№ 6 / 31 մարտ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՆԴՈՒԼԳԵՆՑԻԱՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ
կամ՝ իսկ դու մերոնքակա՞ն ես, որդյակս

Ուսյալ մարդիկ գիտեն, որ միջնադարում մեղքերի թողության համար մեղավորները կաթոլիկ եկեղեցուց հատուկ թուղթ էին գնում, որը կոչվում էր ինդուլգենցիա։ Մարդիկ հաճախ ինդուլգենցիա գնում էին նաև մեղք գործելուց առաջ, այսինքն՝ իրենց մեղսագործության համար էն գլխից ստանալով եկեղեցու ներողամտությունը։  Զավեշտականն այն է, որ լատիներեն indulgere բառը նշանակում է ողորմածություն:

Այսինքն՝ ողորմածություն էր ցուցաբերվում ոչ թե կարիքավորների, հավատավորների, ազնիվների, այլ՝ պոտենցիալ հանցագործների նկատմամբ: Այս համակարգը որոշ ժամանակ անց իր մահկանացուն կնքեց, թեև հետագայում պարզվեց, որ դրա էությունն ու որոշ ատրիբուտներ շարունակվում են՝ համապատասխանեցվելով ժամանակի ոգուն: Թող ոչ ոք չզարմանա, եթե ասեմ, որ այն մեր օրերում գործում է նաև մեր երկրում: Իհարկե, որոշակի տարբերություններով և «տեղական պայմաններին հարմարեցված»:

Այսպես, եթե «հինուբարի» ժամանակներում մեղքն օրինական էր համարվում, եթե ամրագրված էր ինդուլգենցիայով, ապա մեր օրերում մի պարտադիր գրավական էլ է պահանջվում՝ եթե մերոնքական ես մնալու: Այսինքն՝ հետո՞ ինչ, որ քեզ ինդուլգենցիա ենք տվել, այն ուժի մեջ է, քանի դեռ դու մեզ հետ ես, մեր ճամբարում ես£ Հենց որ հեռացար՝ ինդուլգենցիան ուժը կորցրած է ճանաչվում: Եթե սրան ավելացնենք, որ սույն «փաստաթուղթը», որպես կանոն, տալիս են ուժեղները, իշխանություն ունեցողները, այն է՝ իշխանությունները, ապա, կարծում եմ, բոլորի համար պարզ կլինի, թե ինչ նկատի ունեմ, ասելով, որ մեզ մոտ էլ է այն կիրառվում:

Հեռուն չգնանք. հինգ տարի առաջ մեզ մոտ կատարվեց մի յուրօրինակ իշխանափոխություն: Յուրօրինակ՝ այն առումով, որ իրականում պաշտոնյաների ու երկրիս առանցքային դեմքերի ջախջախիչ մեծամասնությունը մի ուժեղի ճամբարից անցավ մյուսի ճամբարը: Ընդ որում՝ «փախստականները» ոչ միայն իսկույն քաղաքական ու տնտեսական ապաստան ունեցան, ոչ միայն մեղքերի թողություն ստացան, այլև գալիք մեղքերի ինդուլգենցիայի արժանացան (իհարկե, ոչ փաստաթղթով, բանավոր պայմանավորվածությամբ): Ով «չքոչեց», նրանից ոչ միայն վերցրին նախկին ինդուլգենցիաները, այլև բացեցին նախկին մեղքերը, իսկ ով նման «հարստություն» (թողագիր) չուներ, ինչպես և չուներ դրա կարիքը, պարզ ասած՝ ազնիվ մարդ էր, ապա ջնջեցին բոլոր ցուցակներից: Ընդ որում, «մեղքերի թողության» ժամանակ մեղքերի քանակն ու ծանրությունը հաշվի չէին առնում. ով ժամանակին «տեղափոխվել» էր՝ ազատվեց անգամ ծանրագույն մեղքերից, ով չէր «տեղափոխվել», հիշեցրին, որ նրա մորական պապի հորեղբոր որդու փեսայի աներձագը դրանից 10 տարի առաջ հարևանից երկու ձու էր գողացել:

Մեղքերի թողության, նոր ինդուլգենցիաների տրման ու հների կախակայման գործընթացը շարունակական երևույթ է, որը հարմարեցված է քաղաքական դաշտի զարգացումներին ու միտումներին: Այս գործընթացը ժամանակ առ ժամանակ նոր դրսևորումներ է ստանում, իշխանությունները փոխում կամ ճշտում են դրա մարտավարությունը: Մասնավորապես, ներկայումս մի շարք ծառայություններ ամենաբարձր մակարդակի պատվերով լուրջ պրպտումներ են անում Դաշնակցության վրա գործ ստեղծելու հնարավորության առնչությամբ:   Գործեր, ամենայն հավանականությամբ, ստեղ-ծվելու են և դրանց մասին խոսվելու է, այսինքն՝ այդ գործերը հանրությանն են հրամցվելու առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների նախապատրաստության «ամենահարմար» պահին: Նպատակը հետևյալն է՝ ստվեր նետել ՀՅԴ մի շարք ակնառու գործիչների վրա և բացառել նրանց մասնակցությունը նույն այդ ընտրություններին: Մարտավարությունը հետևյալն է՝ գործերի ստեղծմամբ ստվեր նետել, իսկ մինչև ջրերը պարզվեն, մինչև թացն ու չորը զատվեն՝ արդեն ուշ կլինի, «գործերն» իրենց սև գործն արդեն արած կլինեն:

ՀՅԴ արցախյան կառույցի պարագայում դա հնարավոր է անել հետևյալ պատճառներով: Ժամանակին այս կուսակցությունը  ճարահատ սատարեց երկրի նախագահին (մեծ ընտրություն չկար), ավելի ճիշտ՝ նրա հռչակած ժողովրդավարական բարեփոխումների գաղափարին, բայց հետո տեսավ, որ այդ գաղափարը սոսկ շիրմա է քաղաքական ու տնտեսական լծակների վերաբաժանման գործընթացում: Ու քանի որ քաղաքական դաշտում փոքրամասնություն լինելով՝ ի զորու չէր լրջորեն ազդել ներքին քաղաքականության վրա, ՀՅԴ-ն որոշեց բավարարվել մասնակի տնտեսական լծակներով՝ գոնե երկրի տնտեսության զարգացումը խթանելու բարի նպատակն ունենալով:

Բայց քանի որ մեզ մոտ տնտեսական համակարգը կոռումպացված է և հնարավոր չէր դուրս չգալ օրենքի շրջանակներից (մնայիր էլ՝ քարշ տալով կհանեին), ինչպես ասում են՝ հնարավոր չէր կոմունիզմ կառուցել առանձին վերցրած մի երկրում (մեր պարագայում՝ մի ոլորտում), ապա, բնականաբար, տնտեսական  մասնակի լծակների տիրապետած կուսակցական շրջանակները կամա թե ակամա որոշակի կռվան տվեցին իշխանությունների ձեռքը: Հազար ու մի փորձություններով անցած այս կուսակցությունը, սակայն, շուտով համոզվեց, որ դա էլ ելք չէ, որ ընդհանուր առմամբ հիվանդ համակարգում հնարավոր չէ լրջորեն նպաստել դրա մասնակի առողջացմանը: Չկարողանալով և չուզենալով հաշտվել նման իրողության հետ և վերստին համոզվելով, որ առանց համակարգային փոփոխությունների հնարավոր չէ ելք գտնել ստեղծված իրավիճակից, ՀՅԴ-ն սկսեց «դիստանցիա» պահել իշխանություններից ու կամաց-կամաց այն մեծացնելով՝ դառնալ արմատական ընդդիմություն:

Իշխանություններն էլ, «բնականաբար», սկսեցին մտածել նրանց պատժելու մասին: Կարծում եմ, իշխանությունները երկար չեն չարաշահի հանրության համբերությունը և շուտով հանրության «դատին» կներկայացնեն ՀՅԴ առանցքային գործիչների թխած «դոսյեները»: Իսկ հանրությունն էլ, այսքանն իմանալով, այն է՝ տեղյակ լինելով այս ամենի պատճառահետևանքային կապերին ու քաջածանոթ լինելով իշխանությունների վարքուբարքին, համոզված ենք՝ խայծը կուլ չի տա:

Չի բացառվում, որ իշխանությունները վերջին պահին հրաժարվեն այս անհեռանկարային առաքելությունից: Թեև լրիվ թափով գործում է առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններում իրենց հիմնական մրցակիցներին ցեխաջրելու, այն է՝ «Շարժում-88»-ին դրսից կառավարվելու մեղադրանք տալու, իսկ ՀՅԴ-ի վրա «քրեական» ստվեր նետելու մարտավարությունը: Այսպես թե այնպես, հանրությունը պիտի պատրաստ լինի այս ամենին:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————

 Լրահոս

ԼՂՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մարտի 17-ին Վիեննայում, ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի նիստի ժամանակ  ներկայացվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք  Առաքելության հաշվետվությունը, իսկ Մինսկի խմբի համանախագահները կողմերին և միջազգային հանրությանն են ներկայացրել  իրենց հանձնարարականները:

Հարկ է նշել, որ  չնայած ԼՂՀ իշխանություններն արձագանքել են Հայաստանի Հանրապետության ԱԳՆ խնդրանքին և համաձայնել  ընդունել Առաքելությանը և անհրաժեշտ տեխնիկական աջակցություն ցուցաբերել նրա մանդատի կատարմանը, ԵԱՀԿ-ին ուղղված ԼՂՀ ղեկավարության դիմումը Առաքելության հաշվետվության ունկնդրումներին ԼՂՀ իշխանությունների ներկայացուցիչների մասնակցության նպատակահարմարության մասին, չի  բավարարվել:

Ի պատասխան ԵԱՀԿ-ին հղված պաշտոնական հարցման՝ ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարությունը ստացել է ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի նիստի ժամանակ ներկայացված փաստաթղթերը՝ Առաքելության հաշվետվությունը, ԵԱՀԿ  Մշտական խորհրդին ուղղված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների նամակը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք Առաքելության վերաբերյալ, Մինսկի խմբի համանախագահների համապատասխան հայտարարությունը, Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի պատվիրակությունների և Եվրամիության հայտարարությունները, ինչպես նաև Մոլդովայի հայտարարությունը՝ ՎՈՒՈՒԱՄ-ի անունից:

Հիմք ունենալով ստացված պաշտոնական փաստաթղթերը և նյութերը՝ ԼՂՀ ԱԳՆ-ն արձանագրում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք Առաքելության հաշվետվության շեշտված օբյեկտիվությունը: Միաժամանակ պետք է ընդգծել, որ Առաքելության աշխատանքն ընդգրկել է միայն այն տարածքները, որոնք հրադադարի հաստատումից հետո վերահսկվում են ԼՂՀ իշխանությունների  կողմից, և այդ պատճառով ամբողջական պատկերացում չի տալիս  Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի հետևանքով ստեղծված   հումանիտար աղետի մասին, երբ շուրջ հինգ հարյուր հազար հայ դարձել է փախստական, կորցրել ունեցվածքը, հայրենիքը և հավատը ապագայի նկատմամբ:

ԼՂՀ իշխանությունները գիտակցում են այդ մարդկանց ճակատագրի հանդեպ իրենց պատասխանատվությունը ու ջանքեր կգործադրեն այսօրվա  նրանց բարօրության  և ապագայում նրանց իրավունքները վերականգնելու ու կորցրածը փոխհատուցելու համար՝ լինի այդ կողմերի հավասարության հիման վրա, թե՝ միակողմանի կարգով:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն կոչ է անում միջազգային հանրությանը հետևել Հայաստանի և ԱՄՆ կառավարությունների օրինակին, որոնք հումանիտար, ֆինանսական ու այլ կարգի օգնություն են տրամադրում ԼՂՀ ժողովրդին, և արձագանքել Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից իրականացված էթնիկ զտումների, լայնածավալ ռազմական գործողությունների հետևանքով տուժած  մարդկանց հումանիտար կարիքներին, և դրանով իսկ վերջ դնել  երկակի չափանիշների կիրառմանը՝ բացառապես օգնելով ադրբեջանցի փախստականներին և անտեսելով Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում ապաստանած  հայ փախստականների իրավունքները:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն հաստատում է ԼՂՀ ժողովրդի և իշխանությունների  հավատարմությունը բոլոր վիճելի հարցերի խաղաղ կարգավորման սկզբունքին և այդ համատեքստում բարձր է գնահատում այն խաղաղարար ջանքերը, որ գործադրում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները և միջազգային հանրությունը:

24 մարտի 2005թ., ք. Ստեփանակերտ

ՀՅԴ ԱՐՑԱԽԻ ԿԿ-Ի ԵՎ «ՇԱՐԺՈՒՄ-88» ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայրենակիցներ։

Վերջին տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տեղի են ունենում արտաքին և ներքին քաղաքական այնպիսի զարգացումներ, որոնք հասարակության խիստ մտահոգության տեղիք են տալիս։

Արցախը չի կարող հեռու պահվել բանակցային գործընթացից: Ավելին, Արցախի իսկական երաշխավորը հայ ժողովուրդն է, մասնավորաբար՝ Արցախի ժողովուրդը, որի կողմից ընտրված ներկայացուցիչները պետք է գործուն դերակատարություն ունենան բանակցային գործընթացում՝ արտահայտելով ողջ ժողովրդի շահերը:

Այս ամենին կարելի է հասնել միայնումիայն երկիրը շենացնելու ու հզորացնելու, արցախցիների համար արժանավայել կյանք ապահովելու, հայրենի հողում նրանց ամրապնդելու ռազմավարության մշակմամբ ժողովրդավարության խորացման պարագայում։

Սակայն արցախյան հանրությանը պարզ է, որ ժողովրդի կարիքները հոգալու փոխարեն, միշտ չէ, որ օրվա իշխանությունները իշխանական, ստվերային շահերը ստորադասում են պետական, համազգային ու հասարակական գերխնդիրներին: Այսպես, հակառակ տնտեսության ազատականացման, մենաշնորհների վերացման, փոքր և միջին բիզնեսի խթանման, սոցիալական ուղղվածության տնտեսական հարաբերությունների մասին երկրի ղեկավարության հավաստիացումների՝ ԼՂՀ-ում տնտեսական էական զարգացում չի արձանագրվում, առկա են նյութական հարստությունների գերկուտակումներ մի խումբ մարդկանց ձեռքում, բացակայում են տնտեսական զարգացման թափանցիկ ու ընկալելի  և ընդհանրապես՝ ԼՂՀ զարգացման հատուկ ռազմավարական ծրագրերը: Երկրի քաղաքական ղեկավարը իր պաշտոնավարության յոթ տարիների ընթացքում այդպես էլ չի կարողացել դառնալ ամբողջ հանրության առաջնորդը, որի ողջ գործունեությունը ուղղված լիներ ԼՂՀ-ում ժողովրդավարական հասարակության ձևավորմանը:

Այս ամենի հետևանքով իշխանություն-հասարակություն կապի մեջ առաջացել է անջրպետ և հանգեցրել նրան,  որ խորհրդարանն ի զորու չէ վերահսկելու կառավարության գործունեությունը, ընդհանրապես՝ բացակայում են իշխանությունների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության իրական մեխանիզմները։

Այս պայմաններում անհրաժեշտ են նոր մոտեցումներ, երկրի զարգացման այնպիսի ուղիների որոնումներ, որոնք կբացառեն այն բազմաթիվ ռիսկերը, որոնց միջոցով մեր հասարակությունն անցել է իր անկախության տարիների ընթացքում: Մասնավորապես, արմատական փոփոխություններ պետք է կատարել բյուջեի մեջ, որի արդյունքում մեր պետությունը կվերածվի սոցիալական պետության, այսինքն՝ պետական քաղաքականության հիմնական առանցքը կլինի մարդկանց բարեկեցության ապահովումը, եկամուտների խելամիտ ու արդարացի բաշխումը, արտադրության առավելագույն արդյունավետ, ազատ պայմանների, կրթության, առողջապահության մատչելիության ապահովում հասարակության բոլոր խավերի համար:

Հայրենակիցներ:

Մեր նպատակն է ձևավորել հայության հոգեկերտվածքին, ազգային նկարագրին համապատասխանող քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական միջավայր: Բոլոր վտանգներին մենք կարող ենք դիմակայել միայնումիայն մեր հավաքական կամքով, ազգային ոգու ու ազգային-պետական գաղափարախոսության վրա խարսխված ժողովրդավարական հասարակության հենքի վրա£ Վերոհիշյալ ճանապարհով ընթանալով միայն կարող ենք ունենալ հզոր պետականություն, որով կապահովվի և կայուն խաղաղությունը, և ժողովրդի շահերի պաշտպանությունը:

28 մարտի 2005թ.

Նախընտրական քարոզարշավը կսկսվի մայիսի 16-ին

ԼՂՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հրապարակել է հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակացույցը, համաձայն որի՝ ապրիլի 5-10-ը կկայանա թեկնածուների առաջադրումը, մայիսի 10-15-ը՝ նրանց գրանցումը, իսկ մայիսի 16-ին կմեկնարկի նախընտրական քարոզչությունը: Մինչդեռ կա կարծիք, որ ակտիվ քարոզչությունն արդեն սկսված է: Համենայնդեպս, գործող խորհրդարանի պատգամավոր Յուրի Հայրապետյանն այդ առնչությամբ հարկ է համարել հանդես գալ Ազգային ժողովում հատուկ հայտարարությամբ, որի մեջ պնդում է, թե Ստեփանակերտի գրեթե բոլոր ընտրատարածքներում, այդ թվում եւ իր, ընտրողների որս է սկսված: Յու. Հայրապետյանի խոսքերով, նրան արդեն դիմել են մի խումբ ընտրողներ, պահանջելով դադարեցնել անօրինականությունը: Պատգամավորը կոչ է արել ընտրազանգվածին՝ անտեսել բոլոր կարգի «ագիտատորներին» եւ օգտվել ազատ ընտրելու իրենց իրավունքից:

Մարդահամարի փորձնական փուլին կհետեւի հիմնականը

Հոկտեմբերի 18-27-ը ԼՂՀ-ում կանցկացվի մարդահամար, որը կլինի առաջինը՝ անկախությունից հետո: Ընդհանրապես, Ղարաբաղում մարդահամար առաջին անգամ անց է կացվել 1926 թ., արձանագրվել է 125.3 հազ. բնակչություն, որից 111.7 հազ. հայ եւ 12.6 հազ. ադրբեջանցի: 1939 թ. մարդահամարի ժամանակ բնակչությունը կազմել է 150.8 հազ.՝ 132  հազ. հայ եւ 14.1 ադրբեջանցի: 1959-ի հաշվարկների համաձայն՝ հայերի քանակը կրճատվել է 22.7 հազարով, իսկ ադրբեջանցիների թիվն ավելացել 4 հազարով: 1970-ին ԼՂԻՄ բնակչությունը կազմել է 152 հազ.՝ 123 հազ. հայ եւ 37.5 հազ. ադրբեջանցի: Համաձայն 1989-ին կայացած մարդահամարի արդյունքների՝ 189.1 հազ. բնակչությունից 145.5 հազ. հայեր էին, 40.7 հազ. ադրբեջանցիներ:

2005-ի մարդահամարի անցկացման համար կառավարությունը տրամադրել է 120 մլն. դրամ: Մարդահամարի փորձնական փուլը կավարտվի մարտի վերջին:

ԼՂՀ նախագահը չի պատրաստվում մասնակցել չճանաչված երկրների ղեկավարների սուխումյան հանդիպմանը

Հայտնի չէ, թե իրականում ով է նախաձեռնում, բայց վերջերս Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի իշխանությունները համառորեն տեղեկատվություն են տարածում այն մասին, թե հետխորհրդային 4 չճանաչված երկրների իշխանությունները պատրաստվում են միասին հանդես գալ եվրոպական կառույցներում: Խոսելով այդ մասին, նրանք նշում են, որ «որոշ ուժեր» փորձում են ներկայացնել այդ 4 երկրներին որպես Ռուսաստանի «կլիենտներ»: Սակայն չեն պարզում, թե ով եւ երբ է կապել ղարաբաղյան խնդիրը Ռուսաստանի հետ:

Մեր տվյալներով,  օրերս Մոսկվայում կայացել է Աբխազիայի, Հարավային  Օսիայի եւ ԼՂ նախագահների ոչ պաշտոնական հանդիպումը, սակայն ԼՂՀ իշխանություններն հերքում են Սուխումում կայանալիք պաշտոնական հանդիպմանը Ա. Ղուկասյանի մասնակցության մասին լուրերը:

Տեղացի վերլուծաբանների կարծիքով, ԼՂՀ-ի  համար 3 այլ չճանաչված երկրների հետ միատեղ եվրակառույցներում ներկայանալը ցանկալի չէ: Վերլուծաբաններից մեկի կարծիքով՝ «Եվրոպան կոնկրետ հակամարտությունների կարգավորման վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ ունի, և եթե Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի եվ Մերձդնեստրի պարագայում Եվրոպան միանշանակ խոսում է Վրաստանի կամ Մոլդովայի տարածքային ամբողջականության մասին, ապա Ղարաբաղի վերաբերյալ, օրինակ, ԵԱՀԿ վերջին մի քանի վեհաժողովների փաստաթղթերում չի խոսվում այդ սկզբունքի մասին»: Ըստ նրա, Եվրոպայի ճանաչումը ստանալու կամ եվրաինտեգրման միակ ճանապարհը երկրում ժողովրդավարական բարեփոխումներն են:

Խորհրդարանն ընդունել է հանրաքվեի մասին օրենք

Խորհրդարանի պետաիրավական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Յու. Հայրապետյանի խոսքերով, Սահմանադրության տեքստի մշակումը մոտենում է ավարտին, եվ շատ հնարավոր է, որ երկրի հիմնական օրենքի ընդունումը լինի այս գումարման Ազգային ժողովի օրոք: Որպես այդ հնարավորության ապացույց՝ ԱԺ-ն նորերս ընդունեց «Հանրաքվեի մասին» օրենքը: Ինչպես հայտնի է, Սահմանադրությունն ընդունվում է համաժողովրդական քվեարկությամբ:

Մեկ նախադասությամբ

Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ ղարաբաղա-ադրբեջանական շփան գծի վրա տեղի ունեցած ընդհարումների ժամանակ զոհվել է Պաշտպանության բանակի 3 զինվոր:

Խորհրդարանը, դատապարտելով 85 տարի առաջ Շուշիում տեղի ունեցած հայերի ջարդերը, դիմել է միջազգային հանրությանը, կոչ անելով էթնիկ բնաջնջման այդ արյունալի իրադարձությունն արձանագրել որպես Ադրբեջանի կողմից մարդկության դեմ գործած հանցագործություն՝ ցեղասպանության ակտ։

Շուտով կսկսվի մինչեւ 1944 թ. ծնված, ինչպես նաև առաջին կարգի հաշմանդամների եւ պատերազմում զոհված ազատամարտիկների՝ 1993 թվականից արժեզրկված ավանդների նախնական փոխհատուցումը. խորհրդային 1000 ռուբլու դիմաց կվճարվի 25000 դրամ£

Ազգային Ժողովի նախագահ Օ. Եսայանը հայտարարել է, որ Մարտունու շրջանային վարչակազմի ղեկավար նշանակված պատգամավոր Ռուդիկ Ազարյանից չի ստացել պատգամավորական լիազորությունները վայր դնելու մասին դիմում, հետեւաբար, խորհրդարանում դեռ գործում են 33 պատգամավորներ:

ԱԺ Վերահսկիչ պալատի նախագահ Արկադի Սողոմոնյանը հանդես է եկել ամենամյա հաշվետվությամբ եւ նշելով, որ կատարված ստուգումների արդյունքում հայտնաբերվել են օրենքից շեղվելու եւ պետական միջոցները ոչ նպատակային ծախսելու դեպքեր, խոստովանել է, որ չունի տվյալներ այն մասին, թե քանի պետծառայող է տույժի ենթարկվել դրա համար:

ՋԱՎԱԽՔ

Հանդիպում՝ նախագահի լիազոր ներկայացուցչի հետ

Մարտի 22-ի երեկոյան Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Գեորգի Խաչիձեն հանդիպում է ունեցել Ախալքալաքի եւ Նինոծմինդայի շրջանների մի քանի հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների եւ մարտի 13-ին Ախալքալաքում կայացած հանրահավաքի ակտիվիստների հետ:

Հանդիպման ընթացքում ջավախքցիները նախագահի ներկայացուցչին են փոխանցել իրենց շրջաններում մի շարք անհետաձգելի խնդիրների լուծման անհրաժեշտությունը, դրանց թվում` Ախալքալաքում Վրաստանի քաղաքացիների միջազգային անձնագրերի տրամադրման բաժանմունքի վերաբացում (նոր իշխանություններն այն տեղափոխել են Ախալցխա), հայոց պատմության օրինական դասավանդում հայկական դպրոցներում, իշխանությունների հետ, նաեւ դատական համակարգում հայերենով հարաբերվելու հնարավորություն, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրակարգի ժողովրդավարացում, ՀՀ սահմանի մոտ գտնվող Ժդանովկայի մաքսային ծառայության կետի մաքսազերծման իրավունքի վերատրամադրում, Ախալցխա-Ախալքալաք-Նինոծմինդա-Ժդանովկա ավտոճանապարհի վերանորոգում:

Նախագահի ներկայացուցիչը խոստացել է լուծել Ախալքալաքում անձնագրերի բաժինը վերաբացելու հարցը: Գ. Խաչիձեն հանձն է առել նաեւ միջնորդել կրթության նախարարին հայկական դպրոցներում հայոց պատմություն դասավանդելու ծրագրի շտապ ընդունման եւ իրականացման համար: Իր պաշտոնում լինելով բոլորովին նոր մարդ« նախագահի ներկայացուցիչը չի կարողացել մյուս հարցերին տալ լիարժեք պատասխան: Փոխարենը երկուստեք պայմանավորվել են առաջարկել կառավարությանը՝ ստեղծելու փորձագետներից կազմված մի հանձնախումբ, որն առկա խնդիրները լուծելու առաջարկներով հանդես կգա:

«Ա-ԻՆՖՈ»

——————————————————————————————

Ներքաղաքական

«ՄԵՐ ՆՊԱՏԱԿԸ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ ԹՄԲԻՐԻՑ ՀԱՆԵԼՆ Է».
ասում է Ստեփանակերտի քաղաքապետ, «Շարժում-88» կուսակցության նախագահ

Էդուարդ Աղաբեկյանը «Երրորդ ուժ» թերթին տված հարցազրույցում

Պարոն Աղաբեկյան, ինչպե՞ս որոշվեց առաջադրել Ձեր թեկնածությունը Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրություններում: Արդյո՞ք վստահ էիք, որ կհաղթեք, թե՞ Ձեր հաղթանակն ինչ-որ չափով անակնկալ եղավ:

– Անշուշտ, պատկերացնում էի նման քայլի ամբողջ պատասխանատվությունն ու դրանից ածանցյալ ռիսկը, թեև դրդիչ ուժն ավելի զորեղ էր, այն է՝ նպաստել արդար ու թափանցիկ ընտրությունների կայացմանը և այդպիսով հանրությանն արթնացնել ապաքաղաքական թմբիրից:

Ասեմ, որ ես էլ ժամանակին բավականին ապաքաղաքականացված մարդ եմ եղել: 2000 թվականին որոշեցի պատգամավոր դառնալ սոսկ մի պատճառով՝ հասկացել էի, որ ինձ ճիշտ չեն ղեկավարում, զգացել էի, որ պետությունը ճիշտ չէ ղեկավարվում: Մոտ երկու տարվա խորհրդարանական գործունեությունից հետո մի շարք համախոհների հետ եկել ենք այն եզրահանգման, որ անհրաժեշտ է ստեղծել նոր քաղաքական ուժ, որն իրապես մտահոգված լինի պետության ապագայով:  Եւ այն ժամանակ, և այսօր մեզ այնքան էլ չէր հուզում, թե մեզ ինչպես են ընկալելու նրանք, (իմա՝ իշխանությունները) ովքեր ի պաշտոնե պիտի մտահոգված լինեն ստեղծված իրավիճակով: Մեզ չէր հետաքրքրում՝ կառուցողակա՞ն, թե՞ ոչ կառուցողական ընդդիմություն կհամարեն մեզ, քանի որ բոլորս էլ քաջ գիտենք, թե որ ընդդիմությանն է իշխանությունը կառուցողական համարում (ի դեպ, մեզ ամենատարբեր որակումներ տվեցին, այդ թվում՝ ամենաաբսուրդային, և շարունակում են տալ): Մեզ հետաքրքրում ու հուզում էր միայն մի բան՝ ինչպե՞ս կընկալի մեզ ժողովուրդը, կկարողանա՞նք ժողովրդի սրտից խոսել և, որ ամենակարևորն է՝ կհավատա՞ մեզ ժողովուրդը: Որովհետև ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ հատկապես վերջին տարիներին այնքան  շատ է խոսվել, այնքան շատ են ճոռոմաբանել, այնքան սին խոստումներ են հնչել, որ խոսքն ինքնին արժեզրկվել է: Եւ այս պարագայում ուղղակի երջանիկ ենք, որ ժողովուրդը մեզ ընկալեց ու աջակցեց:

