արժեքի մեջ մտավ որպես ինքնատիպ միավոր, որը պահի գնահատմամբ, աշխարհատարածքում ընթացող գործընթացների հետ համեմատած, առաջադրեց համակեցության նոր որակ: Դա են վկայում և աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները, և ժողովրդի դիմագծին բնորոշ որոշ առանձնահատկություններ: Ժողովրդակազմավորման գործընթացներն ավարտելուց հետո հայ ժողովուրդը իրեն վերապահելով մերձավորարևելյան տան լիիրավ անդամի կարգավիճակ,  ձեռնամուխ եղավ աշխարհատարածքում գործող խաղի կանոնների վերափոխման խնդրին՝ ուժային նախաձեռնությունից դաշնային հարաբերություններին անցնելուն: Նման գործելավոճ կարող է առաջադրել միայն ներքին կայունություն, սեփական հնարավորությունների նկատմամբ վստահություն ունեցող ներկայացուցչությունը: Կողմնորոշման հիմքում ընկած էր ինքնակերակրման սկզբունքը, որը բնորոշ չէր մերձավորարևելյան շատ ժողովուրդների: Միջպետական նոր հարաբերությունները իրենց մասնակի ընկալունակությունը  գտան ժամանակի քաղաքական դաշտում, որի օգտին են խոսում պատմության օրինակները: Մ.թ.ա. 2-րդ դարում հզորացած Հայաստանի համար ստեղծվում են լիարժեք նախադրյալներ Մերձավոր Արևելքում իր կողմից առաջադրված խաղի կանոններին համահունչ քաղաքական-դիվանագիտական նոր միջավայր ստեղծելու համար: Հաջողություններն ակնհայտ էին, որոնց հիմքում ընկած էր ներհայկական խնդիրների առաջնահերթության գործոնը: Մ.թ.ա. 1-ին դարի սկզբներին հայկական թագավորությունը միանշանակ հրաժարվում է իր հռչակած բնորոշումից, որդեգրելով աշխարհատարածքին յուրահատուկ ուժային նախաձեռնությունը, որը նշանակում է հրաժարվել ներքին խնդիրներից՝ նախապատվություն տալով արտաքին գործոններին: Օգտվելով Մերձավոր  Արևելքի քաղաքական- դիվանագիտական դաշտում ստեղծված անորոշությունից, աշխարհատարածքով հետաքրքրվող «դաշնային հարաբերությունների» կողմնակից Հռոմը, որը շատ ավելի ուժային պետություն էր, արագ հարմարվելով իր համար միանգամայն շահեկան նոր  խաղի կանոններին, մտնում է խաղահրապարակ և մ.թ.ա. 66թ. Հայաստանին պարտադրում իր «բարեկամի և դաշնակի» կարգավիճակ: Այդ պահից հայկական միջավայրը կորցնում է իր պատմական ինքնատիպությունը, հարկադրված լինելով անցնել նոր պահվածքի, որի բարձրակետը հանդիսացավ սիրաշահելու, առավել ևս՝ «մետ»-ության քաղաքականությունը: Մեր համոզմամբ, այս շրջադարձով են պայմանավորված հետագա մեր բոլոր բացթողումները:

Գիտակցելով կատարվածը և համոզվելով, որ Մերձավոր Արևելքում ապրող ժողովուրդը սխալվելու իրավունք չունի, դա են վկայում մինչ այդ տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները հայ ժողովուրդը նոր հազարամյակի սկզբին փորձեց կրկին անցնել իր նախկին բնորոշումին, շրջադարձի բնագիծ առաջադրելով իր  քաղաքական կյանքում Բագրատունիների կառավարման ժամանակաշրջանը, որին նախորդել էին ներհայկական այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք են՝ դարձը միասնական համահայկական հավատքին, հայկական գրերի ստեղծումն ու տարածումը, որոնց մեջ տեսանելի են ժողովրդին ոգևորելու, նրան հավաքագրելու ու կողմնորոշելու որակներ, վերջապես, այս ժամանակահատվածում է, որ մշակվեցին հայ քաղաքական մտքի  հիմնադրույթները, որոնց համար որպես հիմք առաջադրվեց դաշնային հարաբերությունների սկզբունքը:

Հետագա դարերում հայ քաղաքական-դիվանագիտական միտքը ենթարկվեց լուրջ փորձությունների, իր վերջնալուծումին հասնելով 17-րդ դարի վերջին-18-րդ դարի սկզբին: Նոր ձևակերպումի մեջ այն ոչ մի թարմություն չի նախատեսում: Արտաքինից՝ հավատարիմ մնալով «դաշնային կապերի» գաղափարին, իրականում՝ վերակենդանացնում է Հռոմի կողմից իրեն պարտադրված բանաձևը, վերապահումով, այս դեպքում արդեն որպես նախաձեռնող ուժ, ինքն է առաջադրում բանաձև «ես քո դաշնակիցն եմ ու բարեկամը», որտեղ անտեսվում է ազգային սկզբունքի գործոնը, ձևակերպվում արդեն սկզբունք դարձած ազգի խնդրագրային պահվածքը: Հարցի տրամաբանությունը ուղղակիորեն առնչվում է 20-րդ դարի վերջին տեղի ունեցած ղարաբաղյան իրադարձությունների հետ, որը ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ տեղավորվելու համար հայոց նոր անկախ պետությանը շնորհեց քաղաքական-դիվանագիտական  նորիմաստ գործելակերպ, որի հիմքում ընկած են վերհիշելու և վերիմաստավորելու պահանջներ:

20-րդ դարի վերջին սկսված հայոց համազգային զարթոնքն իր մեջ հասարակական նոր որակի որոնման ու հայտնաբերման խնդիր ունի: Դրանով է մեծապես պայմանավորված համահայկական դաշտում ստեղծված քաղաքական ներհակությունը: Քաղաքականությունը, ինչպես նշում են մասնագետները, խաղ է, բայց կանոնակարգված, էտիկետով խաղ է: Այն ելնում է իրատեսությունից, որովհետև նրա հիմքում ընկած է ազգային շահը, հիմնված ազգային ավանդույթների վրա: Գործող քաղաքական բազմիմաստությունը կարգավորելու համար անհրաժեշտ է ներարկել քաղաքական կուլտուրա, որը հնարավոր չէ իրագործել առանց քաղաքագիտության զարգացման:

Քաղաքագիտությունը հակասություններ կարգավորող գիտություն է, որոնք ընդհանրացվում են երկու դրսևորումների մեջ՝ ներազգային և միջազգային: Այն ոչ միայն հակասությունները ճանաչելու, բացահայտելու և համակարգելու նպատակ ունի, այլ նաև հասարակական միջավայրը չարազերծելու խնդիր ունի: Հասարակագիտական օրինաչափություն է, որ հակադրությունների միասնությունն ու պայքարը  հասարակական առաջադիմության հիմնարար չափորոշիչներից մեկն է: Ելնելով այս սկզբունքից, քաղաքագիտությունը կարելի է համարել նաև առաջատար ուժ: Սրանք են ընկած հոդվածի ներքին տրամաբանության հիմքում:

 Անդրեյ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ԱրՊՀ պատմաբան

——————————————————————————————-

Պատմություն

Հուշապատում
ՄԵՐ ՈՉ ՎԱՂԵՄԻ ԱՆՑՅԱԼԸ

Եղիշե Գրիգորի ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ  ԼՂԻՄ ղեկավարության առանցքային դեմքերից էր, հայտնի կուսակցական ու խորհրդային գործիչ, նաև լրագրող (տևական ժամանակ եղել է «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի գլխավոր խմբագիրը): Նա այսօր էլ մեր շարքերում գտնվող այն եզակի մարդկանցից է, որ շատ բան գիտե ադրբեջանական տիրապետության ժամանակ ղարաբաղյան անցուդարձի մասին: Այդ ժամանակների մասին քիչ չէ գրվել, սակայն շատ բան մինչև այսօր մնում է չլուսաբանված: Սկսելով Ե.Սարգսյանի հուշապատումի հրապարակումը, հույս ունենք, որ այն օգտակար կլինի մեր ընթերցողների համար և թեման շարունակելու-լրացնելու առիթ կհանդիսանա, քանի որ, ինչպես ցանկացած հուշապատում, այս մեկն էլ զուրկ չէ նաև զուտ սուբյեկտիվ ընկալումներից: Այսպես թե այնպես, համոզված ենք, որ այն կնպաստի մեր ոչ վաղեմի անցյալի մութ էջերի վրա լույս սփռելուն:

«Դեմո»

Երկար տարիներ աշխատելով ղեկավար պաշտոններում՝ ես շփվել եմ շատուշատ պետական և այլ գործիչների հետ, որոնցից շատերի մասին գրել եմ երևանյան և արցախյան մամուլում: Սակայն ոչ բոլորի մասին եմ հասցրել գրել, հետո էլ տարիների հեռվից իմ մտապատկերում  մի շարք իրադարձություններ ստանում են այլ բնույթ ու էություն:

Ութսունական թվականները ԽՍՀՄ-ի համար ծանր տարիներ էին: «Սառը պատերազմում» Խորհրդային Միությունը փաստորեն տանուլ էր տվել: Բավականին նվազել էին տնտեսության աճի տեմպերը, շարունակում էր ցածր մնալ բնակչության կենսամակարդակը: Խարխլվում էր Միության ողնաշարը կազմող հիմնական սյունը՝ ազգամիջյան հարաբերությունները:

Եվ այդ ամենից անմասն չէր Լեռնային Ղարաբաղը: Ադրբեջանի ապօրինի գերիշխանության տակ դրված հինավուրց հայկական հողը կորցնում էր իր հայեցի կերպարը: Անհնարին համարելով լրագրական մի հոդվածում ԼՂԻՄ տնտեսության և այլ բնագավառների աննախանձելի վիճակի նկարագրումը, մանավանդ որ այդ մասին ներկայումս կան բազմաթիվ աղբյուրներ, ուստի սոսկ փաստեմ, որ մարզը հայաթափվում էր: Լեռնային Ղարաբաղը ամբողջ Խորհրդային Միությունում ինքնավար միակ միավորն էր, ուր բնակչության աճ չէր գրանցվում, ավելին՝ նվազում էր, և պատճառը արտահոսքն էր: Ժողովրդագրական վիճակն էլ փոխվում էր հօգուտ ադրբեջանականի: Եվ սա այն դեպքում, երբ մեր ժողովրդի մյուս ստվար հատվածի՝ Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը 1920թ. 700 հազարից 1989թ. մարդահամարի տվյալներով հասել էր ավելի քան 3 միլիոնի:

Մի խոսքով, ութսունական թվականներին ամեն ինչ արվում էր Լեռնային Ղարաբաղի պատկանելության հարցը օրակարգից հանելու համար, մնում էր նրան հասցնել վերջին հարվածները: Բայց քնած չէր Արցախը, քնած չէր ողջ հայ ժողովուրդը: Բողոքների, զանգվածային նամակների հոսքը այդ տարիներին նոր թափ առավ:

Հարցը երկար նախապատմություն ունի: 1969թ. Ադրբեջանում իշխանության գլուխ անցավ Հեյդար Ալիևը, դառնալով Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար: Մինչ այդ երկար տարիներ լինելով հանրապետության պետանվտանգության կոմիտեի նախագահ, նա քաջատեղյակ էր ինքնավար մարզի շուրջը մինչ այդ տեղի ունեցած բոլոր իրադարձություններին: Նրան չէր կարող չանհանգստացնել առկա իրավիճակը և մանավանդ այն, որ Ղարաբաղի հարցը պարբերաբար շոշափվում էր պետական մակարդակով:

Ես ունեմ Ալիևի կերպարի իմ հայեցակետը: Ըստ իս, նա քաջ գիտակցում էր, որ ընդհանուր «կաթսայից» (այսինքն՝ Միությունից) հօգուտ Ադրբեջանի ավելի շատ բան պոկելու, Ադրբեջանի վարկը բարձրացնելու և, որ պակաս կարևոր չէ, ԼՂԻՄ-ի նկատմամբ ամեն մի «ոտնձգություն» խափանելու ամենից հարմար միջոցը իր հեղինակության բարձրացումն է Մոսկվայի առջև: Անձնական հատկանիշները նրան թույլ էին տալիս, բացի այդ կար Ն. Նարիմանովի օրինակը, որը, իրադրությունից ելնելով, ոչ բոլշևիկից դարձավ բոլշևիկ, կանգնեց Սովետական Ադրբեջանի կառավարման ղեկի մոտ, ավելին՝ հասավ մինչև Մոսկվա, աշխատելով ԽՍՀՄ կենտգործկոմում:

Իհարկե, այդ ուղղությամբ Հ. Ալիևի գործունեության բոլոր մանրամասները հնարավոր չէ ներկայացնել, բայց նրա առանձին քայլերին ծանոթ եմ և կարծում եմ, որ իմաստ ունի մի քանի դրվագ ներկայացնել ընթերցողին:

Բաքվում գաղափարախոսական աշխատողների խորհրդակցություն էր: Վերջում, ինչպես ընդունված էր, ելույթ ունեցավ Հեյդար Ալիևը: Եվ նրա ճառը ավելի շատ ժամանակ խլեց, քան հիմնական զեկուցողինը: Առանձնակի անդրադարձավ ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամության, օտարամոլության դեմ պայքարելու թեմային:

Պարզվեց, որ վերջինս (այսինքն՝ օտարամոլությունը) անսքող մուտք է գործում Ադրբեջան: Ալիևը լուրջ քննադատության ենթարկեց ոմանց, բայց ամենաշատը բաժին հասավ նշանավոր գրող Ռասուլ Ռզային: Նրա խմբագրությամբ լույս էին տեսել ադրբեջանական հանրագիտարանի առաջին երեք հատորները, որոնցում, ըստ Հ.  Ալիևի, պատշաճ ձևով չեն ներկայացվել խորհրդային տարիներին Ադրբեջանի ձեռք բերած նվաճումները:

Ելույթն առավել հարձակողական բնույթ ստացավ, երբ նա անդրադարձավ հանրագիտարանի այդ երեք հատորների լեզվական աստառին: Ըստ նրա, դրանք գրված էին ավելի շատ թուրքերեն, քան ադրբեջաներեն, իսկ «ադրբեջանցի» բառն էլ փոխարինված էր այլ բառով, որ հիմա չեմ հիշում:

– Мэн азербайджанлы эм, чем это плохо звучит?- ազդու հնչեց նրա խոսքը:

Թուրքիային էլ նվաստացման բաժին հասավ. հետամնաց, ֆեոդալական ճիրաններում խճճված երկիր է Թուրքիան՝ անգրագետ բնակչությամբ, մենք մի քանի գլուխ բարձր ենք և մեր նկատմամբ կոմկուսի, անձամբ Լ. Ի. Բրեժնևի հոգատարության շնորհիվ առաջ ենք ընթանում աննախադեպ տեմպերով:

Դահլիճը թնդում էր որոտընդոստ ծափերից:

Նա հաստատ գիտեր, որ այս ամենը հասնելու է անձամբ Բրեժնևին: Խորհրդակցությանը ներկա էր ԽՍՀՄ Կենտկոմի ներկայացուցիչը, նաև քնած չէր պետանվտանգության կոմիտեն: Մեկ այլ դրվագ: Քննարկվում էր Ն.  Նարիմանովի մասին նոր նկարահանված կինոնկարը: Հրավիրված էի նաև ես: Ամբողջ «քննարկումը» վերածվեց մի ելույթի, որի հեղինակը Հ. Ալիևն էր: Մեզ՝ ներկաներիս, շատ զարմացրեց այդ ելույթը: Ն. Նարիմանովն այնպիսի մեծ անձնավորություն չի եղել, ինչպիսին պատկերված է կինոնկարում՝ սա էր ելույթի հիմնական առանցքը: Արդյո՞ք սա ևս Մոսկվային հաճոյանալու փորձ չէր, չէ՞ որ Ն. Նարիմանովն այդ ժամանակ ստվերի տակ էր: Եթե ոչ, ապա ինչո՞ւ տարիներ անց Բաքվի կենտրոնում բարձրացավ Ն. Նարիմանովի մոնումենտալ հուշարձանը, ստեղծվեց նրա վեհաշուք տուն-թանգարանը:

Կարող եմ վստահաբար ասել, որ անկեղծ չէին նաև Թուրքիայի հասցեին արձակված «կրակոցները»: Շատերը գիտեին, որ այդ երկրի հետ Բաքուն սքողված կապեր ուներ:

Եվս մեկ օրինակ: 1975թ. դեկտեմբերի վերջին ես պետք է մեկնեի Մոսկվա՝ ստանալու ԽՍՀՄ Կենտկոմի համաձայնությունը կուսմարզկոմի քարտուղար ընտրվելու համար (Կենտկոմի քարտուղարության որոշում էր ընդունվում):

Առաջին «կանգառս», բնականաբար, Բաքուն էր: Ոչ մի քաշքշուկ: Անշուշտ, պատճառը ոչ միայն այն էր, որ ես ունեի գաղափարական աշխատանքի փորձ, այլև այն, որ բարձրագույն կրթություն էի ստացել Բաքվում, «լոյալ» գոտում՝ այսինքն Մոսկվայում, ավարտել եմ ԽՍՀՄ Կենտկոմին կից բարձրագույն կուսակցական դպրոցը: Աստված չաներ դիպլոմներիցս մեկնումեկը լիներ երևանյան: Նույնիսկ կոմերիտական աշխատանքի անցնելու համար, այսպես կոչված, «երևանյանները» մերժվում էին, եթե մենք չէինք միջամտում գործին:

Բաքվում ինձ միակ ընդունողը Հեյդար Ալիևը եղավ: Ես միայն հասցնում էի մեկ-մեկ միջամտել, անընդմեջ ինքն էր խոսում:

Զրույցը տևեց մեկ ժամից ավելի և ավելի երկար կտևեր, եթե ընդունարանից չհիշեցնեին, որ ես արդեն Մոսկվա մեկնող ինքնաթիռից ուշանում եմ: Ալիևն ասաց.