Բնականաբար, նոր քաղաքական ուժը՝ «Շարժում-88»-ը, չէր կարող անմասն մնալ նաև ընտրություններից, այդ թվում և ՏԻՄ ընտրություններից, քանի որ ընտրազանգվածի հստակեցման ու ըստ ամենայնի կայացման խնդիր ուներ: Եթե ասեմ, որ 100 տոկոսով վստահ էի, որ ընտրվելու եմ՝ իրավացի չեմ լինի: Բայց վստահ էի, որ երբեք մեր ազգը այդքան մոտ չի եղել համազգային իղձերի վերջնական իրականացմանը, որքան ներկա փուլում, ուստի փորձեցինք մեր ուժերի ներածին չափ նպաստել պետականաշինությանը ու քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

– Ինչպե՞ս կբնորոշեիք ներկա իրավիճակը:

– Բախտորոշ ժամանակաշրջան է հիմա մեր նորանկախ երկրի ու ամբողջ հայության համար, մենք կանգնած ենք մեծ փորձության առաջ, քանի որ գտնվում ենք ճամփաբաժանում,  և փաստորեն հայության ներկայիս սերնդից քաղաքական մեծ, վճռորոշ նշանակություն ունեցող որոշումներ են պահանջվում: Առաջին հերթին նկատի ունեմ համազգային հարցը՝ Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը, որը եղել է, կա  ու մոտ ապագայում լինելու է որոշիչ գործոն համահայկական քաղաքական գործընթացներում: 88-ին հիմնականում պայքարել ենք ներքին թշնամու դեմ ու համախմբել հանրությունը, 94-ին հաղթեցինք նաև արտաքին թշնամուն, 10 և ավելի տարիներ հետո այս երկու հարցերը կարծես թե պիտի սպառված լինեին, սակայն, ցավոք, այսօր ևս շարունակում են արդիական մնալ:

Ամեն դեպքում պիտի հասկանանք, որ որոշվելիք խնդիրներից, ղարաբաղյան հիմնախնդրում մեր ունեցած դիրքորոշումներից են կախված շատուշատ հարցեր՝ այդ թվում և ազգի բնականոն գոյությունը տարածաշրջանում:  Այս հարցի լուծումից է կախված մեր հետագա ճանապարհը՝ կամ թափով թռիչք դեպի առաջ, դեպի ազգի բարգավաճում, կամ էլ, թող կոշտ չհնչի, քայլ դեպի գնչուի կարգավիճակը: 16-ամյա պայքարից ու ահռելի դժվարություններին դիմակայելուց հետո ողջամիտ չլինելը պարզապես հանցագործություն է: Մենք պիտի իմաստնացած դուրս գայինք այս փորձությունից, ավելի ամուր ու հաստատակամ և մեզ պիտի այդպիսին ընկալեր աշխարհը: Մինչդեռ այսօր մենք, ցավոք, նաև մեր նկատմամբ իրականացվող ճնշումների վկան ենք ու ճաշակում ենք դրանք՝ Աթկինսոնի զեկույց, Ջոնսի հայտարարություն և այլն, և այլն: Սրանք պատահական երևույթներ չեն, այլ մեր անգործունեության արդյունքն են:

Հիմնական բացթողումն այն է, որ պաշտոնական Ստեփանակերտը բանակցային գործընթացից դուրս է մնացել, ավելին՝ ղարաբաղյան գործոնը դադարել է առանցքային լինելուց: Վերջին տարիներին, եթե չհաշվենք մի շարք չճանաչված պետությունների հետ կապերը, Ստեփանակերտից որևէ դիվանագիտական նախաձեռնություն չի եղել: Այդ պատճառով էլ հարցը ատյանից ատյան է տեղափոխվում, «խաղից դուրս վիճակում» են հայտնվել պատմական, իրավական և ինքնորոշման իրավունքից բխող մեր բոլոր կռվանները: Պատահական չէ փաստահավաք խմբի այցելության ընտրած ճանապարհը. նրանք Բաքվից եկել են հստակ ծրագրով, թե ինչ պիտի ստուգեն, ուր պիտի գնան, իսկ մենք էլ դեռ ասում ենք, թե ուրախ ենք այդ առաքելությանն ընդունելու մեզ մոտ: Նման «աշխարհագրությամբ» փաստահավաքությունն ինքնին մեր անհաջողության, մեր թուլության մասին է խոսում: Չեմ ասում, թե պետք չէր ընդունել այդ առաքելությանը, պարզապես պիտի ի զորու լինեինք փաստահավաքության «աշխարհագրությունը» փոխել և ամբողջականացնել:

Ինչևէ, այս ամենն, ըստ իս, արդյունք է այն բանի, որ մենք հեռացել ենք շարժման ակունքներից, նրա ոգեղեն արժեքներից: Սա էլ եղավ «Շարժում-88»-ի ստեղծման պատճառներից մեկը, այն է՝ արթնացնել ժողովրդի ոգին: Կարծես թե մեր իրականությունն ինչ որ տեղ ընդարմացրել է մեզ, ասես թմբիրի մեջ է գցել: Մեր նպատակը ժողովրդին այդ թմբիրից հանելն է, որովհետև մենք ազգովի «թոշակի» անցնելու իրավունք չունենք, ինչպես և իրավունք չունենք Փոքր Մհերի նման ծպտվել Ագռավաքարում ու սպասել: Շատ մեծ է լինելու ցանկացած ոչ ճիշտ որոշման գինը:

Այն ազգը, որն արհամարհել է մահը՝ դրանով իսկ հաղթելով մահին, իրավունք չունի հաղթանակից հետո այդքան անտարբեր լինել սեփական ճակատագրի հանդեպ, կամ էլ այն թողնել մի քանի հոգու հայեցողությանը: Ներկա փուլի կարևորագույն խնդիրը ժողովրդավարական բարեփոխումների միջոցով պետականության կայացումն ու ամրապնդումն է. սա է մեր պետության անցած ուղին ամրագրելու, աշխարհի համար ընկալելի լինելու միակ ճանապարհը: Այլ ճանապարհ չկա: Ասեմ ավելին՝ ժողովրդավարությունը մեզ համար նաև պատմականորեն ստուգված-արդարացված ճանապարհ է, քանի որ Արցախը երբեք ավտորիտարիզմի ռեսուրս չի ունեցել, գոնե՝ վերջին 600-700 տարիների ընթացքում: Մենք յոթ մելիքություններ ենք ունեցել, և նրանց միջև ծագած բոլոր հարցերը լուծվել են սեղանի շուրջ՝ այսօրվա հասկացությամբ կոլեգիալ, պառլամենտարիզմի սկզբունքներով, երբեք նրանցից մեկը դոմինանտ չի եղել: Ցանկացած հաղթանակ, այդ թվում՝ ռազմի դաշտում ձեռքբերված, պիտի վերածվի հանուրի հաղթանակի, սոցիալական արդարության հաղթանակի: Պատերազմից հետո մենք սա չտեսանք, այստեղից էլ լարվածությունը հասարակության մեջ և, որ ամենասարսափելին է, գաղափարների արժեզրկումը:

– Եւ ինչի՞ կարող է հանգեցնել այդ ամենը:

– Նկատի ունենալով մեր աշխարհագրական դիրքի ու մեր պատմության նրբությունները՝ դա կարող է հանգեցնել մեր վերջի սկզբին:

– Իսկ, ըստ Ձեզ, ինչպե՞ս կարելի է դրա դեմն առնել:

– Առաջին հերթին կառավարման համակարգի բարեփոխումներով, նկատի ունեմ իշխանության թևերի հստակ տարանջատում, փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների ներդնում: Այսօր մեզ մոտ ընտրովի միապետություն է՝ անսահմանափակ իշխանությամբ նախագահի ինստիտուտ, վերահսկողության լծակներից զուրկ կիսամշտական խորհրդարան, որը չի կարող հակակշռել գործադիրին: Այս պայմաններում անիմաստ է խոսել փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների մասին: Եթե սրան էլ գումարենք չորրորդ իշխանությանն առնչվող խնդիրները, հասարակական ու քաղաքական կազմակերպությունները՝ իրենց կայացածության ներկայիս աստիճանով, ապա պարզ կդառնա, որ նման հենքով դիմակայել այսօրվա մարտահրավերներին՝ անհնար է, բավականին մեծ է գերտերությունների ոտքի տակ տրորվելու վտանգը:

– Անցած ամռանն անցկացված ՏԻՄ ընտրությունները ոչ միայն ժողովրդի, այլ նաև իշխանությունների կողմից որակվեցին ժողովրդավարական, որին հասան իշխանություններն ու ժողովուրդը միասին:

– Դա ժողովրդի հաղթանակն էր, ինչը գալիս է կրկին անգամ վկայելու, որ մեր ժողովուրդն ազատ հասարակարգի և ժողովրդավարության է կարոտ: Դա նաև մեր զոհված ազատամարտիկների երազանքն ու պատգամն էր: Եւ հարցը ամենևին էլ այն չէ, թե ով է ընտրվել Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավար, քանի որ դա միայն ստեփանակերտյան «ֆենոմեն» չէր, չմոռանանք շրջանները, որտեղ նույնպես շատ են եղել դեպքեր, երբ իշխանությունների սատարած թեկնածուին ժողովուրդը չի պաշտպանել և ընտրել է նրանց, ում ցանկացել է:

Ընդհանրապես, իշխանությունները ընտրություններին միջամտելու իրավունք չունեն, նրանք պիտի լինեն արդար ու թափանցիկ ընտրությունների երաշխավորողի դերում միայն: ՏԻՄ ընտրությունները ստիպեցին ողջ աշխարհին նորովի նայել մեզ, ինչը մեկ քայլ առաջ տարավ ԼՂՀ անկախության ճանաչման անհրաժեշտության փաստը: Մենք մեկ անգամ ևս համոզվեցինք, որ մեզնից շատ բան է կախված:

– Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրություններում իշխանությունները սատարում էին այլ թեկնածուի: Այդքանից հետո ինչպե՞ս կբնորոշեիք իշխանությունների հետ Ձեր ներկայիս հարաբերությունները:

– Ես այն կարծիքին եմ, որ քաղաքապետ-իշխանություն հարաբերությունները չպիտի պայմանավորված լինեն անձնական գործոնով: Այդ հարաբերությունները պիտի բխեն միայն ու միայն օրենսդրական դաշտից, դրանից ածանցյալ պարտականություններից և իրավունքներից:

– Իսկ այդ հարթությունում պրոբլեմներ չկա՞ն:

– Ցավոք, մեր օրենսդրությունում բավականին թերություններ կան:

– Լուրեր են պտտվում, թե կառավարությունը փորձում է զրկել, կամ արդեն զրկել է Ձեզ որոշ լիազորություններից:

-Եղել է կառավարության որոշում, որի համաձայն քաղաքապետարանի աշխատակազմի կառուցվածքը հաստատում է կառավարությունը: Դեկտեմբերի 21-ի թիվ 526 որոշումով հաստատվել են Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կանոնադրությունը և Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի աշխատակազմի կառուցվածքը: Իմ խորին համոզմամբ, կառավարությունը նման իրավասություն չունի (որովհետև իշխանության այդ թևը կարող է միայն իրականացնել այն գործառույթները, որոնք ամրագրված են օրենքում): Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կանոնադրությունը, «Տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասին» ԼՂՀ օրենքի համաձայն, հաստատում է Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարը, իսկ աշխատակազմի կառուցվածքը՝ համայնքի ավագանին: Հետևաբար, այս երկու գործառույթներից և ոչ մեկը կառավարության իրավասության մեջ չի մտնում: Ընդ որում, օրենքում հստակեցված է նաև ժամկետը՝ ընտրություններից  հետո մեկ ամսվա ընթացքում. մինչև սեպտեմբերի վերջը ավագանին որոշել էր Ստեփանակերտի աշխատակազմի կառուցվածքը, իսկ կանոնադրությունը հաստատվել էր համայնքի ղեկավարի կողմից: Գործադիրի նման  որոշումը կառուցողական վերաբերմունքի, հանուրի շահերի մասին չի վկայում: Նման վերաբերմունքի պատճառները պետք է այլ հարթություններում փնտրել:

– Խոսենք կադրային քաղաքականության մասին՝ ինչպիսի՞ կադրային քաղաքականություն եք իրականացնում անձամբ Դուք:

– Տեղական ինքնակառավարման ուղղությամբ մենք դեռ առաջին քայլերն  ենք անում և այդ առումով կարող են նաև սխալներ լինել: Մեզ մոտ արդեն  5-րդ տարին է, ինչ ներդրվել է ՏԻՄ համակարգը, և այս ընթացքում ունեցել ենք Ստեփանակերտի 4 քաղաքապետեր: Սա ինքնին լավ ցուցանիշ չէ: Ընդ որում, բոլորն էլ որպես առաջին քայլ կադրային փոփոխություններից են սկսել: Ինձ մեղադրում են, որ շոշափելի, զանգվածային փոփոխություններ չեմ արել: Ասեմ, որ ես կողմնակից չեմ կադրային ջարդի, և ստիպված պիտի լինեմ հուսախաբ անել նման երազանքներ փայփայողներին: Իմ սկզբունքը աշխատաոճի փոփոխությունն է: Ես գնահատում եմ սեփական աշխատանքի նկատմամբ ստեղծագործական վերաբերմունքը: Դե, իսկ այն կադրերը, որ այդ պայմաններում իրենց չարդարացնեն՝ իրեցից միայն կարող են նեղանալ: Ուրախալի է, որ քաղաքապետարանի աշխատողների հիմնական մասը երիտասարդներ են, միաժամանակ դժգոհ եմ աշխատանքի որակից և տեմպերից: ՏԻՄ-ի հիմնական գաղափարն այն է, որ նա ավելի մոտ է բնակչությանը, ուրեմն՝ ամենաարագն էլ պիտի արձագանքի: Այս առումով շատ բացեր ունենք լրացնելու: Ինձ համար Ստեփանակերտը, այո, միանշանակ համայնք է, ընդ որում՝ առավել պատասխանատու համայնքը, քանի որ նրան են հառնված և հանրապետության, և սփյուռքի հայացքները:

– Պարոն Աղաբեկյան, քաղաքում խոսում են շուրջօրյա ջրամատակարարման մասին, որ այն իրականացնելու համար դրսի փողերով նոր ջրատար է կառուցվում. արդյո՞ք դա համապատասխանում է իրականությանը:

– Ստեփանակերտ մտնող ջրի քանակը բավարար է Ստեփանակերտում շուրջօրյա ջրամատակարարում իրականացնելու համար: Բայց սա տեսականորեն: Իրականում՝ հաշվի առնելով կորուստները, վթարները և այլն, առաջանում են կազմակերպչական բավականին լուրջ հարցեր: Միանգամից՝ մեկ տարվա ընթացքում այս հարցը լուծել անհնար է: Մենք ունենք Ստեփանակերտի ջրամատակարարման բարելավման ծրագիր, իսկ բարելավում ասելով  միանգամից նկատի չունենք շուրջօրյա ջրամատակարարումը: Նկատի ունենք նաև ջրամատակարարման տևողության և հուսալիության բարձրացումը, ջրի որակի համապատասխանեցումը ստանդարտներին, գնային ճիշտ քաղաքականությունը և այլն: Այս ոլորտում մենք մենեջմենթի լուրջ խնդիրներ ունենք:

– Իսկ ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկում այդ խնդիրները լուծելու համար:

– Կան ընդհանուր քաղաքի մասշտաբով և առանձին՝ թաղամասային ծրագրեր՝ ըստ աշխատանքների ծավալների, ֆինանսական ներդրումների և այլն:

– Իսկ ի՞նչ արտաքին ներդրումների մասին է խոսքը:

– Խոսքը նախ «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամի կողմից տրամադրվելիք միջոցների մասին է, որոնցով պլանավորվում է Քռասնիի տեղամասից ջուր հասցնել քաղաք, ապա, կանադահայ համայնքի դրամական հատկացումների հաշվին Ղայբալիշեն կոչվող տեղամասում (որտեղից այսօր ընդունում ենք Ստեփանակերտ մտնող ջրի գրեթե 60 տոկոսը), կառուցել ջրառ և ավազաորսիչ և արդիականացնել ֆիլտրման համակարգը:

– Մենք գիտենք, որ Դուք ունեք ընդունելության հատուկ օր: Հետաքրքիր է, ամենից շատ ի՞նչ հարցերով են մարդիկ դիմում Ձեզ:

– Պարբերաբար, ամեն ուրբաթ օր, Ստեփանակերտի քաղաքապետը անց է կացնում բնակչության ընդունելություն: Միջին հաշվով մոտ 30 մարդ եմ կարողանում ընդունել այդ օրերին: Դիմում են ամենաբազմազան հարցերով, դրանք երբեմն լինում են պարզապես ինչ-որ տեղ, ինչ-որ մի բյուրոկրատի արհամարհական վերաբերմունքի հետևանքը, որոնք ընդամենը մեկ զանգով կարելի է լուծել: Իսկ այցելուների մոտ 30-40 տոկոսը դիմում է բնակարանային հարցերով, ինչն, իմ կարծիքով, միայն Ստեփանակերտի համայնքապետի խնդիրը չէ: Նկատի ունեմ պատերազմից տուժած շենքերի հարցը, ինչպես նաև զոհված և հաշմանդամ զինծառայողների բնակարանային բավականին մեծ հերթերը: Այսօրվա դրությամբ զոհված կամ հաշմանդամ դարձած մոտ 290 ազատամարտիկի ընտանիք  բնակարան չունի: Սա նաև բարոյական պատասխանատվության խնդիր է մեր նախկին զինակից ընկերների ընտանիքների ճակատագրերի հանդեպ:

– Ինչպե՞ս եք գնահատում 2004 թվականը և ի՞նչ սպասումներ ունեք 2005 թվականից:

– Ինձնից կախված ամեն ինչ կանեմ, որպեսզի ժողովրդի տված վստահության քվեն արդարացնեմ, ինչի գնահատականը վերջում կտա ինքը՝ ժողովուրդը: Իսկ 2005-ից սպասում եմ, որ այն ի վերջո  մեզ դուրս կբերի համազգային իղձերի իրականացման ճանապարհ, դուրս կբերի անիմաստ դեգերումներից:

– Իսկ գալիք խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու՞ եք:

– «Շարժում-88» կուսակցությունն անպայման մասնակցելու է խորհրդարանական ընտրություններին:

«Երրորդ ուժ» , Երևան, մարտի 18-25,
25  մարտ – 01 ապրիլ, 2005թ.

——————————————————————————————-

Հայրենական

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԵՎՍ ՄԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿ

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆրանսիացի համանախագահ Բեռնար Ֆասյեն և ռուսաստանցի ու ամերիկացի նրա գործընկերները Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի շուրջ զանգվածային բնակեցման փաստեր չեն արձանագրել: Ֆրանսիացի համանախագահը «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում ցանկանալով ընդգծել, որ վերաբնակեցման եղած-չեղած փոքրաթիվ փաստերը պետական բնույթ չեն կրում, ասել է, որ այդ շրջանների մեծ մասում չկա էլեկտրականություն և գերիշխում է աղքատությունը: «Ես չեմ կարող ասել, թե այդ մարդիկ  ապրում են, նրանք գոյատևում են կիսաքանդ պատերի ու խարխուլ տանիքների արանքում…»,- ասել է նա:

Վերջին ժամանակներն այս տեղեկատվությունը կարմիր թելի պես անցել է հայկական գրեթե բոլոր լրատվամիջոցներով: Եվ այս ամենը շատերը հաղորդել են մի առանձին հպարտությամբ, մեր հակառակորդների ջգրու: Ասել է թե՝ պարոնայք ադրբեջանցիներ, տեսա՞ք, ազատագրված մեր տարածքները մեր կողմից վերաբնակեցվելու մասին տարածած ձեր ասեկոսեները ի չիք եղան… Մեր իշխանություններն այդ տարածքների վերաբնակեցման ոչ մի ծրագիր էլ չեն իրականացնում: Դեռ ավելին՝ նրանք մինչևիսկ Արցախի սիրտ մեր Շուշին, Մարտակերտի, Հադրութի գյուղերը կամ մեր մյուս շրջանները չեն վերաբնակեցնում: Էլ ո՞ւր մնաց գնային Լեռնային Ղարաբաղի խորհրդային քարտեզից դուրս մնացած տարածքները վերաբնակեցնեին: Եթե կուզեք՝ այդ տարածքներում նրանք շատ ավելի կարևոր գործեր են անում, քան վերաբնակեցումն է. այնտեղ նրանք սեփական արտեր ու լայնարձակ հողամասեր ունեն… Այդ տարածքները մեր իշխանությունների համար ոչ թե ռազմավարական, այլ «սեփականավարական» նշանակություն ունեն…

Այնպես որ՝ այդ տարածքները ոչ միայն չեն վերաբնակեցվում, այլև մեր իշխանությունները բնավ այդպիսի միտք էլ չունեն…

Ես չգիտեմ, թե մեր ղեկավարներն ինչին են «դիվանագիտական հաղթանակ» անվանում և, ըստ նրանց, որն է «դիվանագիտական պարտությունը», սակայն, ամեն անգամ լսելով մեր քաղաքագետների «դիվանագիտական հաղթանակների» մասին և այսօրինակ տեղեկատվություններ, այնքա՜ն շատ կուզենայի, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն այդ տարածքներում զանգվածային վերաբնակեցման փաստեր հայտնաբերեին:

Այնքա՜ն շատ կուզենայի, որ վերջապես փլատակներից հառներ Հայոց երբեմնի գիտամշակութային կենտրոն Շուշին, այնքա՜ն կուզենայի, որ շենանար Լեռնային Ղարաբաղ կամ Արցախ կոչվող մեր լեռնաշխարհը, և այնքա՜ն կցանկանայի, որ ազատագրված հիշյալ տարածքներում առնվազն ԼՂՀ բնակչության չափ մեր հայրենակիցներ ապրելիս լինեին…

Եվ մենք հպարտորեն կասեինք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի բոլոր այդ պարոններին. «Այո’, վերաբնակեցնո’ւմ ու շենացնո’ւմ ենք, որովհետև սա մե°ր հայրենիքն է…»:

Ու աշխարհն էլ կտեսներ ու կհասկանար, որ սա մե’ր երկիրն է, որ մենք սիրում, պաշտպանում, շենացնում ու տեր ենք կանգնում մեր հողերին… Բայց այս ամենը հեռավոր երազանք է, ցնորք: Եվ այն հազիվ իրականանա, քանզի մեր իշխանություններն ընդհանրապես ոչ անձնական գործերով չեն զբաղվում:

Մենք հրեաներ չենք, մեր երկիրն Իսրայել չէ և, ամենակարևորը՝ մեր ղեկավարները Շարոն չեն, որ անձնական գործերը թողած, համազգային պրոբլեմներով ու խնդիրներով զբաղվեն: Մյուս կողմից էլ՝ առջևում խորհրդարանական ընտրություններ են, և մեր իշխանությունների թիվ 1 խնդիրն այս է. ամեն գնով տեր կանգնել սեփական երկրին… ներողություն՝ աթոռներին: Եվ նրանք ամեն գնով ձգտելու են այդպես էլ անել: Թե չէ՝ բան ու գործ թողած, ինչ-որ վերաբնակեցման կամ շենացման մասի՞ն են մտածելու: Չէ՜ մի, այդ էր պակաս, իրենց խելքը «չոռնի իկրայի» հետ հո չեն կերել, որ երկրի ու ժողովրդի կամ ինչ-որ վերաբնակեցման մասին մտածեն…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԱՏԱԳՐՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԱՅՑԵԼՈՂՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Զավեշտական ողբերգություն կամ ողբերգական զավեշտ

«…Հայը պատմական հայրենիքը գերադասում է իրական հայրենիքից: Գերադասում է, քանզի պատմական հայրենիքը խնամք չի պահանջում: Այդ հայրենիքը տուրք չի պահանջում, քրտինք չի պահանջում, պաշտպանության կարիք չունի: Եվ այդ հայրենիքի հմայքն այն է, որ այնտեղ ապրելը պարտադիր չէ: Եվ հարյուրամյակներ շարունակ մենք մեր հայրենիքը մաս-մաս դարձնում ենք պատմական հայրենիք ու կապվում հավաքական, չպարտավորեցնող, սրտագին սիրով:

Հայը հավաքական գոյությունից վեր է դասում հավաքական սերը առ ոչինչ: Հարյուրամյակներ շարունակ մաս-մաս մեր հայրենիքը դարձնելով պատմական՝ մաս-մաս ուժեղացնում ենք մեր հարեւաններին, ուժեղացնելով հռչակում թշնամի, նեղվում ենք թշնամու հարեւանությունից, անիծում ենք մեր իրական հայրենիքի փոքրությունը եւ երազում մի հզոր, մի խաչակրաց բանակ, որ դարձյալ կգա ու կանցնի մեր հայրենիքի, մեր պատմական հայրենիքի, մեր հարեւանների վրայով ու այս անգամ, գուցե, հավերժորեն մնա»:

Վանո Սիրադեղյան

Մեր ինքնաշարժի՝ Երեւանից մեկնելուց առաջ ինձ հետ ճանապարհորդելու եկող երկու սփյուռքահայ ու երկու հայաստանցի ընկերներին պատմում էի սրանից ուղիղ տասը տարի առաջ մեր հայրենակից հայ քաջերի արյան գնով ազատագրված  հայկական տարածքների չքնաղ գեղեցկության, ընդարձակ ու բերրի հողերի մասին:

Մեզ հետ վերցված քարտեզի վրա հատուկ, մանրամասն նշումներ կային տեղի գյուղերի եւ քաղաքների՝ այժմ վերստին գործածվել սկսած հայերեն անունների ու շրջանի մոտավոր թվաքանակի մասին:

Սփյուռքահայ ընկերներս մեծ ոգեւորությամբ էին լսում պատմածներս, իսկ մնացածը շարունակ հետաքրքիր հարցադրումներ էին անում ու մեծ համբերությամբ սպասում իմ բացատրություններին: Երկար եւ բավականին հետաքրքիր ճամփորդությունից հետո հասանք Քաշաթաղի շրջանի Բերձոր քաղաքը, ուր եւ հյուրընկալվեցինք տեղի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ, իմ վաղեմի բարեկամ Արցախ Բունիաթյանի տանը:

Սրճելուց հետո նա մեզ ուղեկցեց իր գլխավորած հիվանդանոցը, ուր բոլորս զարմանքով լսում ու տեսնում էինք իրավիճակը՝ իր ողջ մերկությամբ: Հիվանդանոցն արտակարգ լավ վիճակում էր գտնվում. իր գերժամանակակից սարքավորումներով եւ հանդերձանքներով որեւէ զարգացած երկրի մայրաքաղաքային հիվանդանոցի չէր զիջում: Հիվանդանոցի բուժաշխատակազմը հմուտ եւ բանիմաց մասնագետներից էր կազմված: Երկու սփյուռքահայ վիրաբույժներից մեկը ԱՄՆ-ից, մյուսը Ֆրանսիայից էին եկել ու տարիներ առաջ իրենց ամբողջ գերդաստանով մշտապես հաստատվել այստեղ:

Հիվանդապահուհիներից երեքը՝ Երեւանից, երկուսը՝ Հրազդանից, չորսը Արտաշատից էին: Բոլորն էլ իրենց ընտանիքներով էին եկել ու հաստատվել այստեղ: Բժիշկ Արցախը պատմում էր, թե բոլոր հարցերը լիովին լուծված են, դեղորայքով մշտապես ապահովված են, նույնիսկ անհրաժեշտության դեպքում մոտակա Գորիսի ու Ստեփանակերտի հիվանդանոցներին իրենք են օգնության հասնում: Եվ այս ամենն, անշուշտ, անվճար էր, ձրի:

Շրջանում բոլոր տեսակի կապերը գործում էին անթերի. հեռախոսով երբ եւ որտեղից ուզեիր՝ կարող էիր կապվել աշխարհի ցանկացած վայրի հետ: Բնակչությունը նախընտրում էր ինտերնետային կապը, որը հասանելի էր մեծամասնությանը:

Բերձորի տներից յուրաքանչյուրը սքանչելիորեն մշակված փոքր մի պարտեզ ուներ. հոտավետ ծաղիկների բույրը հասնում էր ամենուր: Քաղաքի կենտրոնում հանդիպեցինք շրջանի վարչակազմի ղեկավար Ալեքսան Հակոբյանին. նա ժրաջանորեն տքնում ու գիշերուզօր աշխատում էր բնակչության տարբեր տեսակի հոգսերը թեթեւացնելու համար: Ամբողջ շրջանը նրան պաշտում էր, վարչակազմի բոլոր անդամները ժողովրդի սիրելին էին: Այնտեղ ոստիկանության, դատախազության, հարկային, մաքսային ծառայությունների, ինչպես նաեւ բոլոր հիմնարկությունների աշխատողների միակ հոգսը ժողովրդին է°լ ավելի օգնելն էր:

Կաշառք, կաշառակերություն բառերը տասը տարուց ավելի էր, ինչ տեղի բնակչության հիշողությունից վերացել էին: Հերիք էր՝ որեւէ հարցով դիմեիր որեւէ պետական պաշտոնական ատյանի, եւ արդեն մի քանի ժամում դիմումդ նրանց կողմից ըստ արժանվույն գնահատված ու դրական լուծում ստացված էր լինում:

Մենք, չկարողանալով թաքցնել մեր զարմանքը, փորձեցինք հենց պարոն Ալեքսան Հակոբյանից էլ իմանալ այս ամենի գաղտնիքը: Նա ժպտալով ասաց, որ երկրի սահմանադրության մեջ նշված է, որ իշխանությունները ծառայում են ժողովրդին, ինչը եւ իրենք, բազմաթիվ թերություններով հանդերձ, համեստորեն փորձում են կյանքի կոչել:

Մեր թերահավատությունը նկատած բնակիչներից մեկը, մեզ մոտենալով, հավաստեց տրված պատասխանի արժանահավատությունը՝ ավելացնելով ու հորդորելով մեզ եւս գալ ու մշտապես ապրել այս երկրային դրախտում: Մարդիկ ամենուր ուրախ ու երջանիկ էին. ավելին պատկերացնելը պարզապես անհնարին էր: Միայն Բերձորում արդեն բնակչության թիվը 30 հազարն անցել էր, եւ ամենուրեք հանդիպում էինք բնակարանային շինարարության լայնածավալ աշխատանքների:

Ճանապարհին մոտեցանք այդ շինարարություններում աշխատող երիտասարդ բանվորներից մեկին, եւ նա մեզ հայտնեց, թե ինքն Արմավիրից է ու իբրեւ ուսանող եկել է ամառնային արձակուրդի ժամանակ կամավորական սկզբունքով սիրահոժար մասնակցելու հայրենաշինության այս նվիրական աշխատանքին: Մեզ հետ զրուցելու համար մեզ շրջապատողներից շատերի խոսակցականից անմիջապես հասկացվում էր նրանց սփյուռքահայ լինելը. նրանք էլ ասում էին, թե ժամանակին այս հողերի ազատագրման համար զոհված իրենց հայրենակիցների գործն են շարունակում: Հազիվ 18-20 տարեկան այս երիտասարդները Լիբանանից, Սիրիայից, Եգիպտոսից, Կանադայից, ԱՄՆ-ից եւ Ֆրանսիայից էին: Նրանք մեզ ցույց տվեցին մոտ 10 կմ հեռու գտնվող մի հսկա շինարարություն, որը Ռուսաստանում ապրող հայերի կողմից էր կառուցվում. Ռուսաստանից, Ուկրաինայից, Հյուսիսային Կովկասի սահմանամերձ շրջաններից այստեղ մշտական բնակության նպատակով ներգաղթած հայերն իրենք իրենց համար բնակելի շենքեր էին կառուցում:

Կարծես այս ամենը երազ լիներ. բոլորս մեր տեսածներով ու լսածներով հիացած էինք: Փառք այստեղ ընկած հայորդիների գործը շարունակողներին, փառք հայրենաշինարարության բոլոր մասնակիցներին:

Բերձորից ստացած հիասքանչ տպավորություններով ուզում էինք դեպի Շուշի շարժվել, բայց մեզ զգուշացրին, որ Գորիս-Ստեփանակերտ երկրորդ ճանապարհաշինարարության պատճառով ճամփան գրեթե անանցանելի է, եւ նախընտրելին այդտեղից դեպի հարավ-արեւելք՝ դեպի Ջաբրայիլ գնալն էր:

Մեզ դեպի Շուշի այս երկրորդ ճանապարհի անհրաժեշտության մասին լուսաբանողները հայտնեցին, թե գործող ճանապարհն արդեն պետք եղած պահանջները չի բավարարում, եւ շատ հաճախ Գորիսից Շուշի գոյություն ունեցող խցանումների պատճառով հասնում ես երկու-երեք ժամում, այդտեղ բնակչության թիվն արդեն 50 հազարն անցել է, եւ բնակարանների մեկ քառակուսի մետրի արժեքն արդեն 2 հազար դոլարից էլ ավելի է: Սառցածածկ Կանադայից եւ Սկանդինավյան երկրներից ներգաղթած 20 հազար հայրենակիցների կողմից կառուցված երկու մեծ թաղամասերում մի սենյականոցի գինը 300 հազար դոլարի սահմաններում է, եւ բնակարան գտնել գրեթե հնարավոր չէ:

Այ քեզ հրաշք, այս ինչ ուրախալի եւ զարմանահրաշ իրողություն է: «Հավանաբար հայի վերջին խելքը սկսել է աշխատել վերջապես» ասելով ու, երջանկությունից կարծես թեւեր առած, սլանում էինք դեպի հարավ-արեւելք:

Ճանապարհի եզերքին՝ մեր հետեւում թողած մեկը մյուսից գեղեցիկ գյուղերը նմանվում էին կինոների մեջ մեր տեսած կոկիկ, մաքուր, խնամված, փոքրիկ ծաղկածածկ պարտեզներով, երկհարկանի տներով կառուցված գյուղերին: Տարբերությունն այստեղ բոլոր տների՝ հայկական տուֆ քարով եւ հայկական ճարտարապետությանը հարիր շատ նրբաճաշակ ոճով սարքված լինելն էր: Դա գեղագիտական հաճույք էր պատճառում, մեր սրտերը հպարտությունից պիտի պայթեին կարծես:

Տարածաշրջանում ամբողջությամբ մշակված, քառակուսի կտրվածքներով մեկը մյուսից բաժանված սեւահողեր էին, ուր այնպիսի միրգ ու բանջարեղեն չկար, որ չաճեր: Մրգատու ծառերով լի մեծ դաշտավայրերը մեր հետեւում թողնելով՝ ամեն 20 կմ-ն մեկ գոյություն ունեցող բենզալցակայաններից մեկում կանգ առանք: Տարածքում ամեն ինչ հայոց լեզվով ու հայատառ էր գրված: Աշխատողները բավական բարեհամբույր ու բարեկիրթ հայորդիներ էին՝ մաքուր հագնված, սանրված, սափրված, խոշոր ու սիրուն հայկական աչքերով: Երբ կամեցանք վճարել, նրանք մեզ՝ «Հավանաբար հոգնած կլինեք, մեր հիմնարկն իր հաճախորդներին հրավիրում է լցակայանին կից գտնվող պանդոկը՝ բնական թարմ մրգահյութեր ու տաք ըմպելիք մատուցելու համար, խնդրում ենք չմերժել» ասացին:

Ինչպե՞ս կարելի էր մերժել մեզ այսքան սրտանց ժպիտով ու բարեհամբույր դիմող երիտասարդ աշխատողների խնդրանքը: Մեր ինքնաշարժը կայանատեղում թողնելով՝ մտանք պանդոկ: Շատ ճաշակով սարքված այս հաճելի հանգստավայրում մեզ սուրճ եւ տեղական արտադրության բնական մրգահյութեր հյուրասիրեցին: Հյութերի շշերի նրբակերտ տեսքից մինչեւ կափարիչն ու պիտակները մեզ ապացուցում էին հայրենի արտադրանքի մաքրությունը: Մատուցող երիտասարդ հայուհին տեղեկացրեց, որ միայն իրենց ենթաշրջանից 14 տեսակի մրգահյութ է արտահանվում աշխարհի 34 երկիր, որը մի քանի տարի առաջ այստեղ ներգաղթած նախկին սփյուռքահայ հայրենակիցների մեծ ներդրման ու աշխատանքի շնորհիվ է: Շրջանում գործազրկություն չկար. բնակչությունը նույնիսկ երկրորդ, երրորդ փոքր գործերում էր աշխատում: Ծնելիության տոկոսները բարձր էին. միայն անցյալ տարվա վիճակագրական տվյալներով Ջաբրայիլի շրջանում ծնվել էր 6 հազար երեխա:

Հ.Գ.:  Սույն հոդվածում գրված եւ ոչ մեկ բան իրականությանը չի համապատասխանում. հորինվածք են բոլոր անուններն ու դեպքերը: Սա ընդամենը մի ուղեցույց է նախ հայրենի իշխանությունների, ապա եւ` վերջերս ազատագրված տարածքներ այցելելու ցանկություն հայտնած հայ լրագրողների համար:

 (շարունակելի)
Սարգիս  ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————

Հայաստան

ՈԻՂԵՐՁ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻՆ, ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆԸ, ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻՆ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ

«Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ինստիտուտը»՝  ՄԻԺԻ-ն, դուրս է գալիս Աղքատության Հաղթահարման Ռազմավարական Ծրագրի (ԱՀՌԾ), այսպես կոչված, «համակարգման և գործընկերային» բոլոր կառույցներից և ինստիտուտներից:

Միաժամանակ, մեծ կարևորություն տալով աղքատության հաղթահարման պետական  քաղաքականության անհրաժեշտությանը, մանավանդ հաշվի առնելով, որ Հայաստանի Հանրապետության պետական ծրագրերի և պետական բյուջեի գերակշիռ մասը կազմում է հենց ԱՀՌԾ-ն:

ՄԻԺԻ հայաստանյան ոչ կառավարական կազմակերպությունը, լինելով մեր պետության մեջ ԱՀՌԾ գործընթացների ուղղությամբ իր ինքնուրույն և հստակ դիրքորոշմամբ հանդես եկող ու նաև այդ պետական գործընթացներում իր ներդրումը ինքնուրույն և մեր պետական շահերից ելնելով հետապնդող  հիմնական քաղաքացիական կառույցներից մեկը, ՄԻԺԻ-ն մնում է հաստատակամ. մենք առավել խստացնելու ենք մեր սթափ և   հանձնառու գործունեությունը աղքատության հաղթահարմանն ուղղված հանրային պետական քաղաքականության առանցքային վերանայման, վերամշակման, իրականացման և վերահսկողության աշխատանքները և գործընթացները մեր պետականության մեջ:

ՄԻԺԻ-ն աղքատությունը Հայաստանում դիտարկում է որպես քաղաքական և հանրային կառավարման և ոչ զուտ տնտեսական հիմնախնդիր:

Աղքատության պատճառները Հայաստանում ՄԻԺԻ-ն շարունակում է գնահատել՝

ա. պետական հանրային քաղաքականության առանցքում մարդու՝ որպես ազատ ու ստեղծագործ էակի գնահատման  և արժեվորման բացակայության մեջ.

բ. հայ ժողովրդի՝ ԲՈԼՈՐԻ բաղձանքները և շահերը անձնավորող, հայեցակարգի բացակայության մեջ.

գ. հասարակության փոխհարաբերության մեջ հավասարության,  արդարության և հիմնական մարդկային սկզբունքների և իրավունքների բացակայության մեջ.

դ. հասարակության տևական զարգացմանն ուղղված համակեցության, համերաշխության իրական ժողովրդավարական սկզբունքային մեկնակետերի և մոտեցումների բացակայության մեջ:

***

Անդամակցելով ԱՀՌԾ կառույցներին` ՄԻԺԻ-ն մտածել էր, որ կարող էր ազդել աղքատության հաղթահարման հանրային  քաղաքականության գերակայությունների վրա: Սակայն իր չորսամյա աշխատանքի և իր  հետ գործընկեր մյուս հասարակական կառույցների կազմակերպված մասնակցային գործընթացների արդյունքում ամրագրվել է առաջարկված սկզբունքներից միայն մեկը՝ «աղքատության կրճատում» հասկացությունը փոխարինվել է «աղքատության հաղթահարում» հասկացությամբ:

ՄԻԺԻ-ն արծարծել և վեր է հանել 2001թ.ից սկսած և ամբողջ ընթացքում մինչև հաստատումը (2003թ. օգոստոսի 8-ին ՀՀ կառավարության թիվ 994/Ն որոշմամբ) ջանացել է ազդել և նպաստել ՄԵՐ ժողովրդի համար կարևոր այս պետական քաղաքականության հանրանպաստությանը և հանրանվիրությանը: Սակայն ՄԻԺԻ-ի և իր մասնակցային գործընթացներից առաջադրված բոլոր մյուս փորձերը՝ ԱՀՌԾ գերակայություն դարձնել արդար վերաբաշխումը, հավասար հնարավորությունները բոլորի համար,  վերջնական իմաստով դուրս են մնացել պետության  աղքատության հաղթահարման ռազմավարությունից:

Այս ամենի  հիման վրա էլ ՄԻԺԻ-ն  սկզբունքորեն սխալ է նկատում այլևս մասն դառնալու այդ կառույցներին, նույնացվելու /ասոցիացվելու/ և սխալի բաժին կրելու մեր ժողովրդի առջև: Մեր կարծիքով այդ համակարգի ներսից ՉԻ ԼԻՆԻ բան փոխել, ընդհակառակը, այդ օրինականացնում /լեգիտիմացնում/  է և նաև կարող է կոռումպացնել  մասնակիցներին:

***

Որպես մեր պետականության ներգործոն քաղաքացիական մասնիկ՝ ՄԻԺԻ Հայաստանյան ոչ կառավարական  կազմակերպությունը.

ա/ պահանջում է մեր իշխանություններից՝ հանրային մանրամասն և ճշգրիտ հաշվետվություն, մամուլի մեջ տպագրված, թե վերոհիշյալի և թե հետևյալի մասին՝

1)  2000 թվականից մանրամասն ի՞նչ ծրագրեր կամ միջոցառումներ են ձեռնարկվել ԱՀՌԾ շրջանակներում՝ հստակ նշելով որո՞նք են եկամուտների և ծախսերի աղբյուրները  պետական բյուջեից, դրամաշնորհների կամ վարկային միջոցներից:

Ովքե՞ր են եղել այս միջոցառումները իրականացնողները և գումարների հասցեատերերը:

Ո՞րն է այդ 3-4 տարիների աշխատանքների իրական արդյունքը աղքատների /պաշտոնական թվերով՝ Հայասատանի բնակչության 50 տոկոսի/ աշխատանքի հնարավորությունները զարգացնելու, նրանց կրթության և գիտելիքի զարգացումը ապահովելու. ընդհանրապես ՀՀ -ում մարդուժի զարգացման թե° պատրաստման,  թե° հնարավորությունները ընդլայնելու  իմաստով:

Մանրամասն տեղեկացնել թե ո՞վքեր են եղել  փորձագետները, փորձագիտական կառույցները, վարչական պատասխանատուները,  մանրամասն` ի՞նչ չափորոշիչներով են նրանք ընտրվել, ի՞նչ գործառույթներ են ունեցել և ո՞րոնք են նրանց աշխատանքների արդյունքները` աղքատների իրավիճակի փոփոխման իմաստով, ի հարկե, եթե կա  փոփոխություն. ցույց տալ այդ կապը` «իմպաքտ»:

Ո՞րն է պետական բյուջեի մեջ ԱՀՌԾ բաշխումը: Ներկայացնել մանրամասն ցանկը պարտքերի, վարկերի, դրամաշնորհների:

բ/ Մենք նաև պահանջում ենք միևնույն հաշվետվությունը Համաշխարհային Բանկից և որևէ արտաքին կառույցից, որ առնչվում է ԱՀՌԾ-ին ՀՀ պետության մեջ: Այդ կառույցները, եթե որևէ ծրագիր իրականացնում կամ խթանում են  ՀՀ-ում, ապա նրանք հաշվետու են Հայ ժողովրդին: Դրամաշնորհ ընծայելը չի նշանակում անհաշվետվություն և անվերահսկելիություն: ԱՅԴ է ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ  պետության ինքնորոշման և անկախության սկզբունքը: Դա Միջազգային իրավական նորմ է և մենք պահանջում ենք որևէ արտաքին կառույցից, որ ՀՀ-ում քաղաքականություն և ծրագրեր է իրականացնում այդ հաշվետվությունը հանրային և վերոհիշյալ մանրամասնությամբ ներկայացնել` ՀՀ ինքնիշխան պետությանը, իր ժողովրդին:

Մեր ժողովուրդը  իրավունք ունի իմանալ այս հարցերի հստակ պատասխանը, ուստի մենք պահանջում ենք այս տվյալների անհապաղ հանրայնացումը անմիջապես:

Հայաստանի Պետության համար սոցիալական բևեռացումը ազգային, պետական անվտանգության խնդիր է: Այսօր աղքատության հաղթահարելուն օգնելու  է ՄԻԱՅՆ քաղաքական արդար և համերաշխ պետական ծրագրի որդեգրումը և կամքը՝ դա որդեգրելու և իրականացնելու: Արտաքին պարտք և արմատացող սոցիալական բևեռացում ունեցող պետությունը եվ կոռումպացվող փորձագետների շարան եվ ամլացող էլիտա սնող պետությունները  չեն կարող ԶԱՐԳԱՆԱԼ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԼԻՆԻ՞

ԱՊՀ-ում «թավշյա հեղափոխությունները»  կրում են  շղթայական բնույթ՝ Վրաստան, Աբխազիա, Ուկրաինա: «Կսահմանափակվի՞, արդյոք, ցուցակն այսքանով». ահա այս հարցն էր դրվել ԶԼՄ-ների կովկասյան  ինստիտուտում փետրվարի 25-ին կազմակերպված «կլոր սեղանի» քննարկման առանցքում:

Կլոր սեղանին հրավիրվել  են փորձագետներ և ՀՀ-ում տարբեր երկրների դեսպանատների ներկայացուցիչներ: Սկզբում զեկույցով հանդես եկավ ԼԿԻ-ի տնօրեն Ալեքսանդր Իսկանդարյանը: Նրա խոսքերով, շատերը գտնում են, որ հեղափոխության համար նախևառաջ  հարկավոր է 2 նախապայման` «ամերիկյան խաղալիք» (դա արտաքին գործոնի առկայությունն է) և արձագանք՝ վատ անցկացված ընտրություններին. «Իմ կարծիքով, այս 2 գումարելիները հեղափոխության հանգուցալուծման նախապայմաններ համարելը  ծայրահեղությունների մեջ ընկնել է նշանակում և ճիշտ չէ: Դատեցեք ինքներդ, եթե այդ նույն գումարելիներն օգտագործվեն Նորվեգիայում, արդյո՞ք  կլինի հեղափոխություն: Իհարկե՝ ոչ» :

Ըստ զեկուցողի, չի կարելի ասել, որ  նախկին կարգերը, նախկին ընտրությունները պետք չէին և որ դրանք դրական ոչնչի չհանգեցրին՝ լինեն դրանք Ռուսաստանում կամ Հայաստանում, կամ էլ մինչսահակաշվիլիյան Վրաստանում: Պարզապես  անխուսափելի էին մուտացիան և փոփոխությունները:

Ի՞նչ կատարվեց Վրաստանում, Աբխազիայում և Ուկրաինայում, ի՞նչ նախապայմաններ պետք եղան, որպեսզի տեղի ունենար հեղափոխություն: «Առաջին հերթին տեղի են ունենում ընտրություններ, այսինքն՝ պետք է գալիս արտաքին խթան, ընդգծեց բանախոսը: – Աշխարհի հարավկովկասյան մասում, թերևս, սա  ավանդույթ է դարձել: Պարտված կողմը՝ ընդդիմությունը, գրեթե միշտ չի ճանաչում ընտրությունների արդյունքները և սովորաբար պնդում է, որ ընտրությունները ճիշտ չեն անցկացվել, ընդ որում՝ կապ չունի, թե դրանք ինչպես են անցկացվել, իհարկե՝ միշտ էլ լինում  են խախտումներ, բայց դա չէ էականը»: Ըստ Իսկանդարյանի՝  այդ իրադարձությունների ընթացքում կազմվում է, այսպես կոչված, ժողովրդական ճակատ, այլ կերպ ասած՝ ձևավորվում է մարդկանց մի խումբ, որն ունակ է համախմբել, մոբիլիզացնել փորձագիտական բազան, իր միջից ընտրել հեղափոխության առաջնորդ, առանձնացնել ինչ-որ  խորհրդանիշեր, որոնք աշխատում են հեղափոխության օգտին: Սովորաբար, այդ խորհրդանիշերը պետք է հասարակ լինեն՝ հասկանալի յուրաքանչյուր մարդու համար: Ընդսմին, բանախոսի կարծիքով, ընտրված առաջնորդը պարտադիր չէ իսկապես առաջնորդ լինի, երբեմն  հեղափոխության  շարժիչ  ուժ կարող է հանդիսանալ  ոչ թե ընտրված առաջնորդը, այլ մեկ ուրիշը, ինչպես, օրինակ, եղավ Ուկրաինայում, ուր անընդհատ  ելույթ էր ունենում մի մարդ, սակայն հեղափոխության խորհրդանիշ էր համարվում մեկ ուրիշը: Հեղափոխության մեկ այլ նախապայման էլ համարվեց  տնտեսական ընտրանու պառակտումը, ինչը առկա էր և Վրաստանի, և Աբխազիայի, և Ուկրաինայի պարագայում: Իսկ այնտեղ, որտեղ  այդպիսի երևույթներ չեն նկատվել, և քաղաքական մարմինը մնացել է «ինտելեկտուալների ակումբի» կարգավիճակով, հեղափոխություն  տեղի չի ունեցել:

Քննարկվեցին նաև հեղափոխության մյուս նախապայմանները՝ ժամանակակից տեխնոլոգիաները և արտաքին ազդեցությունը: Նշվեց, որ թավշյա հեղափոխությունները կրում են «CNN հեղափոխություն» անվանումը, այսինքն՝ դրանք հեղափոխություններ են, որոնցում անմիջական մասնակցություն ունեն  լրագրողները, ինչն էլ կարևորում է նրանց հետ համագործակցելու ունակությունը: Դրա վառ  օրինակն է Վրաստանում «Ռուսթավի  2-ի» ունեցած դերը: Իսկ արտաքին  օժանդակությունը սովորաբար Արևմուտքից է գալիս՝ լինի ֆինանսական, թե բարոյական: Եւ, իհարկե, պետք է նաև սոցիալական բազա, հասարակական դժգոհություն:

Նշվեց նաև, որ հեղափոխությունների շարժիչ ուժը հասարակության ամենաակտիվ շերտն է՝ մայրաքաղաքի հասարակությունը: Պատահական չէ, որ  այդ հեղափոխությունները հաճախ կոչվում են՝ Թբիլիսիի, Սուխումի, Կիևի հեղափոխություններ:

Հեղափոխության համար կարևոր նախապայման է նաև այն, որ «հարմար» վիճակում գտնվի նաև երկրի իշխանությունը: Որպեսզի այն չունենա հնարավորություն, ցանկություն կամ էլ ընդունակություն՝ հակազդելու նմանատիպ հուզումներին, հատկապես՝ ուժային մեթոդներով: Նախընտրվում է իշխանության աստիճանական անկումը, ինչն էլ կատարվեց  Վրաստանում, որտեղ իշխանությունը չհամարձակվեց ցրել ցուցարարներին, քանի որ գիտեր՝ եթե այդ քայլին դիմի, վերջակետ կդնի իր հետագա քաղաքական գոյությանը:

«Իմ  կարծիքով, Հայաստանում հեղափոխության առաջին ծիծեռնակը եղավ 1995 թ.-ին՝ Երևանում,- ասաց ԼԿԻ-ի տնօրենը: -Նման հեղափոխության համար առկա էին բոլոր նախադրյալները, բացի 2- ից՝ տնտեսական էլիտայի պառակտում և արտաքին օգնություն: Իսկ այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանում 2003-ին, ես հեղափոխություն չեմ համարում, նույնիսկ չհաջողված հեղափոխություն չեմ համարում, քանի որ բացակայում էին շատ նախապայմաններ»: Բանախոսը պնդեց, որ միշտ  չէ, որ արտաքին օժանդակությունն ի վիճակի է լինում հեղափոխությունն իր ցանկացած ընթացքով տանել: Մասնավորապես, աբխազական հեղափոխության ժամանակ արտաքին գործոնը չաշխատեց:

Հայաստանում, ըստ Ա. Իսկանդարյանի, առաջիկա տարիներին հեղափոխություն չի սպասվում, քանի որ այստեղ չկա  հանրահավաքային կրթվածություն: Եւ որպեսզի տեղի ունենա հեղափոխություն,  հարկավոր է նախագահական նստավայրի դիմաց հավաքել ոչ թե 50 հազ. մարդ, այլ՝ 700 հազ. և 1 ամիս ժամկետով: Պիտի կարողանալ հավաքել այդ բազմությունը և ի վիճակի լինել մեկ ամիս կերակրելու: Իսկ քանի որ Հայաստանում այդպիսի միջոցներ չկան, հետևաբար հեղափոխություն էլ չի սպասվում: Բացի դրանից, Քոչարյանի ռեժիմը նման չէ ոչ  Շևարդնաձեի և ոչ էլ Կուչմայի ռեժիմին, հետո էլ՝ հայկական ընդդիմությունն էլ այնպիսին չէ, ինչպիսին «Տիմոշենկո-Յուշչենկո» կամ «Բուրջանաձե-Ժվանիա-Սահակաշվիլի» դաշինքը:

Իսկ ահա Աշոտ Մանուչարյանն էլ, ընդհակառակը, վստահ է, որ մոտ ապագայում հեղափոխություն անպայման կլինի Հայաստանում: Շավարշ Քոչարյանն էլ աբսուրդային համարեց այն տեսակետը, որ հեղափոխության համար բարենպաստ հող կա Հայաստանում, բայց, ահա, փող չկա:

Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆ
ԶԼՄ-ների կովկասյան ինստիտուտ
Հատուկ «Դեմոյի» համար

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ:  Մեր հեղինակի սույն նյութում հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Հայաստանում ներկայումս հեղափոխական շարժում հնարավոր չէ: Կարծում ենք, որ նույն իրավիճակն է նաև ԼՂՀ-ում: Եւ լավ է, որ այդպես է, քանի որ, մեր խորին համոզմամբ, հեղափոխությունը զարգացման ոչ միայն միակ, այլև լավագույն տարբերակը չէ, շատ ավելի գերադասելի է էվոլյուցիոն, առանց ցնցումների զարգացումը: Որովհետև հեղափոխությունը հաջող ընթացքի դեպքում եթե պարտադիր բերում է իշխանափոխության, ապա միշտ չէ, որ կարողանում է հընթացս ստեղծել իշխանությունների գործունեության հասարակական վերահսկողության գործուն մեխանիզմներ, և հասարակությունն էլ շատ հաճախ իշխանության հետ կապված նույն խնդիրներն է ունենում նաև իշխանափոխությունից հետո: Նախընտրելի ուղին այն է, երբ հասարակությունը քաղաքական հասունության այնպիսի մակարդակի է հասնում, որ աստիճանաբար, քայլ առ քայլ իր ձեռքն է վերցնում կառավարման լծակների վերահսկողությունը: Նորանկախ Արցախում, հուրախություն բոլորիս, հենց այս ճանապարհն է ընտրվել: ՏԻՄ ընտրություններում ձեռքբերված հաջողությունից հետո հանրությունը պատրաստվում է խորհրդարանական ընտրություններին: Եթե հաջողվի ձևավորել այնպիսի օրենսդիր մարմին, որը գործադիրի կցորդը չլինի, ավելին՝ կարողանա վերահսկել գործադիրի գործունեությունն ու դառնալ ամբողջ հանրության շահերն արտահայտող քաղաքական մարմին (ինչը չի հաջողվել անել ներկայիս խորհրդարանին), ապա կարելի կլինի միանշանակ պնդել, որ հանրությունը մի մեծ քայլ է կատարել ժողովրդավարության արմատավորման ու երկրի զարգացման ճանապարհին: Իհարկե, այստեղ շատ բան կախված է իշխանություններից, քանի որ սովորաբար հենց նրանք են խոչընդոտում այս ամենին և իրենց գործունեությամբ կամա թե  ակամա արհեստականորեն հեղափոխական իրավիճակ ստեղծում: Բայց եթե մարդ, հանրությունը, ժողովուրդը պատրաստ է լինում իր իրավունքները պաշտպանելուն ամենուր և ամեն պահի, ապա իշխանության քայքայիչ գործունեությունը սահմանափակվում է:

——————————————————————————————-

Համազգային

ՆՈՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅՈՒՄ

«Հույսի դիմանկար. Հայերը, 40 կենսագրություն աշխարհի տարբեր երկրներից»

«Հույսի դիմանկար. Հայերը, 40 կենսագրություն աշխարհի տարբեր երկրներից» գրքի հրատարակիչն է Հուբերտա ֆոն Ֆոսը£ Առաջաբանը գրել է պրոֆ. Եհուդա Բաուերը (Եադ-Վաշեմ, Երուսաղեմ)£ Ներածական հոդվածների հեղինակներն են Հուբերտա ֆոն Ֆոսը (Բեռլին), պրոֆ. Վահագն Տատրյանը (Քեմբրիջ, ԱՄՆ), պրոֆ. Թաներ Աքչամը (Մինեսոթայի համալս.), դոկտ. Թեսա Հոֆմանը (Բեռլինի պետ. ազատ համալսարան), Վոլֆգանգ Գուսթը (Համբուրգ):

Էլի Վիզելը (հրապարակախոս, մարդու իրավունքների պաշտպան, ծագումով հրեա, համակենտրոնացման ճամբարից հրաշքով փրկված) 1915/16թթ.-ին թրքական սուլթանությունում կատարված հայերի ցեղասպանությունը համարել է «ողջակիզում՝ ողջակիզումից առաջ»:

2005թ. ապրիլի 24-ին հայոց ցեղասպանության 90-ամյակն է£ Հակառակ ճնշիչ և համոզիչ փաստերի՝ Թուրքիան մինչ այսօր ժխտում է ցեղասպանությունը և ուրանում ոճրագործությունը£ Սակայն հայերը պայքարում են ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման, ինչպես նաև պատմական իրողության համար£ Ովքե՞ր են այս մարդիկ, որ, ցրված աշխարհով մեկ, պայքարում են ազգային դիմանկարը անաղարտ պահելու համար£ Այս գրքի հեղինակները՝ արտասահմանում աշխատող լրագրողներ, պատմաբաններ, գրողներ, փնտրել են հետքեր, դեմքեր, ճակատագրեր, Բեյրութից Երուսաղեմ, Տեր-զոր, Կահիրե, Ալեքսանդրիա, Թեհրան, Կ.Պոլիս, Մուսա լեռ մինչև Վենետիկ, Փարիզ, Լոնդոն, Բեռլին, Բրյուսել, Ժնև, Վիեննա, ինչպես նաև Բուենոս-Այրես, Մադրաս, Լոս-Անջելոս, Փասադենա, Նյու-Յորք, Թորոնթո, Մոսկվա, Երևան, Էջմիածին և Արցախ£ Զորի Բալայանի, Շառլ Ազնավուրի, Փիթր Պալաքյանի, Ատոմ Եգոյանի և շատ ուրիշների կենսագրությունները հուսադրում են հայերին, սփոփում որպես ազգ ապրել-վերապրել և, գիտակցելով սեփական պատմությունը, հույսով և հավատով դիմագրավել ապագան£ Քանի որ գիրքը հրատարակվել է Բեռլինում, հատուկ ուշադրության են արժանացել Բեռլին-հայեր փոխհարաբերությունները, ինչին անդրադարձել է աշխարհահռչակ հայագետ, դոկտ. Թեսա Հոֆմանը£ Նրա գրչին են պատկանում ներածականում զետեղված «Կովկասի և  Արարատի միջև գտնվող երկիրը» ծավալուն հոդվածը, որն ընդգրկում է հայոց պատմությունը, ներառյալ արցախյան ազատագրական պատերազմը, ինչպես նաև «Ակն ընդ ական» բաժինը, որտեղ ընդգրկված է Թալեաթ փաշայի սպանությունը Բեռլինի Հարդենբերգ պողոտայում, և վերջապես գրող, հրապարակախոս և ազգային գործիչ Զորի Բալայանի կենսագրականը, որին անձամբ ծանոթացել է իր Արցախ կատարած բազմաթիվ շրջագայությունների ժամանակ£

Գիրքը հրատարակել է «Հանս Շիլեր» հրատարակչությունը: Հրատարակչության ինտերնետային կայքի հասցեն է՝ http://www.verlag-hans-schiller.de

«Թրքական սուլթանության քրիստոնյա ժողովուրդների

հալածանքները, բռնագաղթը և բնաջնջումը 1912-1922թթ.-ին»

«Թրքական սուլթանության քրիստոնյա ժողովուրդների հալածանքները, բռնագաղթը և բնաջնջումը 1912-1922թթ.-ին» գրքի կազմողն ու հրատարակիչը դոկտ. Թեսա Հոֆմանն է:

Հոդվածների հեղինակներն են Ադամ Բաղդասարյանը (ԱՄՆ), Էմիլ Գորգիսը (Բեռլին), պրոֆ. Մարտին Թամքեն (Գերմանիա), Միխալիս Խարալամբիդիսը (Աթենք), Հարիս Ծիրքինդիսը (Հունաստան), Թեու Հալոն (ԱՄՆ), Թեսա Հոֆմանը (Բեռլին), Տիգրան Սարուխանյանը (Երևան), Ժիրայր Քոչարյանը (Բեռլին) և պրոֆ. Կոնսդանդինոս Ֆոթիադիսը (Թեսալոնիկի):

Գերմանիայի ավետարանական եկեղեցու խորհրդի նախագահ, եպիսկոպոս դոկտ. Վոլֆգանգ Հուբերը գրքի առաջաբանում որպես ուղերձ գրել է. «Օսմանյան սուլթանության վերջնափուլում ձեռնարկվեց հայոց, արամեալեզու քրիստոնյաների, ասորիների և հույների բնաջնջումը, մինչայսօր այս արևելյան քրիստոնյա ժողովուրդների ճակատագրի մասին խոսելիս սովորություն է եղել խոսել ամեն մեկի մասին առանձին, միմյանց հետ չկապված: Թեպետև բոլորի անցյալը միասին վերցված պատկանում է աշխարհի պատմության դժնի էջերին, որոնք դեռ շարունակվում են»: Գրքի հոդվածները ունեն բացառիկ ուժգնություն այդ սարսափելի դեպքերը միմյանց հետ կապակցված պատկերելու: Այս գիրքը, անշուշտ, իր մեծ ներդրումը կունենա, որպեսզի ճիշտ ըմբռնվի խնդրի բուն էությունը:

Գիրքը հրատարակել է LTD հրատարակչական հիմնարկությունը (Մյունթր, Լոնդոն, Բեռլին):

Հրատարակչության ինտերնետային կայքի հասցեն է http://www.lit-verlag.de/isbn/3-8258-7823-6

«Համաշխարհային գրականության հանրագիտարան»

«Համաշխարհային գրականության հանրագիտարան» երկհատորյակը պարունակում է 9000 բառահոդվածներ՝ նվիրված տարբեր ժամանակների և ժողովուրդների հեղինակներին և անանուն ստեղծագործություններին (բացառությամբ գերմանացի հեղինակների), բաղկացած է 1999 էջից£

Հանրագիտարանի հրատարակիչն է Գերո ֆոն Վիլփերթը:

«Համաշխարհային գրականության հանրագիտարանը» (ՀԳՀ) ներկայումս վայելում է առանձնահատուկ հռչակ՝ շնորհիվ հարուստ փաստագրության և նյութական բազմազանության£ Ներկայիս 4-րդ հրատարակության համար համագործակցել են տարբեր լեզուների և գրականության շուրջ 190 մասնագետներ:

Հայ գրականության բաժնի հեղինակն է դոկտ. Ժիրայր Քոչարյանը, Բեռլինի պետ. ազատ համալսարանի հնդեվրոպական և համեմատական լեզվաբանության հայկական բաժնի ղեկավարը, որին հաջողվել է ՀԳՀ-ի մեջ ներգրավել 32 հայ հեղինակների կենսագրականներ, նրանց ստեղծագործությունները և թարգմանությունները (հեղինակ, թվական, տպագրության վայր, արևմտահայ հեղինակների դեպքում շեշտվել է նրանց՝ ցեղասպանության զոհ լինելու փաստը), ինչպես նաև «Սասնա ծռեր» էպոսը: Բառահոդվածների ստեղծման աշխատանքին օժանդակելու համար հեղինակն իր շնորհակալությունն է հայտնում Հայաստանի հանրագիտարանի աշխատակազմին£

Հատորները հրատարակվել են Շթութգարթ քաղաքի «Ալֆրեդ Քռոներ» հրատարակչությունում:

Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆ
Բեռլին

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԴՈԿՏՈՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՉԵԼԵԲՅԱՆԻՆ
կամ հավերժական հանգիստ զորավար Անդրանիկի աճյունին

Հարգելի դոկտ. Չելեբյան:

Ձեր նամակին, որի պարունակությունը ազգային հերոս, զորավար Անդրանիկի կյանքի ու գործի նկատմամբ Հայաստանում ցուցաբերված անտարբերության, աճյունը կրկին Փեր Լաշեզ տեղափոխելու ու նրա արձանի շուրջ անմխիթար կացության մտահոգությամբ էր շարադրված, որոշեցի պատասխանել բաց նամակով« քանզի Ձեր մտահոգությունները համազգային բնույթ ունեն£ Թող մեր ազգի ավելի լայն զանգվածներ ծանոթանան խնդրին, խորհեն ու իրենց կարծիքները հայտնեն…

Անշուշտ, Դուք եւ հայկական թերթեր ընթերցող մեր հայրենակիցները ծանոթ են իմ համեստ կարծիքին՝ ազգային հերոսի աճյունները հայրենիք փոխադրման եւ Եռաբլուրում հողին հանձնելու կապակցությամբ («Յառաջ» հունվար 8, 2003թ.): Մի փոքր մեջբերում նշված հոդվածից. «…Եթե շատ հարցերում Հայաստանի իշխանությունները սփյուռքահայության հետ խորհրդակցելու եւ նրա կարծիքները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը չեն զգում, ապա ազգային հերոս, զորավար Անդրանիկի աճյունի տեղափոխման, հուղարկավորման ու այլ հարցերում պարտավոր էին սփյուռքի կարծիքը ունենալու եւ այդ կարծիքի հետ հաշվի նստելու, քանզի հարցը համազգային էր»:

Ազգային հերոսի աճյունը կրկին Փեր Լաշեզ վերադարձնելու ձեր միտքը պարզապես մինչեւ սրտի խորքը դառնացած ու հերոսի նկատմամբ ունեցած անսահման սիրո ու գուրգուրանքի ցավախառն արտահայտություն է… Եկեք միասին խորհենք. կատարված սխալի այդպիսի ուղղումը կարող է ավելի մեծ սխալի հանգեցնել: Եկեք ազգովի խաղաղվենք եւ հավերժական հանգիստ տանք ազգային հերոսի՝ զորավար Անդրանիկի աճյունին Հայաստանի հողի արեւելյան մասի վրա: Ուր էլ որ թաղված լինի զորավարը, նրա սիրտը հայոց լեռներում է:

Այո« շատ ազգեր իրենց հերոսներին թաղել են ոչ ընդհանուր գերեզմանատներում, բայց կան նաեւ ժողովուրդներ« որոնք իրենց հերոսների աճյունները այրում եւ մոխիրը շաղ են տալիս երկրով մեկ: Դրանով հերոսի գործի արժեքը չի նվազում: Մեծ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը գերեզման չունի« բայց արդեն տասնհինգ դար նա շարունակում է ապրել ազգի հետ:

Այսօր առավել, քան երբեք, անհրաժեշտ է հետեւել Անդրանիկի գործին, շարունակելով նրա «կիսատ թողած» գործը:

Այս տողերը շարադրելուց առաջ հարկ համարեցի կրկին անգամ մոտենալ իմ գրադարանի Անդրանիկին պատկանող գրականության բաժնին« որտեղ գտնվում է նաեւ Ձեր «Զորավար Անդրանիկ եւ հայ հեղափոխական շարժումը» աշխատությունը:

Կրկին ու կրկին կանգ առնելով զորավարի կատարած գործի ու նրա անցած հերոսական ուղու վրա, մարդ համակվում է անսահման հարգանքով նրա կատարած գործի նկատմամբ եւ խորը ցավ է ապրում նրա «կիսատ մնացած» գործի համար: Զորավար Անդրանիկի գործի տեսակարար կշիռը հայ ժողովրդի նորագույն պատմության մեջ անվիճելիորեն շատ մեծ է£ Մեծ է նաեւ «կիսատ թողած» գործը՝ Արեւմտյան Հայաստանի ու արեւմտահայության ազատագրման գործը, որի համար երեսուն տարիներ շարունակ ամենածանրագույն պայմաններում մահու ու կենաց կռիվ մղեց:

Զորավար Անդրանիկը մեծ էր ոչ միայն ռազմագիտական կարողություններով ու ընդունակություններով, այլ նաեւ քաղաքական կայուն ու հստակ ըմբռնումներով: Նա իր կյանքի հարուստ փորձով ու պայծառատեսությամբ ոչ միայն չհավատաց Օսմանյան կայսրության խաբեբայություններին ու խարդախություններին, այլ մշտապես զգուշացման ու զգաստության կոչ էր անում տարբեր կուսակցությունների ու հեղափոխական շարժումների ղեկավարներին: Նա օսմանցու հետ խոսեց նրան հասկանափ Լեզվով՝ ուժի Լեզվով:

Զորավարի անավարտ գործի շարունակությունը այսօր սկսվում է հենց Հայաստանի Արեւելյան մասի՝ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ու քաղաքական հզորացմամբ եւ ազգային անվտանգության համակողմանի ապահովությամբ:

Բոլոր նրանք, ովքեր այսօր, անկախ իրենց պետական դիրքից ու պաշտոնից եւ բնակավայրից, ժողովրդի լայն զանգվածների բարեկեցության ուղղությամբ չեն աշխատում եւ առիթ են ստեղծում արտագաղթի, ապա նրանք զորավարի գործի շարունակողները լինել չեն կարող եւ համահավասար են այն դասալիքներին, որոնք Կարին ու Ղարս բերդաքաղաքները չպաշտպանեցին եւ դավաճանաբար մենակ թողեցին զորավարին: Թե այդ քաղաքական ու զինվորական դասալքությունը ինչ արժեց մեր ժողովրդին, այդ գիտենք պատմությունից…

Ազգային հերոսի կյանքին ու գործին նվիրված ուսումնասիրությունները հեռու են սպառիչ պատասխան տալու պատմական այդ բարդ ու հակասական ժամանակաշրջանի իրադարձությունները լուսաբանելու ուղղությամբ: Մեծ հայրենասերի ծառայությունները իրենց արժանի մեկնաբանություններն ու գնահատականները չստացան ժամանակին եւ այսօր էլ այդ ուղղությամբ ծրագրված աշխատանք չի տարվում: Պարույր Սեւակը գրել է. «…Անդրանիկի մասին բան չիմանալը հավասար է իր ժողովրդի նորագույն պատմությանը անգետ լինելուն»:

Զորավար Անդրանիկը իր գաղափարներով ու գործունեությամբ միայն հայ ժողովրդին չի պատկանում£ Նա իր ամբոջ գիտակցական կյանքի ընթացքում անհաշտ կռիվ է մղել Օսմանյան կայսրության բռնապետության դեմ՝ ի նպաստ ճնշված ժողովուրդների ազատագրման: Նրա մղած կռիվները բալկանյան ժողովուրդների ազատագրման համար՝ խոսում է նրա համամարդկային բարձր իդեալների մասին: Ցավոք, այս ուղղությամբ էլ բավարար ուսումնասիրություններ չեն կատարվել, եւ զորավարի գործը արժանի գնահատական չի ստացել: Ռուսական բանակին կատարած նրա ներդրումներն առհասարակ ուսումնասիրության առարկա չեն դարձել:

Հարգարժան դոկտ. Չելեբյան, Ձեր վրդովմունքը զորավարի անձի ու գործի վրա ստվեր գցողների նկատմամբ կիսելով հանդերձ, պետք է նշեմ, որ այդ բոլորը ապարդյուն ճիգեր են ու ժամանակավրեպ  գործողություններ անարժեք մարդկանց կողմից: Ինչպես Մենդելեեւյան պարբերական աղյուսակի մեջ գտնվող նյութերը ունեն իրենց ճշգրիտ տեղն ըստ իրենց ատոմային կառուցվածքի ու տեսակարար կշռի, այդպես էլ յուրաքանչյուր պատմական գործիչ՝ ըստ իր կատարած գործի տեսակարար կշռի, իր ճշգրիտ տեղն ունի հայոց պատմության մեջ: Զորավար Անդրանիկի տեղը գտնվում է ամենաբարձր շարքում, եւ ոչ մի քաղաքական կազմակերպություն, խմբավորում, կուսակցություն կամ անձնավորություն չի կարող դիպչել ժողովրդի կողմից զորավարին հատկացված տեղին ու դիրքին, հակառակ դեպքում՝ հայոց պատմության Մենդելեեւյան աղյուսակի համակարգը կխախտվի…

Շատ գնահատականներ կան զորավարի գործին նվիրված, վերհիշենք դրանցից մեկը՝ Մարտիրոս Սարյանի խոսքը. «Եթե հայերս իրավունք ունենք մեր անցյալը հերոսական անվանելու, եւ եթե հարատեւել ենք որպես ժողովուրդ առ այսօր« ապա այդ բանում մենք մեծագույն չափով պարտական ենք նաեւ մեր դարավոր հերոսապատումների հավերժ անմոռանալի դյուցազուններից մեկին՝ Անդրանիկին»:

Հարգելի բարեկամ, Ձեր նամակով խիստ վրդովմունք եք հայտնում զորավարի արձանի ետեւում ստեղծված արտաքնոցի կապակցությամբ: Ես այդ տեսել եմ սրտի խորը կսկիծով, բայց եւ այնպես, մտածեցի՝ թող Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության եւ Երեւան քաղաքի քաղաքապետարանի ղեկավարներն ամաչեն, որ զորավարի արձանը սեփականաշնորհել են պարոն Շիրինյանին« որպեսզի իր տիկնոջ հիշատակը հավերժացնի նրա պատվանդանի վրա, եւ իրենք իրենց ազատել են ամեն պարտականությունից: Զորավարի արձանը գտնվում Է Հայաստանում 1700 տարի առաջ քրիստոնեության գաղափարները տարածողի՝ Ս. Գրիգոր Լուսավորչի անունը կրող տաճարի բակում, որը նույնպես կառուցվել է հայ բարերարի մեծ ծախսերով՝ ի հիշատակ իր հարազատների… Թող սեփականատերերը հոգ տանեն իրենց տարածքի մաքրության մասին:

Զորավարի արձանի բացումը նոր էր կատարվել, երբ Երեւան հասա: Հաջորդ օրը առավոտյան սուրճը խմեցի զորավարի արձանին կից սրճարանում: Հունիսյան տաք ու պայծառ օր էր: Չորս անգամ արձանի չորսբոլորը պտտեցի, հեռու գնացի, մոտիկ եկա, որպեսզի բոլոր մանրամասնությունները տեսնեմ: Իմ ոչ մասնագետիս գաղափարը կազմելուց հետո, մտածեցի՝ պետք է լսեմ նաեւ քանդակագործի մեկնաբանությունները: Գտա զորավար Անդրանիկի արձանի քանդակագործին՝ նկարիչ, ծանոթ արվեստագետ Արա Շիրազին: Շիրազը սիրով հարգեց իմ խնդրանքը, եւ մենք հանդիպեցինք զորավարի արձանի մոտ:

Ծանոթանալուց հետո« սկսեցի իմ հարցումները:

– Ինչու՞ եք երկու ձի քանդակել զորավարի համար:
– Որպեսզի ցույց տրվի« որ նա մենակ չէ:
– Ձիերի գլուխների մեջ դիմացից զորավարի գլուխը չի երեւում:
– Լավ տեսնելու համար պետք է կողքից դիտել:
– Ինչու՞ է զորավարը մերկ:
– Մերկությունը ազնվության   խորհրդանիշ է:
– Ինչու՞ է զորավարը իր թուրը դեպի երկինք ուղղել:
– Նա երդվում է:

Վերջին պատասխանն ինձ մտովի տեղափոխեց Մշո Ս. Սռաքելոց վանք, որտեղ շուրջ հարյուր տարի առաջ զորավար Անդրանիկը այն անառիկ բերդի էր վերածել եւ իր քաջարի զինակիցների հետ պատերազմ էր հայտարարել Օսմանյան կայսրության դեմ: Թե հիմա զորավարը ինչի՞ մասին է երդվում, այդ հայտնի է միայն Աստծուն, քանդակագործին ու սեփականատիրոջը…   Զորավարի թուրը այնպես է քանդակված, որը զուգահեռ է տաճարի գմբեթների վրա գտնվող չորս խաչերի հետ եւ ուղղված է դեպի երկինքը: Թրի այդ բռնած ձեւը, ըստ Նյուտոնյան ֆիզիկայի օրենքների, ոչ հարվածելու եւ ոչ էլ պաշտպանվելու ուժ ունի: Անշուշտ, այդպիսի դիրքով   միայն կարելի է երդվել: Ասենք, սեփական եկեղեցու բակում դրանից ավել էլ չի թույլատրվում: Իսկապես, հուշարձանն էլ պետք է զորություն ունենա…

Զորավար Անդրանիկի գործը շարունակելու համար եւ նրա կատարածը հայ ժողովրդի գոյապայքարին ծառայեցնելու նպատակով, անհրաժեշտ է.

1. Մեծ զորավարին վայել տուն-թանգարան ստեղծել Երեւանում՝ իր հարակից գիտահետազոտական ինստիտուտներով, որտեղ կուսումնասիրվեն հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումների պատմությունը՝ ընդհանրապես եւ Անդրանիկի կյանքն ու գործունեությունը՝ մասնավորապես: Այս պատմագիտական հիմնարկները պետք է ունենան միջազգային մակարդակ ու աշխատաձեւ, ունենալով ոչ միայն բալկանյան ու ռուսական, այլ անպայման թրքական, քրդական, պարսկական ու ազերական բաժիններ: Թող օտարները մեր պատմությունը կարդան եւ ուսումնասիրեն՝ գրված ու շարադրված մեր կողմից:

Ուսումնասիրությունները պետք է նպատակաուղղված լինեն մեր ժողովրդի ազգային անվտանգության կենսական կարիքները ապահովելուն: Պատմության ընթացքին մեր ժողովրդի նկատմամբ տեղի ունեցած անարդարությունների համար մշտապես մեղավոր ենք գտել մեր թշնամիներին ու մեծ պետություններին, քննության նյութ չդարձնելով մեր թերություններն ու անկարողությունները:

Հայ ժողովուրդը, լինելով գիր ու գրականություն սիրող ժողովուրդ, զարմանալիորեն քիչ գրականություն ունի՝ նվիրված ռազմագիտության ու ժողովրդի ինքնապաշտպանության գործին£ Մեր մշակույթի պարծանք Մատենադարանում պահվող բազմահազար ձեռագիր գրքերի մեջ քանի՞սն են նվիրված վերը նշված նյութին: Եթե այդ թիվը քսանհինգ տոկոսից պակաս է, ուստի պետք է չվարանենք ասելու, որ մեր նախնիները իրենց ազգի կարեւորագույն հարցին, այսինքն՝ ժողովրդի անվտանգությանն ու ինքնապաշտպանությանը արժանի ուշադրություն չեն հատկացրել£ Զորավար Անդրանիկի կողմից պարտիզանական կռիվների համար գրված «Մարտական հրահանգներ» գիրքը հազվագյուտ գործ է այս առումով:

Արցախյան պատերազմի մասնակից տղամարդիկ ունեին ռազմական գիտելիքներ իրենց զինվորական ծառայություններից, իսկ կին մասնակիցները այդ փորձը ձեռք բերեցին կռվի դաշտում, մեծ կորուստների գնով: Իրավական տեսակետից կանայք նույնպես իրավունք ունեն ինքնապաշտպանության ու իրենց ընտանիքի անվտանգությունն ապահովելու համար տեսական ու գործնական ռազմական գիտելիքներ ձեռք բերելու:

2. Համազգային դրամահավաքով, հանգանակությամբ կատարել բոլոր նշված աշխատանքները: Յուրաքանչյուր հայ անհատ իրեն պետք է մասնակից տեսնի այս համազգային գործում: Դրամի չափը կարեւոր չէ, այլ կարեւոր է մասնակցությունը եւ գործին նպաստելու պատրաստ լինելու գիտակցությունը…

Հետեւենք Անդրանիկի գործին:

Արամայիս ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ
դոկտոր, Սթոքհոլմի թագավորական տեխնիկական համալսարանի դասախոս,
e-mail: longaram@yahoo.com

——————————————————————————————-

Դեմքեր

ՀԱՅԱՇՈՒՆՉ, ԱՐՑԱԽԱՊԱՇՏ ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ԱՅՍ ՕՋԱԽԸ

Գրիչ եմ վերցրել մի բարի ու անկեղծ նպատակով: Կամենում եմ, կարողություններիս շրջանակում, ներկայացնել արցախապաշտ ու հայաշունչ մի օջախ, որը ճանաչում է գտել ոչ միայն Արցախում: Խոսքս Իսահակ Ալավերդյանի և Քնարիկ Սուլեյմանյանի սուրբ օջախի մասին է, օջախ, որից միայն սեր, բարություն, ազնվություն է ճառագում… Այս օջախի նահապետն էր անվանի մտավորական, դրամատուրգ, արձակագիր, անզուգական քաղաքացի Իսահակ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆԸ:

Արցախի մտավորական սերուցքի փայլուն ներկայացուցիչներից էր: Անկրկնելի անհատականություն էր, մանկավարժ՝ բառիս ամենախոր իմաստով, գրող-թատերագիր և անզուգական մարդ՝ բոլոր առումներով:

Ես բախտ եմ ունեցել Ստեփանակերտի Աշոտ Ղուլյանի (Բեկոր) անվան (այն ժամանակ դպրոցը կրում էր մեծանուն վիպասան Րաֆֆու անունը) թիվ 2 դպրոցում աշխատել ընկ. Ալավերդյանի հետ: Երիտասարդ էի, նոր էի սկսել կրել մանկավարժ դառնալու ծանր, դժվար, բայց և պատվաբեր բեռը: Իսկ ընկ. Ալավերդյանն արդեն փորձառու, լայն ճանաչման արժանացած ուսուցիչ էր, այն էլ՝ մեր արքայական հայոց լեզվի և գրականության: Եթե ճիշտ է, որ ուսուցչի անձնական օրինակն, անշուշտ, կարևորագույն և վճռական դեր է խաղում երեխաների կրթության ու դաստիարակության գործում, ապա Ի. Ալավերդյանի դրական օրինակը ծանրակշիռ էր, անփոխարինելի:

Նրա պահվածքը, խոսք-զրույցը, հարգալից վերաբերմունքը, բարի հումորը և այլ մարդկային արժանիքները դաստիարակչական հզոր զենքեր էին, որոնք, ինչ խոսք, չէին վրիպում ոչ միայն աշակերտների տեսադաշտից:

Իսկ ուսուցչանոցում նրա գտնվելը յուրովի բաց դաս էր: Նրա խելացի կատակները, վարակիչ հոմերական ծիծաղը, իմաստալից խոսքը՝ արտիստական երանգավորումներով, դիմացինին գերագույն հաճույք էին պատճառում, հիացնում: Այո, ուրախ եմ, որ աշխատել եմ նրա կողքին, և նրանից շատ բան եմ սովորել:

Անկեղծորեն պիտի ասեմ, որ երբ Ի. Ալավերդյանին տեղափոխեցին թիվ 3 ռուսական դպրոց, մենք շատ տուժեցինք, իսկ փոխարենը շահեցին 3-րդ դպրոցի աշակերտները: Բայց որ շնորհալի մանկավարժը ռուսերեն կրթություն ստացող հայ երեխաների (իհարկե, ծնողների մեղքով) հոգում կվառի, կսերմանի սեր մայրենի լեզվի նկատմամբ, չէինք կասկածում. իսկ դա այն ժամանակ մեծ առաքելություն էր: Բայց ընկ. Ալավերդյանն իր սերտ կապը չխզեց մեր դպրոցի հետ: Սիրով մասնակցում էր ուսուցիչների համար կազմակերպվող միջոցառումներին, այն էլ ինչպիսի¯ ջերմությամբ ու ակտիվությամբ:

Մեր բազմադարյան գրականության այդ փայլուն գիտակը հիանալի ասմունքում էր, աստվածատուր շնորհքով էր օժտված: Պաշտում էր կյանքից վաղ հեռացած, բայց հավերժի հետ խոսող բանաստեղծներ Դուրյանին ու Մեծարենցին, մեծն Թումանյանին, Վարուժանին, Վահան Տերյանին, Իսահակյանին…

Իսահակ Ալավերդյանը երկար տարիներ համատեղության կարգով աշխատել է Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկ թատրոնում: Անուրանալի է նրա վաստակը թատրոնի ողջ պատմությունը բարձր մակարդակով հասարակությանը ներկայացնելու գործում ևս: Նրա «Ստեփանակերտի Մ. Գորկու անվան հայկական պետական դրամատիկ թատրոն» շատ արժեքավոր գիրքը հարուստ աղբյուր է բոլոր նրանց համար, ովքեր սիրում են թատրոնը, արվեստը: Ալավերդյանը ոչ միայն հիանալի արձակագիր էր, այլև դրամատուրգ, նրա «Սիրո ճանապարհը», «Ախ, սեր» պիեսները հաջողությամբ բեմադրվել են՝ արժանանալով թատերասերների ջերմ ընդունելությանը:

Ինչ խոսք, ցավալի է, որ մեր մեծ արցախցին այսօր մեզ հետ չէ, որպեսզի հոգու շռայլ գոհարները պարգևի շրջապատին, ջերմություն շնորհի բոլոր-բոլորին՝ և’ երեխաներին, և’ մեծահասակներին: Բայց արդյո՞ք մեզ հետ չէ ընկ. Ալավերդյանը: Ոչ, նա մեզ հետ է, և կլինի սերունդների հոգիներում. չէ՞ որ նրա գիտակցական ողջ կյանքն աշխարհը հմայիչ դարձնելու գեղեցիկ օրինակ է:

Եվ որքան, որքա՜ն երջանիկ ու բախտավոր էր անվանի մտավորականը, որ իր կյանքի ընկեր էր ընտրել վաստակաշատ, բացառիկ հմայքի տեր հայուհի Քնարիկ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆՅԱՆԻՆ: Ով ճանաչում է ընկ. Սուլեյմանյանին, հատկապես ով աշխատել է նրա հետ, եղել է նրա աշակերտը, համոզված եմ, ամենաջերմ ու սրտահույզ գնահատականը կտա նրա մարդկային վեհ կերպարին: Իսկ ես դարձյալ ինձ երջանիկ եմ համարում, որ երկար տարիներ նրա կողքին աշխատել եմ նույն թիվ 2 դպրոցում: Նա նույնպես հայոց լեզու և գրականություն էր դասավանդում: Նա սոսկ պարտականություն կատարող չէր: Նա անմնացորդ իր սիրած գործին նվիրվելու պայծառ օրինակ էր:

Շատ անգամ եմ նրա դասերին ներկա եղել, ու թե որքան խորն եմ զգացել, թե ինչպիսին պետք է լինի հատկապես հայոց լեզվի ուսուցչուհին, երևի դժվար է հենց այնպես արտահայտվել: Նրա արևահամ խոսքը լսել էր պետք, լսել էր պետք մանկավարժական տակտով հագեցած նրա խոսքը, որից ամենաչար երեխան անգամ ազդվում էր, կարգի գալիս: Երբեք ձայնը չէր բարձրացնում, չէր վիրավորում անչափահասի անձը, գիտեր ամեն մեկի անհատականությունը: Քնար Սուլեյմանյանն օրինակելի դասղեկ էր, կարողանում էր ստեղծել համերաշխ, կարգապահ ու պարտաճանաչ աշակերտական կոլեկտիվ, որով շատ էր ուրախանում նա:

Վերջերս մեր հանրային հեռուստատեսությամբ հաղորդում եթեր արձակվեց սիրված մանկավարժի ծննդյան օրվա կապակցությամբ: Երևի շատերն են լսել ու հիացել: Կամենում եմ միայն մի դրվագ հիշեցնել: Երբ լրագրողը հարցրեց նրան, թե ինչով է զբաղվում, ինչպես է անցկացնում իր վաստակած հանգիստը, նա խորհեց մի քիչ ու այսպես պատասխանեց. «Շատ ցավալի է, որ այսօր մեր աշակերտները, երիտասարդները գեղարվեստական գրքեր չեն կարդում, չեն սնվում գրքերի կախարդական աշխարհի հրաշալիքներից: Իսկ ես այս առաջացած տարիքում, եթե մի օր անգամ գիրք չկարդամ, իմ օրը կորած, անիմաստ կհամարեմ: Չեմ զլանում ընթերցածս նորից ու նորից ընթերցել և նոր մտքեր, իմաստություններ յուրացնել: Խորհուրդ եմ տալիս բոլորին՝ կարդալ, կարդալ, կարդալ, որպեսզի ձեր կյանքն իզուր չանցնի:

Ցավում եմ նաև, որ մեր մայրաքաղաքում չկա մի ժամանակ այնքան հեղինակություն վայելող գրախանութը, որից շռայլորեն օգտվում էին բոլորն ու ստեղծում, հարստացնում իրենց անձնական գրադարանը»:

Հիշենք, որ Ք. Սուլեյմանյանը զբաղվել է գրական կյանքով. նրա գրչին են պատկանում բազմաթիվ պատմվածքներ, որոնց հերոսները դպրոցականներ են, ուսուցիչներ, մեր շրջապատի մարդիկ:

Իսահակ Ալավերդյանը և Քնար Սուլեյմանյանն այն երջանիկներից են, որ ստեղծել են ազնվագույն, հայեցի օջախ-ընտանիք: Կա՞ մի հայ Արցախում, Հայաստանում, նրա սահմաններից դուրս, որ չիմանա, հիացած չլինի Իսահակ Ալավերդյանի և Քնար Սուլեյմանյանի դստեր՝ մեր չքնաղ լեռնաշխարհի չքնաղ սոխակ Նաիրուհի Ալավերդյանի գերող երգարվեստով: Ոչ միայն Նաիրուհին, այլև նրանց մյուս աղջիկները, գերդաստանի բոլոր անդամները բարձր են պահում այդ օրինակելի, հայաշունչ օջախի փառքն ու պատիվը:

Ես իմ հոգու ու մտքի անկեղծ խոսքն ասացի Ալավերդյանների հայոգի գերդաստանի նահապետների մասին: Գիտեմ, իմ խոսքն ամբողջական չէ և չէր էլ կարող լինել: Իմ բարի ցանկությունն է, որ մեր բոլոր օջախ-ընտանիքները լինեն երջանիկ, ապրեն հայեցի, հայի շունչն ու ոգին թևածի բոլորի հարկի տակ: Չէ՞ որ, ինչպես մեծն Սևակն է պատգամել. «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ  հայ են ասում»:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ԵՎ ԱՅԴՊԵՍ՝ ԱՄԵՆ ՕՐ ՇԱՐՈՒՆԱԿ

Տխուր մանկություն է ունեցել Ռաֆիկ Հարությունյանը: Մանուկ հասակից կորցրել է հորը, նրան պահել ու մեծացրել է քեռին, որն ապրում էր Աղդաշ քաղաքում: Երբ արդեն Ռաֆիկը չափահաս էր դառել և պիտի ամուսնանար, ընտանիք կազմեր, մայրը՝ Նուրվարդը, որ մի չափազանց բարի ու նվիրյալ կին էր, հորդորել էր որդուն, որ ամուսնանա Շուրա անունով աղջկա հետ: Նրանց ազգն ու ցեղը միշտ էլ հարգված էր Բադարա գյուղում: Ռաֆիկն անսալով մորը, 1961-ին ամուսնանում է Շուրայի հետ: Մի տարի անց ծնվեց նրանց առաջնեկը՝ Մխիթարը, որին հաջորդում են երկու քույրեր, հետո եղբայրը՝ Կամոն:

Ռաֆիկը որմնադիր էր աշխատում, լավ վաստակում էր, և բավարար ապրում էր երիտասարդ ընտանիքը: Բայց երեխաները պիտի դպրոց գնային, որքա՞ն կարելի էր օտար շրջապատում ապրել (Աղդամում էին ապրում)… Ու Շուրա և Ռաֆիկ Հարությունյաններն ընտանիքով տեղափոխվեցին հարազատ գյուղ՝ Բադարա:

Նրանց առաջնեկը երկու տարի ծառայեց խորհրդային բանակում, այնուհետև աշխատում էր Ստեփանակերտի «Ավտոսերվիս» ձեռնարկությունում: Կարճ ժամանակամիջոցում նա դառավ բոլորի սիրելին, որովհետև ամեն մի գործ կատարում էր նվիրումով, վարպետությամբ: Անուն հանած վարպետ էր, երբ 1985-ին սիրո և հավատարմության դաշինք կնքեց սիրելի Լիլիայի հետ: Նրանց համար բացվեցին կյանքի վարդագույն հեռաստաններ… Բայց հանկարծ Արցախ աշխարհի երկնակամարը լցվեց մութ ու մահաբեր ամպերով:

Շատերի նման Արցախյան գոյամարտին մասնակցում էին նաև Մխիթար և Կամո եղբայրները (ծառայում էին Ասկերանի տանկային գնդում), և ամենաակտիվ մասնակցությունն են ունեցել Արցախի տարածքների ազատագրման մարտական գործողություններին: Պատահել էին դեպքեր, երբ հակամարտ կողմից, մարտի ամենաթեժ պահերին հեռակապով միացել էին Մխիթար Հարությունյանին՝ խնդրելով, որ չգրոհի իրենց վրա, նահանջում են, երկու տանկ թողնելով նրան: Մխիթարը թշնամու շատ տանկեր է յուրացրել՝ հարստացնելով իրենց գնդի տանկային շարասյունը, որի հրամանատարի տեղակալն էր տեխնիկայի սպասարկման գծով: Այդպես էր վարվել Չլդրանում, Հարությունագոմերում, Քարավաճառում, Աղդամի մատույցներում: ԼՂՀ կառավարությունը բարձր է գնահատել նրա մարտական ծառայությունները՝ պարգևատրելով «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով, «Արիության համար» մեդալով, զանազան պատվոգրերով և խրախուսել դրամական պարգևներով:

1994 թ. մայիսի 14-ին զինադադար հաստատվեց: Մարտադաշտերում լռեցին հրանոթները, մարտիկները շտկեցին մեջքները: Խոջալուի տանկային գնդից զինվորներ գործուղվեցին Մեղրու շրջան: Պարբերաբար նրանց համար պարեն էին ուղարկում: Մի անգամ պարեն տանող ավտոմեքենան Մեղրիում շարքից դուրս է գալիս: Տեղում իրողությունը պարզելու համար Մխիթարը գնում է Մեղրի: Վերադարձին վթարի է ենթարկվում իրենց ավտոմեքենան, նրա երեք ընկերները փրկվում են, և մինչև Հադրութից վերամբարձ կռունկ կբերեին՝ վթարված ավտոն բարձրացնելու, նրա ծանրության տակ արյունաքամ, զոհվում է գնդի հրամանատարի տեղակալ մայոր Մխիթար Հարությունյանը:

Դաժան պատերազմում հաղթանակած զինվորը զոհվեց խաղաղ օրերում, որբ թողնելով երեք երեխաներին՝ հավերժական սուգ բերելով հիվանդոտ, դարդից ծերացած ծնողներին:

-1996 թ. հունվարի 9-ի գիշերը սև առավոտ բերեց մեզ համար,- հեկեկոցի մեջ ձայնը խեղդելով, պատմում է Մխիթարի մայրը՝ Շուրան,- կարծես թե աշխարհը միանգամից դատարկվեց ինձ համար:

– Մխիթարս ուրիշ տղա էր, ամբողջովին նվիրված հայրենիքին, ես հպարտանում եմ նրա անվամբ և կատարած գործերով,- նայելով որդու նկարին, ասում է հայրն ու շարունակում,- ամեն ինչ մտածված էր անում… Արծիվը չպիտի ընկներ թռչելու պահին, երբ խաղաղ էր երկինքը, անվտանգ:

…18 տարուց ավելի Ռաֆիկ Հարությունյանն աշխատել է ՆԳ Ասկերանի շրջբաժնի հրշեջ խմբում: Արցախյան գոյամարտի տարիներին մասնակցել է Խանաբադի, Քարագլխի, Խրամորթի և այլ բնակավայրերի պաշտպանման և ազատագրման ռազմագործողություններին, բայց երբ հարկ է եղել թոշակը հավելել, նրան բացատրել են, որ իբր այն ժամանակ հրշեջ խումբը ռազմականացված չի եղել: Մեր օրերում, ցավոք, ամեն ինչ սպասելի է:

Երբ երեկոն հոգնած ճամփորդի նման իջնում է գյուղի վրա, դրսում ամեն ինչ հանդարտվում է, ամուսիններ Ռաֆիկը և Շուրան սեղանին են դնում որդու մեծադիր նկարը, գորովանքով նայում նրան, անձայն բառեր մրմնջում… և Մխիթարը կարծես լսում է ծնողներին, բայց ոչինչ չի պատասխանում: Եվ այդպես ամեն օր…

Ջամալ  ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

ՙՄշակույթ

ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

«Մեր ժամանակների Րաֆֆին». այսպես էր վերնագրված հայ տաղանդավոր գրող, պատմավիպասան, ծննդով արցախցի (ծնվել է ԼՂՀ Ասկերանի շրջանի Դահրավ գյուղում) Հայկ Հարությունի Խաչատրյանի մահախոսականը: Հայկն իր հայրենի գյուղի յոթնամյա դպրոցն ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում: Այն գերազանց գնահատականներով ավարտելուց հետո ընդունվել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը:

Հայկ Խաչատրյանը ստեղծագործել սկսել է ուսանողական տարիներից: Համալսարանն ավարտելուց հետո սկսվեց նրա աշխատանքային երթը: Սկզբում որպես մանկավարժ, այնուհետև՝ լրագրող (աշխատել է հայկական հեռագրական գործակալությունում՝ որպես գլխավոր խմբագիր), «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթի խմբագրի տեղակալ, իսկ 1971-ից մինչև իր կյանքի վերջն աշխատել է Հայկական Հանրագիտարանի խմբագրությունում, որի գլխավոր խմբագրի տեղակալն էր ավելի քան մեկուկես տասնամյակ:

Հայկ Խաչատրյանի ստեղծագործությունների հիմնական թեման հայոց պատմությունն էր: Նա միշտ ձգտում էր մեր ժամանակների մարդուն կապել հայրերի և նախահայրերի կենսափորձի հետ:

Ընթերցողական շրջանակներում լայնորեն հայտնի են և ձեռքից ձեռք էին անցնում նրա «Տիգրան Մեծ», «Էրեբունի», «Արտավազդ», «Քերթողահայր», «Խաշխաշ», «Երվանդ Սակավակյաց» , «Քշմրոր» վեպերը:

Նրա նախաձեռնությամբ է ստեղծվել երեք անգամ հրատարակված «Գրական տեղեկատուն», «Հազարամյակների սահմանագլխին», «Հայոց հին զվարճախոսներ», «Գրական օրացույց» և այլ ժողովածուներ, որոնք կրթության, արվեստի եւ  մշակույթի աշխատողների սեղանի գրքերն են:

Հայկ Խաչատրյանի պատմավեպերը տպագրվել են հարյուր հազարավոր տպաքանակով, թարգմանվել անգլերեն, իսպաներեն, ռուսերեն և այլ լեզուներով:

Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկրի գրչին է պատկանում «Արցախի տեղանունները» գիրքը, որն ընդգրկում է 20 հազար տեղանուն:

Այդ կենդանի հանրագիտարանը (այդպես էին նրան կոչում) կյանքից հեռացավ 75 տարեկան հասակում, 4 տարի առաջ:

Յուրաքանչյուր մեծություն, անհատականություն պետք է իր ուրույն տեղը գրավի պատմության մեջ: Նրանց արածը և թողածը պետք է ուղենիշ հանդիսանա այսօրվա և հետագա սերունդների համար, քանի որ նրանց ստեղծագործությունները բովանդակում են սեր հայրենիքի նկատմամբ, արժեքավոր տեղեկատվություններ են պարունակում և ունեն դաստիարակչական նշանակություն:

Եթե մենք այսօր հիշում ու արժանին ենք մատուցում հին և միջնադարյան մեր պատմիչներին ու գրողներին, ապա դա ամենևին չի նշանակում, թե պետք է մոռանանք, անտեսենք նորերին, որոնց ներկայացուցիչն է Րաֆֆու հետնորդ Հայկ Խաչատրյանը: Եվ իմ հոդվածի երկրորդ բաժինը վերաբերվում է հենց դրան:

Մեր լեռնաշխարհի արժանի զավակ Հայկ Խաչատրյանի հիշատակը հավերժացնող, արժանիքները բնութագրող ոչ մի միջոցառում, ցավոք, չի ձեռնարկվել մեր հանրապետության շահագրգիռ կազմակերպությունների կամ անձանց կողմից:

Դահրավ գյուղում կանգնեցված է Րաֆֆու հուշասյունն ի պատիվ նրա, որ «Խամսայի մելիքությունները» գրելու նախօրյակին, Արցախի գյուղերը շրջագայելիս, եղել է նաև Դահրավում: Գյուղի գերեզմանոցում մեկ տապանաքարի վրա փորագրություն կարդալու նպատակով շրջել են այն, որի տակից դուրս է ցայտել աղբյուր, որը մինչև հիմա կոչվում է «Րաֆֆու աղբյուր»: Այդ հուշասյան վրա գրված է. «Այստեղ եղել և այս ջրից խմել է հայ վիպասան Րաֆֆին»: Խոսք չկա, Րաֆֆին մեր դասականներից է, մեր մեծ գրողներից մեկը: Բայց մենք չպետք է մոռանանք, որ Դահրավը նաև Հայկ Խաչատրյանի ծննդավայրն է:

Դահրավի համայնքի անունից ես նամակներ եմ ներկայացրել ԼՂՀ գրողների միության վարչություն՝ Վարդան Հակոբյանին, կրթության, գիտության, սպորտի նախկին նախարար Արմեն Սարգսյանին, խորհրդակցել նոր նախարար Աշոտ Ղուլյանի, հուշարձանների պահպանության վարչության պետ Սլավա Սարգսյանի և ուրիշների հետ, որպեսզի պետական մակարդակով Րաֆֆու հուշասյան կողքին կամ դպրոցի բակում կանգնեցվի հուշասյուն Հայկ Խաչատրյանի պատվին: Սակայն ոչ մեկի կողմից հուսալի պատասխան չենք ստացել:

Մեկը խորհուրդ է տալիս դիմել վարչապետին, երկրորդը պատճառաբանում է բյուջեից իրենց հատկացված գումարների սղությունը, երրորդն առաջարկում է դիմել Ասկերանի շրջվարչակազմին կամ այդ ամենն անել համայնքի անդամների, Հայկի հարազատների ու որևէ հովանավորի միջոցներով:

Սակայն, հարգելի պարոններ, շրջվարչակազմը չունի այդքան գումարներ, համայնքի անդամները մի կերպ են պահում իրենց գոյությունը, գրողի հարազատները ոչ մի խնայողություն չունեն…

Մնում է, որ պետությունը հոգա իր զավակի մասին՝ մեր նշանավոր հայրենակցի հուշասյունը կանգնեցնելու իր ծննդավայրում, Ստեփանակերտի փողոցներից մեկը կոչելու նրա անունով:

Հուսով եմ, որ այս շատ կարևոր միջոցառման իրականացմանը կօգնի մեր սիրելի, ժողովրդի հարգանքը վայելող «Դեմո»-ն:

Սերգեյ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ

ԼԱՅՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐ՝ «ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ» ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀԱՄԱՐ

«Ուզում էինք ապացուցել, որ Արցախում հետամնաց մարդիկ չեն ապրում և որ ոչ պետական բուհերի առկայությունը մեզ համար վաղուց զարմանալի իրողություն չէ»,- ասում է «Մեսրոպ Մաշտոց» ոչ պետական բուհի ռեկտոր Դոնարա Գաբրիելյանը՝  մարտի 23-ին կայացած մամլո ասուլիսի ընթացքում մեկնաբանելով մարտի 15-ից 17-ը Երևանում կայացած «Կրթությունը Հայաստանում» 4-րդ միջազգային ցուցահանդեսին բուհի մասնակցությունը: Մատնանշելով ցուցահանդեսի հեղինակությունը, ռեկտորը շեշտեց, որ շատ հաճախ հենց այդպիսի ցուցահանդեսների մասնակցությունն են հաշվի առնում՝ մասնավոր բուհին պետական հավատարմագիր տալիս, ինչի նախաշեմին արդեն քանի տարի է գտնվում է համալսարանը: Դ. Գաբրիելյանը գոհունակություն հայտնեց ցուցահանդեսին իրենց մասնակցությունից, ափսոսալով միայն, որ Արցախը ներկայացնում էր միայն «Մեսրոպ Մաշտոցը». չկար նույնիսկ ԱրՊՀ-ն: Սակայն, ըստ նրա, այդ բացը կլրացվի, և եթե այս տարի Մաշտոց համալսարանն առաջին ծիծառնակն էր Արցախից, ապա հաջորդ ցուցահանդեսներին շատ ավելի «ծիծեռնակներ» կլինեն, որոնք էլ «կբացեն արցախյան գարունը»: «Ցուցահանդեսը բացի գործնական շփումներից, նաև մի շարք պայմանավորվածությունների հնարավորություն ընձեռեց»,- նշում է ռեկտորը: Խ. Աբովյանի անվան համալսարան, Հայբուսակ, Տուրիզմի հայ-ռուսական ակադեմիա.  այս բոլորը բավականին նոր հեռանկարներ կբացեն համալսարանի առաջ, մասնավորապես Ստեփանակերտում կբացվի Տուրիզմի ակադեմիայի մասնաճյուղը: Անդրադառնալով համալսարանին, ռեկտորը նշեց, որ դասավանդող 64 դասախոսներից միայն 16-ն են պետհամալսարանից, ինչը թույլ է տալիս հետևություն անել, որ Մաշտոց համալսարանը սկսում է ձեռք բերել իր ուրույն դեմքը: Պատասխանելով մեր այն հարցին, թե ի՞նչ եղավ համալսարանի նոր շենքի կառուցումը, Դ. Գաբրիելյանը պատասխանեց, որ գործընթացն այսօր կանգնեցված է հովանավորների հետ կապված խնդիրների պատճառով, և որ համալսարանն այսօր լուրջ ներդնողների կարիք ունի, որոնց ներդրած գումարներն էլ բուհը ինչ-որ ժամանակ անց կարող է նույնիսկ վերադարձնել:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԳԱՐՈՒՆ ԷՐ, ՁՅՈՒՆ ԷՐ ԱՐԵԼ…

Նվիրված Մեծն Կոմիտասի հիշատակին

Թվում էր՝ այդ օրը  նույնիսկ բնու-թյունն իր մասնակցությունն էր բերել Մեծն Կոմիտասին նվիրված համերգին՝ գարնանային այդ օրը առատ ձյուն պարգևելով: Եվ իրոք՝ «գարուն ա՝ ձյուն ա արել»: Իսկ Սպայի տան դահլիճում այդ օրը՝ մարտի 24-ին, նվագում էր Արցախի կամերայինը՝ «Մռակած» երգչախմբի հետ համատեղ: Ամբողջությամբ Կոմիտաս՝ նվագախմբի, երգչախմբի և հատկապես նորաստեղծ լարային քառյակի կատարմամբ (քառյակի հետ մեր հարցազրույցը կարդացեք թերթի հաջորդ համարում): Համերգ, որ պարզապես խոնարհումի մի երեկո էր Կոմիտասի հանճարի առաջ, որ գալիս է հերթական անգամ փաստելու, թե Մեծն հայի մահվանից 70 տարի անց էլ, մեզ՝ հայերիս համար, նա շարունակում է մնալ հավերժ կենդանի և հավերժ արդիական:

ԴԱՀՐԱՎ. ՀԱՅՐԵՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿՆԵՐ

Հայոց աշխարհի, Արցախ նահանգի հնագույն բնակավայրերից մեկն է Դահրավ գյուղը: Վաղնջական ժամանակներից այստեղ ապրել են մեր պապերն ու նախահայրերը:

Գյուղի անունն այնքան հին է, դարերի խորքով անցած, որ այսօր արդեն չի վերծանվում ու չի պահպանել նախնական իմաստը: Ամենայն հավանականությամբ, Դահրավ բառը հին պարսկերեն է և նշանակում է գյուղ (Հրաչյա Աճառյան. «Հայոց լեզվի պատմություն», 1940թ., էջ 233):

Գյուղի հնությունն ապացուցող փաստերն են նրա տարածքում մինչ այսօր գոյություն ունեցող մի քանի գերեզմանատները, չորս մատուռ-եկեղեցիները (մեկը՝ կանգուն, մյուսները՝ կիսաքանդ), խաչքար հուշակոթողները, հանդամասերին տրված հնավանդ տեղանունները, որոնք սերնդեսերունդ փոխանցվել են մինչև մեր օրերը, ինչպես նաև ժողովրդական ավանդույթներն ու զրուցները:

Դահրավ գյուղի մասին գրված արժեքավոր գրավոր աղբյուրը Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցի «Արցախ» գիրքն է, որտեղ գրված է. «Դահրավ գիւղ. հիմնված է Մեյտի-շենի արևմտյան կողմում մի բարձր, սեպացեալ քերծի տակ. բնակիչք բնիկ, հողն բեկական, տեղական բերքն նոյն, պատուական օդն, կլիման և ջուրն, երկար կեանք 85-90. եկեղեցին Սուրբ Յովհաննես կառուցեալ երեք կամարների վերայ. երկարութիւն 17 մետր 40, լայնութիւն 8 մետր 60: Դրան ճակատակալ քարի վերայ. «Սրբոյն Յ. Կարապետին եկեղեցույն շինութիւնս այս է 1885 ամի»: Ծուխ 110. ար. 430, իգ. 351: Գիւղիս հիւսիս-արևմտեան կողմում կայ երեք բեմ.

Ա. Հարավային բեմի զույգ խաչերի գլխակալ քարի վերայ. «Ի թվ. ՉԵԻ. Ես Հասան որդի Վասակայ կանգնեցրի զխաչս եղբաւր իմո Ջուրճին ՈՒքանայ ի փրկութիւն հոգւոյ, ով կարդէք, յիշեցեք ի Տեր»:

Բ. Բեմի վերայ, որ քարընկէց հեռու է առաջինից, փորագրուած է. «Թիւ Շի. ես Ոհան կանգնեցրի զխաչս ինձ և ամուսին իմ Թիթեղնիկայ, աղաւթս յիշցեք»:

Գ. Բեմն կիսակործան է, որ նոյնպէս քարընկեց հեռու է երկրորդից:

Բռշնին-նահատակ

Ա. Բեմից փոքր ինչ վերև քերծի տակ մի բռշնի ծառի մօտ կայ մի գերեզման, որի վերայ շինուած է մի փոքրիկ սեղան: Գերեզմանի շուրջն պարսպուած է պատով, որի դրան գլխի քարի վերայ գրուած է. «Սուրբ նահատակին Փռշնին չորս կողմաւն հասար քաշեցինք Անդրի, Ստեփան, Արզման Իսրայէլեանք»:

Վերծանում ենք առաջին և երկրորդ բեմերի հուշակոթողների վրա փորագրված տառերի թվային արժեքները:

Առաջին բեմի զույգ խաչերի գլխակալ քարի վրա փորագրված է «Ի. թվ. ՉԻԵ»: Մեսրոպյան այբուբենով Չ-ն՝ 700 է, Ի-ն՝ 20, Ե-ն՝ 5:

Երեք տառերի թվային գումարն է 725: Ստացված 725 թվին գումարում ենք 551 (հայկական թվագրությունը) և ստանում 1276: Ուրեմն, Վասակի որդի Հասանն իր եղբոր՝ Ջուռճի Ուքանայի հիշատակին զույգ խաչերով հուշակոթողը կառուցել է այդ թվականին: Երկրորդ բեմի խաչքարին փորագրված «Թիւ ՇԻ» տառերի թվային գումարը դառնում է 520: Ստացված 520-ին գումարում ենք 551 և ստանում 1071:

Ուրեմն, Օհանն իր կնոջ՝ Թիթեղնիկայի և իր համար կանգնեցրած խաչքարը կառուցել է 1071 թվականին:

Գյուղի հնությունը հաստատող ամենաարժանահավատ պատմագիտական աղբյուրներից են գյուղի տարածքի տեղանունները, որոնք անփոփոխ, դարերի խորքով անցել, սերնդեսերունդ միմյանց փոխանցվելով, հասել են մեզ:

Այդ անուններից են Նավասարդ, Մկրան, Սուրթաէնհորթ, Փըլեկ, Քըշմըրոր, Ումուռու, Փթրախլու և այլն:

Գյուղի դիմաց, դեպի հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից մոտ 1200 մ բարձր մի բլուր կա, որին ժողովուրդը Նավասարդ է ասում: Նավասարդ բառը հին պարսկերեն է և նշանակում է նոր տարի: Նավ՝ նոր, սարդ՝ տարի (Հրաչյա Աճառյան. «Արմատական բառարան»): Հնում դահրավցիները նոր տարին՝ օգոստոսի 11-ը, դիմավորում էին այդտեղ՝ երգուպարով:

Գյուղից դեպի արևմուտք վեր բարձրացող մի հողամաս կա, որին դահրավցիները Սուրթաէնհորթ են անվանում: Հետաքրքիր կառուցվածք ունի այս բառը՝ բաղկացած երեք բաղադրիչներից: Դրանք են՝ Սուրթա, էն, հորթ: Սուրթա նշանակում է առաջին, էն (այն) տեղ ցույց տվող ցուցական դերանուն է, հորթ (հերթ) հնդեվրոպական նախալեզվում նշանակում էր անցք – անցուղի: Սուրթաէնհորթ բառն իր նախնական իմաստով նշանակում էր առաջին անցուղի: Ներկայումս էլ այդ անցուղով բարձրացող ճանապարհով դահրավցիները գնում են Քաշաթաղի տարածքները:

Մինչև 19-րդ դարի վերջը գյուղում մարդիկ ապրում էին կիսագետնափոր՝ ղարադամ կոչվող տներում: Այդ տները 8-10 մետր երկարությամբ և 4 մետր լայնությամբ հողածածկ կտուրով կացարաններ էին: Հողածածկ կտուրի մեջտեղը կար մի անցք, որ հորթ էր կոչվում: Այդ հորթով (անցքով) և լույսն էր ներթափանցում տուն, և տան մեջտեղը՝ օջախում վառվող կրակի ծուխը վեր բարձրանում ու դուրս գալիս: «Հորթ» բառը գրական հայերենի «հերթ» բառի հնչյունափոխված ձևն է:

Գյուղի հնությունը փաստող պատմագիտական աղբյուր է նաև Մկրան տեղանունը: Գյուղի դիմաց, հարավ-արևմուտք երկարաձգվող մի բարձունք կա, որին ժողովուրդը Մկրան է կոչում: Այդտեղի մի փոքրիկ բլրի վրա դեռ մնում են մկրտարանի հիմքի քարերն ու կրաշաղախի մնացորդները: «Մկրան» նշանակում է մկրտելու տեղ: Մովսես Կաղանկատվացին իր «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» գրքում պատմում է, որ երբ 5-րդ դարի վերջում՝ 487 թվականին, Վաչագան Բարեպաշտը Արցախ-Ուտիքի թագավոր է դառնում, հրամայում է տարվա օրերի քանակով (365) մկրտարաններ կառուցել և տեղում ապրող մարդկանց քրիստոնեական հավատքով մկրտել: Այս փաստը ցույց է տալիս, որ դահրավցիները հայ առաքելական քրիստոնեական հավատքն ընդունել են սկսած 5-րդ դարի վերջից:

Գյուղի դիմացի խնձորենու այգուն Փլեկ են ասում: Փլեկ բառի իմաստն է փլվածք, որը գործածական է եղել խոսակցական լեզվի մեջ մինչև 13 դարը:

Տեղանունների բառագիտական վերոհիշյալ ստուգաբանությունները համոզում են, որ Դահրավ գյուղը, որպես բնակավայր, հազարամյակների պատմություն ունի:

Չեմ ընդունում բոլոր այն ենթադրյալ կարծիքները, ըստ որոնց Դահրավ գյուղը որպես բնակավայր 250-300 տարվա պատմություն ունի:

1929 թվականին հիմնահատակ քանդեցին Մակար Բարխուդարյանցի «Արցախ» գրքի մեջ նշված Բ բեմի վրա կանգնեցված խաչքարը, որը 1071 թվի կառույց էր:

1950-60-ական թվականներին հիմնահատակ քանդեցին Փռշնի նահատակ գերեզմանի շուրջը պարսպապատված քարե պատնեշները: 1995 թվականին գանձ փնտրելու նպատակով քանդեցին նաև Գ բեմի կիսակործան հնությունը:

Մեր և հարևան գյուղերի հարակից տարածքներում առայսօր կանգուն մնացած մեկ տասնյակից ավել մատուռ եկեղեցիների քարերը կարծես լեզու առած ասում են. «Մեզ էլ են մարդիկ կերտել, ունենք պատմություն, ինչո՞ւ եք մոռացել»:

Ակամայից խորհում եմ… Որքա¯ն գաղտնիքներ կան թաքնված ու չուսումնասիրված այդ տարածքներում:

Ժորա ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
Արցախի 20-րդ դարի լավագույն մանկավարժ

——————————————————————————————-

Ապրիլմեկյան

ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ ԱՌՕՐՅԱ ԿՅԱՆՔԻՑ

Արտագաղթ

– Բռնեցե՜ք, փախավ Սաքոն խելագար:
– Մինչև ուր ուզում է՝ արխային թող փախչի:
Բռնող չկա՜ա՜ա՜, չկա՜ա՜ա՜, չկա՜ա՜ա՜:

Փիսիկերեն

– Տիկի՞ն, այդ երշիկը լա՞վն է, համո՞վ է,- հարցրեց Արսենը երշիկ առնող կնոջը:
– Փիսիկիս համար եմ առնում: Փիսիկերեն չգիտեմ, որ հարցնեմ՝ համով է, թե չէ:

Հոնին թթուն տվավ-տարավ

Հյուրասեղանին բազմատեսակ ուտելիքների շարքում դրված էր նաև մի մեծ աման հոնի մուրաբա: Հյուրն ամանը քաշեց առաջը և մուրաբան գդալահարեց մինչև վերջ ու քաշվեց մի կողմ:

– Ախպեր ջան, հաց կեր,- ասաց տանտիրուհին:
– Շատ շնորհակալ եմ, կշտացա. հոնի թթուն տվավ-տարավ:

Քեզ խոզավարի պահիր

– Ինչո՞ւ տերս շորեր հագնի, ես չէ,- նախանձեց խոզը և… հագավ տիրոջ շորերը, գնաց պառկեց ցեխի մեջ, աջ շուռ եկավ, ձախ շուռ եկավ, մեջքի վրա, փորի վրա և ամբողջովին ցեխակոլոլ եղավ:

Տերը տեսավ, խիստ զայրացավ և բրածեծ անելով խոզին, փակեց գոմում.

– Ախր իմ ինչի՞ն էր պետք տիրոջս շորերը հագնելը,- ստացած ցավերից մղկտալով, աղեկտուր լալիս էր խոզը:
Խոզ ես՝ քեզ խոզավարի պահիր:

Հիսուն տոկոսով

– Քեզ ասում եմ, որ էն աղջիկը չի համաձայնի գա քեզ, թարգը տուր:
– Ի՞նչ ես ասում, է¯: Գործը արդեն հիսուն տոկոսով գլուխ եկած է…
– Այդ ինչպե՞ս:
– Ես համաձայն եմ:

«Զոհաբերություն»

(Նարդու խաղի ժամանակ)

– Քոռանայի՝ այդ զառերը չտեսնեի:
«Մասնագետը»

Սուրենը տրամվայ քշող էր: Հայտնի դեպքերից հետո, մահից մի կերպ մազապուրծ, հասավ ծննդավայր գյուղը: Նրան առաջարկեցին գնալ բանջարանոցում աշխատելու:

– Բանջարանոցում ես ի՞նչ կարող եմ անել: Ես տրամվայ քշող եմ: Իմ մասնագիտությամբ գործ տվեք անեմ:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՊԵՏԻ ԾՆՈՒՆԴԸ

Պետի ծնունդն էր, ու եկել էին
Բարի մաղթանքի խոսքեր ասելու,
Ամբողջ հիմնարկով հավաքվել էին՝
Պետի հետ բաժակ-բաժակ խփելու:
Սեթն էր, Սիմոնը, էլի ուրիշներ,
Բոլորի ձեռքին՝ սիրուն նվերներ.
Չէր եկել միայն պահակ Վարդանը,
Հարմար բան չուներ խեղճն իր տանը:
Պահեստապետը կաս-կարմիր կտրած՝
Կամաց երգում էր` Հե՜յ ջան, խորոված…
Աշխղեկ Մարգարն էլ բաժակը ձեռքին՝
Պետի կենացն էր խմում թանկագին:
Նրա «ծով խելքը», գործն էին գովում,
Ու փառքը մինչև երկինք հասցնում,
Ասում՝ ազնիվ է ու անչափ բարի,
Աստված թող կյանք տա մի հարյուր տարի:
Անցավ մի շաբաթ, տերը մեր «շիտակ»
Պահակ Վարդանին գցեց «սև ցուցակ»,
Ու մեր հիմնարկում գլխի ընկան նոր,
Թե ինչ ասել է՝ «պետի ծննդյան օր»:

Միքայել ԲԱԼԱՅԱՆ
գ. Մեծ Թաղեր, Հադրութի շրջան

ԱՆՊԵՏՔ ՄԱՐԴԸ

Նա անպետք մարդ է, երկերեսանի
Աչքդ պարզեցիր՝ բիբը կհանի,
Միշտ զգույշ եղիր, գնա այդ հիմարից,
Թե չէ կզրկվես այս լույս աշխարհից:

ԱՆԿՈՒՇՏ ՄԱՐԴԸ

Այս մարդուն թե գազան ասեմ՝
Գազանները կլացեն,
Թաքնվեմ երեք դռան հետև՝
Կգան ձեռով կբացեն:
Կհոշոտեն ողջ մարմինս՝
Ոսկորներիս հետ մեկտեղ,
Չէ՜, այսպիսի ագահ գազան
Դուք չեք գտնի ոչ մի տեղ:
Բայց ինչ արած, այդքանից ետ՝
Նրան շատ մեղմ եք դատում,
Դրանից էլ կեսն աշխարհի
Էլի պահում է գրկում:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

ԱՊՐԻԼՄԵԿՅԱՆ ԱՍՏՂԱԳՈՒՇԱԿ՝ ԱՄՍՎԱ ՀԱՄԱՐ

ԽՈՅԵՐԸ տոգորվելու են մարտական տրամադրությամբ և տեղի-անտեղի պոզահարելու են իրենց գործընկերներին:

ՑՈՒԼԵՐԻ ընտանիքում ծնվելու են արական կամ իգական սեռի երեխաներ, որոնք երբեմն նման են լինելու իրենց ծնողներին:

ԵՐԿՎՈՐՅԱԿՆԵՐԻ կանայք կամ տղամարդիկ ապրիլի վերջերին դավաճանելու են իրենց մյուս կեսին, և նրանց ընտանիքներում հաճելի տուրուդմփոցներ են լինելու:

ԽԵՑԳԵՏԻՆՆԵՐԻ համար ապրիլին օրերը շատ հետաքրքիր են սկսվելու. արևը միշտ ծագելու է արևելքից և մայր է մտնելու արևմուտքում:

ԱՌՅՈՒԾՆԵՐԻՆ սպասվում են ֆինանսական և կենցաղային այլ կարգի հաջողություններ, հնարավոր են նաև ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր առաջադրվելու տխուր դեպքեր:

ԿՈՒՅՍԵՐՆ այս տարի ամուսնանալու են: Դրանից խուսափելու համար ցանկալի է, որ նրանք ավելի հաճախակի սերիալներ դիտեն:

ԿՇԵՌՔՆԵՐԻ համար ապրիլը սկսելու է հաճելի անակնկալներով. գնումներ կատարելիս թերակշռության դեպքերն անխուսափելի են:

ԿԱՐԻՃՆԵՐԸ սկսելու են զբաղվել քաղաքականությամբ կամ այլ մարզաձևերով: Նրանց թեյի բաժակներում հնարավոր են կործանարար փոթորիկներ:

ԱՂԵՂՆԱՎՈՐՆԵՐԻՆ այս ամիս սպասվում են նետի արագությամբ գլխապտույտ ճամփորդություններ՝ հարազատ քաղաքում:

ԱՅԾԵՂՋՅՈՒՐՆԵՐ տղամարդիկ պետք է զգուշորեն հետեւեն իրենց կանանց, այլապես ապրիլն ամենահարմար ժամանակն է, որպեսզի նրանց գլխներին սկսեն եղջյուրներ բուսնել:

ՋՐՀՈՍՆԵՐԻ բնակարանում հնարավոր են ջրհեղեղի դեպքեր՝ մինչևիսկ եթե ջրածորակները անվտանգության համար շարունակ փակված լինեն:

ՁԿՆԵՐԻ համար ապրիլը հաճելի սյուրպրիզ է պատրաստել. լողարանում լողանալիս հնարավոր են խեղդվելու հաճելի դեպքեր:

Աստղերի շարադրանքը գրի առավ

Վ. ՕՎՅԱՆԸ

——————————————————————————————

Сотрудничество

В Ростове-на-Дону прошел Круглый стол по проблемам журналистики постконфликтного периода

13 – 15 марта в Ростове-на-Дону состоялся трехдневный Круглый стол по теме: “Журналистика в постконфликтных странах”, в работе которого участвовали представители Грузии, Армении, Азербайджана, Чечни, Дагестана, Абхазии и Нагорного Карабаха. НКР представляли редактор русской службы Общественного радио республики Сейран Карапетян и собкор агентства REGNUM в Степанакерте Ашот Бегларян.

Форум журналистов был организован ЮНЕСКО и Центром экстремальной журналистики Союза журналистов РФ. Открывая мероприятие, директор Московского бюро ЮНЕСКО Тамара Носенко отметила роль указанной международной организации в поддержке средств массовой информации в постконфликтных регионах, затронула проблемы становления и свободы СМИ, взаимоотношений средств массовой информации и властей.

Выступили также директор Центра экстремальной журналистики Олег Панфилов, представитель Института проблем информационного права Федор Кравченко, аналитик Центра экстремальной журналистики Михаил Мельников, директор ОЦ “Сова” Галина Кожевникова, которые охватили различные аспекты журналистики в постконфликтных странах, в частности, политический и правовой аспекты освещения конфликтов, международные стандарты постконфликтной журналистики. Состоялись дискуссии по таким вопросам, как ответственность прессы в постконфликтном регионе в мирный период, поведение журналиста в экстремальной ситуации, юридическая безопасность журналистов при освещении конфликтов, ангажированность прессы, правовая защищенность журналистов, клевета и оскорбления. Участники полемики в целом сошлись во мнении, что журналистика постконфликтного периода нередко адаптируется к государственной службе, сложившейся политической конъюнктуре и “говорить о независимой прессе в условиях войны трудно”.

Корреспондент популярного польского издания “Газета выборча” Марчин Войцеховский выступил на тему: “Журналистика постконфликтных ситуаций. Стандарты и методы освещения”. Он отметил, что в любом случае критерием “обычной журналистики” в “необычных условиях” должна быть объективность. “Журналисту нельзя напрямую участвовать в конфликте, он не должен становиться стороной конфликта. К сожалению, на пальцах одной руки можно сосчитать издания, которые сохраняют нейтралитет”, – сказал Войцеховский. Он поделился опытом становления независимой польской журналистики, отметив важность усилий по созданию экономической независимости СМИ.

15 марта организаторы Круглого стола работали только с чеченскими журналистами. В повестке стояли такие вопросы, как жанры современной журналистики, журналистское расследование. Отдельной темой разговора стала “Журналисты на чеченской войне: информационная война и информационная блокада”.

Ашот БЕГЛАРЯН

 

Ростовские заметки Удивительный город

Южная столица России, как именуют Ростов-на-Дону, начинает удивлять сразу же после посадки лайнера в одноименном аэропорту. Дело в том, что аэропорт расположен посреди города, а не на его окраине или за пределами, как это бывает обычно.

Приятно удивляет, что все вывески, объявления в городе исключительно на русском языке – в отличие от характерной для Карабаха моды на “иностранщину”. Поперек всех улиц, через каждые десять метров, висят транспаранты, но не с предвыборными лозунгами, как у нас, а рекламными объявлениями.

Странно, что в городе, численность населения которого еще в советское время перевалила за миллион, нет метрополитена, что заметно по огромному количеству автотранспортных средств, в основном, отечественного производства. Говорят, строительству метро мешают подземные воды. По другой версии, численность населения города специально занижалась, а с развалом СССР, естественно, дала знать о себе финансовая проблема.

Ростовские магазины открываются достаточно поздно и рано закрываются. Кстати, их не так много, как в Карабахе, а цены непосредственно в магазинах непомерно высоки, по крайней мере, для наших зарплат.

Непривычными были для нашего слуха частые объявления в подземках и иных общественных местах об угрозе терактов и необходимых мерах безопасности.

Приятно изумил Дон, действительно тихий, каким назвал его Михаил Шолохов, памятник которому стоит на набережной великой казачьей реки.

 

Круглый стол

Организаторами журналистского форума явились ЮНЕСКО и Центр экстремальной журналистики СЖ РФ. Экспертом последнего в НКР является президент Степанакертского пресс-клуба Гегам Багдасарян, благодаря усилиям которого и имело место участие карабахских журналистов.

В течение двух дней (третий день Круглого стола был предназначен исключительно для чеченских журналистов) были заслушаны и обсуждены различные  доклады.

Хочется привести некоторые интересные мысли, прозвучавшие в них:

Галина Кожевникова:

– в условиях войны, когда доминирует пропаганда, трудно говорить о независимой прессе;

– чеченофобия в российской журналистике присутствует лишь в кризисных ситуациях, а кавказофобия устойчива.

Михаил Мельников:

– отсечение журналистом в своих материалах радикальных позиций – один из способов содействия урегулированию конфликтов;

– историческая память – не лучший помощник при решении межнациональных конфликтов.

Олег Панфилов:

– говорить об этическом кодексе журналистов в неправовом государстве бессмысленно. В таких случаях в роли этики выступает совесть;

– государственная пропаганда не может быть этичной, а лишь бессовестной;

– наличие множества журналистских организаций, как, к примеру, в Азербайджане, где их 69, говорит о нестабильности общества и разногласиях среди журналистов.

Кстати, Олег Панфилов, являющийся директором Центра экстремальной журналистики, осудил развязанную в Азербайджане информационную кампанию против журналиста Эйнуллы Фатуллаева, посетившего Нагорный Карабах. “Это не красит азербайджанских журналистов”, – отметил Панфилов.

Польский феномен

Белую зависть вызвал у всех участников Круглого стола, в том числе – российских, доклад корреспондента оппозиционной польской “Газеты Выборча” Марчина Войцеховского.

120-истраничная ежедневная газета издается тиражом в пятьсот тысяч экземпляров. В редакции действует жесткое правило: все сотрудники, включая главного редактора, обращаются друг к другу на “ты”. Среднемесячная зарплата журналистов издания – тысяча долларов, не считая дивидендов от проданных акций газеты. Самоокупаемость и успехи “Газеты Выборча” польский журналист объяснил высоким уровнем профессионализма и менеджмента.

Встречи с земляками

Несмотря на напряженный график работы Круглого стола, нам удалось встретиться с предствителями армянской общины Ростова-на-Дону.

В первый же вечер нас навестил доктор журналистики Александр Акопов, знакомый Ашота по писательской линии. Он показал нам все достопримечательности Ростова, связанные, в том числе, с армянской историей. Мы побывали в Нахичевани-на-Дону – ныне Пролетарском районе города, в армянской церкви Сурб Хач. Главный редактор местной армяно-русской газеты “Нор дар” Вреж Восканян сообщил нам о том, что в области две действующие армянские церкви, около восьмисот детей посещают армянские воскресные школы. Удалось нам встретиться и с выходцем из Мартакертского района Самвелом Налбандяном – главным редактором популярной газеты “Жизнь”.

По официальным данным, в Ростовской области проживает 110 тысяч армян, по неофициальной версии – в три раза больше. Существуют отдельные поселения жертв известной антиармянской операции “Кольцо” – бывших геташенцев и мартунашенцев.

Кстати, по возвращении в Карабах мы застали письмо Александра Акопова, пересланное по электронной почте, в котором сообщается, что многие ростовские армяне в обиде на профессора из-за того, что не успели встретиться с земляками, то бишь с нами, и “из первых уст” почерпнуть информацию о сегодняшней жизни в Карабахе.

 

Вместо резюме

Основным итогом Круглого стола в Ростове-на-Дону стало личное общение журналистов, налаживание каких-то творческих контактов. В частности, мы договорились со многими из участников форума, в том числе и азербайджанскими коллегами, относительно обмена материалами.

Кроме того, был получен определенный объем теоретических знаний о современной методике освещения конфликтов, ее практического применения.

Главным выводом, к которому пришли участники Круглого стола за два дня  работы, был следующий: журналисты не должны становиться непосредственной стороной конфликтов, а всячески содействовать своей деятельностью их разрешению.

Добавлю, что в скором времени будут подготовлены и изданы книжная и аудиоверсия материалов ростовского Круглого стола.

Сейран КАРАПЕТЯН

 

SOS
Всем, всем, всем

Информация, которой я считаю необходимо поделиться

Со мной встретился мой  дальний родственник, которого я не видела на протяжении нескольких лет, но которому абсолютно и полностью доверяю.

Он рассказал буквально следующее:  его пригласил на встречу его друг детства, который в настоящее время имеет тесные связи со спецслужбами Азербайджана и попросил предупредить меня, так как  с детства знает, что мы дальние родственники, чтобы я была осторожной, так как спецслужбы располагают информацией о ряде готовящихся террористических актов. В ряду намеченных жертв есть и мое имя.

Я спросила, какую цель имеет эта информация? Меня хотят запугать? Хотят, чтобы я замолчала? Он сказал, что так не думает. Я выбрана, потому что широко известна как общественный деятель-женщина, и мое убийство вызовет необходимый резонанс.  Есть и другие имена, но ему назвали только мое и попросили предупредить. Я спросила,  почему его друг передал через него мне эту информацию? Он ответил, что  «среди них есть и порядочные люди». Он попросил быть максимально осторожной, и возможно, этого удастся избежать.

Я являюсь одним из создателей и лидеров национально- демократического движения в советском Азербайджане. Активно занимаюсь общественно-политической деятельностью с 1988 года. За все эти годы я ни разу не получала подобных предупреждений.

Лейла ЮНУС
Директор Института Мира и Демократии, Баку
24 марта, 2005 года

——————————————————————————————- 

Беседка

Колокол звонит по своим

Интервью с видным российским американистом, главным редактором журнала «США – Канада», профессором, доктором исторических наук Эдуардом Александровичем ИВАНЯНОМ, которое он любезно дал газете «ДЕМО»

«ДЕМО»: Господин Иванян, будучи недавно в США, Вы в своих публичных лекциях затрагивали ситуацию в государствах Южного Кавказа в свете американской политики. Нашим читателям было бы интересно ознакомиться с Вашим мнением о внутриполитической ситуации в Армении и о роли США и России в развитии этой ситуации.

– Я с удовлетворением отмечаю, что США стали более серьезно относиться к Армении, все более понимая, что методы, применяемые в отношении других государств Восточной Европы, неприемлемы и тщетны для Армении, которая, несмотря на многие проблемы, представляет собой более сильное государство. В своих лекциях и дискуссиях я пользовался сведениями, которые получаю от моих коллег и друзей в Армении – хороших и добросовестных экспертов. Я по известной причине ежедневно знакомлюсь с информацией об Армении и надеюсь, хорошо представляю ее политические проблемы.

Оппозиционный блок партий очень серьезно готовится к весеннему политическому периоду. Предполагается, что оппозиции удастся собрать большое число митингующих, но вряд ли это число достигнет критической массы. Возможно, будет собрано не более 30-40 тысяч человек – это максимум. Вопрос даже не в численности, а в содержательности этого слоя. Нет сомнений, что это будут безнадежно деклассированные элементы, дежурные группы. Этим контингентом революции не делаются. Но нужно сказать, что митингующие – это один из трех основных ресурсов оппозиции.

Другим ресурсом являются внешние финансовые дотации. По этому вопросу имеется полная ясность и спонсоры постарались, чтобы на этот раз данные денежные потоки были бы максимально легализированы. Основными кассирами являются три фонда – Маркатура, Сороса и «Национального Института Демократии» (Вашингтон). В финансировании оппозиции принимают участие наиболее богатые армянские семьи в США и Бельгии. Средства передаются отчасти легально – то есть за сомнительные интеллектуальные услуги; отчасти совершенно незаконно – то есть наличными, посредством частных лиц. Совсем недавно в келейных кругах возникла информация о некоем гражданине Канады, который под видом выполнения проекта какой-то протестанской организации нелегально ввез в Армению 300 тысяч долларов в политических целях. В определенной мере легализация помощи происходит предоставлением оппозиции даров – оргтехники, респектабельного транспорта, сумм для аренды помещений в различных частях столицы и провинциях.

Третьим ресурсом является пропаганда и давление извне на власти в Армении. Из бесед с американскими экспертами можно было понять, что участие Армении в программах НАТО и иракском проекте воспринимается в Вашингтоне как принципиальная уступка. Дело в том, что логика участия Армении совершенно не связана с данной задачей. Армения обеспокоена гонкой вооружений в регионе (теперь уже и с участием Грузии) и вынуждена сделать все, чтобы не допустить значительного отставания. Представители Объединенного комитета  штабов очень предупредительны и постоянно пытаются лоббировать Армению в Пентагоне, где ее не любят. Генералитет питает симпатии к Армении – в отличие от наших соседей,  и это подкупает наших офицеров. То есть все дело в совокупности прагматизма, опасений и психологического комфорта. Но, выяснив истинное положение дел, американские дипломаты вновь начинают нападки и провокации. Нужно сказать, что политическое руководство Армении все же научилось игнорировать данное давление, хотя пару раз возникала тихая паника. Приобретенный опыт возымел действие, и все три ресурса оппозиции можно рассматривать как неполноценные. Оппозиция не имеет перспективы и не может оставаться в загоне. Она должна действовать – хотя бы для самосохранения и сбора средств для более-менее комфортного существования. Несмотря на более благоприятные ожидания, содержащиеся в рапортах российского посольства, все лидеры оппозиции никак не связывают свою деятельность с политикой России и достаточно тесно сотрудничают с США (не Западом, а именно с США). Оппозиционеров можно понять, потому что Россия так и не предложила ничего конкретного и обязующего. Вообще же, перед армянской общественностью стоит важнейшая задача – создание новых политических и общественных организаций: более солидных, честных, принципиальных. Нынешняя оппозиционная канитель всем изрядно надоела. Никто никому не верит, сами себе не верят и это единственное, что они правильно делают.

Хотелось бы обратить внимание на то, что США не отказались от цели давить на руководство РА, но, несомненно, разработали план абсорбции Армении. Выдвигаются три-четыре момента: США не оказывают давления на НКР и даже делают намеки о возможном частичном признании; США согласны работать и с недемократичным Р. Кочаряном – при условии взаимопонимания (это может оказаться очень важным); США закрывают глаза на отношения Армении с государствами Ближнего Востока; США не возражают против армяно-российского сотрудничества и предполагают утвердить практику совместного с Россией военного присутствия в странах Центральной Евразии – но иначе, чем в случае с Кыргызстаном. Американцы считают, что это идеальные условия для Армении. Это могло бы быть так, если бы не одно условие. Каким образом эта схема будет выглядеть через 5 – 10 лет? Армения не располагает политическими и экономическими ресурсами для того, чтобы проводить более-менее самостоятельную политику при таком раскладе, когда США будут доминировать во всем регионе, а присутствие России станет так или иначе формальным.

Общаясь с представителями армянских общественных организаций в США, я был удивлен, что они совершенно игнорируют роль Турции, которая пытается манипулировать политикой – не только США, но и России, причем не только в отношении Армении в общем плане, но и в сфере внутриполитических процессов. В Армении и в армянской диаспоре считается, что Турция – противник, и на этом вопрос завершается. Противник всегда действует, и иногда – весьма коварно. Поэтому, анализируя внешнеполитические и внутриполитические проблемы, всегда нужно учитывать и турецкий фактор. Турция убеждается, что Армения не гибнет, а становится на ноги, совершенствует свои вооруженные силы, принимает участие в международной интеграции. Турция не может примириться с этим. Постоянная «головная боль» в политике – страшная вещь. Часто совершается много глупостей, поэтому все же нужно работать непосредственно и с Турцией.

Отношения с Россией пока складываются хорошо, делается много важного и стратегически значимого для нас, имеют место постоянные политические консультации, официоз России последовательно выполняет обязательства по внешней политике. В Армении научились спокойно воспринимать «предательскую» позицию России в евроструктурах – по отношению к Турции и Азербайджану. Российское руководство будет поддерживать Р. Кочаряна и его команду всеми имеющимися возможностями. Довольно сильное лобби, которое создано Азербайджаном в Москве, практически не в состоянии решить ни одну задачу, направленную против Армении. Вместе с тем примечательно, что друзья Армении в США и в России придерживаются совершенно иных принципов, отражая интересы своих государств, что и позволяет им эффективно работать длительное время.

Нужно сказать, что провластный блок политических групп дезорганизован и совершенно не в состоянии совместно действовать. Реально существует не очень популярная группировка, включающая власти плюс три политические партии, а также некоторые общественные группировки. Проблема в том, что данные партии не имеют опыта проведения коалиционной политики и между ними нет достаточно адекватного договора и регламента. Возможно, три партии понимают, что настало время переосмысления их взаимоотношений и отношений с властями. Но у них нет альтернативного варианта политической деятельности. “Дашнакцутюн”, “Республиканская партия” и партия “Правовое государство” исчерпали коалиционную схему.  В этом состоит основная проблема властной коалиции и самой власти. Видимо, удастся сохранить коалицию и отношения с президентом, но насколько это будет адекватным в перспективе? Единственным продвижением коалиции явилось то, что внешняя политика сейчас в большей мере согласуется с данными партиями. Президент Кочарян не сумел и не очень хотел создать новую коалицию – с привлечением более широкого спектра националистических организаций, могущих выдвинуть новые инициативы. Происходит игнорирование «новой организованности» в обществе, «новых интересов». Официальная информация выглядит абсолютно несостоятельной, правительство страны в нужном свете не демонстрирует даже свои политические и экономические успехи, что связано с тотальным игнорированием необходимости применения политических технологий.

Тем не менее, в окружении президента есть люди, настроенные на применение радикальных мер против оппозиции и это очень опасно, потому что это будет осуществляться в отрыве от общей государственной политики. Этим кругам очень важно не просто провалить актуальную оппозицию и вновь выставить ее на посмешище, а на этот раз уничтожить ее, превратить в отработанный материал. Вместе с этим, между партиями правящей коалиции нет должной согласованности по многим важным вопросам внешней и внутренней политики. Практически нет реальных, серьезных  попыток найти общие решения с оппозицией. Неразбериха во внутренних делах приводит к непониманию внешнеполитических задач. Это – неприятная ситуация, и она может привести к несогласованности в политике. В таких условиях Армения очень уязвима перед внешними влияниями.

В Армении опаздывает ротация политических элит, которая должна произойти, несмотря на положение политического застоя. Это касается всего политического класса, провластных партий и оппозиции, да и общественно-политических сил более широкого спектра. Политические элиты Армении представляют постсоветскую ментальность, но этот период прошел. В этом «революционном» сценарии большую роль мог бы сыграть президент Кочарян, который уже в какой-то мере имеет опыт конструирования правящей коалиции, но, видимо, он лично не заинтересован в «резких движениях».

ДЕМО: Эдуард Александрович, насколько возможна реализация в Армении грузинского или украинского сценариев?

– Это совершенно невозможно. Наряду с фактором внешнего влияния, грузинский и украинский народы, очевидно, не до конца реализовали свою политическую волю, поэтому-то и произошли эти «революции». Народ Армении и Нагорного Карабаха совершил уникальную в СССР национальную революцию, одержал победу в национально-освободительной борьбе и в 1998 году исключил из актуальной политики политическую группировку, которая оказалась слишком зависимой от внешних сил. Армении незачем идти на радикальные шаги для самореализации, есть другой путь – создание сильного государства, гражданского общества и благополучной экономики.