– Ղարաբաղում տեղի ունեցած անցքերի (խոսքը, այսպես կոչված, «13-ի նամակի», Մոսկվա ուղարկվող խմբային և անհատական բողոք-նամակների, հանցագործին՝ բոլորին հայտնի Արշադին արժանի պատժից փրկելու և այլ երևույթների մասին էր – Ե.Ս.) համար ղարաբաղցիներին չեմ մեղադրում: Ձեզ մոտ կուտակվել էին ոչ քիչ հիմնահարցեր, որոնք Ադրբեջանի նախկին ղեկավարության կողմից չէին լուծվում: Ահա մենք զբաղվում ենք այդ խնդիրներով և աշխատում լուծել դրանք:

Կարելի էր ենթադրել, որ առանձին զիջումների գնալու, Լեռնային Ղարաբաղում հանգիստ իրադրություն պահպանելու ձգտումը ձեռնտու էր ոչ միայն ազգագրական կազմի լրիվ փոխման համար ժամանակ շահելու առումով, այլև հենց իրեն՝ Հեյդար Ալիևին: Խառնաշփոթ իրադրությունը կվնասեր նրա դանդաղորեն, բայց արդեն աճող քաղաքական վարկին, կփակեր միութենական ավելի բարձրադիր պաշտոնին հասնելու նրա ճանապարհը:

Իմ այս եզրահանգումը ամրա-պնդվեց, երբ ես արդեն Մոսկվայում էի: ԽՄԿԿ Կենտկոմում ես ընդունելության արժանացա ոչ միայն գաղափարական, այլև մյուս բաժիններում: Մոսկվայում սպասվում էր ԽՄԿԿ հերթական համագումարը, և ես պետք է ծանոթանայի հաշվետու զեկուցման համար նրանց պատրաստած տեքստերին: Բոլորն էլ, մանավանդ գաղափարական բաժնում, դժգոհ էին մեր 1974թ. մարզային պլենումից, ուր քննարկվել էր, այսպես կոչված, «աշխատավորների ինտերնացիոնալ դաստիարակության» հարցը:

– Այդ պլենումը մեծ աղմուկ է հանել,- նույնն էին կրկնում ինձ ընդունողները, այդ թվում և ԽՄԿԿ Կենտկոմի կադրերի գծով քարտուղար Ռազումովսկին:- Բողոքի հարյուրավոր նամակներ են ստացվում, պաշտոնապես դրա հետ իր անհամաձայնությունն է հայտնել Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմը: Ոմանք նույնսիկ կարծիք էին հայտնում, որ պլենումում Բ. Ս. Կևորկովի ունեցած զեկուցումը, հավանական է, խմբագրել է Հ. Ալիևը:

Ինձ խորհուրդ տվեցին գաղափարական աշխատանքը մտածված կերպով իրականացնել, չբարձրացնել կնճռոտ, վիճելի հարցեր:

(շարունակելի)

ԵՐԲ ՓՈԽՎՈՒՄ Է ՆՈԻՅՆԻՍԿ ՔՈՉԱՐՅԱՆԸ

Շատ արտասահմանյան հեռուստաընկերությունների եթերում նորություն հնչեց, որը թուրքական ԶԼՄ-ները չնկատեցին կամ էլ չցանկացան նկատել: Հարցազրույցներից մեկում Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարեց.«Թուրքիայի Եվրամիություն մտնելու ճանապարհին լրացուցիչ խոչընդոտների ստեղծումը, բացի Կոպենհագենյան չափորոշիչներից, անընդունելի է»: Այդ կարեւոր նորությունը, որը մենք լսեցինք Ավստրալիայում թուրքական հեռուստատեսության եթերից, վկայում է հայերի մտածելակերպի զգալի փոփոխությունների մասին:

Նույնիսկ ազգայնականորեն տրամադրված դաշնակները նկատում են, որ անցյալին ուղղված դիրքորոշումները ապագան պատանդ են վերցնում:

Այլ խոսքերով, Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշման կողմնակիցները պետք է պատրաստ լինեն անակնկալի. հայերը հակված են այն տեսակետին, որ անհրաժեշտ է մի կողմ թողնել «ցեղասպանություն» բառը, ուսումնասիրել կատարվածի պատմությունը եւ լուծում գտնել պետություն-քաղաքացի համատեքստում: Նշանակում է, արդեն անհնար է թաքնվել «ցեղասպանություն չի եղել» արտահայտության ետեւում եւ, հույսը իրավագիտության վրա դնելով, արտագրել պատմությունը: Դրանից հետո թուրքական սոցիումը իր խղճի հետ միայնակ կմնա, եւ հնարավորություն կունենա դառնալու այնպիսի հանրություն, որը կարող է պատմությանը նայել հեռվից:

Նման բաց լինելը, սակայն, պետության մեջ դուր չի գալիս ստվերային խմբավորումներին: Քանի որ այն  նշանակում է վերջ դնել պետականության կարծեցյալ սպառնալիքով հասարակությանը վախեցնելու վարչակարգին: Այսօր մեկը մյուսի ետեւից կազմակերպվող «հայկական հարցի վերաբերյալ գիտաժողովները» միաժամանակ եւ տագնապ են արտացոլում, եւ նպաստում են հասարակության առավել բաց լինելուն: Գազի համալսարանի գիտաժողովը, որին ես հետեւում էի արտասահմանից, ցույց տվեց, թե որքան հեռու են նման միջոցառումները բավարար ակադեմիական մակարդակից: Գիտաժողովի մակարդակի մասին կարելի է դատել պարզապես այն հանգամանքով, որ այնտեղ ընթերցվում էին այնպիսի տեքստեր, ինչպես. «Ինչպես կարող էր ցեղասպանություն գործել մի ազգ, որը նույնիսկ մրջյունի չի կարողանում տրորել», իսկ Շվեյցարիան ներկայացվում է մի երկիր, որտեղ գողերը պահում են իրենց փողերը: Իսկ որպեսզի հասկանալ, թե ակադեմիական ոլորտում ինչ տեղ է գրավում Թուրքիայի ռազմավարական հետազոտությունների Եվրասիական կենտրոնի կողմից «մարդկության դեմ հանցագործությունների ուսումնասիրման համար բարձր մրցանակի» արժանացած, «հոլոքոսթի վերաբերյալ մեծ մասնագետ» Գյունթեր Լեվին, բավական է պարզապես կարդալ նրա հոդվածները…

Եվրոպայի ակադեմիական շրջանակներն էլ առայժմ ծիծաղով են հիշում, թե ինչպես Շվեդիայում գիտաժողովի ժամանակ մի պրոֆեսոր, որը, ինչպես սպասվում էր, պետք է ներկայացներ Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշումը, հայտարարեց. «Հայերը պետք է ուրախ լինեն, քանի որ տեղահանության պատճառով նրանք հեռացվեցին անմիջական ռազմական գործողությունների ասպարեզից» եւ մեղադրեց ստի մեջ Հայկական թեմին, որի տվյալները հայկական բնակչության թվի մասին հիմնավորվում էին թուրքական պաշտոնական տվյալների վրա, ընդ որում՝ հայերին սեր խոստովանելով… Իսկ միեւնույն ժամանակ, թուրքական հասարակությունից թաքցնելով այն փաստը, որ Կապույտ Գրքի հետ կապված եւ մեծ աղմուկով Մեծ Բրիտանիայի համայնքների պալատ ուղարկված հանրագիրը մի կողմ թողնվեց հետեւյալ մակագրությամբ՝ «ուսումնասիրման ենթակա չէ»…

Եւ վերջապես, մոտավորապես նույն ժամանակ հայերի անհիմն հայտարարությունների դեմ պայքարի ֆեդերացիայի կողմից գիտաժողով կազմակերպվեց, որի կապակցությամբ ազգային կրթության ստամբուլյան դեպարտամենտը բոլոր դպրոցներին գաղտնի պաշտոնական գրություն ուղարկեց, պարտադրելով բոլոր ուսուցիչներին մասնակցել դրան: Ուսուցիչները պետք է, ստանալով գրությունը, ծանոթանային նրան, ստորագրեին եւ ետ ուղարկեին:

Եւ պատմության ուսուցիչները, որոնք լսում էին եւ գրի էին առնում գործնական խորհուրդներով ելույթներն այն մասին, թե ինչպես պետք է աշակերտներին պատմել հայերի տեղահանության մասին, նաեւ խորհուրդ ստացան լրագրողներից թաքցնել իրենց մասնագիտությունը:

Ինչքան էլ դժվարությամբ են փոփոխությունները ձեռք բերվում Թուրքիայում, դրանք աստիճանաբար տեղի են ունենում: Աստիճանաբար կվերանա եւ գոյություն ունեցող բարքերի քննադատության անհրաժեշտությունը, որովհետեւ վերացող վարչակարգի ամեն պատասխան, ուղղված հասարակությունով մանիպուլյացա անելու քննադատությանը, ավելի ու ավելի կբացահայտի երկրում գործերի իրական վիճակը:

«Զաման» (Թուրքիա), 04.12.2005 թ.

——————————————————————————————-

Երիտասարդական

ՍԹԱՓ ՀԱՅԱՑՔ՝ ՄՇՈՒՇՈՏ ԿՅԱՆՔԻՆ

Ճիշտ է ասված՝ մինչև սեփական ատամդ չցավի, չես իմանա, թե ինչ բան է ատամնացավը: Սակայն կարելի՞ է, արդյոք, նույնն ասել քեզ նմանին պարուրած հոգեկան ցնցող տառապանքների մասին, որոնք վերջերս այնքան հաճախ են համակում շատերիս:

Խոսքը վերջին մի քանի օրերի ընթացքում տեղի ունեցած ահավոր ոճրագործությունների մասին է, որոնք այնքան անգթորեն ու դաժանաբար երիտասարդ կյանքի թել կտրեցին: Ինչպե՞ս անտարբերությամբ նայել նրանց մերձավորների տառապանքներին: Եվ հնարավո՞ր է, արդյոք, գոնե մի պահ անգամ հաղորդակից չլինել այդ մեծ վշտին:

Վերջին ժամանակները բնակչության զրույցի հիմնական թեման այս է. սպանել են, ո՞վ, ո՞ւմ, ինչո՞ւ…

Ինչո՞ւ. այդ հարցի պատասխանն անգամ իրենք՝ հանցագործները, չգիտեն, քանզի խմիչքի ու թմրանյութերի ազդեցությունը մթագնել էր նրանց դատելու ունակությունը:

Եվ դեռ որքա՞ն պիտի ապրենք այս մղձավանջային առօրյայի մեջ, երբ մարդ, տնից դեպի իր սովորական աշխատանքի ուղին անցնելով, չգիտե, թե ինչ է սպասում իրեն: Երբ այն աստիճանի է խորացել վախի ու կասկածի զգացումը, որ կողքովդ անցնողին կասկածելի չարագործի տեղ ես դնում: Որտե՞ղ փնտրել այս ողբերգության ակունքները: Չփորձե՞նք խորամուխ լինել երիտասարդների հոգու գաղտնարանները (չէ՞ որ այս դրամաների հերոսները հիմնականում երիտասարդներ են) հասկանալու համար, թե ինչն է վերջապես դրդում նրանց՝ ձեռք բարձրացնելու ու թեթևամտորեն խաղալու ոչ միայն իրենց նմանի, այլ սեփական ճակատագրի հետ…

Չէ՞ որ մի կյանք է մարդուն տրված, ուրեմն ապրենք այն արժանավայել:

Անի ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ, ԱրՊՀ, ժուռն., 2-րդ կուրս

ՄԵՐ ՕԳՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔԸ ՆՐԱՆՔ ՇԱՏ ԵՆ ԶԳՈՒՄ

Դեկտեմբերի 3-ը հաշմանդամների միջազգային օրն է: Հանրապետությունում գրանցված է մոտ 9 հազար տարբեր կարգի հաշմանդամ, որից 3 800-ը ապրում է մայրաքաղաքում: Մանկուց հաշմանդամների թիվն ավելի քան 500 է: Սրանք միայն թվեր չեն: Այս թվերի տակ կոնկրետ մարդկանց ճակատագրեր են:

Հաշմանդամների օրվան նվիրված ԼՂՀ սոցապ նախարարությունը դեկտեմբերի 1-3-ը կազմակերպել էր գեղարվեստական ինքնագործունեության և մարզական քաղաքային մրցույթ-փառատոն, որին մասնակցեցին մինչև 21 տարեկան 35 երիտասարդ հաշմանդամներ: Անց են կացվել շախմատի, շաշկու, փայտից ու կավից պատրաստված քանդակների, նկարների, մաքրամեի, թենիսի և այլ մրցույթներ, իսկ դրանց հեղինակները հենց իրենք՝ հաշմանդամ երեխաներ, պատանիներ են:

Դեկտեմբերի 2-ին երիտասարդության պալատում կազմակերպվել էր նաև ցուցահանդես, որին մասնակցել էին 15 հաշմանդամ:

Մրցույթում եղան նաև հաղթողներ, իսկ ԼՂՀ սոցապ նախարար Լենստոն Ղուլյանը նրանց հանդիսավոր կերպով հանձնեց մրցանակներ: Մրցույթում ոչ միայն նվերներ, պատվոգրեր ստացան մրցույթ-փառատոնում առաջնակարգ տեղեր գրավածները, այլև բոլոր մասնակիցները:

Սոցապ նախարարը նվերներ հանձնեց նաև «Վիտա» հասարակական կազմակերպությանը, ԼՂՀ խուլ ու համրերի, կույրերի հանրապետական և քաղաքային միավորումներին, ԼՂՀ պատերազմի եւ աշխատանքի վետերանների միությանը:

Քերոլայն Քոքսի անվան վերականգնողական կենտրոնին նվեր հանձնեց ԼՂՀ արհմիությունների ֆեդերացիայի ներկայացուցիչը:

Հաշմանդամների համար կազմակերպվել էր նաև հետաքրքիր համերգ:

Այս ամենը, իրոք, ողջունելի է, քանի որ նրանց համար մեր ջերմությունը, ուշադրությունն, ըստ ամենայնի, ոգևորիչ է: Եկեք նույնիսկ փոքր իսկ հնարավորության դեպքում հիշենք նրանց, օգնենք. չէ՞ որ մեզնից ոչ ոք չէր ցանկանա անցնել նրանց անցած ճանապարհը…

Քրիստինե ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ 
Անուշ ԻՇԽԱՆՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռն., 4-րդ կուրս

ԻՆՉՈ՞Վ Է ԶԲԱՂՎԱԾ ԱՐՑԱԽՑԻ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԸ

Ինչպե՞ս է անցնում այսօրվա մեր երիտասարդների առօրյան: Նայում ես դեմքերին և… Առաջին հայացքից թվում է՝ նրանք պարփակված են իրենց ներքնաշխարհում: Բայց, շփվելով յուրաքանչյուրի հետ, քո առջև բացվում է մի այլ տեսարան՝ բարեհամբույր հոգիներով ու մաքրամաքուր սրտերով:

Սա ինչ-որ տեղ նույնիսկ զարմանալի է: Մենք՝ երիտասարդներս, այն սերունդն ենք, որ համտեսել ենք պատերազմի ամենադառն պտուղները:

Մեզ հետ ծնվեց արցախյան շարժումը: Մեր մանկությունն անցավ վախի ու սարսափի մեջ: Մի խոսքով՝ տեսել ենք և՛ ցավ, և՛ տառապանք, կորցրել ենք բազմաթիվ երիտասարդ զինվորների, որոնց 18-ը դեռ նոր էր բոլորել: Այդ խիզախ զինվորներն էլ մեզ նման էին՝ տաքարյուն, եռանդուն ու աշխույժ, բայց, ավաղ, նրանց կյանքի թելը կտրեց դարանակալ թշնամին: Նրանք ամբողջությամբ չհասցրին համտեսել երիտասարդ կյանքի քաղցրությունները: Այդ զոհաբերությունը, իհարկե, միայն ու միայն մեզ համար էր, որպեսզի այսօր վայելենք կյանքի հմայքները:

Օրեցօր բարգավաճում ու հզորանում է նրանց իսկ արյամբ հաղթանակած մայրաքաղաք Ստեփանակերտը:

Չնայած մենք տեղավորված ենք աշխարհի ամենահեռու անկյունում, բայց կարողացանք ճանաչում ձեռք բերել:

Մենք արժանի ենք վայելելու մեր իսկ շնորհիվ ձեռք բերած անկախությունը: Արժանի ենք վայելել և ուրախանալ կյանքի ամեն մի ակնթարթով:

Սակայն շատ բան է կախված երիտասարդներից: Մենք կարող ենք և՛ բարձրացնել մեր երկրի պատիվը, և՛ ընդհակառակը՝ նսեմացնել նրան:

Մեզ համար այժմ կան բազում հնարավորություններ՝ ժամանակն անցկացնել հետաքրքիր ու բազմերանգ: Վերջերս շատ հաճախ են մեզ այցելում հայ շոու-բիզնեսի ներկայացուցիչները: Փողոցում անտեղի թափառելու փոխարեն կարող ենք ներկա լինել նման երեկոներին: Այսպիսի ժամանցի օրինակներ շատ ու շատ են: Դա ամենևին էլ զարմանալի չէ, քանի որ ուրախ ժամանցի ստեղծողներն էլ մենք ենք՝ երիտասարդներս: Եկեք իզուր չվատնենք մեր երիտասարդ կյանքի տարիները: Գիտակցենք, որ երիտասարդ տարիներն անցողիկ են, ժամանակավոր: Վայելենք և ուրախանանք՝ գիտակցելով, որ վաղը այդ անուրջներով լի հեքիաթը կարող է ավարտվել:

Նանար ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ, ԱրՊՀ, ժուռն., 2-րդ կուրս

ՍՈՎՈՐԵԼ, ՍՈՎՈՐԵԼ, ՍՈՎՈՐԵ՞Լ…

Չգիտեմ ինչու, ինձ միշտ թվացել է, թե դպրոցը մի հաստատություն է, որտեղ 7-17 տարեկան երեխաները հաճախում են՝ միջնակարգ կրթություն ստանալու: Այսօր ականատես լինելով այն ամենին, ինչը կատարվում է դպրոցում և տեսնելով ժամանակակից աշակերտներին, սկսում ես կասկածել: Ու ինքդ քեզ հարց ես տալիս. «Մի՞թե մենք էլ էինք այդպիսին»: Շատ ջուր չի հոսել մեր ավարտելուց, բայց, իմ կարծիքով, փոփոխություններ շատ են կատարվել: Այսօր աշակերտը դպրոց գնալուց առաջ մտածում է ոչ թե դասի մասին, այլ նախ և առաջ հագուստի, մազերի հարդարման և այլ կողմնակի բաների մասին: Եվ ինչ է ստացվում. գնում են դպրոց ոչ թե սովորելու, այլ սեփական հագուստների դեֆելե կազմակերպելու:

Դպրոցական պայուսակը (եթե այսօր այն կարելի է այդպես կոչել), որում սովորաբար պետք է լինեն գրքեր, տետրեր և նման «անպետքական» իրեր, այսօր պահել է միայն անունը: Այն իր մեջ կարող է  տեղավորել հայելին, սանրը, շպարը, մաստակը և այդքանի կողքին՝ մի կերպ խցկած, ճմրթված, ծալած, ոլորած երկու տետր:

Բարձրակրունկ կոշիկ, նեղ անդրավարտիք կամ էլ «մինի յուբկա» (որը նման է նախնադարյան համայնական կարգերում օգտագործվող փալասի, որով մարդիկ մի կերպ ծածկում էին իրենց մերկությունը), պարանոցը չափից ավելի բաց վերնաշապիկ, կինոաստղերի ոճով հարդարված մազեր, գեղեցիկ ներկված եղունգներ և «ռիդիկոլ»՝ և մեր աշակերտը կազմ ու պատրաստ է դպրոց գնալու:

Այս է մերօրյա դպրոցականը: Իսկ ի՞նչ են մտածում նրանց ծնողները: Չէ՞ որ սեփական «արտադրանքը» նախ և առաջ իրենց և նոր միայն մեր հասարակության ապագան են կերտելու:

Քնար ԲԱԲԱՅԱՆ, ԱրՊՀ, լրագ. 2-րդ կուրս

ԱՅՍՕՐՎԱ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինձ շատ է հուզում մեր երիտասարդության, հատկապես՝ մայրաքաղաքի երիտասարդության պահվածքը, որովհետև գնալով ավելի ու ավելի է ընդգծվում նրանց բացասական դրսևորումները: Այսինքն՝ երիտասարդությունը տարիներ է գլորում աննպատակ ու անիմաստ: Անգամ ընտանիք կազմելը և ընտանիքում իր իսկ երջանկությունը վայելելը չի հանդիսանում ներքին պահանջ ու բնական ձգտում: Պատճառները բազմազան են ու բազմաթիվ, որոնցից մեկը մեր քաղաքի սիրուն աղջիկների անհարիր պահվածքն է, ծնունդ առած ու աճող մարմնավաճառքը:

Երիտասարդությունը չի մտածում ապագայի մասին, հոգ չի տանում առողջ և բարոյական ընտանիք ստեղծելու մասին, մոռանալով «սեր», «զգացմունք», «հայ ընտանիք» հասկացությունների կարևորության մասին: Երիտասարդությունը գնալով խորտակվում է ու շատ քչերն են, որ զգուշությամբ և սրբությամբ են մոտենում… «սիրուն»… զգացումներին և հայ ընտանիքի գաղափարին: Ճիշտ է, ընտանիք կազմելու հարցում մեծ խոչընդոտ է գործազրկության փաստը, սակայն դա չպետք է  պատճառ հանդիսանա խուսափելու ընտանիք կազմելուց: Անցնելով Ստեփանակերտի փողոցներով՝ տեսնում ես երիտասարդ տղաների, որոնք ուղղակի թափառում են՝ հայացքով աղջիկ որսալով կամ անցորդից ծխախոտ խնդրելով… Ո՞վ է այս ամենի մեղավորը: Ի՞նչն է մեր երիտասարդներին դրդում այդ քայլին: Այժմ ես չեմ կարողանում գտնել այս հարցի պատասխանը:

Ալինա ԶԱՔԱՐՅԱՆ

ՆՈՐՕՐՅԱ ՍԵՐԵՆԱԴ

Գեղարվեստական գրքերից ու կինոնկարներից գիտենք, որ սիրահարված երիտասարդներն իրենց սիրեցյալի պատուհանի տակ սերենադներ էին երգում՝ դրանով հայտնելով իրենց սերը…

Վերջերս մեզ մոտ կարծես սկսում է վերականգնվել պատուհանների տակ գեղգեղալու ավանդույթը:

Օրվա ցանկացած պահի հանկարծ լսում ես արդեն ծանոթ ձայնը: Դե, իհարկե, դա Աբոն է: Գալիս է, կանգնում շենքի դիմացը և սկսում երգել: Ճիշտն ասած, այդ սերենադները հաճախ ուղեկցվում են պարով, յուրօրինակ ձայներով և, ինչն արդեն զարմանալի չէ, ծափողջույններով ու «բրավո»-ներով: Սակայն, ի տարբերություն հին ռոմանտիկների, մեր այս «երգիչը» հանկարծակի կարող է այնպես հարձակվել անցորդների վրա, որ վերջիններս կկարծեն, թե անտառից փախած գազան է:

Այժմ այն մասին, թե ընդհանրապես մարդիկ ինչպես են արձագանքում դրան: Մարդկանց մի մասը ահաբեկվում են «վայ» երգչի այդ զեղումներից, մյուս մասը՝ մեր տղաները, հաճույքով խրախոսում են այդ «մենահամերգը»…

Ստացվում է, որ որոշները հաճույք են ստանում՝ ոգևորելով ու, երևի, նույնիսկ գրոշներ ընծայելով «երգչին», ինչից տուժում են մյուսները:

Հարց է ծագում. երբ շենքի պատուհանների տակ վայրենաբարո գոռում են, արդյո՞ք, որևէ մեկը դրանից հաճույք է ստանում…

Հետաքրքիր է: Ի՞նչ օգուտ այս խեղկատակությունից: Մի՞թե մեր երիտասարդները չեն կարողանում ավելի օգտակար զբաղմունք գտնել՝ ծաղրածու բանեցնելու փոխարեն:

Իրավ, մեր քաղաքում կրկես չկա: Բայց դա դեռ չի նշանակում, թե քաղաքը կարելի է համընդհանուր կրկես դարձնել: Թերևս կգա ժամանակ, որ մենք էլ կրկես կունենանք և այնտեղ այնքան վայրենի, բայց կիրթ գազաններ կլինեն, որ կծիծաղենք ոչ թե նրանց ելույթների վրա ու կծափահարենք, այլ կծիծաղենք նաև մեզ վրա:

Եկեք ձեռնպահ մնանք արատավոր երևույթներից, չթողնենք, որ հիմարը մեզ հիմարացնի, և ուժերի ներածին չափ փորձենք ազատվել նման արատներից:

Լիանա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, բան/ֆակ, 3-րդ կուրս

ՊԱՏԻԺ ԲԱՑԱԿԱՅՈՂՆԵՐԻ՞Ն

Ուսումնական հաստատություներում ուսանողների պարբերական բացակայությունների վերացման ուղղությամբ տարբեր քայլեր են ձեռնարկում այդ հաստատությունների ղեկավարները:

Օրինակ՝ արդեն ավելի քան երեք տարի է, ինչ Թամարա Քամալյանի անվան բժշկական ուսումնարանում գործում է հետևյալ կարգը. ուսանողը յուրաքանչյուր անհարգելի բացակայության համար 200 դրամ է մուծում ուսումնարանի հաշվապահություն: Իսկ Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական քոլեջում բացակայող ուսանողը վճարում է 500 դրամ, բայց այն տարբերությամբ, որ այստեղ արդեն երկու տարի կիրառվող մանկխորհի համապատասխան որոշումը տարածվում է միայն հեռակա բաժնի ուսանողների վրա:

Քոլեջի տնօրենը մեզ հետ զրույցում հավաստիացրեց, որ բացականերին «պատժելու» նման կարգի գործածման արդյունքում բացակայությունների թիվը կրճատվել է չորս անգամ, իսկ ուսանողները պարտաճանաչ հաճախում են դասերին, և բացակայությունների առումով այլևս բողոքներ չկան: Անհարգելի բացակայությունների համար կատարվող վճարումը կրելու է շարունակական բնույթ:

Հուսանք, որ մոտ ապագայում նման «պատժամիջոցները» կհիշվեն միայն որպես կատակ… Չէ՞ որ ընդունվել են սովորելու համար և ոչ թե…

Իրեն ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱՐՊՀ ժուռն., 3-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. «ՈՐԱ՛Կ, ՈՐԱ՛Կ, ՈՐԱ՛Կ…»

Ժամանակակից կատարողական արվեստի նշանակալից երեւույթներից մեկը Կոմիտասի անվան պետական լարային քառյակն է, որը 2004 թ. բոլորել է իր գոյության 80 տարին: Այն ստեղծվել է 1924 թ. Մոսկվայի կոնսերվատորիայի հայ ուսանողներ Ավետ Գաբրիելյանի (1-ին ջութակ), Լևոն Օհանջանյանի (2-րդ ջութակ), Միքայել Տերյանի (ալտ) և Սերգեյ Ասլամազյանի (թավջութակ) նախաձեռնությամբ (ղեկավար` Ե. Գուզիկով): Ստեղծման առաջին իսկ ամիսներից քառյակը գրավել է ոչ միայն երաժշտասեր հասարակայնության, այլև մասնագետների ուշադրությունը, իսկ Հայաստանի կառավարության որոշմամբ 1932 թվականին նրան շնորհվել է մեծն Կոմիտասի անունը:

Կարճ ժամանակամիջոցում քառյակն աննախադեպ առաջընթաց է ապրել. ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության հայտարարած մրցույթում (1936 թ.) այն արժանացել էր առաջին մրցանակի, լարային քառյակների համամիութենական մրցույթում (1938 թ.), Մեծ թատրոնի քառյակի հետ, նորից դարձել էր առաջինը:

Կոմիտասի անվան լարային քառյակի երգացանկը հարուստ է և ընդգրկում է արևմտաեվրոպական ու ռուս երաժշտության նշանակալից երկերը՝ Հայդն, Մոցարտ, Բեթհովեն, Շուման, Շուբերտ, Մենդելսոն, Գրիգ, Ռավել, Դեբյուսի, Բորոդին, Չայկովսկի, Պրոկոֆեւ, Շոստակովիչ: Մեծ թվով կվարտետներ առաջին անգամ հնչել են հենց Կոմիտասի անվան քառյակի կատարմամբ:

Իսկ հայտնի հայ կոմպոզիտորներ Հարո Ստեփանյանի, Էդգար Հովհաննիսյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի, Էդվարդ Միրզոյանի երկերի կողքին քառյակի նվագացանկի անբաժանելի մասն են կազմում Կոմիտասի երգերի մշակումները:

Կոմիտասցիների հետ բազմիցս ելույթներ են ունեցել աշխարհահռչակ երաժիշտներ Ա. Գոլդենվեյզերը, Է. Գիլելսը« Կ. Իգումնովը« Դ. Շոստակովիչը, Վ. Մերժանովը« Ն. Պերելմանը եւ այլոք:

Արցախցիները կոմիտասցիներին լսելու միայն մեկ հնարավորություն են ունեցել՝ 1992 թվականին: Եվ ահա, տարիներ անց, Արցախի պետական կամերային նվագախմբի՝ հայ մեծ կոմպոզիտոր Ղազարոս Սարյանի 85-ամյակին նվիրված համերգի ժամանակ արցախցի ունկնդիրն հնարավորություն ունեցավ լսելու նաև Կոմիտասի անվան քառյակի առաջին ջութակ Էդուարդ Թադևոսյանի կատարումները, ինչն, անշուշտ, «լավ» երաժշտության կարոտ մեր հանդիսատեսի համար երկար սպասված հանդիպում էր:

30 տարուց ավելի քառյակում նվագող Էդուարդ Թադևոսյանը, ժպիտը դեմքին, համաձայնվում է պատասխանել արցախյան  ԶԼՄ-ների հարցերին՝ չնայած բավականին հոգնած է (Ղազարոս Սարյանի «Adante և presto»-ի երկրորդ հատվածը հանդիսատեսի խնդրանքով մաեստրոն նվագել է երկու անգամ) և, ի դեպ, առաջին իսկ պահից հաճելի մի անակնկալ է հաղորդում մեզ. պարզվում է, որ 80 տարին բոլորած Կոմիտասի անվան քառյակը ներկայումս աշխարհի ամենահին քառյակն է:

Դե, իսկ ինչի՞ մասին պիտի խոսենք Էդ. Թադևոսյանի հետ, եթե ոչ քառյակի:

– Պրոբլեմներ քառյակն ունի,- ասում է նա,- բայց աշխատում ենք լուծել: Դրանք հաճախ նյութական պրոբլեմներ են: Նույնիսկ, երբ համերգների են հրավիրում, երբեմն ճանապարհածախսի պրոբլեմ է առաջանում, չնայած մենք ընդամենը 4 հոգի ենք, իսկ քառյակն այսօր ընդհանրապես հովանավոր չունի:

– Ի՞նչ է նշանակում լինել Կոմիտասի անվան քառյակի առաջին ջութակ:

– Դա շատ մեծ պատասխանատվության և միաժամանակ հպարտության զգացում է, հատկապես, որ ինձ այդ տեղում օրհնել է մեծն Ավետ Գաբրիելյանը, ով 52 տարի եղել է քառյակի առաջին ջութակը և 6 տարի ես երջանկություն ու պատիվ եմ ունեցել աշխատել նրա կողքին՝ որպես երկրորդ ջութակահար: Հետո պարզվեց, որ նա ինձ վերցրել էր հենց այդ հեռանկարով: Իսկ եթե դու փոխարինում ես այնպիսի ջութակահարի, ինչպիսին Ավետ Գաբրիելյանն է, ապա պիտի մինչև վերջ հասկանաս՝ ում ես փոխարինել: Այնպես որ՝ պատասխանատվության «ահռելի» զգացում, հպարտություն և ուրախություն:

– Իսկ Դուք մտածո՞ւմ եք Ձեզ փոխարինողների մասին:

– Անկեղծ ասած՝ հիմա ես այդ մասին չեմ մտածում, որովհետև, կարծում եմ, որ գոնե 10 տարի ես դեռ կշարունակեմ նվագել, բայց տարիների ընթացքում, իհարկե, պետք է մտածել այդ մասին, ու եթե պայմանները թույլ տան և քառյակը շարունակի իր գործունեությունը, ապա, կարծում եմ, որ նոր կադրերի հարցում պրոբլեմ չենք ունենա: Վերջին թավջութակահարը, ով միացավ մեզ՝ Արամ Թալալյանն է: Այն ժամանակ նա 30 տարեկան էր և արդեն 5 տարի է, նա մեզ հետ է: Ես վստահ եմ, որ նա և՛ իր փորձը, և՛ մեր փորձը հետագայում կհաղորդի մյուս սերունդներին:

– Համերգի ընթացքում դուք նվագեցիք Ղ. Սարյանի «Adante և presto»-ն, որը կոմպոզիտորը նվիրել էր ձեզ: Ի՞նչ է երաժշտի համար դա նշանակում և ի՞նչ եք զգում, երբ նվագում եք մի ստեղծագործություն, որը մեծ կոմպոզիտորը Ձեզ է նվիրել:

– Ես և Ղազարոս Սարյանը շատ մեծ բարեկամներ էինք, չնայած մեր տարիքային տարբերությանը, և չնայած այն բանին, որ ես Երևանի կոնսերվատորիայում չեմ սովորել: Բայց իմ և մաեստրոյի մարդկային որակներն այնքան նման էին, որ երբ ինքը ցանկացավ գրել այդ ստեղծագործությունը, իր իսկ խոսքերով՝ հենց ի սկզբանե նկատի ուներ իմ կատարումը: Ասել է թե՝ նա պատկերացնում էր ինչ է գրում և ով պիտի նվագի, հետևաբար, կատարողի կերպարի համաձայն էլ անհրաժեշտ միջոցներ է օգտագործել այս ստեղծագործության մեջ՝ փայլուն կերպով հնարավորություն տալով ջութակահարին օգտագործել մենակատարի և գործիքի հնարավորությունները: Սա այն տպավորությունն է, որ ինձ վրա թողնում է երկրորդ՝ արագ մասը, իսկ առաջին մասում շատ տրագիկ պահեր կան, որովհետև Ղ. Սարյանը ավտովթարի ժամանակ կորցրել էր իր  դեռահաս աղջնակին և ամբողջ այդ ապրումները, մտորումները, ամբողջ իր ողբը նա շատ վեհ ձևով հաղորդել է այդ երաժշտության միջոցով: Եվ երբ որ ես կատարում եմ, իհարկե, իր կերպարն եմ տեսնում իմ աչքի առաջ: Ես իր համար էլ եմ կատարում…