Однако в целом ситуацию в Армении можно определить  как неприглядную, весьма уязвимую, что, конечно же, связано с тем, что экономическое и социальное положение в стране далеко от благоприятного. Армения сделала только первые шаги в достижении экономического успеха.  Главной политической проблемой Р. Кочаряна является создание новой правящей коалиции, дееспособной и более принципиальной. Но нужно ли это Кочаряну, учитывая, что он переживает второй президентский срок? Любой другой претендент на президентский пост из нынешней команды Кочаряна несомненно проиграет, сделав ставку на нынешнюю трехпартийную коалицию. Коалиция проиграла, как проиграла и оппозиция. Колокол звонит по своим.

Москва, февраль 2005

 

В Арцахе создается новая партия

Председатель инициативной группы по созданию партии «За Нравственное Возрождение» Мурад Петросян подтвердил, что 2 апреля сего года в г. Степанакерте состоится учредительный съезд партии “За Нравственное Возрождение”.

– У всех партий почти одинаковые красивые программы. Чем вы отличаетесь от других? Почему бы не объединиться и не образовать в НКР 2-3 крупные партии?

– У нас совсем иное видение сложившихся реалий и выходов из них. Партия “ За Нравственное Возрождение” в своей деятельности первым долгом исходит из того, что если мы, народ  Арцаха, в кратчайшие сроки, в ближайшие год-два, не предпримем исключительных шагов по коренному обновлению всего государственного и общественного устройства, то войны – которая для нас очень нежелательна – нам не избежать.

Мы не имеем права жить и действовать так, как живут и действуют все республики в пространстве СНГ: топчась на месте или двигаясь черепашьими шагами. У нас лимит во времени. Сложившееся статус-кво не может тянуться долгие годы.

Мощной силой, по объективным причинам, мы не можем стать; но стать крепким, собранным, цельным общественным организмом, вызывающим уважение и симпатии у мирового сообщества, у нас есть возможность. Пока что есть…

Связывать надежды (как это делают все) в вопросе урегулирования карабахской проблемы на успешную дипломатию, на успешные выступления армянских лидеров с высоких трибун или сверхлогические аргументации ученых – правоведов, историков и политологов – это, мягко говоря, наивно. Судьба государства – тем более, провозгласившего независимость, непризнаваемую мировым сообществом, и к тому же находящегося на линии разлома межцивилизационного противостояния – зависит от морально-психологической пригодности и выносливости – не Героев, не единиц, а Обывателя, среднестатистического человека.

Всякое людское сообщество первым делом должно стремиться к устойчивому морально-психологическому состоянию, ибо это – главный элемент из всех образующих прочную основу цельного общественного организма. Главнее экономики, армии, инвестиций, «рабочих мест»… Главнее – то есть первичнее. Такого рода социальный организм есть предел мечтаний всякого народа и государства, ибо «желудок» такого общественного организма переварит всякую собственную проблему… Если не больше.

– Как вы собираетесь достичь поставленной цели?

– Все обывательское психологическое мышление, ставшее традиционным, подлежит изменению в соответствии с установлениями Природы, а не учениями гениальных мыслителей, пророков и религиозных откровений.

В отличие от властей и большинства политических и общественных сил, ПНВ не может и не хочет понять, как можно на полпути национально-освободительной борьбы жить роскошно или лояльно относиться к роскошной жизни?

Когда нас ждет новая война, тратить средства на развлечения и бессмысленные ритуалы – это все равно, что заваливать оборонительные траншеи мусорными отходами. Да к тому же большинство этих богатств приобретено за счет общенародной государственной казны.

А сколько средств, заразившись от богатых, следуя моде и обычаям, тратит простой смертный – на свадьбы, дни рождения и иные торжества; на похороны, семи- и сорокодневки, годовщины, надгробные памятники?.. А как же ему, бедолаге, быть? Так ведь принято во всем обществе: “Что скажут соседи, люди, дети, дяди, тети?” И приходится бедняку и середняку, чтобы не выглядеть «белой вороной», да ради чад своих, залезать в долги, увеличивая тем самым существующую социальную напряженность и отчужденность. Потом сколько хочешь пой про «Единство – в котором Сила»…

– Это очередной этап для достижения главной цели. Но конкретно – с каких практических действий вы намечаете начать работу?

– Базовым началом нашей деятельности является: собрать воедино, по камушкам,  большинство граждан, тяготеющих к Долгу и Правде – качества, которые придают человеку моральный авторитет среди сограждан. Если это нам удастся, то остальное пойдет своим ходом.

Из дальнейших конкретных шагов, например, в случае победы наших идей, отметим, что роскошь – силой закона и общественного мнения – должна стать тягостью… Не должны строиться хвастливые хоромы, покупаться дорогие иномарки стоимостью в среднюю фабрику или цех и т. п. Эти деньги должны работать на экономику, а не на удобную и красивую жизнь. Удобно будем жить после… А сейчас всем надо затянуть пояса. Не бедствовать, но и не шиковать!

 

Американо-российский “заговор” по Карабаху

Интервью с Джеральдом Чальяном

Джеральд ЧАЛЬЯН (Gerald Chaliand) – один из ведущих политологов и аналитиков Франции, специалист по проблемам региональной безопасности, хорошо знаком с проблемами региональных конфликтов, консультирует правительство Франции и европейские структуры, автор многих публикаций. Господин Дж. Чальян любезно согласился дать интервью для «ДЕМО», которое мы сегодня предлагаем читателю.

ДЕМО:  Господин Чальян, в чем причина активизации политических процессов, касающихся карабахской проблемы? Можно ли утверждать, что возникла некая новая политическая ситуация, в чем ее качественная характеристика?

Дж.Ч. Вопреки многим утверждениям, связанным с недовольством деятельностью Минской группы ОБСЕ, обвинениям ее в неспособности сдвинуть с места процесс урегулирования, данная структура в действительности продемонстрировала высокую эффективность своей работы и, конечно же, подтвердила смысл и основания своего существования. Если Минская группа по тем или иным причинам прекратит существование, ситуация не просто выйдет из-под контроля, но и наступит тяжелый региональный кризис, который затронет и Запад, и Россию, и региональные державы. В результате длительного существования Минская группа накопила большой информационный и политический багаж; была проведена большая аналитическая работа, в которой участвовали не только дипломаты и политики, но и талантливые европейские и американские эксперты. Минская группа пришла к принципиальным заключениям, что легло в основу политики государств-сопредседателей: Франции, России и США. Три мировые державы, отличающиеся по своим геополитическим интересам, придерживающиеся во многом различных политических позиций, пришли к идентичным результатам в оценке ситуации и проводят практически единую политику. Это уникальный пример в современной международной политике. Можно выдвинуть и гораздо смелое предположение, что опыт участия в работе Минской группы предопределил политику данных и других государств Запада в отношении аналогичных региональных конфликтов.

Можно согласиться с мыслью о том, что возник некоторый американо-российский «заговор» вокруг карабахской проблемы, заключающийся в том, что Нагорный Карабах не может быть под контролем Азербайджана и возвращения к прошлому нет. В связи с этим, смысл данного «заговора» заключается в том, чтобы «привести» Азербайджан и Армению к пониманию необходимости признания новой реальности.

Но данная реальность не устраивает европейских политиков, которые решили создать альтернативный путь в разрешении карабахской проблемы, осуществить политико-идеологический «удар» по позиции сопредседателей Минской группы. Эта цель как никакая другая соответствует общим задачам европейских структур, которые направлены на расширение геополитических и геоэкономических сфер влияния.  Только в этом аспекте и можно говорить о новой ситуации и новых инициативах в отношении Нагорного Карабаха.

ДЕМО: Можно ли тогда утверждать, что имеет место конкурентная борьба между ведущими мировыми центрами силы? Каковы могут быть последствия этой борьбы для НК? Насколько формализирован этот американо-российский «заговор», каков уровень договоренностей между США и Россией? Какова же позиция Франции как ведущей европейской державы?

Дж.Ч. Конкурентная борьба очевидна, что выражается во многих формах в политической, экономической и идеологической сферах. Данная борьба происходит на протяжении десятилетий, она начата во времена Д. Эйзенхауэра, Ш. де Голля и К. Аденауэра. Но, видимо, пик данной борьбы наступил в период югославского кризиса, и далее острота американо-европейских отношений обострилась после прихода к власти в Вашингтоне команды так называемых неоконсерваторов. Данная борьба будет иметь длительную перспективу и нужно согласиться с точкой зрения, которая существует в Армении относительно того, что политика, политические приемы команды Дж. Буша являются шансом для Армении и Нагорного Карабаха. Политика Буша в отношении локальных и иных конфликтов принимает универсальный характер и заключается в «приведении» сторон конфликта к решению – даже ценой кровопролития и больших материальных затрат. Примером данной политики служит ситуация в израильско-палестинском конфликте. США последовательно привели Израиль и палестинцев к ситуации кошмара и тупика. Но нельзя утверждать, что США не пытались остановить вооруженную конфронтацию. Команда Буша хорошо изучила порочность политики Клинтона на Балканах, где мир привязан к внешнему военному присутствию, и разработала другие методы. В Нагорном Карабахе другая ситуация. В этом регионе возможно достижение нового национально-государственного размежевания без продолжения военных действий. Исходя из интересов армян Нагорного Карабаха, разумеется, позиция европейцев выглядит менее адекватной. Но и европейская позиция должна быть рассмотрена более подробно и профессионально. Непопулярная среди армян резолюция ПАСЕ при более подробном рассмотрении мало чем отличается от позиции США или России. В завуалированном виде сторонам конфликта предлагается прийти к пониманию новой реальности и к необходимости предоставления Нагорному Карабаху суверенитета. Но европейцам нужно, по крайней мере, внешнее отличие их позиции, а иначе в чем смысл их инициатив и резолюций?

В отношении уровня «заговора» нужно понимать, что пока нет никакой формализации. Но США и Россия располагают достаточными возможностями для такой договоренности – то есть, «заговора» по умолчанию. Для этого имеются дипломатические контакты. Это обычная практика в международных отношениях. Но уровень договоренностей может быть только на самом высоком уровне. Поэтому какие-то частные случаи, позиции отдельных политических групп исключены. Несмотря на возрастающую конфронтацию между США и Россией и напряженность, которая была продемонстрирована на встрече в Братиславе, по карабахской проблеме не происходит никаких изменений позиций обеих государств. На одной из международных конференций высокопоставленный азербайджанский дипломат очень смело утверждал, что в Братиславе многое выяснится и даже ожидается начало процесса возвращения Нагорного Карабаха Азербайджану. Видимо, в регионе имеется непонимание политической реальности. То есть имеется в виду «заговор», принимаемый по умолчанию по всей совокупности позиций и интересов.

Относительно позиции Франции можно сказать, что политика нашей страны и ее интересы на Южном Кавказе и в соседних с ним регионах предполагают солидарность Франции с данным американо-российским «заговором». Франция рассматривает Южный Кавказ как зону своих долгосрочных интересов, но, в отличие от США и России, она является лидером европейской политики и не может демонстрировать свою позицию, отличающуюся от европейской. Франция предпочитает занимать позицию, аналогичную американской и российской, оставаясь лояльной Европе.

ДЕМО: Можно ли сделать вывод, что данный «заговор» направлен против европейского сообщества? Какие силы в Европе наиболее заинтересованы отнять у карабахских армян шанс на приобретение политической независимости?

Дж.Ч. Этот вопрос принадлежит к наиболее сложным в политическом анализе, так как относится не только к карабахской проблеме и даже не только к региональным проблемам. Ответить на данный вопрос – означает раскрыть одну из важнейших и кардинальных проблем европейской политики. Изначально данная позиция США, России и, в известном смысле, Франции не направлена против кого-либо, особенно – в Европе. Данная позиция связана с незаинтересованностью, прежде всего, США и России в возникновении военных действий на Южном Кавказе. И США, и Россия стремятся усилить свои позиции в регионе, а война способна нарушить планы и американцев, и русских. В этом случае ответственность европейцев окажется минимальной. Силовые возможности США на Южном Кавказе пока крайне ограничены, участие России в предотвращении эскалации военных действий приведет к вмешательству НАТО и США. Непонятно, как будет вести себя Турция, как отреагирует Иран на возможную активизацию Турции. Все это не оставляет перспектив для обеспечения безопасной эксплуатации нефтяных источников и транспортировки нефти в направлениях, которые соответствуют стратегическим интересам США. Когда демократический президент Грузии, протеже США Михаил Саакашвили попытался развязать войну в Южной Осетии, имея такие намерения и в Абхазии, американцы довольно убедительно указали грузинскому лидеру рамки, в которых он имеет право проводить политику. Этот эпизод очень важен для рассмотрения ситуации в конфронтационной зоне Нагорного Карабаха.

В Европе сложились определенные левые силы, которые, будучи связаны с либеральной интеллигенцией и постмодернистской элитой, пытаются утвердить определенный политический стиль, распространить не совсем ясно сформулированные европейские ценности на соседние регионы. Важно то, что если ранее британские левые не очень-то стремились участвовать в формировании политики европейских левых либералов, то сейчас ситуация изменилась, и во многом под влиянием команды Тони Блэра. Данные лево-либеральные круги, которые во Франции, Италии, Германии, Голландии, Бельгии и Швеции гораздо влиятельнее, чем в Великобритании, и оказали решающее влияние на известную резолюцию ПАСЕ. Можно уверенно предположить, что позиция данных политических сил совершенно несостоятельна и в действительности является плохой копией на более прагматическую политику европейских правых. Правые в Европе, в союзе с католиками и правоцентристами, пытаются скопировать политику команды Дж. Буша и при этом сделать свою позицию, отличительную от американской. Это бессмысленная идея, так как девиантность неизменно приводит не только к провалу, но и ложится тяжелым грузом на участников конфликтов. Правоконсервативные силы в Европе выступают за предоставление независимости Косово и разделение Боснии на три государства. Левые в основном выступают против этой идеи. Но важно то, что данные идеологические убеждения в Европе будут меняться. В европейской политической жизни многое замешано на конъюктурных задачах. Но армянская политика в Европе может быть особенно эффективной. Это не вызывает сомнений.

ДЕМО: Как оценивается политика Армении политологическими кругами на Западе, насколько она эффективна, насколько приемлема доктрина «комплиментаризма», которая провозглашена руководителями Армении – как основа внешней политики? Каково место Нагорно-Карабахской Республики в армянской политике?

Дж.Ч. По внешней политике Армении на Западе нет каких-либо подробных исследований. Некоторые интересные выводы по политике Армении делаются в самой Армении, в Турции и в Азербайджане. Сложились определенные оценки армянской политики, включающие стремление Армении поддерживать отношения с различными центрами власти, роль организаций армянской диаспоры, концентрацию внимания армянства на Нагорном Карабахе. Из известных не стереотипных, а реальных оценок армянской политики можно сделать следующую расстановку плюсов и минусов. Высказывания об ограниченности экономических и политических ресурсов для проведения внешней политики Армении совершенно необоснованны. У армян имеется все для проведения внешней политики. Армяне занимают важные позиции в четырех важнейших мировых центрах власти: США, Европе, Ближнем Востоке и России. Эти позиции имеют много предпочтительных характеристик и недостаточно используются. Наряду с этим условием имеется другая, быть может, более важная оценка армянской политики. Армения не научилась предпринимать внешнеполитические инициативы. Армения продолжает «отвечать» на вызовы внешнего мира и это выглядит очень ущербно. Долго такую политику проводить невозможно. Это ущербно и опасно. Быть может, меня осудят в Армении за следующие выводы, но это нужно сказать. Главным минусом армянской политики (как политики Армении, так и политики организаций в диаспоре)  является то, что сложился хронический интеллектуальный дефицит, особенно по проблемам внешней политики. Именно во внешней политике, как и во внешних контактах, эта характеристика армянства проступает особенно явно. Но интеллектуальная ущербность проходит красной лентой по всему армянскому обществу. Это стало следствием недостаточности качества гуманитарного образования. Армянские интеллектуалы на самом деле ремесленники, нет авангардных идей, сложился псевдомодернизм, который проник и в политику, сделав политические идеи карикатурами. Главная ущербная псевдо-модернистская идея – возможность договориться с Турцией путем отказа от международного признания армянского геноцида. Эта идея называется как угодно – современной, прагматической, и даже патриотичной, но только не реальной.

Независимая Армения получила много политических кредитов, которые возникли из предыдущей истории армянского народа. Можно сказать, что ей предоставлен «глобальный кредит». Но как бы ни был глобален этот кредит, он иссякает, причем – с ускорением. Азербайджан, чье национальное мировоззрение, характеризующееся отсутствием прочного духовного стержня, не опирающегося на целостную культуру,  далеко от целостности и фундаментальности, пытается разработать внешнюю политику, накапливая эмпирические элементы. Азербайджанское общество на самом деле глубоко трагично. Можно только изумляться, что имея проблему Карабаха, много духовных и культурных задач, азербайджанское общество пришло к осознанию такой национальной идеи, как идея нефти. Это просто катастрофа. Армения заинтересована, чтобы Азербайджан наконец-то состоялся как нация, как общество, как культура. Но Армения, имея огромный культурный пласт, пребывает в интеллектуальном убожестве. Мне показали ряд сборников политических текстов армянских авторов. Это сплошная эмпирика, хотя в них содержится некая творческая попытка преодолеть порочное для политики вертикальное мышление.

Сейчас все больше дает знать о себе определенный феномен. Внешней политикой Армении занимается огромное число армян во всем мире. Быть может, это и есть пока выход из создавшейся ситуации. В этой связи доктрина политики «комплиментаризма» может стать весьма эффективной, но –  если будет иметь место не только комплиментаризм, но и политика. Большая неприятность заключается в том, что Армения не обладает ни хорошей политической информацией, ни политическим анализом. Общаясь с армянскими политиками, можно прийти к выводу, что, одевая костюмы от самых дорогих кутюрье, они не могут выговорить названия этих фирм. Армянские руководители плохо представляют себе, какие  политические процессы в реальности происходят в мире, принимая ежедневную газету как абсолютный источник информации. Есть только один способ совершенно игнорировать внешнюю политику – иметь хорошую, боеспособную армию: очень хорошую и очень боеспособную. Но даже Чингиз-хан имел хорошую внешнюю политику.

Существование второй армянской республики в Нагорном Карабахе дает возможность для эффективного маневра во внешней политике. Понятно, что в столь небольшом социуме не может быть достаточных сил для разработки и проведения внешней политики. Если бы Карабахская армянская республика была бы калькой от Монако или Андорры, то проблем не было бы. Но перед Нагорным Карабахом стоят очень сложные задачи. Нагорному Карабаху предстоит стать международным прецедентом по созданию учреждений и способов проведения внешней политики в условиях международной непризнанности. Этот эксперимент может быть интересен международному сообществу и в этом случае можно ожидать внешней поддержки.

(Перевод с французского и подготовка материала Анаит ГЕВОРГЯН)

——————————————————————————————-

Взгляд

Изучение опыта Северной Ирландии:
отчет о поездке грузинских политических деятелей

С 15 по 23 января в Великобритании с визитом находились восемь грузинских политических деятелей – представителей правительства, парламента, Национального совета безопасности, правительства Абхазской автономной республики и гражданского общества.  Это люди, непосредственно отвечающие за вопросы, связанные с урегулированием конфликтов, которые пытается разрешить грузинское руководство. Главная цель визита состояла в том, чтобы познакомиться с мирным процессом в Северной Ирландии. Группа планировала встретиться с участниками переговоров и извлечь полезные уроки из их опыта.

Несмотря на то, что мирный процесс в Северной Ирландии время от времени испытавал определенные сбои и проблемы, за последние десять лет были достигнуты значительные успехи.  К концу 2004 года политические партии Северной Ирландии, а также правительства Великобритании и Ирландии были близки к заключению соглашения, которое привело бы к разоружению ИРА и возвращению полномочиий Североирландской законодательной ассамблее. Однако соглашение захлебнулось на механизме контроля и проверки процесса разоружения.  Это привело к давлению на Ирландскую республиканскую армию (ИРА), усилившемуся после произошедшего в Белфасте крупнейшего налета на банк, который приписывался ИРА.  Пока неясно, как будут преодолены возникшие трения, но представляется важным изучать не только позитивные аспекты мирного процесса, но и совершенные в нем ошибки для того, чтобы избежать их повторения в будущих переговорах.

Одна из отличительных черт североирландского конфликта заключается в том, что 15 лет назад большинство сторон-участниц конфликт -: британское правительство, североирландские политические партии и полувоенные группировки двух общин – были готовы пойти на диалог с некоторыми из участников процесса, но считали, что договариваться об урегулировании конфликта с другими сторонами – не только бессмысленно, но и опасно.  Они считали эти стороны неспособными на компромиссы и верили в то, что решение проблемы может быть найдено только через оказание сопротивления и использование силы для  давления на своего оппонента.  Но постепенно стало возникать понимание того, что такая стратегия лишь укрепляет позицию их противника и затрудняет достижение собственных целей.  В результате обе стороны пересмотрели свою стратегию и сегодня даже самые непримиримые из них готовы рассматривать возможность работы со своими противниками в рамках одного правительства.  Грузинская делегация хотела понять, как протекал данный процесс и можно ли применить какие-либо заключения из североирландского опыта к неурегулированным конфликтам, которые вынуждены сегодня решать грузинские власти.

Встречи

Участники познакомились с широким спектром влиятельных и авторитетных лиц – участников мирного процесса в Северной Ирландии. Они обсудили начало процесса с лауреатом нобелевской премии Джоном Хьюмом, которого традиционно считают лидером умеренного национализма, но который всегда считал своим приоритетом  достижение мирного урегулирования, приемлемого для всех сторон.  Хьюм отметил, что любое решение конфликта должно основываться прежде всего на принципах соблюдения прав человека.  Грузинская группа встретилась и с ирландским сенатором Мартином Мансером, советником сегодняшнего, а также многих предыдущих премьер-министров Ирландии по вопросу Северной Ирландии.  Подобно Хьюму, Мансер принимал участие в первоначальных переговорах, которые способствовали формированию нового мышления как среди полувоенных группировок республиканцев, так и внутри британского и ирландского правительств.  Группе удалось встретиться с еще одним участником первых стадий мирного процесса – активистом местного сообщества Денисом Бредли.  Денис пользовался доверием всех сторон благодаря тому, что не занимал никаких официальных должностей и не обладал официальными полномочиями и, следовательно, мог с успехом выступать в качестве фасилитатора нового мышления.  В настоящее время Денис Бредли является заместителем председателя Правления Полиции Северной Ирландии. Он познакомил гостей с созданными в правоохранительных органах Северной Ирландии структурами, цель которых состоит в том, чтобы заручиться доверием обеих общин – как националистов, так и лоялистов.

Для того, чтобы увидеть процесс глазами полувоенных группировок, члены делегации познакомились с людьми, близкими этим организациям и знакомыми с их позицией.  В лагере республиканцев такой фигурой является Алекс Маски, главный “кнут” (парламентский партийный организатор) близкой к ИРА партии Шин Фейн.  В качестве первого мэра города Белфаста от республиканской общины, Маски пошел на шаги, которые демонстрировали признание им ценностей простестантов и всей юнионистской общины.  Например, он выразил готовность возложить венок к памятнику героям двух мировых войн несмотря на то, что его собственные сторонники рассматривали этот жест как признание вооруженных сил, которые они считают армией захватчиков и угнетателей. Группа встречалась и с бывшим заключенным, представителем республиканской общины, который сегодня работает в качестве активиста местного сообщества и хорошо знаком с насущными проблемами националистов.  Он координирует ряд проектов, цель которых – налаживание контактов и улучшение взаимопонимания между общинами националистов и юнионистов.  Он рассказал о том, как опасения общины играют роль сдерживающего момента для лидеров республиканского движения, заставляя их вступать в диалог со своими сторонниками, а не просто навязывать им новое виденье ситуации.

Что касается лагеря лоялистов, то участники поездки встретились с лидером Прогрессивной Юнионистской Партии (ПЮП) Дейвидом Эрвайном. Эта маленькая, но влиятельная партия занимается политическим анализом ситуации для одной из лоялистских полувоенных группировок, Силы Добровольцев Ольстера. Сам Дейвид в прошлом тоже был членом этой группировки и отсидел тюремный срок за свою деятельность.  Интересно отметить, что Дейвид является еще одним примером того, как многие активные участники вооруженного противостояния, находившиеся на передовой конфликта, сегодня первыми готовы строить новые отношения со своими оппонентами. Это объясняется отчасти тем, что они сами испытали последствия насилия, и отчасти их большей уверенностью в своей идентичности и в своей позиции.  И с другой стороны, те, чья повседневная жизнь не была напрямую связана с конфликтом, нередко являются наиболее воинствующей и непримиримой частью общины. Возможно, причина в том, что они меньше пострадали от последствий конфликта или более остро ощущают угрозу, исходящую от их оппонента, которого они либо совсем не знают, либо знают лишь по тому образу, который создают  СМИ и которым их пугают их собственные политические лидеры.

Красной нитью через все встречи проходила мысль о том, что для того, чтобы община могла успешно вести переговоры с  другой стороной, в ней должен царить дух уверенности  и уважения к оппоненту. Это особо подчеркнул представитель британского правительства Крис Маккейб.  Крис является государственным чиновником, политическим директором Министерства по делам Северной Ирландии – департамента Великобритании, отвечающего за  ее политику по Северной Ирландии.  Крис был участником всех предпринимавшихся с начала 70-х годов правительственных инициатив, работал со всеми политическими партиями, обеспечивая преемственность со стороны британского правительства.  Он является одним из двух секретарей британо-ирландского межправительственного органа.  Эта интересная структура занимается координацией связей между Великобританией и Ирландией, а также между Северной Ирландией и Ирландской республикой. Ее деятельность способствует выработке новых альтернативных решений  вопроса сувернитета через создание областей совместных компетенций.  Группа также познакомилась с Реем Бассеттом, секретарем межправительственного ведомства с ирландской стороны, который представил ирландский взгляд на переговоры и предложил грузинской делегации передать ирландскому правительству их взгляды на текущую ситуацию в Грузии и проблемы, стоящие перед грузинским руководством.

Последняя встреча была с Джеффри Дональдсоном, политиком-юнионистом, который в разное время являлся членом обеих ведущих юнионистских партий.  В качестве члена команды от партии Ольстерских Юнионистов (ЮПО) он участвовал в переговорах 1996-98 годов, а на недавних переговорах представлял Демократическую Юнионистскую Партию (ДЮП).  Он выступил с критикой  договоренности, достигнутой подписанием Белфастского соглашения – из-за внесенных в него в последнюю минуту изменений, которые, по его мнению, делали Соглашение несостоятельным. Хотя Дональдсон всегда был убежденным сторонником переговоров как способа решения конфликта, он не настолько наивен, чтобы не понимать опасности, которую несут в себе переговоры.

Группа также познакомилась с профессором политических исследований Ольстерского университета Полом Артуром, ведущим комментатором и экспертом в области североирландской политики.  Артур обрисовал общий контекст и выделил ключевые элементы предворявшего переговоры процесса, а также объяснил, почему стороны проявили готовность пойти на компромиссы, с которыми обычно связаны переговоры.

(продолжение следует)

P.S. Визит был спонсирован Rapid Reaction Mechanism of the European Union и организован Conciliation Resources.

“Ресурсы примирения”,
февраль, 2005 года

 

Кому на руку доклад мониторинговой миссии ОБСЕ

За все время нахождения Нагорного Карабаха в составе Азербайджанской ССР по отношению к нему проводилась дискриминационная демографическая политика, основной целью которой было уменьшение численности армянского населения и увеличение азербайджанского населения. Особо откровенные формы подобная политика приняла с назначением на должность первого секретаря ЦК компартии Азербайджана Гейдара Алиева. Министр внутренних дел Азербайджана Рамиль Усубов представил политику Алиева в Нагорном Карабахе следующим образом: «Можно без преувеличения утверждать, что лишь после прихода Гейдара Алиева к руководству Азербайджана карабахские азербайджанцы почувствовали себя полными хозяевами края. Все это вызвало приток в Нагорный Карабах азербайджанского населения из окружающих районов – Лачинского, Агдамского, Джабраильского, Физулинского, Агджабединского и других районов». Сам же Алиев так охарактерезовал основные цели своей политики в бывшей НКАО: «Для сохранения территориальной целостности Азербайджана мы в то время большое внимание уделяли Карабаху. Правда, некоторые дилетанты обвиняли меня в этом. Я делал так, потому что, во-первых, НК нужно было заселить азербайджанским населением, во-вторых, не дать возможности армянам поднять этот вопрос».

Комитет по экономическим, социальным и культурным правам Экономического и Социального Совета ООН (ECOSOC) выражает обеспокоенность фактами незаконного захвата беженцами и насильственно перемещенными лицами имущества и собственности, которая принадлежит армянам и другим нацменьшинствам в Азербайджане. Об этом говорится в опубликованном 26 ноября 2004 года Комитетом периодическом докладе о выполнении Азербайджаном пунктов Международного Договора об экономических, социальных и культурных правах. Комитет рекомендует руководству Азербайджана гарантировать выплату компенсации или альтернативного жилья армянам и представителям иных этнических меньшинств, чьи квартиры были незаконно заселены беженцами. Государственная политика Азербайджана по заселению беженцев из Армении впечатляет. Данная политика осуществляется на основании указа ныне покойного президента Азербайджана Гейдара Алиева от 2001 года “О решении проблем расселения азербайджанцев, изгнанных со своих исторических земель на территории Армении в результате проводимой армянскими националистами этнической чистки”. В указе отмечается, что с 1987 года, после известных событий вокруг Нагорного Карабаха, “более 250 тысяч наших соотечественников были поэтапно изгнаны из родных очагов и стали беженцами”. В Указе также приводится распоряжение Гейдара Алиева, предназначенное к исполнению целым рядом государственных структур, а именно – обеспечить предоставление земельных участков в бывших армянонаселенных селах Шаумян и Вериншен (новые азербайджанские названия – Ашагы Агджакенд и Юхары Агджакенд) более 1000 азербайджанцев, проходящих по спискам Госкомитета по делам беженцев. В документе указывается, что в указанных селах уже построено 140 домов, а 222 готовятся к сдаче в эксплуатацию.

Параллельно с принятием доклада ECOSOC власти Азербайджана инициировали включение в повестку Генассамблеи ООН вопроса о положении дел “на оккупированных территориях”. Проект резолюции, представленный азербайджанскими властями в ООН, затрагивает в числе прочих вопрос заселения этих территорий армянами. В результате, уже в феврале 2005 года ОБСЕ сформировала мониторинговую группу, которая целую неделю беспрепятственно ездила по освобожденным районам и на днях представила доклад по итогам мониторинга. Как это ни странно, довольны докладом как в Азербайджане, так и в Армении.

В связи с тем, что Миссия ОБСЕ по сбору фактов официально представила отчет Постоянному Совету ОБСЕ, МИД Армении выступил с заявлением.

“Армения считает, что самым главным достижением миссии по сбору фактов является то, что она положила конец обвинениям со стороны Азербайджана”, – подчеркивается в заявлении.

В начале этого процесса Азербайджан заявлял, что:

а. Территории вокруг Нагорного Карабаха чрезмерно заселены. В разное время число поселенцев колебалось от 30.000 до 300.000.

б. Республика Армения непосредственно и намеренно вовлечена в так называемый процесс заселения и даже проводит государственную политику заселения – с бюджетными ассигнованиями.

в. Подавляющее большинство поселенцев являются гражданами Армении или представителями Диаспоры.

Отчет же Миссии по Сбору Фактов подтверждает следующее:

а. “Общее заселение очень ограничено”. “Нет никакого очевидно организованного переселения, никакого недобровольного переселения, никакой вербовки”.

“… население, которое Миссия по Сбору Фактов опросила, насчитала или заметила, составляет: в районе Кельбаджар – приблизительно 1500 человек; в районе Агдам – от 800 до 1000 человек, в районе Физули – менее 10 человек; в районе Джебраил – менее 100 человек, в районе Зангелан – от 700 до 1000 человек; и в районе Кубатлы – от 1000 – до 1500 человек… Что же касается Лачина, то по подсчетам Миссии по Сбору Фактов во всем районе живет менее чем 8000 человек”.

б. Согласно заявлению сопредседателей: “Миссия не установила, что такое заселение является результатом целенаправленной политики со стороны правительства Армении”. В соответствии с Отчетом, “Миссия по Сбору Фактов, не увидела никакого свидетельства непосредственного участия в чем-либо со стороны властей Армении на территориях”.

в. Поселенцы, которые нашли пристанище на этих территориях, в основном выходцы из азербайджанских районов.

“Миссия по Сбору Фактов заключила, что подавляющее большинство поселенцев являются перемещенными лицами с разных частей Азербайджана, в частности, с Геташена Шаумянского района, в данный момент находящегося под азербайджанским контролем, и с Сумгаита и Баку”.

“В свете этих заключений мы отмечаем, что общее число поселенцев незначительно, при этом учитывая тот факт, что число армянских беженцев в результате конфликта составляет 400 000. Если не считать проживающих в Лачинском районе, то число поселенцев действительно незначительно. Сопредседатели отметили, что “в предыдущих переговорах Лачин рассматривался как отдельный вопрос”, поскольку он является гуманитарным коридором и обеспечивает безопасность Нагорного Карабаха”. Без него Нагорный Карабах останется изолированным анклавом. Лачин рассматривается отдельно в переговорном процессе, учитывая его географические и политические реалии, а также его важность с точки зрения безопасности. Более того, сопредседатели заявляют: “…большинство опрошенных Миссией по Сбору Фактов выразили желание возвратиться в покинутые ими места…”

Армения по просьбе властей Нагорного Карабаха обратилась к Постоянному Совету ОБСЕ с просьбой обсудить вопрос об организации новой Миссии по сбору фактов для аналогичной объективной оценки ситуации в бывших густонаселенных армянами районах, которые сейчас находятся под азербайджанским контролем: такие районы, как Северный Мартакерт и Восточный Мартуни Нагорного Карабаха и Шаумяна. Состоявшийся процесс Миссии по Сбору Фактов начался потому, что Азербайджан заявлял, что есть политика намеренного, массового и организованного заселения, которая нанесет вред переговорному процессу. Армения согласилась способствовать проведению миссии по сбору фактов, а Азербайджан в свою очередь дал согласие не предпринимать никаких шагов по своей резолюции ООН и приостановить эту инициативу”, – говорится в заявлении МИД Армении.

В свою очередь, замминистра иностранных дел Азербайджана Араз Азимов отметил, что миссия подтвердила многие факты, представленные ей азербайджанской стороной.  Так, по сведениям правительства Азербайджана, на оккупированных территориях расселено 20-23 тыс. человек. Миссия приводит цифру 15-16 тыс. человек. “Азербайджан в целом достиг цели”, – считает А. Азимов. Он напомнил, что инициируя обсуждение данного вопроса на 59-й сессии Генассамблеи ООН, Азербайджан стремился привлечь внимание мирового сообщества к фактам заселения Арменией оккупированных территорий. Азимов обратил внимание на то, что доклад Миссии был представлен в Постоянный совет ОБСЕ с сопроводительным письмом сопредседателей Минской группы ОБСЕ. В этом послании содержится требование прекратить дальнейшее заселение оккупированных территорий. В письме сопредседателей содержится призыв к донорским организациям оказать помощь в возвращении расселенных на территории Азербайджана армян обратно в Армению.

На вопрос, будет ли Азербайджан добиваться повторного включения данной темы в повестку дня 59-й сессии Генассамблеи, А. Азимов сказал, что Баку будет настаивать на переходе этого вопроса в повестку дня 60-й сессии.

В Нагорном Карабахе не прозвучало официальных оценок доклада миссии ОБСЕ. Свое мнение по этому поводу высказал представитель Армянской Революционной Федерации Дашнакцутюн в Арцахе Гриша Айрапетян. По его словам, его партия всегда выступала за то, что освобожденные территории не могут стать предметом торга и даже обсуждений. Он отметил, что Карабах должен быть заинтересован в освоении этих территорий, которые являются не только гарантом безопасности населения Карабаха, но и жизненно важным залогом его социального существования. По словам лидера карабахских дашнаков, то, что на освобожденных территориях нет фактов государственной программы заселения, может быть использовано против Карабаха: не секрет, что многие на Западе утверждают, что эти территории не контролируются властями Карабаха и могут быть использованы в криминальных целях. «Границы Нагорно-Карабахской Республики обозначены кровью наших ребят, и эти границы должны быть зафиксированы в Конституции», – сказал Гриша Айрапетян.

Наира АЙРУМЯН

 

Сильный не угрожает, а предупреждает

Около 11 лет длится режим прекращения огня на линии фронта между Арменией и Азербайджаном. За это время случались отдельные перестрелки между воюющими сторонами, но столь длительного и откровенного нарушения перемирия, как сейчас, еще не было. Ожесточенные перестрелки продолжаются, и, по сообщению пресс-службы Минобороны АР, азербайджанская армия понесла потери в личном составе. Есть убитые и раненые. То же самое наблюдается и с армянской стороны.

По мнению некоторых азербайджанских политиков и политологов, армянская сторона стремится спровоцировать Баку на возобновление боевых действий. Им вторят наши ура-патриоты, ободренные поддержкой мировой общественности и желающие блицкригом разрешить затянувшийся конфликт.

Что на самом деле происходит на линии армяно-азербайджанского противостояния? Насколько поддержка мировой общественности может послужить оправданием военного варианта решения конфликта? Наконец, располагаем ли мы боеспособной армией, которая сможет в короткие сроки освободить оккупированные территории?

На эти и другие вопросы отвечает руководитель департамента конфликтологии и миграции Института мира и демократии – АРИФ ЮНУСОВ.

“Вообще-то мы все живем в стране, где существует масса легенд и мифов, в стране, где правдивая информация держится в тайне от общества, и приходится либо самому логическим путем доходить до всего, либо добывать нужную информацию из Интернета, от аккредитованных в Баку дипломатических миссий и международных организаций. Анализируя альтернативную информацию, приходишь к выводу, что на самом деле все далеко не так, как это представляет государственная пропаганда.

Начнем с того, что на линии фронта огонь никогда и не прекращался. У нас не понимают, что если заключено перемирие, то это означает лишь то, что не ведутся полномасштабные боевые действия с использованием тяжелого оружия – артиллерии, бронетехники и авиации. А что касается легкого стрелкового оружия, то на линии соприкосновения воюющих сторон буквально каждый день происходят перестрелки, причем с обеих сторон. Иногда это случается по глупости: кто-то из наших отмечает собственный день рождения и открывает огонь по армянам. Ну, завтра армяне будут что-то отмечать и тоже обстреляют наши позиции.

Основные потери (70%) обе стороны несут от мин. Но кроме этого, на линии фронта идет позиционная борьба. То есть борьба за захват той или иной высотки, продвижения вперед позиций и захват нейтральной территории. Так, три года назад азербайджанская общественность была взбудоражена известием об освобождении нашими войсками шести сел Газахского района. Но эти села и не нуждались в освобождении. Там не было армянских солдат. Села стояли пустыми на нейтральной полосе. Наши же солдаты даже не входили в эти села, заняв лишь близлежащие господствующие высоты. Сейчас же активизация позиционной борьбы связана с тем, что наши начали передвигать поближе к армянам свои передовые посты и на некоторых участках фронта приблизились к армянским окопам на расстояние броска гранаты. Они даже переговариваются с армянами. По ночам действуют рейдовые отряды и разведгруппы с обеих сторон, что приводит к столкновениям и потерям.

Недавно трое наших военнослужащих попали в плен. Это была обычная разведгруппа. Обычно в таких условиях принято говорить, что солдаты просто заблудились.

Обе стороны часто скрывают истинные потери своих войск. Если вы почитаете армянские газеты, то увидите, что все, что пишут наши газеты об армянах, то же самое армяне пишут о нас. Ничего экстраординарного на фронте не происходит, не наблюдается никакой особой активизации воюющих сторон. Идет обычная рутинная позиционная война, и ничего здесь необычного нет. То же самое имеет место на линии грузино-абхазского и грузино-осетинского противостояний.

Другое дело, что власти далеко не всегда сообщают об этих перестрелках, а только в тот момент, когда это им выгодно. Связано это с внутриполитическими событиями. Вполне может быть, что теперь это связано со стремлением отвлечь внимание людей от убийства Эльмара Гусейнова.

В сложившейся ситуации, когда власти трубят об экономическом подъеме, об увеличении ассигнований на нужды армии, об усилившейся поддержке международного сообщества, в головах некоторых политиков возникают идеи блицкрига – небольшой, молниеносной войны, заключающейся в освобождении хотя бы части наших земель. К сожалению, об этом говорят люди, не имеющие об этом понятия и никогда не воевавшие. Это сравнимо с тем, как некоторые наши политики говорят о необходимости ведения партизанской войны в тылу врага. Но они не понимают, что партизанская война может быть только там, где есть оккупированная территория с проживающим там населением. Партизанская война возможна в Чечне, но не в Карабахе, где азербайджанское население отсутствует. Таким образом, наши политики путают партизанскую войну с диверсионной.

Говорить о блицкриге, не имея мощной армии, просто безответственно. Думаю, что если бы мы были такими сильными, то давно победили бы армян. Если у нас такая сильная армия, то почему, когда иранские самолеты нарушили наши воздушные границы, Минобороны не подняло ни одного отечественного истребителя? Существует аксиома: тот, кто сильный – не угрожает, а предупреждает, и его боятся.

Наша беда в том, что у нас до сих пор недооценивается боеспособность армян. Действительно, у нас на армию выделяется больше средств, чем это может себе позволить армянская сторона, но расходуются ли эти средства по назначению – большой вопрос.

Несомненно одно, наша армия превосходит армянскую по численности в 1,5 – 2 раза, и по вооружению также. Но меня пугает другое: все руководство азербайджанской армии – это бывшие советские офицеры, прошедшие советскую школу. К примеру, кумиром самого министра обороны Сафара Абиева и начальника генштаба Неджмеддина Садыхова является генерал Жуков. А этот прославленный советский полководец был известен тем, что заваливал немцев трупами своих солдат. Поэтому в нашей армии, как и в советской, преобладает мнение, что лучше потерять солдата, чем единицу бронетехники. Тогда как на Западе – наоборот. Исходя из этого принципа и действовали наши командиры в карабахской войне.

Сейчас армянам невыгодно обострение на линии фронта. Сами они в наступление не пойдут, так как столкнутся с резкой реакцией международного сообщества. Другое дело – спровоцировать нас. Но у них нет абсолютной гарантии того, что в этом случае они не понесут потерь. Поэтому армяне продолжают придерживаться своей старой тактики – пытаться добиться своего в ходе переговорного процесса.

С другой стороны, международное сообщество не настолько благосклонно к нам, чтобы позволить начать боевые действия и дестабилизировать политическую обстановку. Известная резолюция ПАСЕ, которую в Азербайджане расценили как великую дипломатическую победу, в действительности такой не является. Каждая из сторон получила то, что хотела. Мы хотели, чтобы армяне были названы агрессорами, и факт оккупации наших земель нашел отражение в резолюции. Армяне все время говорили о необходимости прямых переговоров между Баку и Ханкенди, и их желание также нашло отражение в данной резолюции. Теперь нам придется сесть за стол переговоров с сепаратистами.

Наша главная проблема в том, что мы крайне упрощенно и примитивно относимся к конфликту. В нашем понятии политолог – это человек, который говорит о политике. Но у нас в каждой чайхане говорят о политике, стало быть, мы все политологи. А под конфликтологом мы понимаем человека, который занимается исключительно Карабахом. Хотя в реальности конфликт не обязательно бывает межгосударственным и тем более вооруженным. Конфликты существует везде: на работе, в школе, в семье. Наше общество  очень боится двух слов: “конфликт” и “проблема”, поэтому очень болезненно воспринимается любая возникающая проблема. Но проблем не бывает только на кладбище, где и так все ясно. В любом государстве, даже самом развитом, существует куча проблем, но там не боятся их поднимать и решать. Вообще, в мировой практике конфликт принято считать положительным явлением. Вся история Земли состоит из конфликтов. Потому что раз есть конфликт, значит, имеется проблема. Решается конфликт, решается проблема. Любой конфликт можно решить мирно, а можно и силой. Наша беда в том, что мы еще остаемся “глубоко” советскими людьми, то есть привыкшими решать проблемы силой. У нас мало того, что само общество не готово к компромиссам, еще и в отличие от Запада нет переговорщиков – специальных людей, не боящихся вести переговоры в открытой форме. На Западе такие люди работают и в крупных компаниях, и в полиции. К примеру, если завтра у нас террористы захватят здание с заложниками, то власти обязательно предпримут штурм. А если и будут вести переговоры, то на примитивном уровне: “будь человеком, сдайся, да-а…”

Поэтому все переговоры в карабахском конфликте с нашей стороны сводятся к тому, что Карабах должен вернуться в состав Азербайджана, туда должны вернуться наши беженцы под охраной наших же войск, и только после всего этого мы подумаем над предоставлением Карабаху наивысшего статуса. В этом русле мы ведем переговоры со страной, временно одержавшей победу. В итоге переговоры оказываются невыгодными с точки зрения армян.

В переговорах обе стороны выступают за мир. Но когда начинаешь копать глубже, то выясняется, что каждая из сторон мир видит по-своему. Обе стороны объявляют о своей толерантности, но толком никто не может объяснить, что это такое.

Думаю, что со временем недоверие и страхи между нашими народами развеются и отношения нормализуются. Во Франции много лет была актуальна проблема Корсики, желавшей отделиться от Франции. Ежегодно на Корсике убивали 300-350 чиновников. Сейчас же ситуация коренным образом изменилась. Корсиканцам не за что воевать. В Европе не осталось границ, и можно ехать куда угодно, валюта одна – евро. Сейчас, наоборот, сами французы выступают за отделение Корсики, так как на ее поддержку уходит много бюджетных средств. Так и у нас, конфликт будет длиться до тех пор, пока существует граница: вот это мое, а это твое.

Поэтому я сторонник прямых переговоров не только с Арменией, но и с “НКР”. Тем более что сейчас возникла выгодная для Азербайджана ситуация: появились разногласия между Арменией и “НКР”. В Армении все больше зреет недовольство властвующим карабахским кланом. Это сравнимо с тем, как у нас относятся к “малоземельцам” и “безземельцам”. До недавних пор всех армян объединяла одна общая для всех угроза – война с Азербайджаном. Но постепенно эта проблема исчерпает себя.

Пора, наконец, понять, что Азербайджан – не великая супердержава, а маленькая страна с огромным количеством проблем. А все патриотические высказывания наших политиков являются ничем иным, как политиканством тех людей, которые никогда не воевали.

Роман ТЕМНИКОВ
Газета “Обозреватель”, Баку, 4-10 марта, 2005 г.

——————————————————————————————-

Человек и его проблемы

Шаг назад?..

Люди уезжают и приезжают. В основном – за лучшей жизнью. Приезжающих встречаем с распростертыми объятиями, уезжающих провожаем с сожалением – с друзьями всегда трудно расставаться. Поводом для этой статьи стало два таких сожаления – два разных человека независимо друг от друга подумывают о том, чтоб уехать из Карабаха. Один из них – врач Эдуард Каграманян, второй – прошедший войну режиссер карабахского ТВ Вардгес Улубабян. В этой ситуации обиднее всего то, что каждый из них – профессионал и специалист в своей области.

Акушер-гинеколога Каграманяна Эдуарда знают многие. Независимое и свободное суждение,  современные подходы в жизни и главное – в работе. Таких специалистов немного. Тем более в Карабахе, где кадровая “скамейка запасных” часто пустует… К чему такое предисловие? К тому, что сегодня специалист-гинеколог Эдуард Каграманян – фактический безработный. Он и обратился к нам с тем, чтоб поделиться своими проблемами.

– Два года жил в Москве. Правда, работал не по специальности, но хорошо устроился и был доволен этим. Потом в Москве от министра здравохранения Зои Лазарян узнал, что в Степанакерте ожидается открытие женского центра здоровья. Фактически, мне было предложено приехать сюда и возглавить работу этого центра – наверно, с  учетом моего 10-летнего стажа работы в сфере материнства и детства. О работе жены я не беспокоился, потому что за два года в Степанакерте так и не появился врач-инфекционист.

Вот так мы сдали там квартиру, отказались от работы и приехали. Я – человек ответственный и привык выполнять обещания. Когда по приезде я позвонил министру, она сказала, что перезвонит попозже – возникли проблемы… Потом сложилась нелепая ситуация – фактически, мне предложили должность, а приехав сюда, я обнаружил, что на это место назначен другой человек. После долгого ожидания министр наконец пригласила меня и я получил по сути “смешное” предложение –  место дежурного врача в роддоме (это только ночные дежурства) на договорной основе, как сегодня в роддоме оформлены пенсионеры. Я, конечно, не принял это предложение, потому что считаю, что все таки заслужил большее. А 18 января я написал официальное заявление о трудоустройстве. Прошел установленный законом срок в месяц, но я так и не получил официального ответа. Через неделю после окончания срока, 23 февраля, я направился в министерство за положенным мне письменным ответом. Мне объяснили, что ответа нет, поскольку штатное расписание пока не утверждено. Это был конец первого квартала нового года, и я так и не понял, чем занимаются люди с зарплатой в 250 тысяч! После того, как я настоял на письменном ответе, я его получил. Мне предлагалось место либо в Мартакерте, либо в Мартуни. Я был поражен, потому что должен работать в районе при том, что люди родом оттуда, учебу которых оплачивали эти же районы, сегодня спокойно работают здесь, а я, будучи коренным горожанином,  должен оставить свою родину и ехать туда…

– В принципе, ты не можешь пожаловаться, потому что формально тебя обеспечили работой. Ведь по большому счету, нарушен лишь некий негласный этический кодекс? И что в этом случае ты собираешься предпринять дальше?

– Естественно, я не собираюсь  в тот или иной район. Моя жена работает здесь, а что касается меня – то я считаю, что заслужил право работать в своем родном городе. Скорее всего, попытаюсь открыть свой частный кабинет, хотя в таких условиях это немного сложно сделать… Наверняка, возникнут проблемы с лицензией. Мне до сих пор звонят пациенты, и мне хочется помочь им. Наверно, с этой целью я и основал НПО “Happy famili” (”Счастливая семья”) – так будет легче привлечь партнеров, чтоб  в определенные дни устраивать бесплатные приемы.

Сегодня в Карабахе для многих найти любую работу – большая радость. Но есть профессионалы, которые не соглашаются на малое – им не хочется останавливаться на достигнутом. Их во многом не устраивает жизнь тут, и они вынужденно подаются в другие края, к чужим берегам… Вот так меня недавно поразило, что отсюда подумывает уехать мой друг Вардгес Улубабян – человек, безгранично любящий свою Родину… У тебя тоже возникали подобные мысли?

– Мне кажется, если кто-то решает уехать отсюда – у него бывают на то определенные причины. Наверняка, каждый индивидуальный случай можно оправдать. Перед тем как уехать отсюда, у меня здесь была репутация и хорошая работа. Но не все люди живут в одном темпе. Есть такие, кто немного опережает свое время. Может быть, что я снова  захочу уехать. И будет жаль, конечно, потому что я связываю надежды со своей дальнейшей работой именно здесь, на Родине. Мне хотелось бы открыть здесь что-то новое в плане диагностики, обследований… Это очень важно, потому что для сдачи элементарных анализов многие вынуждены бывают уезжать в Ереван… Я уже не говорю о более сложных вещах. И плюс ко всему, это моя Родина, здесь лежат мои покойники. Приехать сюда и работать здесь – это и мой долг перед ними…

Мне просто хочется добавить кое-что к этой беседе. Я хочу посоветовать тем, кто идет на прием к чиновникам, обязательно брать с собой диктофон – чтоб потом суметь доказать ему и другим, какие обещания даются в приватной беседе. И еще – хочу призвать людей, которых приглашают сюда, все таки призадуматься… Я уже пять месяцев здесь, и мне очень трудно привыкнуть к жизни без работы. Призадуматься: вдруг приезд сюда – это шаг назад?..

Не хотелось бы закончить эту статью столь пессимистично. Но для оптимистичного финала фактов почему-то не хватает. Хорошие специалисты и профессионалы в своей области собираются уезжать… Вправе ли мы осуждать их за право жить лучшей жизнью? Не думаю. Потому что осуждать можно тогда, когда можешь предложить альтернативу этой лучшей жизни. Тогда – как быть с этой пресловутой пустующей «скамейкой запасных», когда и имеющиеся кадры не используются оптимально? Кому решать эту проблему? Наверно, все таки тем, у кого размер зарплаты 250 тысяч и выше…

P. S. Пока номер готовился к выпуску, Э. Каграманяну в министерстве здравоохранения было предложено написать повторное заявление о трудоустройстве.

Карине ОГАНЯН

 

Женщина в беде 

Та женщина, неведомая мне,
И по причине, неизвестной мне,
Так плакала, припав лицом к стене,
Беду свою всем телом понимая.
Внимала плачу женщины стена…

Это – известные строки армянской поэтессы Сильвы Капутикян. Для такого гуманиста, как она, плачущая женщина – это вселенская трагедия. И равнодушно пройти мимо нее – невозможно.

В самом деле – иногда человек остается наедине со Вселенной, в безвыходной ситуации, когда помощи ждать неоткуда. Не к кому обратиться. И волей-неволей в голову приходят всякие мысли – вплоть до самоубийства.

Так может, остановимся на миг, оторвемся от своих дел и  вместе выслушаем плачущую женщину. Не героиню стихотворения, а конкретного человека, живущего рядом с нами.

Наша  героиня – женщина средних лет. Она вняла призыву карабахских властей и вернулась на родину из Средней Азии. Вернулась с двумя детьми, оставив там мужа, отказавшегося жить в Карабахе. Приехала сюда с большими надеждами – помогут и с квартирой, и  с трудоустройством,  и пособиями какими-то. Однако ничего этого не случилось. Женщина была вынуждена сама решить свои проблемы. И чаще всего – за счет своих нервов и здоровья. И в один момент поняла, что больше не может так. Сняла квартиру. Наконец-то устроилась на работу и занималась воспитанием детей. А дети чем взрослее –  тем потребностей все больше и больше. Да и за квартиру надо платить, за свет, за газ. Но сводила концы с концами, выстояла. Беда  пришла неожиданно – с сыном проблемы (болезнь и т. д.). Нужно было спасать его. Но как? Договорилась на работе  и взяла довольно-таки большую сумму из общей казны. Спасла ребенка и начала постепенно возвращать долг. Однако договоренность с коллегами была нарушена – неожиданно нагрянула комиссия, кассу проверили, нашли “недостачу”. И уволили. Она начала отрабатывать – работала поварихой на свадьбах, шила и т. д. Потихоньку возвращала долг. Но не тут-то было – пока она работала, чтоб вернуть долг, было возбуждено уголовное дело. Предстоит судебное разбирательство. Женщина в панике и не знает, что делать. Для нее это – позор. Для человека интеллигентного и воспитанного на советских традициях, суд – это катастрофа. Дорожить своей честью годами и в один миг превратиться в воришку… Кстати, в Средней Азии наша героиня работала на разных солидных должностях, была одним из уважаемых членов армянской общины. Можно понять трагедию такого человека…

Теперь она стучится в двери, просит отложить суд и дать возможность возместить ущерб. Ведь кто-то же должен помочь, не одна же она со своими проблемами! На чужбине в трудную для любого армянина минуту община и друзья помогали, а здесь – на родине – она одна. Женщина в отчаянии и не знает, что делать. “Извинюсь перед детьми и наложу на себя руки”, – говорит она…

Редакция газеты “Демо” обращается в соответствующие структуры – прокуратуру, суд, правительство. Помогите нашей соотечественнице, помогите женщине в беде. Обращаемся также к бизнесменам – может, кто-нибудь даст в долг нужную сумму, чтоб она не опозорилась и не случилось чего-то страшнее. Откликнитесь – хоть кто-нибудь…

У нас есть координаты этой женщины, и при необходимости мы можем их предоставить. Ее данные не публикуются по понятным причинам. Но инициатива такой статьи принадлежит именно нашей героине – человеку, оказавшемуся в трудной ситуации, от которой никто из нас не застрахован.

Мы часто обращаемся к нашим соотечественникам с призывом возвратиться на родину. И мы должны сделать все возможное, чтобы вернувшиеся не чувствовали себя здесь одинокими. С кем жизнь не играет злой шутки? Но всегда надо уметь давать человеку шанс и протягивать ему руку навстречу…

 

Открытое письмо Президенту

Здравствуйте, Аркадий Аршавирович! Пишет Вам жительница г. Степанакерта Газарян И. В. Немного о себе. Родилась и выросла в г. Ашхабаде. С началом национально-освободительного движения в 1989 году наша семья переехала в Карабах разделить участь своего народа в это трудное время.

В 1991 году я поступила в Степанакертское медицинское училище на акушерский факультет, который с отличием окончила. За время учебы овладела родной речью. Затем по направлению Министерства здравоохранения поступила на работу по специальности в Степанакертский  роддом. Два года назад из-за сокращения штатов меня уволили. При этом не учитывая элементарных факторов – ни семейного положения, ни характеристики, ни того, что я приехала на Родину, а оказалась как бы чужой.

Семейное положение – замужем, имею двоих детей. Старший сын посещает армянскую школу, дочь – детский сад. Около трех лет мы снимаем квартиру. Ежемесячно на оплату жилья уходит 50 долларов. Возникает, естественно, вопрос: на какие средства жить?..

Наше правительство призывает своих соотечественников из разных стран приезжать на Родину. А какие условия для жизнедеятельности приезжих людей создаются? В моем конкретном случае никому нет дела до того, что мы приехали, пережили войну вместе со всеми, укоренились здесь. Несмотря на все трудности, мы продолжаем жить в Карабахе.

В условиях военного времени, когда люди живут по принципу “ни война, ни мир”, общество должно быть справедливым.

К сожалению, для того, чтобы устроиться на работу, надо иметь либо родственные связи с людьми, занимающими положения в обществе, либо… С возмущением прихожу к такому умозаключению. У меня нет ни того, ни другого.

Медицина существенно отличается от иных сфер человеческой деятельности в силу огромной ответственности, которую медики несут за жизнь пациентов. И поэтому в области здравоохранения при отборе своих кадров предпочтение должно отдаваться умным, квалифицированным специалистам. Как известно, опыт приходит с годами. Имея 6-7 лет непрерывного стажа в самом трудоспособном возрасте (29 лет), меня сократили.

Господин Президент, очень прошу Вас помочь в сложившейся ситуации и трудоустроить меня.

С уважением, Ирина ГАЗАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s