– Ի՞նչ կասեք Ղազարոս Սարյան մարդու և արվեստագետի մասին:

– Ղ. Սարյանն իր ժամանակի ամենահայտնի կոմպոզիտորներից էր. սա մեզ համար այն երջանիկ դեպքն է, երբ կոմպոզիտորը տվել է և՛ քանակ, և՛ որակ: Բացի այդ, Ղ. Սարյանի դերը շատ մեծ էր մեր հասարակական կյանքում, 26 տարի նա եղել է Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի ռեկտոր և առանձին-առանձին գիտեր բոլոր ուսանողներին: Ամեն կերպ սատարում էր տաղանդավորներին: Երկար տարիներ ղեկավարել է Կոմպոզիտորների միությունը: Ունեցել է այն սրտացավ վերաբերմունքը, որն այսօր, ցավոք, չկա:

– Ինչո՞ւ չկա:

– Տարբեր պատճառներով. և կենցաղի, և տնտեսական: Ես հիշում եմ, թե առաջ ինչ վերաբերմունք կար դեպի իմ կոլեգաները, հիմա կարող են ասել՝ էս մարդը մեղք է՝ կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր է: Դե, իսկ եթե երեխան տեսնում է, որ կոնսերվատորիայի պրոֆեսորը վճարվում է այնքան, որքան իր հարևանը երեք րոպում է ստանում, էլ ինչո՞ւ նա պիտի արվեստով զբաղվի: Երեխան պիտի շահագրգռվածություն ունենա: Հիմնական պատճառը պետական հոգածության պակասն է: Գիտեք, առաջ հավատում էի, որ ամեն ինչ կկարգավորվի, հիմա դարձել եմ անհույս, չգիտեմ, տա Աստված, որ ես սխալվեմ, բայց դեռ այս ամենի վերջը չեմ տեսնում:

– Կոմիտասի քառյակը ելույթներ է ունենում տարբեր երկրներում: Ո՞ւմ եք ներկայացնում հայ արվեստը և ինչպե՞ս են ընդունում:

– Պատահում է, որ հյուրախաղերի գնում ենք հայերի հրավերով, ուրեմն այնտեղ հիմնականում հայեր են լինում, բայց՝ ոչ միշտ: Վերջերս վերադարձել ենք Հունաստանից ու երևի դահլիճի 90 տոկոսը հույներ էին, մինչ այդ Վիեննայում նվագեցինք, այնտեղ էլ՝ դահլիճում երևի հաշված հայեր կային: Անհամեստություն չլինի, բայց ասենք Աֆրիկայի Մոզամբիկում Կոմիտասի երաժշտությունն ընդունեցին այն աստիճանի, որ վեր կացան և սկսեցին պարել՝ «Վասպուրականի պարը»: Շվեդիայի նման սառը երկրում մեր ելույթից հետո 10 րոպե օվացիա էին անում: Այսինքն՝ եթե որակով երաժշտություն ես մատուցում, կարևոր չէ, դու ինչ ազգի ես և ում ես ներկայացնում: Կարևոր է՝ ինչպե՞ս ես ներկայացնում: Դրա համար ես միշտ ասում եմ ՝ որակ, որակ, որակ:

– Բայց մեր այս փողի դարում և ձեր հուսահատության պայմաններում, Դուք պատրա՞ստ եք մինչև վերջ որակ քարոզել:

– Հենց պատրաստ չլինեմ, կթողնեմ այդ գործը: Եթե աշխատում ես, պիտի որակով աշխատես, իսկ եթե տեսա, որ առողջությունս կամ համբերությունս չի հերիքում, ուղղակի կթողնեմ և ուրիշ գործ չեմ անի, որովհետև ես ուրիշ գործ անել չեմ կարող:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

Մշակութային լուրեր

Դեկտեմբերի 1-ին Սպայի տան դահլիճում կայացավ Արցախի պետական կամերային նվագախմբի երկրորդ համերգաշրջանի թվով արդեն երկրորդ համերգը՝ նվիրված հայ մեծ կոմպոզիտոր Ղազարոս Սարյանի ծննդյան 85-ամյակին: Ծրագրում, բացի հայ և արտասահմանյան հայտնի երգահանների ստեղծագործություններից (Ղազարոս Սարյան, Էդուարդ Միրզոյան, Առնո Բաբաջանյան, Յան Սիբելիուս, Էդուարդ Գրիգ, Յ. Ս. Բախ), ընդգրկված էր նաև հատված արցախցի երիտասարդ կոմպոզիտոր, նվագախմբի տնօրեն Սիմոն Սարգսյանի՝ Ղ. Սարյանին նվիրված սիմֆոնիայից: Իսկ Առնո Բաբաջանյանի «Նոկտյուրն» ստեղծագործության կատարման ժամանակ նվագախմբին միացան նաև ուսումնարանին կից գործող գիմնազիայի սաները:

Արցախի կամերայինին նվագակցում էր նաև «Կոմիտաս» լարային քառյակի առաջին ջութակ Էդուարդ Թադևոսյանը:

Դեկտեմբերի 11-ին մայրաքաղաքի Կոմիտասի անվան երաժշտական դպրոցում կայացավ միջոցառում՝ նվիրված մեծն Կոմիտասի մահվան 70-ամյակին: Միջոցառումը, որ կազմակերպել էր դպրոցի ուսուցչուհի Սուսաննա Աղաջանյանը, յուրատեսակ խոնարհումի երեկո էր մեծն վարդապետի առաջ, խոնարհում, որը Ս. Աղաջանյանի խոսքերով՝ պետք է կատարվի ոչ միայն առիթից առիթ և ոչ թե այն պատճառով, որ դպրոցը կրում է Կոմիտասի անունը, այլ՝ ամեն պահ: Համառոտ ներկայացնելով Կոմիտասի կյանքն ու գործունեությունը, երաժշտական դպրոցի դասատուները, սաները և հյուրերը կատարեցին վարդապետի ստեղծագործություններից մի քանիսը՝ «Կաքավիկ», «Լորիկ», «Շուշիկի», «Գարուն ա», «Կռունկ» և այլն: Համերգին հրավիրված էին նաև ջութակահար Աշոտ Ճենթերեճյանն ու «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակը:

ՀԱՅԵՐՆ ԱՅՍՕՐ

Նոյեմբերի 25-ին Փարիզում հայկական դուդուկի երաժշտությունը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հռչակվել է Մարդկության բանավոր եւ ոչ նյութական մշակութային գլուխգործոցներից մեկը: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարեւորագույն մանդատներից մեկը հանդիսանում է աշխարհում գոյություն ունեցող մշակութային եւ բնական այն ժառանգության բացահայտման, պաշտպանման եւ պահպանման խրախուսումը, որը բացառիկ նշանակություն է ներկայացնում ամբողջ մարդկության համար: Կազմակերպությունը փորձում է բացահայտել աշխարհի ոչ միայն նյութական, այլ նաեւ ոչ նյութական հարուստ ժառանգությունը:

Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության բնագավառում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից իրականացվող կարեւորագույն ծրագրերից մեկը Մարդկության բանավոր եւ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գլուխգործոցների հռչակումն է:

Սա 1997 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի սկսած միջազգային մեծ հնչողությամբ ծրագիր է, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նախաձեռնել է՝ միջազգային մակարդակով պահպանելու մշակութային ժառանգությունը:

Հայկական դուդուկի երաժշտության հռչակումը Մարդկության բանավոր եւ ոչ նյութական մշակութային գլուխգործոց երրորդն է վերոնշյալ ծրագրի շրջանակում: Առաջին հռչակումը տեղի է ունեցել 2001 թ. մայիսին, որը շեշտադրել է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման եւ պաշտպանման հրատապ անհրաժեշտությունը եւ ընդգրկել է 19 գլուխգործոց, որոնք նշանակալի արժեքներ էին ներկայացնում պատմական, գեղարվեստական եւ էթնոլոգիական տեսանկյունների: 2003 թ. նոյեմբերին կայացած երկրորդ հռչակումն ընդգրկում էր 28 գլուխգործոցներ:

Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնում դեկտեմբերի 1-ին բրիտանացի ռեժիսոր Ջոն Մայբրիի «Բաճկոնը» հոգեբանական թրիլլերի ցուցադրությամբ մեկնարկեց եվրոպական ֆիլմերի փառատոնը: Արդեն երկրորդ անգամ անցկացվող փառատոնի կազմակերպիչներն են Հայաստանում Եվրոպական հանձնաժողովի պատվիրակությունը, Միացյալ Թագավորության, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Հունաստանի, Լեհաստանի դեսպանատները, ՀՀ-ում Բրիտանական խորհուրդը եւ Սերվանտեսի ինստիտուտը: Ի տարբերություն նախորդի, այս տարի փառատոնը կանցկացվի Հայաստանի երկու քաղաքներում. Երեւանում՝ դեկտեմբերի 1-8-ը, եւ Գյումրիում՝ դեկտեմբերի 3-6-ը: Երեւանում տոմսերի վաճառքից ստացված հասույթը կօգտագործվի բարեգործական նպատակներով, իսկ Գյումրիում ֆիլմերը կցուցադրվեն անվճար:

Յուրաքանչյուր ֆիլմի ցուցադրությունից առաջ հանդիսատեսին կներկայացվեն 2005 թ. «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնին մասնակցած լավագույն եվրոպական եւ հայկական կարճամետրաժ ֆիլմերը:

Ինչպես դեկտեմբերի 1-ին ասուլիսում նշեց Հայաստանում Միացյալ Թագավորության դեսպանության ներկայացուցիչ Ռիչարդ Հարդը, այս փառատոնը մի յուրօրինակ հնարավորություն է, որպեսզի դիվանագետները մի պահ կտրվեն քաղաքականությունից եւ զբաղվեն արվեստով: Նրա խոսքերով, փառատոնի օրերին 10 տարբեր լեզուներով ֆիլմերը հնարավորություն կընձեռեն հայ հանդիսատեսին ծանոթանալ եվրոպական կինեմատոգրաֆի լավագույն նմուշներին:

Նոյեմբերի 30-ին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովում տեղի է ունեցել փաստաբան Սեւակ Թորոսյանի Լեռնային Ղարաբաղին նվիրված գրքի շնորհանդեսը, որին ներկա էին ՀՀ դեսպան Էդվարդ Նալբանդյանը, Ֆրանսիա-Հայաստան պատգամավորական բարեկամության խմբի նախագահ Ֆրանսուա Ռոշբլուանը, ինչպես նաեւ քաղաքական գործիչներ, իրավաբաններ:

Ինչպես «ՆՈՅԱՆ ՏԱՊԱՆ»-ին հայտնում են ՀՀ ԱԳՆ մամուլի եւ տեղեկատվության վարչությունից, դեսպան Նալբանդյանը կարեւորել է գրքի հրատարակումը, նշելով, որ գիրքը՝ առանց հավակնելու ներկայացնել Հայաստանի պաշտոնական տեսակետը, պարունակում է արժեքավոր եւ ուշագրավ տեղեկություններ, հետաքրքիր վերլուծություններ ու եզրակացություններ:

Պատասխանելով ներկաների հարցերին, Էդ. Նալբանդյանն անդրադարձել է Լեռնային Ղարաբաղի հարցի կարգավորման գործընթացի ներկա վիճակին եւ հեռանկարներին, հույս հայտնելով, որ գալիք տարում բանակցային գործընթացը դրական զարգացման հնարավորություն կունենա:

Նոյան տապան

ՀԱՎԱՔՎԵԼՈՒ, ՍՐՏԱՄՈՏ ԶՐՈՒՑԵԼՈՒ ՕՋԱԽ ՄԵԾ ԹԱՂԵՐՈՒՄ

Մինչև վերջին պահը չէի իմանում, թե մեծ թաղերցի նկարիչ Ռոբերտ Աբրահամյանն ինչ նպատակով էր ինձ գյուղ հրավիրել: Ուղեկցողիս հետ մտնում ենք մի շինության ներս: Ճիշտն ասած, շշմեցի. պատերից՝ կառուցված խամտաշ քարերով, կախված էին խոշորացված լուսանկարներ, որտեղ պատկերված էին հին հագուստով ու տարազով մարդիկ, իսկ կոպտատաշ փայտից անսովոր երկար սեղանի շուրջ նստած տարեց ու երիտասարդ մարդկանց լուսավոր հայացքները պարզապես զարմացրին… Այս ո՞ւր եմ ընկել, վերջապես, մտածեցի:

Պարզվեց, դա թեյարան է՝ կառուցված գյուղի երիտասարդության մտահղացումով, մեծանուն համագյուղացի Արթուր Աղաբեկյանի հովանավորությամբ, Մեծ Թաղերի սոցիալական աջակցության բարեգործական հիմնադրամի, գյուղի գորգագործարանի տնօրեն Գարիկ Ոսկանյանի ջանքերով:

Տանը թեյելու տարբերակը չէր բավարարում մեծ թաղերցիներին: Հավաքվելու, գյուղի և աշխարհի հարցերը քննարկելու հնարավորություն ունենալը վաղուց էր հուզում երիտասարդությանը: Հաճախ ընկերներով հավաքվում էին պապերի հին ու լքված տներում: Նստած կոպտատաշ աթոռներին, թեյելիս պապիկի՝ սիրված, այսօր լքված, սեղանի շուրջ, թեժ վեճեր են տանում ցանկացած հուզող հարցի վերաբերյալ: Սերնդափոխության կուտակած արժեքները ժառանգելու գաղափարն էր այդ տներում ապրում ամենուր: Գուցե այստեղի՞ց է ծնվել պապական տները հիշեցնող թեյարան ստեղծելու գաղափարը:

Մի խոշորացրած լուսանկարից մեզ է նայում համագյուղացի հանրահայտ դուդուկահար Բեհբուդ-ապան: Բեհբուդ Չիտչյանը հանրահայտ մեծ թաղերցիների պատվավոր ցուցակում է: 1937թ. Մոսկվայում Ադրբեջանի մշակույթի տասնօրյակի ժամանակ իր հրաշք նվագի համար արժանացել էր ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարության պատվոգրին: Կենսուրախ Բեհբուդ քեռին, կարծես, խոսում է մեզ հետ, խինդը թաքցրած բեղերում, կարծես, ասում է. «Բա առանց զուռնա էլ ի¯նչ թեյարան»:

Իրոք, երգն ու երաժշտությունը պակասում էր: Մթնոլորտը, քանի գնում, շիկանում էր թեժ զրույցներից: Զուռնի դամը պակասում էր:

Ո՞ւմ է պետք գյուղում թեյարանը, ո՞վ և ինչքա՞ն մարդ պիտի գա, որ ինչ-որ չափով եկամտաբեր լինի: Վերջին իմ խոսքից նկարիչը, ինչպես և մնացած տղաները, վրդովվում է: «Սա հասարակական սննդի օբյեկտ չի, մի՞թե չես ընկալում,- զայրանում է Ռոբերտը:- Սա մի օջախ է, որտեղ, վերջապես, մենք հնարավորություն կունենանք հավաքվել և մեզ հուզող հարցերը քննարկել, պարզապես շփվել իրար հետ»: Այստեղ արժե նշել, որ թեյարանը հիմնելիս գյուղացիներն՝ ով ինչով կարող էր, օգնում էին, հանդիսավոր բացումն էլ շնորհավորելու էին եկել գյուղի տարեցները, որոնց մի մասը դեռ նստած էր, երբ ես հասա հանդիսությանը: Անկեղծ ասած, թեյարան եկած 70-80 տարեկան գյուղացիներն անջնջելի տպավորություն թողեցին: Տեսարանն այնքան բնական էր, որ ես էլ, մեղքս ինչ թաքցնեմ, ինձ վրա զարմացա, որ նրանց վրա զարմանում եմ…

Մեծ Թաղերի այդ անսպասելի թեյարանում բնական էր Վլադիկ Դանիելյանի այն միտքը, որ գյուղապետը հարկահվաք չէ, այլ համագյուղացիների համար ընկեր, խորհրդատու: Բա հարկերը ո՞վ հավաքի, փորձում եմ վիճել:

– Հարկը գյուղացին միշտ էլ վճարում է, թեկուզ՝ ուշացումով: Գյուղացին խելացի խորհրդատուի պակասն է այսօր զգում:

– Դյուրին խնդիր չէ ամենին ճիշտ խորհուրդ տալ: Կարողանո՞ւմ ես ծառայել ժողովրդին՝ նման խորհրդատու լինելով:

– Փորձում եմ իմ ուժերի չափով: Գյուղացիք, որ թեյարան հիմնելով, անկյունաքար են դարձնում ոչ թե դրամ շահելու, այլ օջախ ստեղծելու խնդիրը, կունենան և գյուղապետ՝ իրենց ընկեր ու խորհրդատու:

Նախանձով մտածեցի, որ Ստեփանակերտում, որտեղ տիրում է թեյարանների, սրճարանների, ռեստորանների, բարերի խառնիճաղանջություն՝ իր ռաբիս կամ «էլիտար» արև-մտաեվրոպական երաժշտությամբ, մեկը չկա, որ ոգու օջախ լինի, որտեղ հնչեր հալալ-զուլալ դուդուկի և զուռնայի ձայնը, և դու էլ ընկերներիդ հետ նստես, թեյ ըմպես և բարյացակամ մթնոլորտում զրուցես մեջդ կուտակված հարցերի շուրջ: Հին լուսանկարից էլ քեզ նայեն հին արժանավոր հայ մարդիկ, այլ ոչ թե մերկ կանայք… Իմիջիայլոց, «Կաժ» թեյարանում (այդպես են անվանել մեծ թաղերցիներն այդ օջախը) արգելված է ոգելից խմիչքների վաճառքը, հանկարծ մեկի մտքով չանցնի հարբեցողությամբ զբաղվել «օջախում»:

Գյուղի տարեցները բարի երթ մաղթեցին «Կաժ»-ին: Մենք ևս միանանք բարի մաղթանքին: Գուցե մեկ-մեկ մենք էլ ընկերներով գնանք «Կաժ»-ում թեյենք, մեզ հուզող հարցեր քննարկենք, հայկական երգեր երգենք, Տողասարի տեսարանով լիցքավորվենք, հրաշագործվենք, ինչպես հրաշագործվում են սարի շուրջը ապրող մարդիկ:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

ԻՍԿ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՆԵՐՆ ԱՅՍՏԵՂ ԽԱՂԱՂ ՉԵՆ

Մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ամսից ավելի է արշալույսները բացվում են կրակոցներով: Կրակոցներ են լսվում նաև մայրամուտից հետո: Չէ՛, այս անգամ թուրքերը մեղավոր չեն: Կրակոցների հեղինակները նախադպրոցական և դպրոցական տարիքի երեխաներն են, որ լուցկու հատիկ-պայթուցիկներով մայրաքաղաքը դարձրել են յուրովի ռազմադաշտ: Պայթուցիկներ են նետում ուր պատահի՝ ավտոճանապարհների վրա, անցորդների ոտքերի տակ՝ ահաբեկելով ավտովարորդներին ու անցորդներին:

Մեծ հաշվով, փոքրիկները ևս մեղավոր չեն: Վերջին տարիներին նման կրակոցներ նույնպես լսվում էին, բայց միայն Ամանորյա տոներին: Նախկինում քաղաքային իշխանությունները, որքան հիշում ենք, արգելել էին նման պայթուցիկների վաճառքը, և դա փոքր-ինչ արդյունք տվեց: Սակայն այսօր, օգտվելով մերօրյա իշխանությունների, այդ թվում՝ կարգ ու կանոնի պահապան ոստիկանության անգործունեությունից, ինչ-որ մարդիկ ողջ թափով ձեռնամուխ են եղել փող շինելուն՝ թեկուզ դա լինի երեկվա պատերազմի ծանր հիշողությունից դեռևս չձերբազատված արցախցիների նյարդերի ու առողջության հաշվին: Այսօր փողոցով անցնող տարեց կանանց ու աղջիկների ոտքերի տակ պայթուցիկներ նետող փոքրիկ խուլիգանը վաղը ձեռք է բարձրացնելու այդ նույն մարդկանց վրա, ինչպես եղավ մեկ-երկու ամիս առաջ…

Աո˜ւ, քաղաքային իշխանություններ և ոստիկաններ, որտե՞ղ եք… Է հե¯յ, ո՞վ կա այդտեղ, գոնե մեկն ու մեկը…

Վ. Օ.

——————————————————————————————-

Мы

Реабилитационный центр: новая «нормальная» философия

«На Западе по-особенному относятся к туалетам. Американцы, которые заходят в здание, где грязный санузел, уходят и не возвращаются. В карабахских больницах очень грязные туалеты. Деньги  на их обработку выделяются, но, по-видимому, кто-то на этом экономит», – с недоумением говорит Робин Мак-Ларри.

Этот шотландец впервые приехал в Карабах в 2001 году, когда леди Кокс пригласила его в ежегодное паломничество к арцахским святыням к 1700-летию принятия христианства в Армении. Он приехал в Карабах, посетил действовавший под эгидой организации “Международная христианская солидарность” Реабилитационный центр, и теперь приезжает сюда несколько раз в год. Правильнее было бы сказать, что он иногда уезжает отсюда, чтобы увидеться с родными.

«В этом центре я увидел совсем другую философию. Странно, то ли это кавказский, то ли постсоветский менталитет, но в Карабахе многие думают о том, как бы из всего сделать деньги. Конечно, здесь мало зарабатывают, поэтому и возникает такое желание, но все-таки –  каждый человек должен добросовестно делать то дело, за которое взялся. И еще – надо любить тех, с кем работаешь», – говорит Робин.

«Нам даже не нужно большой рекламы. То, что сделано в центре, говорит само за себя. И люди поддерживают нашу работу. А ведь начинали с полного нуля. Что тут творилось, когда я приехал», – продолжает директор Реабилитационного центра Вардан Тадевосян.

Вардан родился и жил в Армении. Работал в больнице Красного креста в Ереване. Привык работать «по-западному». Сам он называет это «нормальной» работой. Ведь это нормально, когда внимательно относишься к пациентам, когда радость от первого шага неходящего мальчика становится твоей радостью. Нормально, когда к тебе приходят за помощью и ты эту помощь оказываешь. Ненормально другое  – когда заходишь к врачу, а на тебя даже не обращают внимания. Когда больного оставляют умирать, потому что никто за него «не попросил».

«Когда я впервые увидел раны Мхитара, мне стало плохо. Все тело молодого парня, у которого параллизованы нижние конечности, было покрыто гноящимися пролежнями. Никто не брал на себя обязанность ездить на дом к лежачим больным, даже к тем, кому недолго осталось жить. Мы начали эту работу, и сейчас ищем средства для того, чтобы облегчить боль больных, которым и так нелегко», – рассказывает Вардан.

Медсестра Мариетта – ангел-хранитель для лежачих больных. Рану обработает – как бальзамом душу польет. Откуда в этой неразговорчивой медсестре столько сердоболия и ответственности? И это тоже «другая», как говорит Вардан, «нормальная» философия.

«Мне повезло с медицинским составом. Выкладываются по полной. И обстановка здесь домашняя», – говорит Вардан.

Мог бы и не говорить. Сами видим, что обстановка домашняя. Пациенты, которые в силу своего недуга, как правило, неохотно общаются с людьми, здесь открыты и спокойны. Подвоха не ожидают. У каждого своя судьба – трудная, непередаваемая. Зачем об этом говорить? Лучше показать, какие условия в Центре, сколько здесь за эти пять лет появилось тренажеров, техники. Недавно мебель привезли – куплена на средства известного благотворительного фонда «Говард Карагезян».

С 2002 года Центр перешел под покровительство государства. «Сначала мы боялись, что возникнут проблемы, но потом выяснилось, что так гораздо легче решать проблемы. Спонсоров не убавилось, зато стабильно получаем от государства 15 миллионов в год. А министр Зоя Лазарян понимает нас с полуслова. Видит, что все сделанное налицо, и помогает. Вообще, к нам часто приходят из министерства. Может, поэтому все наши начинания находят понимание», – рассказывает Вардан.

«Я впервые обратилась в Центр несколько лет назад. Мой мальчик родился с серьезным недугом. Но мне надо было работать, чтобы его содержать. Ходила везде и выяснила, что нет в Карабахе учреждения, где можно было бы оставлять больного ребенка хотя бы на несколько часов в день. Случайно увидела  по телевизору репортаж о Центре. Не верила, что такое в Карабахе возможно. Пришла с недоверием. И вот уже 4 года мы сюда приходим почти каждый день. Мой мальчик с трудом, но учится ходить. Вардан говорит, что пойдет. А раз он говорит, то так оно и будет», – рассказывает нам мама Арсена.

«Реабилитационный центр имеет большой потенциал. Мы представили в фонд “Говард Карагезян” еще одну программу. Хотим создать Детский оздоровительный центр, где дети с проблемами опорно-двигательного аппарата могли бы оставаться в течение дня, проходить курс терапии, с ними могли бы работать психологи, логопеды. А их родители получили бы возможность чуть-чуть отдохнуть. Это ведь так сложно – постоянно заботиться о нездоровом ребенке», – говорит Вардан.

«Можно делать нужное дело и без больших инвестиций. Не обязательно ждать денег. Потом, когда люди узнают об этом, они захотят помочь. Наши спонсоры, как правило, не ограничиваются одним пожертвованием. Они знают, куда уходят их деньги. Мы никогда не просим денег просто так. Мы всегда говорим, что нам надо сделать то-то и надо столько-то денег. Когда я должен был приехать впервые в Карабах, я спросил у своих знакомых, что я могу привезти в помощь. «Ну, наверное, ручки, они всегда нужны», – сказали мне. Я подумал про себя: зачем им ручки? И позвонил Вардану. Он сразу сказал, что нужны катетеры. Я привез целый ящик. Оказалось, что буквально за несколько дней до этого двое лежачих больных умерли от того, что никто не задумывался над тем, чтобы обеспечить больных катетерами. Сейчас государство в какой-то степени решает эту проблему», – говорит Робин.

Реабилитационный центр был признан лучшим в регионе. Несколько лет назад Центр посетили представители неправительственных организаций со всего Кавказа. Они потом долго рассказывали  о том, что здесь увидели. И одна международная организация финансировала приезд и обучение в степанакертском Центре двух чеченских девушек. Они сейчас пытаются открыть такой же центр в Чечне.

Справка – С начала и до июля 2000 года в Центре прошли лечение 432 амбулаторных больных, было 225 посещений на дом, еще 125 больных прошли стационарное лечение.

В августе 2001 аргентинские благотворители Эдуард и Джордж Вардапароняны подарили Центру машину «Газель».

10 октября 2002 года состоялась первая выставка работ пациентов Центра.

В декабре того же года на средства, предоставленные лондонским офисом Армянского  Общего благотворительного союза, был произведен ремонт в здании Центра.

1 июня 2004 года при содействии комитета Красного Креста была открыта игровая площадка.

В июле при поддержке аргентинского благотворителя Эдуарда Сеферяна учреждение получило централизованное отопление.

В сентябре того же года при поддержке правительства завершилось асфальтирование двора Центра.

В декабре был организован конкурс-фестиваль для инвалидов.

В 2005 году организация HART  финансировала ряд мероприятий.

На средства британской организации Canning Ttust было приобретено оборудование.

Продолжается строительство бассейна.

В сентябре 2005 года Центр был назван именем Керолайн Кокс – в благодарность за оказываемую помощь.

– За 5 лет многое сделано. Здесь уже почти все есть для лечения и обучения больных. Уже столько классов открыли – и компьютерный, и резьба по дереву, и рисование, и музыкальный, и спортивный, – говорит Робин.

Он рисует диаграмму, на которой отмечает, когда купили пианино, когда были отремонтированы все комнаты. Диаграмма, берущая неуверенное начало в 2001 году, тихо ползет вверх.

– Робин, а о чем ты мечтаешь?

–  Я хочу, чтобы из лечебного Центр превратился в интеграционный. Пусть сюда приходят волонтеры, просто люди. У нас рядом с Центром живет мальчик. Так он здесь со всеми дружит. Человек должен чувствовать себя человеком, какова бы ни была его судьба. У всех одна жизнь. И если есть возможность кому-то помочь, надо помогать.

– Робин, не уезжай. Я буду скучать, – просит восьмилетний Арсен, который каждый год приглашает на свой день рождения Робина, Вардана и медсестру Диану.

Это с ними вот уже третье лето 10 детей ездят в Армению на летние каникулы. Отдыхают на Севане, посещают исторические места, церкви, ходят в зоопарк, кафе, театры. Арсен потом целый месяц рассказывал о впечатлениях. А как же – интересно ведь.

– Мы рассказали о своей поездке архиепископу Паргеву. Попросили, чтобы следующим летом он помог нам встретиться в Эчмиадзине с Католикосом. Архиепископ обещал еще и с поездкой помочь, – говорит Вардан.

«Твоя боль – это моя боль. Твоя радость – это моя радость». Как редко мы встречаем такое отношение в наших медучреждениях. А если и бывает такое, то мы сами портим обычные человеческие отношения, пытаясь всучить добросердечному человеку драмы. Он бы не взял, да тоже никуда не деться. Система такая. И живем, как в джунглях – человек человеку волк. Не верим, что кто-то может сделать доброе дело просто так. С трудом можем себе представить, как можно отдать свои «кровные» деньги кому-то, если даже этот кто-то больше нуждается.

А не надо отдавать, просто приходите в Центр, поиграйте с ребятами в теннис, поучитесь с ними английскому, спойте с ними пару веселых песен и почувствуйте себя человеком.

Наира АЙРУМЯН

Радиодневники “Непридуманные истории” 

«Мать инвалида»

Живу в селе Даграв. Я – мать инвалида первой группы. Моему единственному сыну Карену 22 года, он страдает ДЦП. Ему 22, но он никогда ни в каком кругу не был, друзей у него в деревне не было, не было никаких контактов с другими, и я всегда думала, почему мой сын не может быть полноправным членом общества… Он лечился в Баку, в Ереване, но почти никакого улучшения не наблюдалось.

Потом я услышала, что в Степанакерте действует Реабилитационный центр. Два месяца назад я привела его в этот центр. Теперь он окружен друзьями, добрыми медсестрами. Он теперь часто веселится, нашел похожих на себя друзей-инвалидов – Лерника, Нару, Мишика. Его дни теперь проходят очень интересно и очень радостно.

Неделю назад его с друзьями отвезли в Армению на экскурсию. Они были во многих местах – в Цицернакаберде, Хор Вирапе, Матенадаране, в зоопарке, заехали в Эчмиадзин, зажгли там свечки в церкви…

За всю свою жизнь мой сын столько удовольствий не получил от жизни, сколько за последние два месяца…

Он сейчас такой радостный ходит. И наверняка с трепетом ждет того момента, когда после некоторого отдыха дома снова поедет в Реабилитационный центр к своим друзьям и обретет там ту радость, которую никогда не получал дома.

——————————————————————————————-

Взгляд извне

Демилитаризация и демократизация Нагорно-Карабахской Республики (1988-2005 гг.)

Введение

Академическая ситуация вокруг непризнанных государств, возникших на территории бывших социалистических стран, выглядит, мягко говоря, противоестественной: многие исследуют так называемые «проблемы непризнанных государств», но мало кого они интересуют как таковые. И это несмотря на то, что эти государства существуют вот уже на протяжении 15 лет и каждое из них создало свой собственный, часто уникальный политический режим. Причины подобного явления разнообразны. Это и преобладание в мировом информационном пространстве сведений об этих государствах, предварительно «профильтрованных» противной стороной (Азербайджаном, Грузией, Молдавией) или прямо исходящих от нее, и все еще распространенное представление о якобы «марионеточном» характере непризнанных государств, непосредственной зависимости Карабаха от Армении, а Абхазии и Приднестровья от России. Понятно, что все это отнюдь не стимулирует интереса к исследованию их внутренней политики, более того – ставит под сомнение самую возможность рассматривать их внутриполитическую динамику в качестве самостоятельного предмета научного анализа.

Нагорно-Карабахская республика (НКР) стоит несколько особняком среди прочих непризнанных государств. В советский период территория Нагорно-Карабахской автономной области (НКАО) составляла 5 200 кв. км. В результате войны с Азербайджаном (1991-1994 гг.) Карабах, с одной стороны, потерял около 1000 кв. км, а, с другой, приобрел порядка 8 000. Однако из этого вовсе не следует, что им была одержана блестящая победа. Если не считать района Агдама, карабахская экспансия была направлена в основном на запад и юг и имела в виду воссоединение с Арменией и Ираном. В результате большая часть вновь приобретенной территории НКР покрыта горами и малонаселена. Правда, эти горы имеют немаловажное стратегическое значение – Лачинский коридор связывает Карабах с Арменией, а в северной части этой горной местности находятся источники воды, обслуживающие и Карабах, и Азербайджан. Однако, с точки зрения хозяйственного освоения, эти горы совершенно бесперспективны. Наконец, несмотря на завоевание Карабахом Агдама, Степанакерт все еще находится в пределах досягаемости азербайджанских ракет. По той же причине единственный на территории НКР аэропорт Ходжалу, находящийся к северо-востоку от Степанакерта, парализован вот уже 14 лет.

Благодаря армянской диаспоре, голос Карабаха доходит до мировой общественности, чего нельзя сказать о Приднестровье или Абхазии. Важнейший для НКР итог войны с Азербайджаном состоит в том, что Карабах получил связь с Арменией, своей естественной покровительницей, чем ни Приднестровье, ни Абхазия также похвастаться не могут. По этой причине последние находятся в длительной телекоммуникационной блокаде, в то время как Карабах через Армению обеспечен телефонной связью со всем миром. Международные делегации без особого труда въезжают на территорию НКР через ту же Армению, имеют возможность наблюдать за ходом здешних выборов, отслеживать иные политические события в регионе.

Freedom House оценивает степень демократичности Карабаха выше Азербайджана, но ниже Армении, Грузии и Украины, но это – явная тенденциозность. Выборы всех уровней, проведенные в НКР, были высоко оценены международными наблюдателями за «демократичность и призрачность»; легитимность же референдумов и общегосударственных выборов, прошедших после 1995 г. в Армении, ни разу не была признана международными организациями. На территории Карабаха нет российских войск, так как сама карабахская армия считается сильнейшей на Кавказе. Их отсутствие также дает повод предполагать, что Карабах ближе к международному признанию, чем Приднестровье или Абхазия.

С другой стороны, с точки зрения прав человека, конфликт вокруг Приднестровья имеет то несомненное преимущество, что, в отличие от Карабаха и Абхазии, здесь (как и в Молдавии) не было этнических чисток, но на это обращает внимание только узкий круг специалистов. В общем, единственным фактором, который до сих пор портит международный имидж Карабаха, является, пожалуй, лишь упомянутая «победа» над Азербайджаном с сопутствующими ей проблемами беженцев и оккупированных территорий.По всем этим причинам было бы естественно предположить, что НКР уже сегодня имеет основания претендовать на неофициальный статус «полупризнанного» государства. К слову сказать, сами карабахцы часто возражают, когда их республику ставят в один ряд с Абхазией, Приднестровьем и Южной Осетией, поскольку считают собственную государственность намного «выше». Подчеркивая свои отличия от других, «более проблематичных» непризнанных государств, в этом (а не в солидарности с ними) карабахцы, очевидно, видят наиболее короткий путь к полноценному международному признанию.

В настоящей работе автор попытался выявить причины формирования в НКР более или менее демократичного политического режима. Нельзя, однако, упускать из вида, что этот демократизм достался Карабаху нелегко. Демилитаризация режима, возникшего из огня войны, сопровождалась острым конфликтом между бывшими командирами и гражданской властью, который достиг апогея в марте 2000 г. и выразился в покушении на жизнь президента республики. Подобные трудности наблюдаются и в других непризнанных государствах, возникших в результате военных конфликтов. По наименее благоприятному сценарию события развивались в Чечне, полевые командиры которой, поделив территорию республики между собой, извлекали доходы путем заказных убийств и похищения людей. Трудности преодоления послевоенной патологии наблюдаются даже в наименее милитаризованном Приднестровье.

Факторы, демократизирующие НКР

В этом разделе мы рассмотрим факторы, способствовавшие демократизации НКР, а именно: самосознание политической элиты, проблемы конституционализма и многопартийной системы.

 Самооценка карабахцев

В дискурсе карабахской элиты демократия часто представляется важным условием сохранения своей государственной независимости в предположении, что международному сообществу будет трудно требовать «воссоединения» демократического Карабаха с «тоталитарным» Азербайджаном. В аллегорическом изображении помощника президента НКР Давида Бабаяна ситуация выглядит следующим образом: «Есть одна девушка (Азербайджан. – К.М.) из богатой семьи (т.е. более привлекательная с геополитической и ресурсной точек зрения), но у нее характер плохой (недемократичный режим); есть другая девушка (Карабах) из бедной семьи (нет геополитического и ресурсного преимуществ), но у нее хороший характер (она демократичнее)… Если у девушки из бедной семьи характер тоже плохой, то кто захочет жениться на ней?»  Характерно и то, что, по мнению карабахцев, развитая государственность в принципе гарантирует ее собственную демократичность.

Для сегодняшних жителей Карабаха Азербайджан уже не указ. Когда они хотят подчеркнуть высокий уровень государственности и демократизма своей республики, то предпочитают сравнивать себя не с ним, а с «Ереванской Арменией» (это – название «материнской» Армении, придуманное, похоже, самими карабахцами) и в большинстве случаев отдают предпочтение НКР. Мотивировка при этом примерно такова: в XIX в., когда Эриванская губерния Российской империи занимала пригорную Армению, в Карабахе действовала система княжеств меликов, которые управлялись на совещательных принципах; иными словами, Карабах никогда не знал абсолютной монархии и исторических корней для авторитаризма там нет. Поэтому, в отличие от Карабаха и без карабахской «подпорки», «Ереванская Армения» не может стать стабильной и демократичной; понимая все это, карабахцы «делегировали» в Армению своего президента Роберта Кочаряна.

Приведенный взгляд типичен для карабахской элиты и весьма напоминает настроения в аналогичных слоях Татарстана, Львовской области или Косово. По-видимому, стремление отделить Карабах от «материнской» Армении распространено среди лидеров Армянской революционной федерации (АРФ) «Дашнакцутюн» в большей степени, нежели в правящей элите НКР, которая, в свою очередь, объясняет курс на государственную независимость (взамен воссоединения с Арменией) необходимостью смягчить реакцию Азербайджана и международного сообщества. Руководители же АРФ полагают, что о воссоединении можно будет говорить только после того, как по уровню своего социально-экономического развития Карабах сравняется с Арменией.

Причины высокого уровня государственности и демократии в НКР сами карабахцы часто усматривают в незначительных размерах территории своей республики и в ее этнической однородности. Даже левая оппозиция в Карабахе признает, что подтасовать голоса на выборах здесь невозможно. «На такой маленькой территории, где все знают друг друга, никто не может позволить себе такую роскошь, как фальсификация голосов», – говорили они автору этих строк. Размеры республики исключают и возможность использования административных ресурсов во время выборов: «Люди знают друг друга очень хорошо, поэтому поддержка представителями исполнительной власти того или иного кандидата не помогает ему». Этнический характер карабахского движения не мог не оставить отпечатка в дискурсе карабахской элиты. По мнению упомянутого Д. Бабаяна, Азербайджан не может стать демократическим государством, поскольку, имея в территории лезгин и других национальных меньшинств, переход к демократии приведет его к территориальному распаду. В 1997 г. Самвел Бабаян, тогдашний министр обороны НКР, выражая ту же мысль, отметил: «Сегодня наша мощь заключается в том, что мы имеем чисто армянскую армию, а армия азербайджанцев – смешанная, состоящая из представителей 4-5 наций, и в любой момент она может рухнуть изнутри».

Конституционный режим НКР

В Российской империи территорию нынешнего Азербайджана занимала Бакинская губерния, а НКР – Елизаветпольская. Не касаясь истории формирования Азербайджанской ССР, в состав которой Карабах вошел в качестве автономной области и не по своей воле, и взаимных территориальных претензий сторон в этой связи, отметим, во-первых, что в исторической памяти армян-карабахцев решение советского правительства о вхождении Карабаха в Аз. ССР ассоциируется с другим дипломатическим поражением раннесоветских лет, а именно – с отказом большевиков от претензий на Восточную Анатолию, с одной стороны, и от требования моральной и материальной компенсации у Турции из-за геноцида армян 1915 года – с другой. Иначе говоря, в памяти армян проблема Карабаха напрямую связана с геноцидом 1915 года, и одно это ужесточает позицию армян-карабахцев вокруг НКР.

Во-вторых, по мнению карабахцев, Карабах никогда не принадлежал независимому Азербайджану. Даже во время краткой территориальной принадлежности Карабаха независимой Азербайджанской демократической республике в 1918-20 гг. Лига нации признавала «спорность» данной принадлежности. В советский период Карабах входил в состав СССР как независимого государства, оставаясь подведомственным Баку только в административном отношении.  Поэтому, заключают карабахцы, принцип международного права о неприкосновенности государственных границ не касается проблемы Карабаха. Очевидная неизбежность распада СССР подтолкнула карабахцев спешно провести референдум о своей независимости, который состоялся 10 декабря 1991 г. (в международный День прав человека), с тем, чтобы не допускать совершенного факта включения своей территории в состав независимого Азербайджана.

Сегодня, т.е. по прошествии без малого 15 лет после декларации независимости, НКР не имеет собственной Конституции. Одна из причин этого – в нестабильности Конституции самой Армении: после избрания в 1998 г. Роберта Кочаряна президентом Армения находится в процессе хронического пересмотра своего Основного Закона. Руководство НКР также не спешит, дабы избежать возможных расхождений и противоречий в Конституциях Карабаха и Армении.

До принятия закона “О Президенте” в 1995 г. НКР была чисто парламентской республикой. Правда, в августе 1992 г., когда почти половина ее территории была оккупирована азербайджанскими войсками, значительная часть полномочий Верховного Совета НКР была временно делегирована Государственному Комитету Обороны во главе с Робертом Кочаряном. В 1995 г., т.е. спустя год после примирения с Азербайджаном, ГКО был упразднен, а Кочарян занял вновь созданный пост президента Карабаха. Ввиду тяжелой социально-экономической ситуации после войны ВС НКР решил не проводить всенародных выборов руководителя республики, и на свой первый президентский срок Кочарян оказался избран самим Верховным Советом. Первые всенародные выборы президента были проведены в Карабахе только 24 ноября 1996 года.  Набрав в 1996 г. 88,9% голосов, Кочарян повел отсчет своего второго президентства.

В 1997 году армянский лидер Левон Тер-Петросян назначил Р. Кочаряна на должность премьер-министра Армении. Сложив звание президента НКР, 20 марта 1997 г. Кочарян переехал в Ереван и после ухода Петросяна в отставку был избран президентом Армении. 1 сентября 1997 г. своим новым президентом карабахцы избрали бывшего военного журналиста, а затем министра иностранных дел республики Аркадия Гукасяна, отдав ему 89,3% голосов, а в 2002 г. переизбрали его и на следующее пятилетие.

В 2005 г. в парламенте НКР работало 33 депутата, каждый из которых был избран на пятилетний срок. Парламентские выборы в Карабахе проходили в 1992, 1995, 2000 и 2005 гг. До 2000 г. они проводились только по системе одномандатных округов. Однако по новому избирательному кодексу, принятому в 2004 г., на выборах 2005 г. треть депутатов была избрана уже по партийным спискам. Тем не менее, уровень пропорциональности парламентских выборов в НКР значительно ниже, чем в Армении, где 60% депутатов избирается по партийным спискам.

Политические партии в НКР

Политическую историю НКР можно разделить на пять периодов: до 1992  г. – этап существования парламентской республики, находившейся под влиянием АРФ; 1992-1998 гг. – период «военной диктатуры»; 1998-2000 гг. – время борьбы между «генералитетом» и гражданскими руководителями; 2000-2003 гг. – победа гражданской власти и объединение элиты вокруг А. Гукасяна и, наконец, с 2003 г. – период раскола элиты и начала новой конкуренции. Карабахская многопартийность зародилась в годы третьего периода и развивается на протяжении пятого.

В Министерстве юстиции НКР зарегистрированы девять партий, и все они участвовали в парламентских выборах 19 июня 2005 г. Местной «партией власти» считается Союз «Демократический Арцах» (СДА), который был создан еще «под» парламентские выборы 2000 г., окрашенные тяжелейшей борьбой с региональной «военщиной». На президентских выборах 2002 г. СДА стал базой предвыборной кампании А. Гукасяна, который набрал 75,5 % голосов. В парламенте 2000-2005 гг. члены СДА и сочувствующие ему были представлены примерно 20-ью (из 33-ех) депутатами. По результатам выборов 19 июня 2005 г. СДА получил всего 12 парламентских мест и, хотя потерял прежний вес, по-прежнему играет в законодательной палате республики ведущую роль.

Среди всех карабахских партий самую продолжительную историю имеет АРФ «Дашнакцутюн». Основанная в 1892 г. в Грузии как партия национально-социалистической ориентации, Федерация выступала под лозунгом независимой Армении. В 1918-1920 гг., в годы армянской независимости, АРФ превратилась в правящую партию, от статуса которой вынужденно отказалась, чтобы с помощью большевиков спасти свою страну от атаки со стороны Азербайджана и Турции одновременно.

Во второй половине 1980-х годов АРФ возродилась в том же Карабахе. В 1990-е годы АРФ приобрела еще большую популярность. Партия занялась организацией отрядов карабахской самообороны и добывала для них оружие. В результате первых парламентских выборов в декабре 1991 г. она завоевала господствующие позиции в Верховном Совете республики, а ее лидер, Артур Мкртчян, был избран его председателем. Именно этот, дашнакский по составу, Совет летом 1992 г., как указывалось, передал свои полномочия Государственному комитету обороны Кочаряна. После этого и вплоть до 2000 г., когда гражданские руководители Карабаха окончательно встали в оппозицию к генералитету, АРФ действовала исключительно в оппозиции. Хотя, в отличие от Армении середины 1990-х годов, Карабах не знал репрессий в отношении активистов АРФ, к моменту выборов 1995 г. эта партия была ослаблена настолько, что оказалась не в состоянии даже выставить списка своих кандидатов в парламент. Однако, поддержав президента Гукасяна в его яростном столкновении с генералитетом, АРФ стала вновь набирать очки. Победа гражданской власти в этой борьбе позволила ей на очередных (2000 г.) парламентских выборах не только выставить собственный кандидатский список, но и, получив около 30% голосов, заручиться девятью депутатскими мандатами. Принципиальность руководства АРФ и самопожертвование ее членов способствовали росту популярности партии. При этом в Карабахе ее влияние значительно заметнее, чем в Армении, где АРФ, как правило, набирает не более 10% голосов.

Высокий авторитет президента А. Гукасяна, который он приобрел в 1998-2000 гг. в ходе борьбы с карабахской «военщиной», привел к тому, что на президентских выборах 2002 г. его кандидатуру поддержали дашнаки и даже коммунисты. Достигнув с СДА соглашения по вопросам борьбы с коррупцией, заселения разрушенных войной и «освобожденных» деревень и т.д., АРФ даже вошла в коалиционный кабинет. Однако те же выборы продемонстрировали растущую апатию населения – в г. Степанакерте в них приняло участие чуть более 52% избирателей. Спустя почти год, АРФ вышла из правительственной коалиции и вместе с новой партией «Движение-88» создала оппозиционный блок.

В отличие от социалистической АРФ, «Движение-88», которое появилось в 2004 г., является центристской партией. Она призывает вернуться к «моральным ценностям» 1988 года, ко времени возникновения карабахского движения (в последствии многие семьи жили в подвалах, спасаясь от обстрелов азербайджанцев).

Однако в 1990-е годы на фоне расслоения общества, коррупции и незавершенности законодательства единение народа Карабаха было утеряно. Инициатором движения является Едуард Агабегян, ныне мэр города Степанакерта, а идеологом – Гегам Багдасарян, редактор либерально-оппозиционной газеты «Demo» и президент столичного пресс-клуба. На муниципальных выборах 2004 года «Движение-88» выступало в блоке с АРФ, который одержал победу в Степанакерте и еще в 85 населенных пунктах. В этой связи отметим, что выборность мэра столицы государства – явление для Закавказья исключительное.

Накануне июньских 2005 г. парламентских выборов этот блок не сомневался в своей победе. Его участники открыто возмущались заявлением президента Гукасяна о том, что, захоти он нарушить конституционный запрет, он может пойти на третий президентский срок и даже превратиться в карабахского туркменбаши. По мнению оппозиции, это заявление красноречиво свидетельствовало не только об искаженном понимании демократии Гукасяном, но и о несовершенстве самого политического института НКР, в частности, указывало на несбалансированность ветвей власти и СМИ и отсутствие механизма сдержек. Правящий СДА, в свою очередь, стремился подчеркнуть успехи в деле послевоенного экономического восстановления Карабаха.

Вопреки ожиданиям, парламентские выборы оппозиционный блок «Движение-88»-АРФ проиграл и завоевал только три из 33-ех депутатских мандатов. 12 мест в парламенте получил СДА, а 10 – вновь созданная партия «Свободная родина». По мнению правящей группировки, последняя представляет собой конструктивную оппозицию; партии же блока расценивает ее как теневую организацию власти, созданную с тем, чтобы украсть протестные голоса у оппозиции.

Борьба между бывшими командирами и гражданскими руководителями

(1998-2000 гг.)

История многих государств показывает, насколько тернист путь послевоенной демилитаризации общества. Демобилизуясь, солдаты, недавно рисковавшие жизнью на поле брани, начинают претендовать на достойные рабочие места и нормальные зарплаты. Командиры часто считают себя обязанными трудоустроить своих бывших подчиненных, сохраняя тем самым сформировавшиеся во время войны клановые связи. В мирное время доверительные отношения бывших военачальников, да даже и просто контакты между ними образуют своего рода «социальный капитал», который используется как в деловой, так и в политической жизни, превращаясь в мощный рычаг воздействия на гражданскую власть. По вполне понятной психологической причине подобные нездоровые явления чаще наблюдаются в странах-победительницах, и НКР в этом отношении не была исключением.

Более того, здесь наличествовало дополнительное обстоятельство, которое еще больше осложняло указанную послевоенную патологию. Дело в том, что к победе народы Карабаха и Армении привели не профессиональные военные типа Шарля де Голля или Эйзенхауэра и не революционная интеллигенция вроде дипломированного врача Че Гевары или юриста Фиделя Кастро, а партизаны, в довоенные годы – обычные, нередко совсем молодые люди, никак не подготовленные к роли государственных руководителей. Самвел Бабаян, например, до начала карабахского движения работал в автомастерской, а Вазген Саркисян перед тем, как в 1983 г. (в возрасте 24 лет) стать офицером Советской Армии, был школьным учителем физкультуры. Превратившись в 1990-е годы в лидеров Карабаха и Армении, соответственно, они, однако, не претендовали на посты первых лиц (возможно, опасаясь негативной реакции мирового сообщества и армянской диаспоры) и оставались теневыми руководителями в должности военных министров. Однако с течением времени их ставленники-президенты потребовали реальных, конституционно закрепленных за ними полномочий. Возникшее, таким образом, напряжение завершилось небывалыми в армянской и карабахской истории трагедиями – расстрелом В. Саркисяна и других руководителей Армении в зале парламента в октябре 1999 г. и покушением на жизнь президента НКР А. Гукасяна в марте 2000 г.

К карабахскому движению Самвел Бабаян примкнул в 1988 г., когда ему было всего 24 года. В 1990 г. он создал партизанский отряд и возглавил его, но во время операции «Кольцо» попал в плен, где подвергся пыткам. Летом 1992 г., когда уже половина территории бывшей НКАО была оккупирована азербайджанскими войсками, Бабаян сумел превратить разрозненные партизанские отряды в регулярную армию и, став  самым молодым генералом на территории бывшего СССР, в 1993 г. был назначен на должность министра обороны НКР. Как мы уже знаем, летом 1992 г. ВС НКР передал значительную часть своих полномочий ГКО в главе с Р. Кочаряном, но реальная власть находилась в руках военных, а точнее – руководителя военного ведомства. Примирение в 1994 г. с Азербайджаном и последовавший в 1995 г. переход НКР к президентской системе не изменил расстановку сил. В ходе ноябрьских 1996 г. президентских выборов Бабаян мог выставить свою кандидатуру, но предпочел поддержать Кочаряна.

Впервые наличие конфликта бывших командиров с гражданской властью обнаружилось в июне 1998 г. После войны многие бывшие военные превратились в успешных бизнесменов. С. Бабаян, сам весьма состоятельный человек, стал им открыто покровительствовать и начал напрямую вмешиваться в дела, никак не связанные с руководимым им ведомством, например – в послевоенное восстановление Степанакерта. Это вызывало недовольство других руководителей Карабаха, включая премьер-министра Л. Петросяна. Для выхода из возникшего, таким образом,  «кабинетного кризиса» было предложено два сценария. С одной стороны, президент А. Гукасян в качестве нового премьер-министра предложил самого себя с внесением соответствующих поправок в Закон о президенте НКР. Однако парламент Карабаха не поддержал неизбежный в таком случае переход к чисто президентской системе правления – за него высказалось всего 6 из 27 парламентариев, принявших участие в голосовании (16 проголосовали против, а пять воздержались). С другой стороны, в качестве кандидата на премьерский пост рассматривалась кандидатура самого С. Бабаяна, но руководство Армении, в том числе и В. Саркисян, вероятно, сочло этот выбор слишком рискованным. В результате  кризис 1998 года разрешился появлением нового, компромиссного кабинета, при формировании которого были учтены рекомендации С. Бабаяна. На пост премьер-министра президент был вынужден назначить ставленника Бабаяна – 56-летнего Жирайра Погосяна.

Нужно отметить, что это первое столкновение между бывшими командирами и гражданскими руководителями уже имело достаточно публичный, открытый характер, что способствовало ограничить конфликт в определенных разумных рамках. Президент Гукасян объявил о необходимости скорейшей демилитаризации Карабаха и отметил, что для создания новых рабочих мест и привлечения инвестиций «спюрка» (армянской диаспоры) в республике «необходима атмосфера свободы, нравственности и доверия. Нам нужен сильный парламент, оппозиция и четвертая власть». С. Бабаян впервые с момента назначения военным министром в 1993 г. созвал пресс-конференцию, на которой попытался опровергнуть «миф» о собственном «всемогуществе» и диктаторских замашках. Ему пришлось примириться и с освобождением своего брата Карена с должности министра внутренних дел НКР, так как назначение Карена на этот пост вызвало тревогу общества о том, что С. Бабаян сосредоточил в своих руках все силовые структуры НКР.

В годы премьерства Ж. Погосяна (1998-1999 гг.) присвоение бюджетных средств, предоставление бывшим командирам незаконных налоговых льгот и другие виды коррупции получили невиданный доселе размах. В такой ситуации новый и еще более острый конфликт между ними и гражданскими руководителями был неизбежен. 24 июня 1999 г. президент отправил Погосяна в отставку; новым премьер-министром стал крымский армянин А. Даниелян. На этот раз Гукасян открыто объяснил причину кадровых перестановок, отметив, что «упущения» в налоговой и экономической политике не только отрицательно сказались на «социально-экономическом прогрессе республики», но и препятствовали «сохранению и укреплению здоровой морально-психологической атмосферы среди населения, подвергая опасности мост доверия между народом и властью». Президент призвал «отказаться от политики вседозволенности для определенной части населения, построить общество, в котором господствовал бы закон и интересы народа, а не отдельных личностей».

2 августа 1999 г. пришел черед и С. Бабаяна; новым военным министром НКР стал профессиональный военный Сейран Оганян, назначение которого было согласовано с Ереваном и  мотивировалось «необходимостью структурных преобразований в армии с целью более четкого функционирования всех внутриполитических институтов в рамках тех полномочий, которые описаны законом». Кровавые события октября 1999 г. в армянском парламенте ослабили функцию Еревана как верховного арбитра в карабахском споре и еще больше обострили ситуацию в НКР. Однако Р. Кочарян по-прежнему поддерживал гражданскую власть и следовал курсом на дальнейшую демилитаризацию непризнанной республики. Уже в ноябре в Карабахе прошли массовые аресты бывших командиров-бизнесменов, которые, по признанию президента Гукасяна, «долгое время терроризировали народ». В отношении многих арестованных были возбуждены уголовные дела.

Использовав покушение на премьер-министра Даниеляна 14 декабря 1999 г. как предлог, 17 декабря Гукасян освободил С. Бабаяна от командования армией Карабаха. «Экс-командующий Армией обороны НКР, вместо того, чтобы выполнять свои непосредственные обязанности, пытался заняться экономикой, вмешиваться в работу правительства и диктовать свои условия», – пояснил свое решение президент месяц спустя. Одновременно пропрезидентские силы приступили к созданию параллельной организации ветеранов Арцахской войны в противовес ветеранскому обществу «Еркрапа» («Защитник») – сугубо политизированному оплоту сторонников отставного командующего. Среди самих ветеранов этот курс получил положительный отклик, поскольку «Еркрапа», занятая политикой, плохо выполняла свою основную функцию по социальной защите участников войны. Раскол ветеранского движения явился для С. Бабаяна последним ударом, так как лишал его шансов на парламентских выборах, намеченных на 2000 год. Это хорошо понимали и его сторонники. Уже 27 декабря 1999 г. председатель совета «Еркрапа» потребовал отстранения от должности не только С. Бабаяна, но и президента, подчеркнув, что никто, кроме воевавших солдат, не имел права требовать отставки С. Бабаяна и вообще власть в НКР должна принадлежать людям, пролившим кровь за эту землю. Инициаторы создания пропрезидентской ветеранской организации решительно возражали, отвечая, что «никто не вправе приватизировать победу», а «разделение общества на ”воевавших” и “невоевавших” – затея пустая и неубедительная».  Они поддерживали «революционные шаги» президента «против царящих в республике военно-полицейских порядков», требовали «утверждения здоровой морально-психологической атмосферы» и возвращения народу свобод, «завоеванных им в войне ценой крови».

22 марта 2000 г. на  Гукасяна было совершено покушение, в результате которого президент был тяжело ранен. В этом террористическом акте участвовали телохранители и родственник самого С. Бабаяна, что привело к аресту отставного министра  3 апреля 2000 г.  Однако многие обстоятельства подготовки нападения на Гукасяна остаются невыясненными до сих пор; невозможно отделаться от впечатления, что это покушение (в отличие от драмы в армянском парламенте шестью месяцами ранее) готовили и осуществляли дилетанты. Не прояснил картины и явно заказной, с заранее известным результатом суд над С. Бабаяном, который разочаровал даже тех, кто не сомневался в его причастии к покушению. Однако развернутая в этой связи кампания в СМИ все-таки привела к демифологизации героя. Один из ветеранов  Арцахской войны, например, на вопрос о том, как создавался миф о С. Бабаяне, ответил так: «Виновато в этом ближайшее окружение генерала, наделившее его своеобразным ореолом непогрешимости. Став символом успехов нашей армии и блестящих ее побед, молодой генерал начал страдать самомнением».

В сентябре 2004 г. С. Бабаян был помилован президентом Гукасяном и перебазировался в Ереван. Своих намерений вернуться в большую политику он не скрывает.

Заключение

Относительная демократичность НКР объясняется, на наш взгляд, высокой самооценкой здешней элиты и господствующим среди нее взглядом на демократию как на условие выживания государства. Ситуация «не война, не мир», от которой все послевоенное время страдала республика, не привело ее к авторитаризму, а, напротив, направило борьбу внутри элиты в конституционное русло. Карабахская элита не только не допустила окончательного утверждения в своей республике власти бывших командиров, но и отказалась поддержать неконституционное предложение президента А. Гукасяна о введении в НКР чисто президентского правления. Публичность борьбы внутри элиты (даже в условиях ее крайнего ожесточения) способствовала развитию в Карабахе многопартийности.

Государствам, возникшим из огня войн, трудно демилитаризовать свой политический режим. В самом деле, с 1992 по 1998 гг. первое лицо республики было марионеткой в руках бывших командиров. Только спустя четыре года после окончания войны гражданские руководители начали требовать возвращения себе конституционных полномочий, чем вызвали ожесточенное сопротивление бывших командиров. Хотя столкновение завершилось далеко не цивилизованным образом – террористическим актом с одной стороны и заказным судом с другой – нельзя не отметить, что эта борьба сопровождалась публичными дебатами и открытой мобилизацией масс. Нейтральные наблюдатели имели возможность открыто отзываться об этом конфликте как о борьбе кланов, а не о столкновении милитаризма с демократией. Якобы единство элиты после победы гражданской власти в лице  президента А. Гукасяна оказалось очень недолговечным. Уже в 2004 г. в республике появляется мощный левоцентристский оппозиционный блок «Движение-88» и АРФ, который заметно обостряет предвыборные кампании 2004 и 2005 гг. в муниципалитеты и парламент. СДА удержался у власти, так как часть протестных голосов власть получила путем создания параллельной проправительственной партии «Свободная родина». Иначе говоря, правящая группировка НКР пережила выпавшие на ее долю тяжелые испытания благодаря своей политической тактике, а не использованию административного ресурса или фальсификациям, которые в условиях Карабаха вообще трудноосуществимы. Таким образом, за истекшие годы карабахская политика неоднократно демонстрировала свой публичный характер, исключительный не только для Кавказа, но и для СНГ в целом.

Тем не менее, представление о демократии как условии выживания государства, которое разделяют все политические силы НКР, выглядит чересчур оптимистичным. Не отдаст ли международное сообщество «демократический Карабах недемократическому Азербайджану», это уже покажет время.

Кимитака МАЦУЗАТО
Япония, спец-но для “Демо”
Карабахской Республики (1988-2005 гг.)

——————————————————————————————-

Сверхновая Европа

В недалеком будущем политическая карта Европы может измениться до неузнаваемости – на ней появится с десяток сверхновых государств

На минувшей неделе был запущен механизм, способный привести к перекройке европейской карты. В Косово прибыл бывший президент Финляндии Мартти Ахтисаари – представитель ООН на начинающихся переговорах о статусе края. Накануне косовский парламент принял резолюцию о независимости. По просочившейся информации, миссия Ахтисаари состоит в том, чтобы убедить власти Сербии согласиться с предложением Запада признать суверенитет Косово де-юре. В случае реализации этого сценария процесс дробления некоторых европейских стран, несомненно, будет продолжен. Уже сегодня имеется с десяток реальных кандидатов в сверхновые европейские государства.

Тимор и его команда

Мартти Ахтисаари обладает богатым опытом развала экс-Югославии. Именно он после бомбардировок НАТО уломал белградские власти признать де-факто независимость Косово, а также выдать международному суду в Гааге Слободана Милошевича. И вот теперь Ахтисаари явился в качестве посредника по урегулированию статуса Косово с прицелом на его независимость. Кстати, весной будущего года пройдет и референдум об окончательном отделении  Черногории от Сербии. Так что процесс формализации периода европейской раздробленности пошел.

В случае с Косово официальное признание края независимым государством лишь промежуточный этап. В перспективе речь идет об образовании Великой Албании. Не случайно флаг и гимн суверенного Косово, представленные на днях президентом автономии Ибрагимом Руговой, идентичны албанским. Однако большинство потенциальных сверхновых европейцев, соглашаясь войти в Европейский союз, ни к каким национальным государствам присоединяться не собираются, поскольку представляют отдельные нации.

Самое же интересное, что “цивилизованный” сепаратизм вполне вписывается в философию ООН и международное право. О приоритете права наций на самоопределение говорится, например, в Декларации ООН о принципах международного права от 1970 года. Ей вторят и другие важные мировые документы.

”В международном праве бытует точка зрения, согласно которой между принципами территориальной целостности и правом наций на самоопределение нет никакого противоречия, – сказал “Итогам” известный французский юрист Бернар Дессэ. – Принцип территориальной целостности направлен против попыток одного государства изменить в одностороннем порядке в свою пользу границы с другим государством. Тогда как внутренние конфликты, в том числе и противостояние “центра” и “сепаратистов”, никоим образом не подпадают под действие принципа территориальной целостности. Получается, что право наций на самоопределение является приоритетным. Государство, которое подвергает это сомнению, не может принадлежать к демократической семье народов”.

Впрочем, одно дело – бумага, а совсем другое – живая практика. Но и тут видимых противоречий нет. Более того: созданы прецеденты. Не так давно 191-м государством – членом ООН стал Восточный Тимор. Бывшая португальская колония, оккупированная в 1975 году Индонезией, а с 1999 года находящаяся под контролем ООН, на протяжении четверти века вела борьбу за независимость. И, потеряв в боях с громоздким соседом едва ли не четверть своего населения, все-таки победила. Точно так же международным сообществом была признана независимость Эритреи от Эфиопии. И ничего, мир не перевернулся.

Возникает естественный вопрос: почему такая же метаморфоза не может случиться и с другими странами и народами? Многонациональные государства способны противопоставить этому вовсе не рассуждения о “незыблемости границ”. В реальности обеспечить эту самую незыблемость можно лишь силой или убеждением сепаратистов, а чаще – сочетанием того и другого. Северная Ирландия и Чечня тому яркие примеры. В Чечне, например, после двух военных кампаний прошел референдум, где подавляющее большинство высказалось за сохранение республики в составе России. Все. Вопрос, по крайней мере с точки зрения международного права, закрыт.

Если бы баски всей земли…

Другое дело – слабые постсоветские государства. Их сепаратисты имеют все шансы добиться суверенитета. Да и крупным странам – членам ЕС трудно противостоять некоторым своим провинциям, требующим независимости, при этом заявляя о готовности остаться в составе Европейского союза. Ведь юридически какие-нибудь баски или корсиканцы со всех сторон правы, а нормы демократии едины для всех. Главное же – единая Европа в любом случае остается единой, с общей валютой, парламентом и другими органами власти, сколько бы государств ее ни составляли.

А потому актуален вопрос: кто следующий? Уже сегодня, помимо Косово, в очереди за независимостью стоит немало европейских регионов. В итоге на карте континента в будущем (и не столь уж отдаленном) могут появиться следующие субъекты “европейской федерации”.

Падания

Так называется – по имени реки По (по-латински – Падус) – экономически развитая область на севере Италии. Политическую борьбу за независимость этого региона ведет Лига Севера. Лидером северян является Умберто Босси, бывший министр правительства Италии по вопросам государственных реформ. Кстати, план этих реформ, который в ближайшее время выносится на общенациональный референдум, предусматривает широкую автономию регионов, и прежде всего Падании. Это программа-минимум. На словах же дело уже дошло до провозглашения независимой республики Падания, “демаркации” паданских “границ”, выборов собственного “парламента”…

Каталония

Самая населенная национальная область Испании приняла на днях новый автономный устав, который практически в каждой статье противоречит испанской конституции. В первой же из них каталонцы определены как самостоятельная нация. Автономное законодательство ставится выше национального. Сельское хозяйство, правосудие, образование, миграционная политика определены как эксклюзивная компетенция Барселоны. А статья 176 говорит, что на Каталонию не распространяются договоры центрального правительства с другими испанскими регионами. Глава Каталонии Паскуаль Марагаль заявил, что его “щедрость в отношении Испании достигла предела”: автономия отныне собирается полностью распоряжаться собранными на ее территории налогами. Официальным языком должен стать каталонский. Эти реформы поддерживаются 70 процентами жителей региона. Новый статус, правда, должен утвердить испанский парламент. Ни у кого – ни в Мадриде, ни в Барселоне – нет сомнений, что в таком виде устав в центре не пройдет. И что тогда?

Эускади

Население Страны Басков (Эускади – на местном языке) считается самым древним, еще доиндоевропейским народом Западной Европы. Если бы баски всей земли объединились, их было бы 1,25 миллиона человек. Помимо Испании, эти аборигены нашего континента живут во Франции и странах Латинской Америки. Народ, подаривший человечеству такой элемент одежды как берет, отличается свободолюбием и воинственностью. В сегодняшней Испании Страна Басков пользуется широким самоуправлением. Создан собственный парламент, сформированы полицейские подразделения, местные власти собирают налоги, определены приоритеты в области образования, издается литература на эускара – языке басков. После четырех десятилетий вооруженного противостояния баскская сепаратистская организация ЭТА предложила в начале этого года испанским властям начать политический диалог на предмет еще большей автономии вплоть до отделения.

Корсика

Французские власти до 1982 года отказывались признавать существование в стране других наций. Исключение делалось лишь для басков, которые рассматривались как “пограничное население”. Эта политика привела к тому, что в начале 80-х годов сепаратистские настроения настолько усилились, что на Корсике и в Бретани были созданы боевые организации. Загремели взрывы. Тогда Корсике была предоставлена ограниченная автономия – в области образования, культуры… Но военизированные организации на родине Наполеона все равно продолжали создаваться. В год совершалось до 300 терактов. 21 июля 2000 года французское правительство “капитулировало” перед Фронтом национального освобождения Корсики и дало острову широкую автономию. Сегодня эта дотационная провинция Франции, жители которой считают себя не французами, а прямыми потомками этрусков, пользуется значительными привилегиями, в том числе в налоговой сфере. Однако сепаратисты по-прежнему ведут себя вызывающе, они знают: время работает на них.

Фландрия и Валлония

Раскол Бельгии по национальному и языковому признаку – на валлонов-франкофонов и германоязычных фламандцев – был заложен еще в ходе революции 1830 года, ликвидировавшей зависимость от нидерландской короны. После потери Бельгией колоний фламандская проблема превратилась в хроническую, все попытки создать единую “бельгийскую нацию” оказались напрасными. В отличие от французских и испанских сепаратистов фламандские националисты бомб не взрывают. Но не секрет, что регион вокруг Антверпена, главного города Фландрии, ориентируется в значительной степени на соседние Нидерланды, нежели на столичный Брюссель. То же, впрочем, все больше ощутимо и в Лилле, столице французской Фландрии, где за последние годы подняли голову фламандские националисты. Не исключено, что когда-нибудь вдоль всего северо-западного побережья – от Булони чуть ли не до Бремена – будет создано новое государство под древним названием Фландрия.

Днестровская Русь

Приднестровская молдавская республика (ПМР) расположена на территории существовавшей в сталинскую эпоху Молдавской АССР, входившей в состав Украинской ССР. Непризнанная республика была провозглашена в 1990 году в итоге референдума, вызванного политикой присоединения к Румынии тогдашнего правительства Молдовы. На территории ПМР признаны три государственных языка: молдавский (с русской графикой), русский и украинский. Денежной единицей является рубль Приднестровского банка. Существует в Приднестровье и своя армия в 4500 человек. Промышленно развитая ПМР не против объединения с аграрной Молдовой, но при абсолютно равных правах и при равном представительстве в парламенте. Кишинев же выступает за так называемую асимметричную федерацию, которая существовала в истории лишь один раз – в Чехословакии – и благополучно распалась, едва рухнула Берлинская стена. Герб ПМР до боли напоминает гербы советских “республик-сестер”: тут и колосья, и серп с молотом, и красная звезда…

Южная Осетия

Согласно акту провозглашения независимости Республики Южная Осетия (РЮО) от 1992 года, эта страна была создана, “исходя из смертельной опасности, которая нависла над РЮО в связи со злодеяниями, поставившими на грань вымирания ее народ и культуру, с геноцидом осетин, с жестокостью и вероломством, осуществляемых Республикой Грузия в процессе распада СССР…”. Чтобы лучше понять специфику осетин, народа иранской языковой группы, стоит рассмотреть герб РЮО. На нем изображен орел, символизирующий свободу. Вариант свастики на его груди является символом вечной жизни, перемен. Три конца ее, символизирующей также и солнце, означают триединого христианского Бога. Три цвета свастики совпадают с цветами государственного флага непризнанной республики: белый (мудрость), красный (сила) и желтый (изобилие). В крыльях и когтях орла находятся несколько символов, которые, по преданию, Бог подарил нартам, древним предкам осетин. Чаша Уацамонга олицетворяет божественное. Секира – силу. Хмель – освобождение от временного. Колосья – мир. Как раз прочного мира не хватает сегодня Южной Осетии. Под аккомпанемент звучащих из Тбилиси угроз власти РЮО и Абхазии договорились о военной взаимопомощи в случае “внешней агрессии”.

Абхазия

На протяжении почти двух столетий эта страна была классической автономией. Еще в 1810 году ее присоединили к России. В советское время Абхазия являлась автономной республикой Грузии. Когда же после развала СССР автономия захотела выйти из состава Грузии и вновь присоединиться к России, началась война, закончившаяся для Тбилиси катастрофой. В 1995 году Абхазия провозгласила себя независимым государством. Валютой непризнанной республики, где большая часть населения имеет также и российский паспорт, является рубль. В 1999 году в Абхазии был проведен референдум, на котором народ подтвердил свое стремление к независимости.

Арцах

Солнечный лес – так армяне называют Нагорный Карабах. Страна образовалась в итоге победоносной для армян войны: карабахская армия не только выбила азербайджанцев из Арцаха, но и заняла семь районов собственно Азербайджана. Деньги – армянский драм, ходящий наравне с местным драмом. Всем жителям Арцаха Армения предоставила свое гражданство. Мало кто знает, что последний проект карабахского урегулирования – план Пола Гоббла, предложенный администрацией США, – открыто признает независимость Нагорного Карабаха. По нему, взамен отказа от Карабаха и Лачинского коридора, связывающего Арцах с Арменией, Азербайджан получает Мегринский район для сообщения с Нахичеванью. А для предотвращения образования тюркского “санитарного кордона” вокруг Армении к ней отходит часть территории азербайджанской Нахичевани, граничащей с Ираном. Какая уж тут нерушимость границ! Американский проект, правда, пока не устраивает как армянских политиков, не приемлющих обмена одних армянских территорий на другие, так и азербайджанских руководителей, которых таким образом вынуждают признать необратимость отделения Арцаха. Так что Карабах наряду с Косово и Черногорией входит в первую тройку претендентов на звание сверхновых европейских государств. Однако американская дипломатия не раз подтверждала, что умеет достигать поставленной цели. Им для обретения полной независимости осталось буквально полшага. Дальше же процесс рождения “сверхновых” в Европе пойдет по накатанной колее.

Еженедельный журнал “Итоги.ru”

——————————————————————————————-

Мы

Открытое письмо мэру г. Степанакерта г-ну Агабекяну Э. А.

10 декабря в мире отмечается Международный день защиты прав человека. И именно в этот день я осознал, что не могу молчать, потому что нарушаются многие мои права, обозначенные во Всеобщей декларации прав человека, одно из которых – право на нормальные, спокойные условия жизни в пределах моей квартиры. А виновником нарушения моих прав  и прав моей семьи является мэрия г. Степанакерта.

Уже семь с половиной месяцев я хожу в мэрию “как на работу” – чтоб довести, наконец, свою проблему до тех, кто в силах ее разрешить…

За время моего отсутствия в Степанакерте прямо под нашим домом было сооружено частное построение, которое служило владельцам в качестве того или иного предприятия – в течение последних трех месяцев это помещение вообще бездействует… Мне нет дела до того, что там в итоге будет функционировать – дело только в том, что крыша (”козырек”) этой постройки упирается прямо в наши окна. И, “благодаря” этой постройке, погоду в нашем доме можно определить, не выходя из квартиры… Соответствующий сезону “осадок” скапливается на крыше сооружения, и открыть окна ни в духоту, ни в зной – невозможно. Летом в наших комнатах – пыль, осенью – листья, зимой – на козырьке скапливается снег и в обе наши комнаты невозможно бывает войти из-за воды, а весной и осенью – по ночам невозможно спать из-за шума дождя, а в дневное время суток – можно наблюдать обильные “дождевые ванны”…

Ровно 70 дней назад я подал письменное заявление на имя мэра г. Степанакерта, на которое по сей день не получил ответа. Кроме того, 4 раза был на приеме лично у мэра Эдуарда Агабекяна, бесчисленное количество раз встречался с архитектором города Нвером Микаеляном, имел многочисленные беседы со специалистами в отделе городского строительства и так далее… Скажу, что многие работники мэрии сами не раз говорили, что при строительстве этого объекта архитектурно-строительные нормативы не были соблюдены. Но и это не все. После наших жалоб прежние руководители мэрии соответствующими указами от 26.10.2000, 09.01.2001 и 15.08.2002 гг. постановляли об изменении формы постройки с тем, чтоб защитить стены нашего дома от постоянной сырости и влаги. Но эти решения уже много раз игнорировались…

Я, будучи человеком, далеким от архитектурных тонкостей, могу сам предложить кучу вариантов перестройки этого сооружения – с простейшего “дать наклон крыше, чтоб там не скапливались снег, вода, листья, пыль” до интересных архитектурных решений с применением красивого брезентового съемного навеса и проводкой слива через трап (именно так практикуется во всех цивилизованных странах). Неужели же сами работники мэрии  не могут найти приемлемое решение этой проблемы? На одной из очередных бесед с мэром он сказал: «А что? Вполне красивое сооружение!..” Во-первых, если так,  то вполне красивым постройкам пристало украшать центральные площади столицы. Во-вторых, может, если это так красиво, то городской архитектор построит подобное сооружение прямо перед своим домом – пусть и его душа “нарадуется”?.. И в-третьих, ни одно построение не должно мешать нормальной и спокойной жизни обычных людей. Именно это – самое главное, чем должны руководствоваться лица, дающие разрешение на ту или иную постройку.

В установленные законом сроки я  не получил ответа на мое письменное заявление, как и не смог за 7,5 месяцев добиться того, чтоб мне показали архитектурный план этой постройки –почему-то мне не верится, что профессиональный архитектор мог придумать такой проект… А сейчас – так и живу ожиданием… Тем более, что скоро снег на носу и теперь в нашей квартире можно будет наблюдать уже “ледяные ванны”…

Шутки шутками, но на самом деле мне не до шуток. Я буду жаловаться до тех пор, пока не смогу реализовать, наконец, свое право на нормальную и спокойную жизнь в своей собственной квартире…

Все еще ожидающий справедливости гражданин НКР, Заслуженный артист республики

Роберт ГРИГОРЯН
——————————————————————————————- 

Открытое письмо премьер-министру НКР г-ну Даниеляну А. С.

Мне 55 лет. Каждый вечер я провожу у телевизора, смотрю местные новости – с тем, чтоб вдруг однажды услышать, что кто-то о нас позаботился, и с завтрашнего дня наша жизнь станет лучше. Но…

На днях смотрела по телевизору обсуждение бюджета на предстоящий год. Было много сказано о том, что надо повысить размер пенсий. Действительно, не надо быть провидцем, чтоб знать – на эту мизерную сумму обычному пенсионеру не прожить… Я не знаю, определен ли в нашей республике размер потребительской корзины или прожиточного минимума, согласно которому в мире определяется размер пенсии, но я точно знаю одно – платить за коммунальные  услуги и полноценно питаться (с мясом, фруктами и овощами) на эти деньги ну никак невозможно…

Но я даже не об этом. Я о том, что сама очень ждала каких-то изменений в вопросе разграничения пенсионного возраста. В моем возрасте меня никто не берет на работу – потому что “не молодая”. Но – и пенсию не платят: я пока не настолько стара. И осталась я, как когда-то героиня какой-то сказки, у разбитого корыта. С одной стороны – без зарплаты,  с другой – без пенсии: выживай как хочешь… Только жизнь моя совсем уж далека от сказки и если уж выбирать – то только и остается: писать челобитную на имя царя-батюшки. Только – поможет ли?

И речь не только обо мне, но и обо всех женщинах моего возраста, перед которыми теперь только задача – как дожить до этого пенсионного возраста… При таком уровне смертности, как сейчас, когда возрастной ее порог очень низок, мне кажется неправильным определять размер пенсий с 63 лет. Тем более, учитывая и сегодняшний уровень безработицы…

Вот так, не дождавшись обсуждения этой темы во время составления бюджета, и села писать письмо в газету – от имени всех наших соседей и друзей, которых волнует та же проблема. Написать письмо – не с просьбой, а с требованием: подумайте и о тех  людях, кто оказался в нашем положении! Может, хоть теперь на наши проблемы кто-то обратит внимание? Хотя, наверно, уже поздно… И нужно прожить еще год, чтоб приблизиться к надежде наконец-то быть оцененной своим государством, которое по большому счету обязано или обеспечивать работой, или – чтить старость…

С ожиданием, безработная не-пенсионерка Арев МИКАЕЛЯН

——————————————————————————————-

Персонал пенитенциарного учреждения ознакомлен с европейскими правилами обращения с заключенными

Действующая в Степанакерте неправительственная организация «Центр гражданских инициатив» (ЦГИ) провела в Отделе исполнения уголовных наказаний при Полиции НКР (бывшая Шушинская тюрьма) лекцию для персонала учреждения по теме: «Стандартные правила обращения с заключенными, практикуемые в Европе».

Лекцию читал директор ЦГИ Альберт Восканян, отметивший, что целью мероприятия является ознакомление персонала пенитенциарного учреждения с минимальными стандартными правилами обращения с заключенными, практикуемыми в Европе.

«Чтобы узнать, что из себя представляет то или иное государство, нужно посмотреть, как оно относится к заключенным. И неслучайно своеобразным девизом деятельности  нашей организации являются слова Уинстона Черчиля  «Тюрьма – это зеркало общества». Для нас существует одна ценность – человек, его жизнь, здоровье, честь и достоинство. Когда государство лишает человека свободы, оно берет на себя обязательства по его содержанию. Первостепенной обязанностью является обеспечение безопасности лиц, лишенных свободы. Обязанности по содержанию также включают в себя защиту интересов личности», – отметил, в частности, Альберт Восканян.

В ходе лекции персонал ОИУН был ознакомлен с минимальными стандартными правилами Организации Объединенных Наций по обращению с заключенными. Лектор, в частности, остановился на вопросах классификации и индивидуализации в пенитенциарных учреждениях, личной гигиены, питания, медицинского обслуживания,  дисциплины и наказания, средств усмирения, рассмотрения жалоб, религии, образования, отдыха и т. д.

«Данные правила предназначены для того, чтобы на основе общепризнанных достижений современной мысли и с учетом основных элементов наиболее удовлетворительных в настоящее время систем изложить то, что обычно считается правильным с принципиальной и практической точек зрения в области обращения с заключенными и управления заведениями. Ясно, что не все эти правила можно применять повсеместно и одновременно, принимая во внимание разнообразие юридических, социальных, экономических и географических условий. Тем не менее хочу с удовлетворением отметить, что в ходе систематического мониторинга пенитенциарных учреждений мы убедились в том, что администрация и персонал ОИУН на практике в основном придерживаются указанных норм и правил», – сказал Альберт Восканян.

Директор ЦГИ ответил на многочисленные вопросы сотрудников ОИУН, которые касались как норм обращения с заключенными, так и социально-бытовых проблем персонала пенитенциарных учреждений республики.

«Центр гражданских инициатив» намерен провести также семинар по данной теме.

Напомним, что неправительственная организация «Центр Гражданских Инициатив» (ЦГИ) действует в Степанакерте с октября 2002 года. Одним из основных направлений работы ЦГИ является мониторинг пенитенциарных учреждений НКР, который с разрешения властей НКР  организация  осуществляет с апреля 2003 года. Подобный мониторинг проводится в НКР практически впервые и носит систематический характер. На основе анализа наблюдений и полученной в ходе посещения пенитенциарных учреждений информации ЦГИ представляет отчеты в Совет Европы, ОБСЕ, Управление Верховного Комиссара ООН по правам человека, МККК, Международную амнистию, Международную тюремную реформу, Международный комитет против пыток, другим заинтересованным международным и правозащитным организациям, соответствующим структурам НКР.

Мониторинг осуществляется один раз в месяц, а при необходимости – чаще, с целью ознакомления с морально-психологическим и физическим состоянием содержащихся под стражей лиц, соблюдением их прав, организацией медицинского обслуживания, питания, досуга, санитарно-гигиеническими условиями в камерах (общежитиях) и т. д.

Ашот БЕГЛАРЯН


Ассоциация психологов и психиатров проводит профилактическую 
работу в школах

Ассоциация психологов и психиатров Нагорного Карабаха организовала встречи с педагогами и родителями учеников в четырех общеобразовательных школах г. Степанакерта. Как сообщила президент ассоциации, врач-психоневролог Эльфрида Сарумян, учителя и родители школьников были ознакомлены с проблемами акцентуированной личности в подростковом возрасте, влияния социально-психологического состояния подростка на межличностные отношения, а также с особенностями психосексуального развития подростка, психокоррекционными мероприятиями и т.д. Школам были переданы буклеты со специальной информацией для педагогов и родителей. Мероприятие проведено с целью раннего выявления психологических проблем в подростковом возрасте и просвещения в данном плане педагогов и родителей.

“К сожалению, родители часто скрывают то, что их ребенок имеет психологические проблемы. Между тем они требуют безотлагательного решения. В психологической помощи особенно нуждаются подростки в возрасте 14-15 лет”, – отметила Эльфрида Сарумян.

В течение нынешнего учебного года подобные встречи будут проведены и в остальных школах НКР. В прошлом году аналогичные мероприятия были организованы и в сельских населенных пунктах республики. Был проведен также семинар для педагогов на тему “Трудные дети”.

Ассоциация психологов и психиатров НКР создана осенью 2003 года с целью психологической реабилитации населения республики, пережившего тяжелые испытания войны и послевоенные трудности, поддержания психического здоровья населения. По словам Эльфриды Сарумян, помощь психолога и психиатра на сегодня крайне актуальна для населения,  особенно подрастающего поколения.

Большое содействие в работе ассоциации оказывает начальник Степанакертского городского отдела образования Карлен Маркарян. Ассоциация сотрудничает с аналогичной организацией в Армении, реализовывая совместные программы.

В качестве резюме хотелось бы отметить важность и злободневность подобных профилактических мероприятий среди подростков и молодежи нашей республики в контексте растущей преступности в их среде. Ведь многие преступления, совершаемые подростками и юношами, имеют психологическую подоплеку. А потому долг каждого из нас и общества в целом – помогать психологам и психиатрам республики оздоровить морально-психологическую ситуацию в республике.

 А. БЕГЛАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s