№ 7 / 15 ապրիլ

ԹՈՒՐՔՄԵՆԲԱՇԻԶՄԸ  ՈՐՊԵՍ  ՈՒՂԻՂ  ՃԱՆԱՊԱ՞ՐՀ. ՉԷ ՄԻ՝ ՊՈԶԵՐ

Վերջերս, արտասահմանյան հյուրերից մեկի հետ հանդիպման ժամանակ, ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, խոսելով մեզ մոտ ժողովրդավարական բարեփոխումների անշրջելիության մասին, ասել է, որ ցանկության դեպքում ինքը կարող է Թուրքմենբաշի դառնալ, բայց չի ուզում: Որ սա անսպասելի զեղում կամ պատահականություն չէր, վկայում է նաև այն հանգամանքը, որ նույն միտքը նա հայտնել է Մարտունիում ու Հադրութում կայացած մի քանի հանդիպումների ժամանակ և այլ առիթներով:

Նման կարծիքը, մեղմ  ասած, տարակուսանքի տեղիք է տալիս: Նախ՝ այն պատճառով, որ ժողովրդավարական բարեփոխումների անշրջելիության մասին թեզը հեքիաթ դարձնող հանգամանքը հենց Թուրքմենբաշի դառնալու հնարավորությունն է, այսինքն՝ նախագահը պիտի հասկանար, որ երկրորդ պնդմամբ ինքն իսկ հերքում է իր առաջին պնդումը:

Սակայն խնդրո առարկան մի քանի այլ ուշագրավ կողմեր էլ ունի: Թուրքմենբաշի դառնալու հնարավորության մասին պնդումը վկայում է, թե Ա. Ղուկասյանը որքան վատ է տեղեկացված իրերի իրական վիճակի ու իր մասին հանրության կարծիքի ու վերաբերմունքի մասին: Սա, իհարկե, «հեքիաթասաց» շքախմբի մեղքն է, թեև հարկ է ասել, որ ամեն ղեկավար ինքն է ընտրում իր շքախումբը, այլ կերպ ասած՝ շքախումբը նախագահին ասում է այն, ինչ նրան հաճելի է, այսինքն՝ ինչ նա ուզում է լսել: Շքախումբը շատ լավ էլ գիտակցում է, որ դրանով վնասում է նախագահին, բայց, ինչպես ցանկացած շքախումբ, այս մեկն էլ մտածում է միայնումիայն իր մասին:

Հաջորդ կարևոր հանգամանքը: Առանձնապես հակված չեմ նախագահին մեղադրելու, որովհետև ցանկացած մահկանացուի համար մեծ գայթակղություն է Թուրքմենբաշի դառնալը: Իսկ սովորական մահկանացուները, ինչպես հայտնի է, մեծ դժվարությամբ են դիմադրում մեծ գայթակղություններին:

Չեմ բացառում նաև, որ ասվածը անշառ կատակ էր նախագահի կողմից: Ես ավելի շատ հակված եմ մեղադրելու մեզ՝ ինձ, քեզ, մյուսներին: Ուրեմն՝ նախագահը, մեղմ ասած, բարձր կարծիքի չէ մեր (իմ, քո, մյուսների) մասին, որ մտքովը նման բաներ են անցնում, թեկուզև՝ կատակի տեսքով: Ի վերջո, ժողովրդավարությունն ամրակայված է լինում, կամ ժողովրդավարական բարեփոխումներն իրապես անշրջելի են լինում միայն այն դեպքում, երբ որևէ ղեկավար ուզում է Թուրքմենբաշի դառնալ ու չի կարողանում, քանի որ չեն թողնում՝ ես, դու, մյուսները: Սակայն չեմ ուզում, որ մեր հասարակությունը լուրջ ընդունի և մտահոգվի այս հարցով: Մեզ մոտ թուրքմենբաշիզմն անհնար է: Ոչ թե այն պատճառով, որ նախագահը չի ուզում, այլ որ մենք չենք թողնի:

Խնդրո առարկայի ամենահետաքրքիր կողմը, սակայն, այլ է: Բանն այն է, որ թուրքմենբաշիզմը մեզ մոտ հնարավոր չէ ևս մեկ պատճառով: Թուրքմենբաշիզմն էլ սովորական երևույթ չէ, հեշտ բան չէ: Հաճելի կողմերից զատ այն ենթադրում է նաև մեծ պատասխանատվություն ու ջանքեր, ժողովրդի վիճակի բարելավմանն ուղղված քայլեր, առանց որոնց հնարավոր չէ պահպանել ժողովրդի հոր առասպելը: Մասնավորապես, նույն Թուրքմենստանում էլեկտրականությունն ու գազը ձրի են: Իսկ մեր բարձրագույն ղեկավարները «չար երազում» անգամ չեն տեսնում նման բան իրենց ժողովրդի համար: Այնպես որ, ոչ մի կողմից էլ թուրքմենբաշիզմ մեզ չի սպառնում:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Ապրիլի 7 – ապրիլի 16

«ԵՍ ՀՈԳՈՎ ՈՍՏԻԿԱՆ ԵՄ». ԱՍՈՒՄ Է ՈՍՏԻԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՊԻՏԱՆ ԱՐԵՎԻԿ ՆԱՋԱՐՅԱՆԸ

Հասարակության մեջ միշտ էլ տարածված է եղել այն կարծիքը, որ կան մասնագիտություններ, որոնք տղամարդկանց մենաշնորհն են: Ուժային կառույցներն այդ մենաշնորհների ցուցակում առաջին տեղն են զբաղեցնում: Սակայն այսօր կան այնպիսի կանայք, որոնք ձեռնոց են նետում հասարակական կարծիքին և ապացուցում են, որ կանայք նույնպես կարող են համահավասար կատարել, այսպես կոչված, «տղամարդու գործը»: Ապրիլի 7-ի՝ մայրության և գեղեցկության, և ապրիլի 16-ի՝ Ոստիկանության օրվա առիթով որոշեցինք փոքրիկ հարցազրույց անցկացնել այդպիսի մի կնոջ, ոստիկանության կապիտան Արևիկ Նաջարյանի հետ:

Նա աշխատում է ՆԳՆ Ասկերանի շրջանային բաժնում  որպես անձնագրային ծառայության ավագ տեսուչ:

Դժվար չէ՞ աշխատել տղամարդկանց հետ, հատկապես այդպիսի մի կառույցում, ինչպիսին ոստիկանությունն է: 

– Ընդհակառակը, նրանց հետ շատ հաճելի է աշխատել, և պիտի ասեմ, որ ունեմ կոլեկտիվ, որով միայն հպարտանում եմ: Եվ հենց այդ կոլեկտիվն է, որ քանի տարի ստիպում է ինձ ամեն օր Ստեփանակերտից գնալ Ասկերան ու գալ: Կարծում եմ՝ բացարձակապես նշանակություն չունի այդ հանգամանքը. տղամարդ, կին: Կարևորն այն է, որպեսզի կարողանաս համակերպել:

Իսկ կոլեկտիվն  է՞լ է այդ կարծիքին:

– Բնականաբար, սկզբից վերապահումով վերաբերմունք կար, թվում էր՝ բոլորը հատուկ զգուշավորությամբ են քեզ վերաբերվում: Բայց հիմա նրանք նույնիսկ չեն էլ պատկերացնում, որ այդ աշխատանքը ինձանից բացի կարող է անել ինչ-որ մեկ ուրիշ անձնավորություն: Կարծում եմ, նույնիսկ ոստիկանությունում կան ծառայություններ, որտեղ պիտի աշխատեն հենց կանայք.  օրինակ՝  անձնագրային բաժինը: Այս ծառայությունն ավելի շատ շփումներ է պահանջում մարդկանց հետ, և մեծ նշանակություն ունի, թե այդ աշխատանքը կանի կի՞ն, թե՞ տղամարդ: Ըստ իս, միայն կանայք կարող են լսել այցելուների երկար նախաբանները: Գալիս են, ժամերով պատմում են այն մասին, թե տան հետ, տեղափոխման հետ կապված ինչ խնդիրներ ունեն, տան անդամներն ինչ պրոբլեմներ ունեն այդ կապակցությամբ և այլն, տղամարդը, բնականաբար, այնպես չի կարողանա հասկանալ այդ մարդկանց, ինչպես կինն է հասկանում:

Կարո՞ղ եք պատկերացնել Ձեզ մեկ այլ աշխատանքում:

– Ես տիպիկ ոստիկան եմ, իմ աշխատանքը մոտ է իմ բնավորությանը, և  չեմ պատկերացնում, որ կաշխատեմ մեկ այլ տեղ: Ես ընտրել եմ այդ ուղղությունը, քանի որ դա «իմն» է, հայրս 37 տարի աշխատել է ներքին գործերի մարմիններում, և ես մանկուց, կարելի է ասել, կապված եմ եղել այդ աշխատանքին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————

Լրահոս

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ – 2005

ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱԴՐՈՒՄՆ ԱՎԱՐՏՎԱԾ Է

Աբսուրդային թվեր. Ստեփանակերտի թ. 5 ընտրատարածքում առաջադրվել է 14 թեկնածու

Ապրիլի 12-ին կայացավ ԼՂՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նիստը, որի ընթացքում ԿԸՀ նախագահ Սերգեյ Նասիբյանը տեղեկացրեց, որ ապրիլի 5-ից 10-ը մեծամասնական 22 ընտրատարածքներում առաջադրվել է 128 մարդ. 71-ը՝ քաղաքացիական նախաձեռնությամբ եւ 57-ը՝ կուսակցությունների կողմից: Ամենամեծ ակտիվությունը գրանցվել է Ստեփանակերտում, որտեղ 8 ընտրատարածքներում առաջադրվել է 79 մարդ: Առաջադրվածների ռեկորդը՝ 14 մարդ, գրանցվել է մայրաքաղաքի թ. 5 ընտրատարածքում:

Հունիսի 19-ին նախատեսված խորհրդարանական ընտրություններում 11 պատգամավորներ առաջին անգամ կընտրվեն համամասնական կարգով, այսինքն՝ կուսակցական ցուցակներով: 9 գրանցված կուսակցություններից ցուցակներ են ներկայացրել 8-ը՝ «Ազատ հայրենիք», Արցախի ժողովրդավարական կուսակցություն /նախկին ԺԱՄ/, «Հանուն բարոյական վերածննդի», Կոմկուս, «Մեր տունը Հայաստանն է» եւ «Սոցիալական արդարություն»: Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը եւ «Շարժում-88» կուսակցությունը ընտրություններին ներկայացել են դաշինքով: Կուսակցական ցուցակներով ընդհանուր առմամբ առաջադրվել է 81 մարդ:

«Ազատ հայրենիք» կուսակցության 17-հոգանոց ցուցակի առաջին երեք տեղերը զբաղեցնում են Ռուդիկ Հյուսնունցը, Արայիկ Հարությունյանը եւ Ռոմելա Դադայանը, ԱԺԿ-ի ցուցակում՝ Աշոտ Ղուլյանը, Անդրանիկ Սարգսյանը եւ Արմո Ծատրյանը /ընդհանուր թիվը՝ 25/, «ՀՅԴ-«Շարժում- 88» Դաշինքը» ներկայացրել է 18 հոգի, առաջին տեղերում են՝ Արմեն Սարգսյան /ՀՅԴ/, Էդուարդ Աղաբեկյան /«Շարժում-88»/ եւ Վիտալի Բալասանյան /անկուսակցական/: Կոմկուսը առաջադրել է 10 թեկնածու, առաջին եռյակում են Հրանտ Մելքումյանը, Բահատուր Դավթյանը եւ Վլադիմիր Զաքիյանը:

Նիստին հրավիրված ՀՅԴ ներկայացուցիչը հանձնաժողովին է ներկայացրել օրինախախտման մի շարք փաստեր. մասնավորապես, նշվել է, որ «Ազատ հայրենիք»-ից պատգամավորության թեկնածու առաջադրված Ռ. Հյուսնունցը ոստիկանության պետի հետ համատեղ Մարտակերտի շրջանի գյուղերում նախընտրական քարոզչություն է սկսել, նույնն էլ Ասկերանում է անում Սամվել Հակոբյանը՝ կրկին ոստիկանության բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ համատեղ: ԿԸՀ անդամ՝ ՀՅԴ ներկայացուցիչ Սերգեյ Շահվերդյանը հանձնաժողովին առաջարկեց դիմել ոստիկանությանը՝ քարոզարշավին չմիջամտելու պահանջով եւ կրկին անգամ տեղեկացնել հանրությանը, որ քարոզչությունը թույլատրվում է միայն մայիսի 16-ից հունիսի 17-ը:

Թե որքանով են բերված փաստերը համապատասխանում իրականությանը, հավանաբար կպարզի ԿԸՀ-ը: Համենայն դեպս, ԿԸՀ քարտուղարը նիստում առաջարկել է նման դեպքերում գրավոր դիմել հանձնաժողովին՝ ստուգելու համար ներկայացվող փաստերը:

Սեփ. լրատվություն

ՎԵՐԱՀՍԿԻՉ ՊԱԼԱՏԸ ԱՐՁԱՆԱԳՐԵԼ Է ՕՐԵՆՔԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ
բայց ոչ ոք դրանից չի տուժել

Նորերս Վերահսկիչ պալատի նախագահ Արկադի Սողոմոնյանը հրավիրել է մամուլի ասուլիս, որի ժամանակ հայտարարել է, որ 2004 թ. անցկացված 7 աուդիտների ընթացքում արձանագրվել են օրինախախտումների եւ պետական միջոցների ոչ նպատակային օգտագործման փաստեր: Ի պատասխան լրագրողի այն հարցին, թե ինչ խախտումներ են արձանագրվել, օրինակ, դատախազությունում, ՎՊ նախագահը մի քանի անգամ նշել է, որ դատախազները խախտել են «Լեզվի մասին» օրենքը:

Պարզվում է, դատախազության ղեկավարը նաեւ մի փոքրիկ չարաշահում է թույլ տվել՝ աշխատողների արձակուրդների վճարման համար նախատեսված գումարների գերածախս, բայց դա, իհարկե, իր պատճառներն ունի: Հաջորդ մի քանի նախադասությամբ Ա. Սողոմոնյանը լրիվությամբ արդարացրեց դատախազության ղեկավարության կողմից թույլ տված խախտումները, բացի, իհարկե, լեզվականից:

Ասուլիսի ժամանակ լրագրողներն այդպես էլ չլսեցին, թե ինչ լուրջ խախտումներ է արձանագրել Վերահսկիչ պալատը եւ ինչ հետևանքներ են ունեցել բացահայտումները: Հակառակը՝ պարզվեց, որ ոչ մի պաշտոնյա պատիժ չի կրել թույլ տված սխալի համար, ավելին, գործադիրը հարկ չի համարել նույնիսկ պատասխանել Վերահսկիչ պալատին:

Այս ամենը մի հարցի է հանգեցնում. ո՞ւմ է պետք ՎՊ-ն: Եթե այն ստեղծվել է պետական միջոցների օգտագործումը վերահսկելու համար, ապա ինչո՞ւ չեն մշակվել դրա համար գործուն մեխանիզմներ: Եթե Պալատի ստեղծումը պարզապես տուրք է ինչ-ինչ պահանջների, գոնե իմանանք եւ մեծ հույսեր չկապենք: Թե չէ՝ ստուգումներ ենք անցկացնում, եզրակացություններ անում, ասուլիսի ժամանակ ձեւական հարցեր տալիս եւ նույնանման պատասխաններ լսում: Ո՞ւմ ենք խաբում:

Մեղադրանքներով չսահմանափակվենք, փորձենք պարզել ստեղծված իրավիճակի պատճառները: Թերեւս, ամենակարեւորն այն է, որ ՎՊ-ի ստեղծման ընթացքում, ըստ երեւույթին, անհետացել է վերահսկիչ մարմին ունենալու սկզբնական նպատակը՝ թույլ չտալ պետական, այսինքն՝ հանրային միջոցների ոչ նպատակային օգտագործում: Դա տեղի է ունեցել մի պարզ պատճառով. օրենսդիրների մեծ մասը բոլորովին էլ շահագրգռված չէ գործադիրին վերահսկել, քանի որ, հավանաբար, կախված է նրանից: Եթե շահագրգռված լինեին, ապա վերահսկելու ձեւեր կգտնեին: Օրինակ, համաձայն ԱԺ-ի կողմից ընդունված օրենքի՝ Վերահսկիչ պալատն իրավասու չէ իրավապահ մարմիններին ներկայացնել հայտնաբերած խախտումները: Միաժամանակ, այդ իրավասությունն ունի խորհրդարանը, ինչպես նաև պատգամավորը: Ինչու՞ ոչ մի պատգամավոր չի օգտվել իր այդ իրավունքից: Պարզ չէ՞, որ ցանկություն չի ունեցել:

Սա ոչ միայն Վերահսկիչ պալատի, այլև ամբողջ հանրության խնդիրն է, հանրություն, որ չի ցանկանում վերահսկել իր կողմից ընտրված մարդկանց, անպատիժ է թողնում փոքր և մեծ խախտումներն ու հանցանքները, հետո չգիտես ումից նեղանում ու ասում, որ բոլորն իրեն խաբում են: Հանրություն, որն ամաչում է խոսել ինչ-որ մեկի սխալի մասին՝ ինչ է թե հակառակորդը կուրախանա:

Դե, եկեք լռենք, փարիսեցի լինենք… Տեսնենք՝ ինչի ենք հասնելու:

Սեփ. լրատվություն

ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԻԱՎՈՐՎՈՒՄ Է

Արցախյան քաղաքական դաշտի երկու ազդեցիկ ուժեր՝ ՀՅԴ Արցախի կազմակերպությունը և «Շարժում-88» կուսակցությունը նախընտրական դաշինքով են մասնակցելու առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին: Այս մասին որոշում կայացվել է ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական կոմիտեի և «Շարժում-88» կուսակցության վարչության համատեղ նիստում: «ՀՅ Դաշնակցություն-«Շարժում-88» Դաշինքը» թեկնածուներ է առաջադրել մեծամասնական բոլոր ընտրատարածքներում և ներկայացրել է 18 հոգու անուն ընդգրկող համամասնական ցուցակ:

Սեփ. լրատվություն

Ի ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԻ

«Դեմո» հանրային թերթը, հավատարիմ մնալով իր կողմից հռչակված սկզբունքներին ու գաղափարներին, ձգտելու է առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին ըստ ամենայնի ներկայացնել արցախյան քաղաքական դաշտը, որպեսզի հանրությունը հնարավորություն ունենա ծանոթանալու կուսակցությունների ծրագրերին ու անելիքներին, ինչն էլ կօգնի կողմնորոշվելու նախընտրությունների հարցում: «Դեմո»-ի խմբագրակազմը համագործակցության առաջարկով արդեն դիմել է արցախյան քաղաքական ուժերին և ակնկալում է համարժեք վերաբերմունք: Խմբագրակազմն իր պատրաստակամությունն է հայտնում մինչև մայիսի 16-ը թերթի էջերում կուսակցությունների տրամադրած նյութերը զետեղել անվճար հիմունքներով, իսկ մայիսի 16-ից մինչև հունիսի 17-ը, այն է՝ նախընտրական քարոզչության ժամանակահատվածում, դրանք հրապարակել օրենքով նախատեսված կարգով ու վճարովի հիմունքներով: Տեղեկացնում ենք, որ «Դեմո»-ն ընդունել է վճարովի գովազդի միասնական գնացուցակ, ըստ որի լրագրային մեկ էջ մակերեսի համար նախատեսվում է 40 հազար դրամ: Նվազ կամ ավել լրագրային մակերեսի համար վճարը հաշվարկվելու է՝ ելնելով հիշյալ գումարից:

«Դեմո» թերթի խմբագրակազմ

ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԵՐԻ ՂԵԿԱՎԱՐՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Մարտի 29 -ին ԼՂՀ քաղծառայության խորհրդի անդամները անցկացրին սեմինար-խորհրդակցություն աշխատակազմերի ղեկավարների համար: Խորհրդակցության սկզբից, հանդիսավոր պայմաններում, կատարվեց շրջվարչակազմերի աշխատակազմերի նորանշանակ ղեկավարների երդման արարողությունը: Ապա խորհրդի անդամները ներկաների ուշադրությանը ներկայացրին ԼՂՀ նախագահի ստորագրած հրամանագիրը, որով նախատեսվում է փոփոխություններ մտցնել «Քաղաքացիական ծառայողի մասին» օրենքում: Առաջին փոփոխությունը վերաբերում է մրցույթներին մասնակցած, սակայն հաղթող չճանաչված անձանց, որոնք, ըստ նախատեսվող փոփոխությունների, կարող են հանձնաժողովի որոշումը բողոքարկել հենց քաղծառայության խորհրդին: Վերջինս պետք է նույն օրը կայացնի համապատասխան որոշում և ներկայացնի այն բողոքարկուին: Երկրորդ փոփոխությամբ նախատեսվում է մրցութային հանձնաժողովների կազմում ընդգրկել ոչ միայն գիտական, այլ նաև ուսումնական հաստատությունների համապատասխան մասնագիտություն ունեցող ներկայացուցիչներին: Բացի այդ, մրցույթներին դիտորդի կարգավիճակով կկարողանան մասնակցել նաև հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները: Նախատեսվող մյուս փոփոխությամբ կերկարացվի ատեստավորմանն ու վերապատրաստմանը հատկացված ժամանակահատվածը: Նախատեսվում է երկարաձգել նաև ժամկետային պայմանագրով աշխատանքի վերցնելու ժամկետը (փոփոխությունից հետո հնարավոր կլինի նմանօրինակ պայմանագրեր կնքել մինչև վեց ամիս ժամկետով): Որոշակի փոփոխություններ կլինեն նաև մրցութային հարցաշարերում:

Վերջում աշխատակազմերի ղեկավարները քննարկեցին վերոհիշյալ հարցերի վիճելի կետերը և դրանց վերաբերյալ արեցին իրենց դիտողություններն ու առաջարկությունները:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԻ ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Էդ. Աղաբեկյանը հավաստիացնում է, որ ծրագրերն իրականացվել են ավելի քան հարյուր տոկոսով

Ապրիլի 13-ին Ստեփանակերտի քաղաքապետի հրավիրած մամլո ասուլիսում Էդուարդ Աղաբեկյանը ներկայացրեց Ստեփանակերտի համայնքի կողմից 2005 թվականի առաջին եռամսյակի ընթացքում կատարված աշխատանքները՝ մասնավորապես անդրադառնալով 2005 թվականի առաջին եռամսյակի համայնքի բյուջեի կատարողականին:

Բարձրացված հարցերի շարքում քաղաքապետն անդրադարձավ նաև համայնքի ավագանու կողմից ընդունված որոշմանը, ըստ որի՝ սույն թվականից յուրաքանչյուր ապրիլի 24-ին՝ Մեծ եղեռնի օրը, ժամը 12-ին ողջ համայնքում հայտարարվում է լռության րոպե:

(Էդ. Աղաբեկյանի մամլո ասուլիսի մանրամասները կարդացեք մեր թերթի հաջորդ համարում):

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՆՎԵՐՆԵՐ՝ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ՀՈՒՅՍՈՎ ԱՊՐՈՂ ԿԱՆԱՆՑ

Ապրիլի 5-ին ԼՂՀ Անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների միությունում կայացավ միջոցառում՝ նվիրված մայրության և գեղեցկության օրվան: Միության նախագահ Վերա Գրիգորյանը և առաջին կին գնդապետ Էլմիրա Աղայանը անհայտ կորած ազատամարտիկների երեսուն կին հարազատների հանձնեցին ծաղկեփնջեր և նվերներ: Երեկոյի ընթացքում ելույթ ունեցան միության անդամ կանայք՝ անհայտ կորած ազատամարտիկների տիկնայք և ծնողներ, ինչպես նաև հյուրեր, որոնք այդ օրը եկել էին իրենց հարգանքի տուրքն ու երախտագիտությունը մեկ անգամ ևս մատուցելու այն կանանց, որոնց ամուսիններն ու զավակները դարձել են արցախյան ազատամարտի հերոսներ, հերոսներ, որոնց ճակատագիրը, սակայն, արդեն տաս տարուց ավելի  մնում է անհայտ:

Սեփ. լրատվություն

——————————————————————————————

Ներքաղաքական

ՄԻ ԽՈՒՄԲ ՎԵՏԵՐԱՆՆԵՐ ՊԱՏՐԱՍՏՎՈՒՄ ԵՆ ԳՈՐԾԻՔ ԴԱՌՆԱԼ

Թե ում ձեռքին՝ կարևոր չէ

Վերջերս Ասկերանում շրջանային վարչակազմի ղեկավարի տեղակալ Սլավա Առուշանյանի նախաձեռնությամբ կայացել է շրջկենտրոնի մի խումբ վետերանների եւ երկրապահների համատեղ ժողով, որի ընթացքում այդ երկու կազմակերպությունների անդամները որոշել են միավորվել: Ողջունելի որոշում է, եթե չլինեին մի քանի հանգամանքներ:

Առաջին՝ ժողովին մասնակցել են Ասկերանի ոչ բոլոր վետերանները, նույնիսկ՝ ոչ մեծամասնությունը: Սակայն դա չի խանգարել ներկաներին խոսելու ամբողջ կազմակերպության անունից: Երկրորդ՝ վետերանների կազմակերպության Ասկերանի քաղաքային խորհրդի նախագահը փաստորեն չի մասնակցել ժողովին, եւ հավաքը վարել է շրջվարչակազմի ղեկավարի տեղակալը: Երրորդ՝ ժողովի մասին չի տեղեկացվել Վետերանների հանրապետական խորհուրդը, ավելին՝ ամեն ինչ արվել է, որպեսզի խորհրդի նախագահ, Ասկերանի բնակիչ Վիտալի Բալասանյանը չկարողանա ազդել այդ ամենի վրա: Չորրորդ՝ ժողովի ժամանակ մի քանի անգամ ընդգծվել է գալիք խորհրդարանական ընտրությունների հանգամանքը եւ նշվել, որ «մենք կօգնենք նրանց, ով մեզ կօգնի»: Եւ հինգերորդ՝ «օգնողների» շարքում նշվել են ասկերանցի մի քանի հայտնի մարդիկ:

Ղարաբաղյան պատերազմի վետերաններին հիշում են միայն ընտրությունների նախօրեին՝ դառնությամբ փաստեցին հիշյալ ժողովի մասնակիցները: Իսկ հիշում են, որովհետեւ նրանք ուժ են, եւ ցանկացած կողմ աշխատում է դեպի իրեն ձգել այդ ուժը: Ահա այս անգամ էլ՝ ընտրություններից առաջ, հանկարծ պարզվում է, որ պատերազմի մասնակիցները մնացել են հետպատերազմյան իրողությունների «աուտում», որ նրանք արժանի են ոչ թե ներկայիս, այլ ավելի լավ կյանքի: Օգնության խոստումներ են հնչում… Խեղճ վետերանի առանց դրան էլ թեժ արյունը նման «ճշմարտությունից» սկսում է եռալ: Հենց այդ պահին էլ նրան «հիշեցնում են» մի մարդու անուն, որն, իբրեւ, մեղավոր է ամեն ինչում: Եռած արյունը շիկանում է, եւ դրանից հետո տար այդ վետերանին ուր ուզես: Հետո, երբ «հովանավորը» կհասնի նպատակին, վետերանը կրկին կմնա նույն «աուտում»:

Վերոհիշյալ ժողովի ժամանակ հնչել են մեղադրանքներ Արցախի վետերանների միության ղեկավարների հասցեին, որ նրանք ոչինչ չեն անում պատերազմի մասնակիցների համար: Մեզ հետ զրույցի ժամանակ ԱՎՄ հանրապետական խորհրդի նախագահ Վիտալի Բալասանյանը նշեց, որ դժվար է միանգամից լուծել 7000 մարդու խնդիրները, առավել եւս, որ դրանց մեծ մասը բնակարանային խնդիր ունի: Այստեղ խոսքը ոչ այնքան սոցիալական օգնության մասին կարող է լինել, որքան ճիշտ քաղաքականության: Ինչ վերաբերում է պատերազմի վետերանների երկու կազմակերպություններին, որոնք ստեղծվել են բոլորիս հայտնի պայմաններում՝ ներքաղաքական պառակտումը կանխարգելելու համար, ապա մինչ հիշյալ ժողովը այդ կազմակերպությունների ղեկավարներ Վիտալի Բալասանյանը եւ Արկադի Կարապետյանը արդեն համաձայնության էին եկել միավորվելու մասին եւ արդեն որոշ քայլեր են ձեռնարկել այդ ուղությամբ: Ընդ որում, նրանք որոշել են անել դա սեպտեմբերին, երբ արդեն հանդարտված կլինեն հետընտրական կրքերը:

Կարծես ինչ-որ մեկին շահավետ չէր այդ ճանապարհը, եւ նա որոշեց «ներքեւից» ստեղծել նոր կազմակերպություն, քանի որ այդ դեպքում հինը ուժը կորցրած կճանաչվի: Հավանաբար, այդ «ինչ-որ մեկը» չգիտի ԱՎՄ ներկա ղեկավարներին քաղաքական դաշտից հեռացնելու այլ ճանապարհ: Համենայնդեպս, այդ մասին է խոսում այն փաստը, որ Ասկերանի քաղաքային ժողովում արդեն պատգամավորներ են ընտրվել նոր կազմակերպության շրջանային կոնֆերանսի համար: Նշվել է նաեւ, որ նման շարժում սկսվել է նաև այլ շրջաններում:

Ժողովի ժամանակ, ըստ մասնակիցների, հստակ խոսվել է այն մասին, որ այս ամենը կապված է հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների հետ, եւ որ նոր կազմակերպությունը կհայտնվի նրանց կողքին, ովքեր մինչ ընտրությունները կապացուցեն, որ կարող են օգնել վետերաններին: Սակայն պետք չէ մարգարե լինել հասկանալու համար, որ ակնկալվում է իշխանամերձ գործարարների աջակցությունը (որոնք դրանով իրենց սեփական հարցերն են լուծելու) և իրենց աջակցությունը նրանց, որովհետև միայն իշխանությանը մոտ կանգնած մարդիկ կարող են և լծակներ ունեն «ապացուցելու», որ ի վիճակի են օգնելու: Այն հանգամանքը, որ հիշյալ ժողովի կազմակերպիչների թվում էր վարչակազմի ղեկավարի տեղակալը, միանշանակ բերում է այն համոզման, որ վետերանների այս խումբը հող է նախապատրաստում ինչ-որ մարդկանց ձեռքին գործիք դառնալու համար և արդեն իսկ զբաղված է ինքնաարդարացմամբ, քաջ գիտակցելով, որ հանրության համար ոչ միայն հասկանալի է լինելու այդ խաղը, այլև նույն այդ հանրությունը չի ընդունելու այն: Այս ամենի ֆոնի վրա մի խումբ վետերանների այն պնդումը, թե «մենք չենք խառնվելու քաղաքականությանը, մենք փորձելու ենք, օգտվելով նախընտրական պայքարից, լուծել մեր խնդիրները», ուղղակի փարիսեցիություն է:

Ինչ վերաբերում է նրան, որ ոմանք կարող են օգնել, ապա չգիտես ինչու հիշյալ վետերաններին չի հուզում այն հարցը, թե ինչու մինչ նրանց չեն օգնել: Չէ՞ որ մի ժամանակ իշխանությունները թմբկահարում էին, թե ամբողջ ժողովուրդն է պատերազմի վետերան: Եթե իրոք այսպես է, ապա վետերաններին պիտի մտահոգի երկրի ճակատագիրը, պիտի այնպես անեն, որ երկրում բարեփոխումներ լինեն, որպեսզի լավ ապրեն պատերազմի վետերանները, ասել է թե՝ ժողովուրդը:

Ինչ որ է, իրապես ցանկալի կլիներ, որ վետերանները սեփական ճակատագրի ու երկրի մասին մտածեին, այլ ոչ թե ինչ-որ ուժերի մասին: Այս ամենում, սակայն, ամենավատն այն է, որ Ասկերանի բնակիչները  հայտնվել են մի անհասկանալի ու անիմաստ ընտրության առաջ՝ «եթե մեզ հետ չես, ապա մեր դեմ ես»: Իսկ ո՞վ է այդ «մենք»-ը:

Ն. ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ
«Ապառաժ» թիվ 6, 23 մարտի – 10 ապրիլի

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵ – ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ – ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ

Վերջերս սկսել են շինարարական աշխատանքներ կատարել կառավարական շենքի հարավ-արևմտյան մասում: Ասում են՝ կառուցում են չորս հարկանի կառավարական շենք, որի վրա նախատեսված է բյուջեից ծախսել մեկ միլիարդ դրամ: Չհավատալով լսածիս, կարծեցի, թե կատակի կարգով են ասել, բայց համոզվեցի, որ լսածս բոլորովին էլ կատակ չէ:

Դրանից ընդամենը 2-3 շաբաթ առաջ էր, երբ այդ տարածքում կանգնած էր երկու հարկանի նորմալ շենք: Կարճ ժամկետում վերանորոգեցին նրա պատուհանները, դռները, տանիքն ամբողջությամբ փոխարինեցին նոր՝ սպիտակ թիթեղով: Կողքով անցնողները և վերանորոգող բանվորներն անգամ չգիտեին, թե ինչ նպատակի պետք է ծառայի այդ արագ տեմպերով նորոգվող շենքը: Նորոգումն ավարտելուց երկու շաբաթ հետո սկսեցին շենքը քանդել: Քանդեցին մինչև հիմքը: Սա կարելի է նաև ֆելիետոնի ձևով գրել, բայց զսպեցի ջղերս: Մոտավոր հաշվումներով՝ այդ շենքի վերանորոգման, քանդելու, ավտոերթերի, ծախսած վառելիքի, քանդած շինանյութի վաճառքից ստացած (միայն ճիշտը) գումարներն ու մյուս ծախսերը հերիք են, որպեսզի քաղաքի ծանր աշխատանք կատարող և ամսական 15 հազար դրամ ստացող բանվորների աշխատավարձը բարձրացվի 20-30 տոկոսով, որը խոստացել էին կատարել հունվարի մեկից, սակայն դրժեցին իրենց խոստումը, առաջացնելով անվստահություն, անգամ ցույցի դուրս գալու տրամադրություն:

Կառուցվող շենքը կոչվում է կառավարական շենք: Այժմ մեկնաբանում ենք: Այսօր 145 հազար բնակչությանը կառավարելու համար տրամադրված է 4 հարկանի հսկա շենք, առողջապահության, սոցապահովագրության, գյուղատնտեսության, արտաքին գործերի, քաղաքաշինության նախարարությունների, պետական կադաստրի առանձին-առանձին շենքեր, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է մի քանի տասնյակ սենյակներից: Զգացվում է, որ այս ամենը նեղվածք է կառավարողների համար: Ինձ մտահոգում է այն, թե ինչու բյուջեի բաշխողները և հաստատողները ետ չեն նայում ու համեմատություններ չեն անում, որ միայն մեկ շենքում տեղավորված և 5-10 հնամաշ էժանագին ավտոմեքենաներ ունեցող մարզխորհուրդը տեղավորված էր միայն այդ 4 հարկանի շենքում, որը կառավարում էր 180 հազար բնակչի (այն էլ՝ ոչ միատարր): Այդ հիմնարկի աշխատանքի արդյունքն էր տարեկան 180 հազար տոննա խաղողի ստացումը, կգ-ն 1 ռ. 85 կոպեկ մսի արտադրության ապահովումը, 200-ից ավելի կոլտնտեսությունների ու սովխոզների կենտրոնացված ղեկավարությունը, մի քանի տարվա ընթացքում անտուն բնակիչներին քաղաքի արևելյան մասում կարճ ժամկետում կառուցած բազմահարկ շենքերում բնակարաններով ապահովելը և այլն:

Մեր պետական բյուջեի երկու երրորդը տրվում է վարկով, այսինքն՝ պարտքով: Իսկ պարտք վերցնողը առաջին հերթին այն ծախսում է ամենակարևոր, հրատապ հարցերի լուծման համար: Կարիքավոր ընտանիքը պարտքը վերցնում է ոչ թե խորոված ուտելու համար, այլ ընտանիքի անդամներին ցամաք հացով բավարարելու համար, որն ամենաանհրաժեշտն է: Այժմ, ըստ իս, որոնք են պարտքով վերցրած մեկ միլիարդի ծախսման ամենաանհրաժեշտ օբյեկտները:

1. Հետաձգել այդ շենքի կառուցումը մինչև պետական եկամուտների ավելացումն ու պետության տնտեսապես հզորացումը: Մեկ միլիարդի երեք քառորդով կառուցել բնակելի շենքեր քաղաքի կենտրոնում՝ նախկին «Հոկտեմբեր» կինոթատրոնի և մարզխորհրդի օր-օրի աղբանոցների վերածվող թաղամասերում, նրանցում տեղավորելով 20-30 տարի բնակարանի հերթագրված և անտանելի պայմաններում ապրող հարյուրավոր ընտանիքների, բարեկարգել զբոսայգիները, ծաղկանոցները, պուրակներ կառուցել այդ աչք ծակող տեղամասերում: Իսկ մեկ միլիարդի մեկ չորրորդը հատկացնել զոհվածների ընտանիքներին, պատերազմի հաշմանդամներին, մեր քաղաքին և ազգին չսազական փողոցային մուրացկանության վերացմանը, ընդունակ, բայց անվճարունակ երեխաներին բուհերում սովորելը ապահովելուն, ցածր աշխատավարձ ստացող բանվորների աշխատավարձերը գոնե 18-20 հազար դրամի հասցնելուն և այլն:

2. Հույժ կարևոր է մեր երկրամասի պաշտպանունակության, անվտանգության հարցը: Եղած միջոցները պետք է օգտագործենք մեր բանակի հզորացման, նորագույն զենքեր ձեռք բերելու, ռազմական հմուտ կադրեր պատրաստելու և այլ հրատապ հարցեր լուծելու համար:

Պետք է ժամանակն ու միջոցներն օգտագործել առաջին հերթին հրատապ հարցերի լուծման համար: Այն է՝ աղքատության վերացում, երկրի պաշտպանունակության ամրապնդում, երկրի տնտեսական հզորացում, ժողովրդի միասնականություն և վստահության ձեռք բերում, արտագաղթի կանխում և այլն: Մնացածը՝ շքեղ կաբինետները թանկարժեք կահույքով կահավորելը, «Ժիգուլին»՝ «Վոլգայով», «Վոլգան»՝ «Ջիպով» փոխարինելը, հսկա առանձնատների կառուցումը և այլն համարել ոչ այսօրվա հարց:

Ահա այն հարցերը, որոնց հիմքում դրված է ժողովրդավարությունը, և որոնք պետք է լինեին «Ազգային ժողովի» պատգամավորների ուշադրության կենտրոնում՝ բյուջեի հարցը քննարկելիս:

Սերգեյ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հիմնախնդիր

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔԸ ԻՆՔՆՈՐՈՇՈՒՄՆ Է

Արմեն Ռուստամյանի և Լևոն Մկրտչյանի հանդիպումներն Արցախում

Ղարաբաղյան հիմնախնդրի շուրջ երեւանյան լսումներից հետո ՀՅԴ Հայաստանի Գերագույն մարմնի ներկայացուցիչ, ՀՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Արմեն Ռուստամյանը եւ ՀՀ Ազգային ժողովի ՀՅԴ խմբակցության ղեկավար Լեւոն Մկրտչյանը մասնակցեցին Ստեփանակերտում կայացած սեմինարին: Սեմինարը, որի թեման էր՝ «Ղարաբաղյան խնդիրը՝ միջազգային քաղաքականության համատեքստում», կազմակերպել է Արցախի ՀՅԴ «Արամ Մանուկյան» երիտասարդական միությունը:

Սեմինարից առաջ Արմեն Ռուստամյանն ու Լեւոն Մկրտչյանը հանդիպում են ունեցել հասարակայնության հետ: Հանդիպումը կարեւոր էր գոնե այնքանով, որ, թերեւս, առաջին անգամ ղարաբաղյան հասարակայնությանը փորձել են հաղորդակից դարձնել նման քննարկումներին: Իսկ թե  ինչու սեմինարը կայացել է հենց այս օրերին՝ միայն ենթադրել կարելի է: Ըստ հյուրերի՝ առիթը ՀՀ ԱԺ-ում վերջերս կայացած լսումներն են ու մեզ մոտ անցկացվելիք ընտրությունները: Սակայն զրույցի ընթացքում նշմարվեցին ավելի խոր պատճառներ. աշխարհն, ըստ երեւույթին, համոզվել է, որ քննարկել ղարաբաղյան հարցը առանց ղարաբաղցիների՝ պարզապես աբսուրդ է, որ բոլորիս համար առավել շահավետ կլինի ղարաբաղյան հարցը ներկայացնել ոչ թե նեղ ազգային, այլ ավելի լայն՝ համամարդկային, իրավական համատեքստում: Իսկ Հայաստանին՝ Ղարաբաղի շահերը պաշտպանելու համար առնվազն պետք է խորհրդակցել ղարաբաղցիների հետ:

Հենց այդ մասին է խոսվել հանդիպման ժամանակ: Արմեն Ռուստամյանի խոսքերով, միջազգային հանրությունը կարող է ընդունել որեւէ երկրի անկախություն միայն երկու պայմանների առկայությամբ. եթե անկախության գաղափարը՝ ժողովրդի կամքի արտահայտումն է, եւ եթե ինքնորոշվող պետությունը ընտրում է ժողովրդավարական ուղի: Այս առումով անչափ կարեւոր է ապացուցել, որ ղարաբաղյան շարժումը ժողովրդի կամքի արտահայտությունն է, հիմնված նրա կյանքի անվտանգության իրավունքի վրա՝  ԼՂՀ-ն կառուցում է ժողովրդավարական պետություն, որի հիմքում դրված են ազատ ընտրությունների արդեն իսկ ձեւավորված ավանդույթները:

Հայաստանում ժողովրդավարական գործընթացների անկատարությամբ էր, ըստ Ռուստամյանի, պայմանավորված Աթկինսոնի ոչ հայանպաստ զեկույցը. «Եթե հիշում եք, այն եղել է Հայաստանում տեղի ունեցած հայտնի հանրահավաքներից հետո»: Ա. Ռուստամյանը նշեց, որ եւ՛ Հայաստանը, եւ՛ Ղարաբաղը պետք է ընդունեն միջազգային հանրության պահանջները ոչ թե ձեւականության համար, այլ «մեզ համար»: «Չի կարելի ժողովրդավարություն ձեւացնել եւ միաժամանակ կառուցել ավտորիտար պետություն», – ընդգծել է նա, նկատելով, որ այդ առումով մեզ մոտ կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունները չափազանց կարեւոր են, ուստի անհրաժեշտ է դրանք անցկացնել պատշաճ ձեւով եւ հրավիրել հնարավորինս շատ դիտորդներ:

Ինչ վերաբերում է հայկական դիվանագիտությանը, ապա, ըստ բանախոսի, մենք հետ ենք մնացել գործընթացներից եւ չենք նկատել, որ Ադրբեջանը փոխել է մարտավարությունն ու փորձում է տեղափոխել ղարաբաղյան հարցի քննարկումը խորհրդարանական, այսինքն՝ ոչ պրոֆեսիոնալ ասպարեզ: Մենք նույնպես պարտավոր ենք փոխել քաղաքականությունը եւ տարբեր մակարդակներով՝ փորձագիտական, խորհրդարանական, քաղաքացիական, ներկայացնել ղարաբաղյան կարգավորման մեր պատկերացումը, որի գլխավոր բաղադրիչներն են՝ երկրի կարգավիճակն ու անվտանգության երաշխիքները: Ընդ որում, երաշխիքները պետք է համադրելի լինեն սպառնող վտանգին:

Լեւոն Մկրտչյանի կարծիքով, Ադրբեջանի ռազմատենչությունը մեր հաջողությունների ապացույցն է. նրանց համար ակնհայտ է, որ Ղարաբաղի եւ Հայաստանի փաստացի միավորումը արդեն տեղի է ունեցել, եւ Ղարաբաղում կառուցվում է ժողովրդավարական պետություն: Մնում է ապացուցել միայն, որ ղարաբաղցիք պատերազմել են ապրելու համար, եւ անվտանգության նրանց միակ երաշխիքն այսօր ինքնորոշումն է: Եթե միջազգային հանրությունը կարող է առաջարկել անվտանգության այլ երաշխիքներ, ապա դրանք կարելի է քննարկել: Ընդ որում, ըստ Լ. Մկրտչյանի, խոսքը գնում է ոչ միայն Արցախի, այլեւ Հայաստանի ժողովրդի լինել-չլինելու մասին:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՄԵՐ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐԸ ԳՈՀ ԵՆ ԵՐԵՎԱՆՅԱՆ ԼՍՈՒՄՆԵՐԻՑ

Ղարաբաղյան հիմնախնդրի շուրջ մարտի վերջին Երեւանում կայացած խորհրդարանական լսումներից հետո ԼՂՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ Վահրամ Աթանեսյանն ու Գագիկ Պետրոսյանը հայտարարել են, որ ընդհանուր առմամբ գոհ են լսումներից: Նախ, Վ. Աթանեսյանի խոսքերով, դա հանրության համար լավ հնարավորություն էր ծանոթանալու Հայաստանի իշխանությունների եւ քաղաքական ուժերի դիրքորոշումներին, երկրորդ՝ պատգամավորները համոզվեցին, որ գոնե ղարաբաղյան խնդրում հայաստանյան դիմությունն ու ընդդիմությունը միակարծիք են, եւ երրորդ` լսումներն առիթ էին կրկին անգամ համոզվելու, որ Հայաստանի իշխանությունների դիրքորոշումը այս հարցում չի փոխվել: Ավելին՝ պարզվեց, որ ըստ ՀՀ արտգործնախարարի, հայաստանյան դիվանագիտությունն իր հայեցակարգից հանել է «անկախությունից ցածր, ինքնավարությունից բարձր» բանաձևը եւ իր բոլոր ուժերն ուղղելու է ԼՂՀ միջազգային ճանաչմանը:

Վ. Աթանեսյանը տեղեկացրեց, որ ԼՂՀ դիրքորոշումը լսումներում ներկայացրել է արտգործնախարար Արման Մելիքյանը, ահա թե ինչու մեր պատգամավորները մասնակցել են միայն քննարկումներին: Նա սկզբունքորեն համաձայն է արտգործնախարարի հայտնած մտքերին, սակայն ունի ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման իր հայեցակարգը: Նրա կարծիքով, ղարաբաղյան կողմը պետք է օգտագործի հետեւյալ փաստրկները. ԽՍՀՄ փլուզման արդյունքում Ադր. ԽՍՀ-ն բաժանվել է երկու պետությունների` Ադրբեջանի Հանրապետություն եւ ԼՂՀ: Ճանաչել ԼՂՀ-ն ներկա ԱՀ-ի տարածքում՝  նշանակում է ճանաչել 1920-ական թվականներին գոյություն ունեցած Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության տարածքային ամբողջականությունը: Երկրորդ՝ միջազգային հանրությունը, ըստ պատգամավորի,  պարտավոր է գնահատել Ղարաբաղի ներդրումը ԽՍՀՄ փլուզման գործում ոչ այլ կերպ, քան ԼՂՀ անկախության ճանաչմամբ:

Գագիկ Պետրոսյանի փաստարկներն էլ հետևյալն են. ԼՂՀ-ի ստեղծման իրավական անվիճելի հիմքերը, այն, որ Ղարաբաղն ու Ադրբեջանը կարող են խոսել միայն սահմանների ճշտման մասին, եւ, վերջապես, ԼՂՀ-ի՝ Ադրբեջանից առավել ժողովրդավարական լինելը:

Ինչ վերաբերում է լսումների ժամանակ հնչած՝ հանրաքվեի գաղափարին, ապա, ըստ Աթանեսյանի, ղարաբաղցիներն արդեն արտահայտել են իրենց կամքը 1991-ի դեկտեմբերին, սակայն, «եթե կարիք լինի, կարող են դա անել եւս մի անգամ»: Վ. Աթանեսյանը համամիտ է Արման Մելիքյանի առաջարկությանը՝  առանձնացնել ԼՂՀ անկախության ճանաչման հարցը կարգավորման ընդհանուր գործընթացից: Առաջին հարցը պետք է քննարկվի միայն Ադրբեջան-Ղարաբաղ ձեւաչափում, իսկ մնացյալի՝ հակամարտության եւ պատերազմի հետեւանքների քննարկմանը կարող է մասնակցել նաեւ Հայաստանը:

Անդրադառնալով այն հարցին, թե հնարավո՞ր են, արդյոք, նման լսումներ ԼՂՀ խորհրդարանում, ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավարը նշեց, որ նպատակահարմար չէ գտնում դա անել գալիք ընտրությունների նախաշեմին: Դա մի քիչ տարօրինակ հնչեց նույն Վ. Աթանեսյանի՝ դրանից մի քանի րոպե առաջ ընդգծած այն հանգամանքի ֆոնի վրա, որ հայաստանյան բոլոր քաղաքական ուժերը լսումների ժամանակ կարողացել են համազգային շահը գերադասել ներքաղաքական խնդիրներից: Ուրեմն, Վ. Աթանեսյանը չի՞ հավատում ղարաբաղյան ուժերի սթափությանը: Հետաքրքիր է՝ հատկապես ու՞մ չէ նա վստահում:

Ն. Հ.

ԼՈՒԾՈՒՄ ԿԱ՞ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԽՆԴՐԻՆ

Այս հարցի շուրջ հայ հանրությունը եւ միջազգային շահագրգիռ կազմակերպությունները տարբեր, հաճախ իրարամերժ պատասխաններ են տալիս:

Փաստ է նաեւ, որ միջազգային իրավունքի երկու առայժմ ընդունված ստանդարտների` ազգերի ազատ ինքնորոշման եւ տարածքային ամբողջականության շրջանակներում նույնպես չի գտնվում ինչ-որ տարբերակ, որ կարող է բավարարել ԼՂՀ, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ժողովուրդներին: Իրենք` համանախագահները, հաճախ խոստովանում են, որ չափազանց դժվար է այդպիսի լուծում գտնելը, եւ որ Ղարաբաղի խնդիրն ամենեւին էլ համեմատելի չէ հետխորհրդային տարածքի մյուս` Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի, Մերձդնեստրի խնդիրներին: Մյուս կողմից, ԼՂՀ, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի իշխանություններն արդյոք քայլեր ձեռնարկո՞ւմ են այնպիսի հասարակարգեր կառուցելու ուղղությամբ, որոնք պատրաստ կլինեն գոնե ապագայում որեւէ համաձայնության գալ: Իսկ մինչ այդ, թերեւս, արժե քննարկել մի շարք հանգամանքներ եւ իրադարձություններ: Նախ, անդրադառնանք 1994թ. Մոսկվայում կնքված կրակի դադարեցման մասին պայմանագրին: Մեկ տասնամյակից ավելի այդ պայմանագրի կետերից գործում է ընդամենը մեկը` կրակի դադարեցումը (եթե չհաշվենք սահմանային լոկալ միջադեպերը): Պայմանագրի մյուս կետերը չեն գործել, եւ հասարակությունն էլ, խոշոր հաշվով, տեղյակ չէ դրանց մանրամասներին: Ավելին, այդ պայմանագիրը չի անցել միջազգային-իրավական ընթացակարգ` Սահմանադրական դատարան, Ազգային ժողով եւ այլն: Ըստ այդմ, ո՞րն է պատճառը, որ այդպիսի պայմանագիրը մեկ տասնամյակից ավելի ապահովել է զինադադարը: Պատասխանը թերեւս մեկն է` ՀՀ եւ Ադրբեջանի պարտավորվածությունը Ռուսաստանի առաջ: Պետք է նշել նաեւ, որ պայմանագիրն առանձնապես ուշադրության չի արժանացել եռանախագահների կողմից, եւ որեւէ պարտադրանք չի եղել այն ստորագրած կողմերին` ի կատար ածելու բոլոր կետերը:

Պայմանագիրը ստորագրելուց 10 տարի անց բանակցային զանազան ֆորմատների, կարգավորման տարբերակների եւ այլնի ֆոնին հնչում է Էլիզաբեթ Ջոնսի հայտնի հայտարարությունը չկարգավորված խնդիրների եւ կոռումպացված վարչակարգերի առնչությունների մասին: Այս հայտարարության տարբեր արձագանքների ու մտահոգությունների ֆոնին Մոսկվայում տեղի է ունենում ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի հանդիպումը Աբխազիայի նախագահ Սերգեյ Բագապշի հետ, որը Կրեմլի «պոլիտեխնոլոգների» վաղեմի երազանքն էր: Դրա իմաստն ըմբռնելու համար պետք է տեսնել, թե ինչ հնարավորություններ եւ ազդեցություն ունի Ռուսաստանը հետխորհրդային տարածքում: Վրաստանի, Ուկրաինայի եւ այլ երկրների փորձը ցույց տվեց, որ Մոսկվայի ազդեցությունը անշեղորեն թուլանում է: Ռուսաստանին մնում է կա՛մ ընդունել իր ակնհայտ ձախողումները եւ երկրների հետ հարաբերություններում որդեգրել ժամանակակից քաղաքակիրթ «պրոեկտ», որը պուտինյան քաղաքականության տեսակետից անհնար է թվում, կա՛մ գտնել այն հենման կետը, «ֆորպոստը», որով ապահովի իր ներկայությունն ու կարեւորությունը հետխորհրդային տարածքում, մասնավորապես՝ Հարավային Կովկասում: Հայաստանն արդեն այդ դերի համար չի ստացվում. չնայած տնտեսական-քաղաքական աննախադեպ ճնշումներին, Հայաստանում ռուսական գործոնը թուլանում է: Նույնիսկ ռուսական ազդեցության գործակալներն են փոխում իրենց արտաքին կողմնորոշումները: Մյուս կողմից, 1994թ. «ջենտլմենական» պայմանագրի մյուս կետերը թերեւս իրականանային, եթե Ադրբեջանը հատուցեր այն գինը, որ Ռուսաստանը ուզում էր ստանալ Ղարաբաղի դիմաց: Շատերն այն կարծիքին էին, որ այդ գինը պետք է լիներ Բաքու-Ջեյհան նավթամուղի ծրագրի տապալումը, սակայն նավթամուղն այլեւս իրողություն է, ավելին, այդ նավթամուղով հոսելու է նաեւ ռուսական նավթը: Մնում է ենթադրել, որ գինը լինելու է այն, որ Ադրբեջանը միանա Հավաքական անվտանգության պայմանագրին՝ դրանով իսկ թիկունքից հարվածելով ԱՄՆ-ին: Հետեւելով վերջին շրջանի իրադարձությունների ընթացքին` Ռուսաստան-Ադրբեջան ռազմավարական դաշինքի ստեղծման քայլերը, Ալիեւի այցը Թավրիզ, Ադրբեջանի հայտարարություններն այն մասին, որ պատրաստ է իր տարածքում օտար ուժեր տեղակայել, եթե դա կօգնի ի նպաստ Ադրբեջանի լուծել ԼՂ հարցը, ԼՂՀ խորհրդարանի ընտրությունների նախօրյակին Ա. Ղուկասյանի այցը Մոսկվա եւ, ամենացավալին` հայ-ադրբեջանական սահմանին գրանցված զինված միջադեպերը՝ կարելի է ենթադրել, որ ադրբեջանական ստորաբաժանումները, խախտելով կրակի դադարեցման մասին պայմանագրի կետը, այն համաձայնեցրել են Ռուսաստանի հետ: Նպատակը պարզ է` հայերին ստիպել ընտրություններն անցկացնել կա՛մ ռազմական դրության պայմաններում, կա՛մ ընդհանրապես տապալել դրանք` հարված հասցնելով Ղարաբաղի` տարածաշրջանում ամենաժողովրդավար պետություն լինելու հեռանկարին: Սա հենց այն կռվանն էր, որ թույլ է տվել Ղարաբաղի խնդիրն առանձնացնել մյուս հակամարտություններից: Սրանով Ա.Ղուկասյանը ստանում է բացարձակ իշխանություն, Արեւմուտքը լիովին դուրս է մղվում կարգավորման գործընթացից, Ռուսաստանը հնարավորություն է ստանում դառնալ միակ եւ ադրբեջանամետ գործոնը Ղարաբաղի խնդրում` ի չիք դարձնելով ժողովրդի զրկանքներն ու նվաճումներն այս 10 տարիներին: Հետո կսկսվի ավանդական ողբը` ռուսները մեզ դավաճանեցին, Արեւմուտքը ծախեց, եւ այլն, եւ այլն: Արդյոք սա վերջնագի՞ր է, որի տակ պետք է ստորագրեն ՀՀ եւ ԼՂՀ ղեկավարները: Եւ ո՞րն է ելքը. այն, ինչ ունեցել ենք` քաղաքացիական բարձր որակներ եւ զինվորի տոկունություն: Ոչ թե թղթի վրա, այլ իրական գործերով պետք է ցույց տալ, որ ԼՂՀ ժողովուրդն ունակ է ընտրությունների միջոցով իշխանություն ձեւավորել եւ ստեղծել եվրոպական ստանդարտներին համապատասխան ժողովրդավարական հասարակարգ` մնալով ազատատենչ ու հայրենասեր, դրանով իսկ մերժելով Ռուսաստանի միանձնյա դերն ու ի չիք դարձնելով 1994թ. պայմանագրի չիրականացած աննպաստ կետերը:

Գևորգ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
«Հայկական ժամանակ», 2 ապրիլի, 2005

——————————————————————————————-

Սահմանից անդին

ՍԱՖԱՐՈՎԻ ԲՈՒԴԱՊԵՇՏՅԱՆ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ԱՐԿԱԾՆԵՐԸ

«Եթե Հռոմի պապը ներկա գտնվի  փորձաքննության գործընթացին, ապա նույնիսկ նա հնարավորություն չի ունենա ինչ-որ կերպ ազդել  դրա արդյունքների վրա»,- ադրբեջանցիների`  ոճրագործ Ռամիլ   Սաֆարովի փորձաքննությունը ևս մեկ անգամ  անցկացնելու պնդմանն  այսպես են պատասխանել  փորձաքննությունն անցկացրած, ավելի քան 30 տարվա փորձ ունեցող մասնագետները:

Ըստ ադրբեջանական կողմի` Սաֆարովը սպանությունը կատարելու ժամանակ անմեղսագիտակ է եղել: Նրանց պահանջով` նշանակվել է կրկնակի փորձաքննություն:

Փետրվարի 8-ին Բուդապեշտում վերսկսվել էր հայոց բանակի սպա Գուրգեն Մարգարյանի գործով դատավարությունը, որն ընդմիջվել էր  վկաներին  դատակոչելու պատճառով: Սակայն ոչ լիտվացի և ոչ էլ ադրբեջանցի վկաները դատական նիստին չեն ներկայացել: Հայ մյուս սպա Հայկ Մակուչյանի հետ նույն սենյակում ապրած լիտվացի սպա Սաուլաս Պաուլիսը նիստին չի կարողացել մասնակցել, քանի որ հրավերը Լիտվա էր ուղարկվել ոչ լիտվերեն լեզվով: Դատարանը պարզաբանել է, որ 5 ամիս ժամանակ է պետք, որպեսզի պաշտոնական հրավերը հունգարերենից թարգմանվի լիտվերեն և կրկին ուղարկվի: Ըստ այդմ էլ` լիտվացի վկան հնարավորություն կունենա  ներկա գտնվել սեպտեմբերի 27-ի նիստին:

Մյուս վկան` ազերի սպա Ամար Ալիևը, բացակայել  է գլխի վնասվածքի պատճառով: Այժմ նա, ըստ Ադրբեջանի ՊՆ` բուժվում է Թուրքիայում և  ներկա կգտնվի միայն 3-րդ դատական նիստին:

Հայկական կողմից դատավարությանը մասնակցել են տուժողի պաշտպանությունն իրականացնող Նազելի Վարդանյանը և այս գործով փաստաբանական խմբի անդամ Հայկ Դեմոյանը: Վերջինիս հետ ունեցած զրույցի ընթացքում տեղեկացանք, որ փաստորեն, ադրբեջանական կողմը դատավարության ընթացքում փորձել է ինչ- ինչ  ձևերով քարոզչություն իրականացնել դատարանում ներկա գտնվողների շրջանում, այդ թվում  և դատավորի` հույս ունենալով ազդել  դատական գործի ներկայիս  ուղղվածությանը:

Ադրբեջանական կողմը մասնավորապես ներկայացրել է  Խոջալուի դեպքերի մասին պատմող տեսաերիզներ, որոնք ըստ Հ. Դեմոյանի` այնքան «կեղտոտ» էին, որ տպավորություն էր ստեղծվում, թե  դրանք վերցվել են  տեսաերիզի առաջին իսկ պատահած վարձույթի կետից:

Ի վերջո` դատավորն անտեսել է  տեսաերիզներն ու գրքերը  և կոչ է արել այդուհետ  դատավարության դահլիճում չտարածել  ղարաբաղյան հարցին  վերաբերող նյութեր և փաստաթղթեր, քանի որ դրանք չեն քննարկվի և չեն ազդի դատավարության հետագա ընթացքին:

«Գիտակցելով, որ դատական գործընթացն ադրբեջանական կողմն անպայման օգտագործելու է քաղաքական նպատակներով` հայկական պատվիրակությունը նախօրոք պատրաստել էր ղարաբաղյան հիմնախնդրին և սպանությանը վերաբերող նյութեր, ինչպես նաև փաստաթղթերի առանձին փաթեթներ: Դրանք 100-ավոր օրինակներով տարածվել էին Հունգարիայում և, դատելով  ադրբեջանական թերթերում եղած դժգոհ արձագանքներից` որոշակիորեն ազդեցություն են թողել հունգար հասարակության շրջանում` նպաստելով գործի շուրջ օբյեկտիվ կարծիքի ձևավորմանը: Բացի այդ, հայկական կողմի նախաձեռնությամբ պատրաստվել է http://budapest.sumgait.info/safarov-interrogation.htm ինտերնետային կայքը, որտեղ անգլերեն լեզվով տեղադրվել են պարբերաբար թարմացվող նյութեր»,- ասաց Հ. Դեմոյանը:

Ըստ իմ զրուցակցի`  պաշտպանող կողմը Սաֆարովի արարքն ամեն  կերպ ցանկացել է կապել ղարաբաղյան հակամարտության ժամանակ մեղադրյալի ապրած հուզումներով և շեշտադրում է արել հայկական քաղաքականության ագրեսիվության և 1993թ-ի օգոստոսի 23-ին ղարաբաղյան ինքնապաշտպանական ուժերի կողմից  Ռ. Սաֆարովի հայրենի քաղաք Ջեբրայիլի բռնագրավման վրա:

«Առաջին հերթին  ինքը` Սաֆարովը խոստովանում է, որ 91 թ.-ից ապրել է Բաքվում, իսկ հետո ռազմական ուսումը շարունակելու  նպատակով գտնվել է Թուրքիայում: Այսպես թե այնպես՝ ղարաբաղյան ուժերի Ջեբրայիլ մտնելու ժամանակ նա այնտեղ լինել չէր կարող:

Հայկական կողմը պատրաստել և Հունգարիայում շահագրգիռ անձանց է ներկայացրել պաշտոնական փաստաթղթեր, այդ թվում՝ նաև ադրբեջանական ռազմական փաստաթղթեր`օգոստոսի 15-ից Ջեբրայիլում տեղակայված 522 աֆղան մոջահեդների ռազմակայանների վերաբերյալ:  Հենց աֆղան մոջահեդների`  հարավային ուղղությամբ հարձակվող ադրբեջանական բանակին միանալն է հիմնական պատճառ հանդիսացել հայկական ուժերի հակահարձակման ժամանակ կրակակետերի ճնշմանն ու Ջեբրայիլի գրավմանը: «Այս ամենին ծանոթանալուց հետո բոլորին ակնհայտ դարձավ, որ պաշտպանող կողմի փաստարկները  նման են «ջրի վրա եղանով գրվածքի»»,- ասաց Հ. Դեմոյանը:

Ադրբեջանական կողմը դատարան է ներկայացրել նաև ցուցակ` Սաֆարովի` իբր թե «ղարաբաղյան պատերազմի» ընթացքում սպանված կամ անհայտ կորած հարազատների անուններով, որոնց թվում չի եղել Սաֆարով ազգանունով և ոչ մի անձ :

Դատավոր Անդրաշ Վասկուտին խնդրել է դատարան չներկայացնել գործին չվերաբերող նյութեր:

Ինչպես   նշեց Հ. Դեմոյանը, ադրբեջանական կողմը աշխատում է հնարավորինս ձգձգել դատական պրոցեսը: Օրինակ` հետաքննության ժամանակ Սաֆարովն ասել էր, որ ռուսերենին և թուրքերենին տիրապետում է այնպես, ինչպես մայրենի լեզվին, և բավականին ակտիվ ցուցմունքներ էր տալիս  ռուսերեն լեզվով:

Սակայն առաջին իսկ դատական նիստի ժամանակ նա «հրաժարվել է»` ասելով, որ ռուսերեն   չի հասկանում և պահանջել է  թարգմանիչ` նիստը թուրքերենով թարգմանելու համար: Այդ լեզվով թարգմանված մեկ նիստ Սաֆարովն, իրոք, հասկացել է: Սակայն, միայն մեկը: Շուտով նա հայտարարել է, որ թուրքերեն ինքը չի հասկանում  և պահանջել է  ադրբեջաներեն թարգմանիչ: Երբ նրան ապահովել են ադրբեջաներեն թարգմանիչով, պարզվել է , որ մեղադրյալն այդ լեզուն  ևս լավ չի  հասկանում: Այժմ Սաֆարովն, այսպես ասած, ընտրում է` որ լեզուն  է ավելի լավ հասկանում` ադրբեջաներե՞նը,  թե՞ թուրքերենը:

Դատական նիստին ներկա գտնվող փորձագետներն ասել են,  որ Ռամիլ Սաֆարովն իրենց հայտնել է. «Ես հարյուր տարի հետո էլի հայ եմ սպանելու»: Այս բոլոր փաստերը շոկային վիճակ են առաջացնում հունգարների մոտ՝ ընդգծեց Հ. Դեմոյանը:

Հաջորդ դատական նիստը տեղի է ունենալու մայիսի 10-ին:

Այս նիստին լսվելու են փորձաքննության արդյունքները և ադրբեջանցի վկան:

«Հայաստանի յուրաքանչյուր  քաղաքացի բուդապեշտյան պատահարի օրինակով պետք է հասկանա, որ պատերազմը դեռ չի ավարտվել: Շատ հնարավոր է, որ մեզնից յուրաքանչյուրը նշանակետ դառնա, անկախ այն բանից, թե որտեղ է գտնվում: Մեր դիրքորոշումը  պետք է այնպիսին լինի, որպեսզի   այսուհետ կանխենք նմանատիպ երևույթների կրկնությունը»,- եզրահանգում է Հ. Դեմոյանը:

Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆ

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՂԱԴՐԱՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ ՍԱՀՄԱՆԸ

1993 թվականից սկսած մեր հարաբերությունները Հայաստանի հետ անընդհատ  հակառակվում էին սահմանային խնդիրների շուրջ: Ապրիլի 24-ի նախաշեմին այդ հարցում շոշափելի լարվածությունը բացատրվում է նաեւ Թուրքիայի վրա արտաքին ճնշմամբ՝ Եվրամիությանն անդամակցելու ենթատեքստում, հայկական լոբբիի եւ այլ շրջանակների գործունեությամբ:

Վերջին ժամանակներս ԶԼՄ-ների հիմնական թեման հանդիսացող «Հայերի ցեղասպանության» բազմաթիվ դեբատների արդյունքում կարծիք է ձեւավորվում, որ Թուրքիան պետք է հրաժարվի իր այժմյան քաղաքականությունից եւ բացի Հայաստանի հետ սահմանը: Այդ դիրքորոշումը անհրաժեշտ է ուսումնասիրել, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ սահմանի մասին խոսակցություններն աստիճանաբար կակտիվանան: Բանավեճերի մեծամասնության ընթացքում, այժմյան քաղաքականության փոփոխման անհրաժեշտության համոզիչ փաստարկների փոխարեն, կողմերը սահմանափակվում են միայն դեկլարատիվ հայտարարություններով, անտեսելով մյուս կարեւոր գործոնները եւ այդ կերպ ցուցադրելով անբավարար իրավասու լինելը միջազգային հարաբերությունների եւ արտաքին քաղաքականության հարցերում: Տվյալ հոդվածում մենք կդիտարկենք  այն փոքրաթիվ փաստարկները, որոնք օգտագործվում են սահմանի բացման վերաբերյալ բանավեճերում: Իմաստ ունի սահմանազատել կարծիքների երկու վեկտոր՝ առաջինը Կարսի զարգացումն է, երկրորդը՝ Հայաստանի հետ հարաբերությունների բարելավումը: Ներքեւում մենք մանրամասնորեն կանդրադառնանք Հայաստանի հետ հարաբերություններին վերաբերող փաստարկներին:

Առավել տարածված փաստարկներից, որին մոտենում են սահմանի բացման կողմնակիցները, «ցեղասպանության» մեղադրանքների դադարեցումն է: Նրանց խոսքերով, «ցեղասպանության» իրենց մեղադրանքներով հայերը Թուրքիային անկյուն են քշել: Ամեն օր որեւէ երկրի կամ նահանգի խորհրդարան ճանաչում է, որ Թուրքիան «ցեղասպանություն» է իրագործել: Եթե դրան ի պատասխան Թուրքիան բացի սահմանը, հայերը կհրաժարվեն ցեղասպանության մեղադրանքներից: Այդ փաստարկը բավականին վտանգավոր է եւ ապացուցում է, որ ի տարբերություն թուրք մտավորականության, հայ մտավորականությունը, այսպես կոչված, ցեղասպանության համաշխարհային ճանաչման հասնելու իր քայլերում հետեւողական եւ հնարամիտ է: Նախ, պահանջելով բացել սահմանները, որպեսզի կանգնեցնենք «ցեղասպանության» մեղադրանքները, մենք փաստորեն ընդունում ենք, որ մեր նախնիները կատարել են այդ, բայց հպարտությունը մեզ թույլ չի տալիս դա ընդունել, եւ մենք փորձում ենք կանգնեցնել գործընթացը, հայերին կաշառելով սահմանի բացմամբ: Դրա համար «ցեղասպանության» մեղադրանքները առեւտրի առարկա չպետք է դառնան, մենք պետք է հնարավոր ամեն ինչ անենք, որպեսզի աշխարհին համոզենք, որ  անմեղ ենք, ինչպես որ մենք ենք հավատում դրան: Բացի դրանից, բացելով սահմանը «ցեղասպանության»  խնդրի փոխարեն, այն հետագայում կդառնա այն ցավոտ կետը, որի վրա Հայաստանը ճնշում կգործադրի ամեն անգամ: Եւ վերջապես, ինչը ամենակարեւորն է, նրանք, ովքեր առաջադրում են այդ փաստարկը, չեն կարող ասել, ինչպես կարելի է կանգնեցնել «ցեղասպանության» մեղադրանքների մեքենան, եթե բացվի սահմանը:

Սահմանի բացման կապակցությամբ հաճախ կարելի է լսել եւ այլ փաստարկ՝ էմբարգոյի քաղաքականությունը անարդյունք դուրս եկավ: Այդ փաստարկը սխալ է  եւ վկայում է այդ հարցում անբավարար տեղեկացվածության մասին: Նախ, պետք է հաշվի առնել, որ էմբարգոն, որպես ճնշման միջոց, արդյունք է ունենում երկարաժամկետ հեռանկարի դեպքում: Դա կարող է երկարաձգվել մինչեւ մի քանի տասնյակ տարի: Օրինակ, ինչպես ԱՄՆ-ի էմբարգոն Կուբայի նկատմամբ, որը շարունակվում է առավել քան 40 տարի, չնայած կոմունիզմի սպառնալիքն արդեն գոյություն չունի: Էմբարգոյի սկզբում Հայաստանը դեռ ապրում էր սովետական ժամանակների իներցիայով: Այդ պատճառով էլ էմբարգոյի ազդեցությունը սկսեց առանձնակի ուժով անդրադառնալ 1990-ականների երկրորդ կեսին: Հենց Հայաստանի հայտարարությունների ակտիվացումը կապված էմբարգոյի հետ, վկայում է նրա արդյունավետության մասին: Մյուս կողմից սոցիոլոգները կամ փորձագետները նշում են, որ այսօր Հայաստանում բնակչությունն անընդհատ վերաիմաստավորում է իրավիճակը: Դա էմբարգոյի հաջողությունն է: Սակայն արժեքների վերանայման գործընթացը առայժմ չի շոշափել քաղաքական գործիչների մակարդակը: Այդ պատճառով սահմանների բացումը կարող է  արմատական, միլիտարիստական եւ իռացիոնալ տարրերի ուժեղացման խթան դառնալ, որոնք այսօր Հայաստանում կորցնում են սոցիալական հիմքը, եւ ցույց կտա, որ ցեղասպանության մեղադրանքները կարող են հանգեցնել որոշակի արդյունքների:

Մյուս փաստարկը հետեւյալն է. բացելով սահմանը՝ Հայաստանին կախման մեջ գցել Թուրքիայից, հետագայում օգտագործելով այդ կախվածությունը որպես ճնշման մեխանիզմ: Երբ 1993 թվականին Թուրքիան որոշեց փակել Հայաստանի հետ սահմանը, փակվեց եւ քաղաքացիական չվերթերի օդային միջանցքը: 1996 թվականին այդ որոշումը փոխվեց: Դրանից հետո չվերթերը դեպի Հայաստան  իրագործեցին նաեւ մասնավոր ավիաընկերությունները: Դարձավ դա, արդյո՞ք, Հայաստանի վրա ճնշման գործող լծակ: Բոլորին հայտնի է, որ դա տեղի չունեցավ: Առավել եւս, հայերը գիտեն, որ վատթարագույն դեպքում նրանք կվերադառնան այսօրվա իրավիճակին: Այդ պատճառով էլ նրանք չեն հրաժարվի ցեղասպանության մեղադրանքներից, ինչպես չեն հրաժարվում եւ հիմա:

Վերջին փաստարկը. սահմանի բացումը կօգնի տարածաշրջանում կայունությանը եւ խաղաղությանը: Տարածաշրջանում խաղաղության եւ կայունության ապահովումը շատ կարեւոր գործոն է: Սակայն այլ փաստարկների անհաստատունության հետեւանքով այդ կանխադրույթն աստիճանաբար դառնում է դիվանագիտական արտահայտություն, որը օգտագործվում է ցանկությունների արդարացման համար: Հայաստանը, անկասկած, խանգարում է Հարավային Կովկասում խաղաղությանը եւ կայունությանը: Այդ պարագայում միտքն այն մասին, որ խաղաղությանն ու կայունությանը կօգնի քայլը, որը կնպաստի զավթիչի հզորացմանը, զուրկ է տրամաբանությունից:

Չնայած նրան, որ Հայաստանը չի ընդունել Թուրքիայի առաջադրած եւ ոչ մի պայման, Հայաստանի սահմանի բացումը մեծ հաջողություն կլինի, իսկ Թուրքիայի համար՝ պարտություն, որի հետեւանքները դժվար կլինի վերացնել: Այսպիսով, Հայաստանը առաջին հերթին կոչնչացնի թուրք-ադրբեջանական ճակատը, եւ Ադրբեջանի նկատմամբ տարած ռազմական հաղթանակի հետ միասին, Թուրքիային դիվանագիտորեն ծնկի կբերի:

Քամիլ ԱՂԱՋԱՆ
Եվրասիական ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոն, կովկասյան հետազոտությունների բաժին (Թուրքիա) http://www.mediadialogue.org

——————————————————————————————-

Հայրենական

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ` ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԱՏԱԳՐՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԱՅՑԵԼՈՂՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
Զավեշտական ողբերգություն կամ ողբերգական զավեշտ

(սկիզբը՝ նախորդ համարում)

Երեխաներին այստեղ միմիայն հայկական անուններով էին կոչում. նորածիններին շրջանի ազատագրության համար զոհվածների եւ նրանց մայրերի անունները դնելու սովորույթն այստեղ բարի ավանդույթ էր դարձել:

Ցուցանակներն անցորդներին հորդորում էին Հայրենի միջավայրը մաքուր պահելու մասին: Նայելով շուրջը՝ հասկանում էինք, որ այդ հորդորները փաստորեն մշտապես կատարվում էին բոլորի կողմից. Հայրենիքի Տեր լինելու գիտակցությունը շատ բարձր էր:

Երբ մեզ հյուրընկալող պանդոկից հեռանում էինք, կայանատեղում թողած ինքնաշարժի մաքրությամբ հիանալու աստիճան մեր զարմանքը նկատած տեղի աշխատողներից մեկը մոտեցավ մեզ եւ «Մեզ մոտ հանգստացող հաճախորդների ինքնաշարժերի մաքրության ապահովումը սպասարկման գնի մեջ է մտնում, ձեզ բարի ճանապարհ ենք մաղթում» ասելով՝ հեռացավ:

Դեռ մենք չէինք էլ հասցրել «Ահա եւ քեզ քաղաքակրթության եւ քաղաքավարության մակարդակ» ասելով հիանալ, որ հաճելի մի այլ երեւույթի ականատեսը եղանք: Կայանատեղում ինքնաշարժից իջավ Կուբաթլուի շրջանի վարչակազմի նվիրյալ անդամներից գրող տիկին Ալվարդ Պետրոսյանը: Ինձ հետ եղող ՀՅԴ նախկին անդամ սփյուռքահայ ընկերս մեզ ծանոթացրեց միմյանց հետ: Տիկին Ալվարդը կարճատեւ զրույցում հասցրեց պատմել, որ արդեն հինգ տարուց ավելի է՝ մշտապես բնակվում է ազատագրված տարածքներում, շրջանի վարչակազմում կրթական համակարգի հարցերով է զբաղվում, նաեւ այստեղ ավարտած իր չորրորդ գիրքն է հրատարակման պատրաստում, ուր պատմում է ազատ, անկախ եւ միացյալ հայրենիքի այս փոքր հատվածում կատարվող ազգանվեր, հաճելի իրադարձությունների մասին: Ճիշտը ա՛յս է, այստե՛ղ է, մնացածը աներեւույթ խոսքերի շարան լինելուց բացի ուրիշ եւ ոչ մեկ իմաստ չեն պարունակում: Ապրելու եւ ազատագրված հողերում հայ նոր սերունդ դաստիարակելու, հայրենիքը խոսքից գործի վերածելու մարտահրավերը կամովին է ընդունել նա, իր հետ այստեղ է բերել նաեւ իր գերդաստանից 50-ից ավելի մարդու, եւ բոլորով այստեղ Հայրենիք են կերտում, աշխատում միասին: Մեզ հետ զրույցում հաճելի մի այլ նորության մունետիկը լինելու առաքելությունը ստանձնելով՝ տիկին Ալվարդ Պետրոսյանն իր պատումն ավարտեց հետեւյալով. ըստ նրա ասածի՝ մոտ օրերս ՀՀ նախարար երկու դաշնակցական ընկերներ՝ Դավիթ Լոքյանն ու Աղվան Վարդանյանը եւս, հրաժարվելով իրենց նախարարական պաշտոններից, մշտապես բնակվելու նպատակով գալու եւ հաստատվելու են այստեղ: Նրանցից մեկը գյուղատնտեսությամբ է զբաղվելու, մյուսը՝ «Նորից Նախիջեւան» անունով թերթ հրատարակելով:

Գովեստի եւ գնահատանքի արժանի այս հաճելի նորության մեզ բոլորիս պատճառած անբացատրելի զգացումներով իրար հրաժեշտ տվինք: Երբ հասանք Ջաբրայիլ, թեեւ արդեն մթնել էր, բայց լուսաշաղախ ճամփեզրերով մի մեծ քաղաք տեսանք, որ յուրովի բարի գալուստ էր մաղթում իր գեղեցիկ եւ տրամադրող գիշերային սրճարանների գույնզգույն լույսերով:

Ջաբրայիլում իջեւանեցինք իմ երբեմնի Լոսանջելեսաբնակ, նախկին սփյուռքահայ ընկերոջ՝ Արամի տանը: Նրա տունը երեք հարկանի էր ու մեծ, եւ կարող էինք հինգ հոգով, առանց տանտերերին որեւէ նեղություն պատճառելու, գիշերել այնտեղ:

Արամն ու իր նախկին պոլսահայ տիկինը՝ Նվարդը, մեզ շատ մեծ ուրախությամբ դիմավորեցին: Երեք տարի առաջ այստեղ ծնված իրենց դուստրը՝ Աղավնին, արդեն քնած էր: Փոքրիկին չանհանգստացնելու միտումով իրար հետ փսփսալով մեր խոսելը նկատած տանտիկինը «Մենք, որ Լոս Անջելեսի Ֆռիվեյի մոտ ապրելով՝ ահռելի աղմուկի մեջ երեք երեխա մեծցուցինք, այստեղի խաղաղ ու հանգիստ պայմաններե՞ն պիտի վախնանք» ասելով՝ մեզ հանգստացրեց: Արամն ու Նվարդը ծանոթացել ու ամուսնացել էին Պոլսում, հետո արտագաղթել Լոս Անջելես, ուր քսան տարի շարունակ ապրել էին: Իրենց երեք երեխաներից ավագն անբուժելի թմրամոլ էր դարձել եւ հինգ տարի առաջ քաղաքի հանրային զուգարաններից մեկում բարձր քանակի թմրանյութ սրսկվելու հետեւանքով էլ մահացել էր: Իրենց միջնեկին էլ այդ նույն վտանգն էր սպառնում, երբ Արամն իր ընտանիքի բոլոր անդամներով եկավ Հայրենիք ու հաստատվեց Ջաբրայիլում: Այստեղ ունեցան եւս մեկ երեխա, եւ արդեն չորս տարի է, որ հայրենաբնակ են:

Ընթրիքին Պոլսի համեղ ճաշերը ճաշակելու ժամանակ նրանք մեզ պատմեցին, թե ինչքան ճիշտ են վարվել՝ Հայրենիք ներգաղթելով, որ այստեղ իրենց երեխաներն անդորր են վայելում եւ ամերիկյան զզվելի կյանքից հեռացել են: «Ծո, Կոկա-Կոլան ալ, համբուրգերն ալ իրենց թող ըլլան, թելեվիժընը կը բանաս՝ մարդասպանություն, ռադիոն կը լսես՝ բռնաբարություն: Փոխանակ երեխաներն իրենց ծնողներուն թաղեն, ես իբրեւ ծնող այնտեղ իմ երեխայիս թաղեցի: Թմրանյութը Ամերիկայի մեջ նույնիսկ մանկապարտեզ մտած է: Եղբայրս եւ քույրս եկան մեզ այցելեցին հոս եւ հիացած էին մեր կյանքով: Հավանաբար անոնք ալ գան ու հաստատվին հոս» պատմելով՝ չէին հանդարտվում ընկերներս: Ամուսիններով պաղպաղակի արտադրություն էին նախաձեռնել, եւ գործերը լավ էին. մեծ աղջիկը տեղի ինստիտուտում անգլերեն էր դասավանդում, միջնեկը դեռ դպրոցական էր, իսկ փոքրը՝ հազիվ երեք տարեկան, եւ նա իրենց՝ Հայաստանում ծնված առաջին երեխան էր՝ Հայաստանում ապրելու եկած հայ մարդկանց քոչվոր լինելուց դադարելու որոշման փաստը:

Մինչեւ Արաքսի ափ, այսինքն՝ Իրանի սահման, շրջանի բնակչությունը հասել էր 70 հազարի եւ միմիայն ազատագրված տարածքներում ապրող հայերի թիվը հատել էր 300 հազարը, իսկ Լեռնային Արցախի բնակչությունն էլ հետը՝ ավելի քան կես միլիոն հայություն էր կազմում. եւ դա այս 7 հազար քառակուսի կիլոմետրանոց տարածքում:

Առավոտյան հրաժեշտ տալով իմ ծանոթներին, ուղեւորվեցինք դեպի Հորադիզ՝ Արաքս գետի ափին գտնվող մեր սահմանային վերջին գյուղաքաղաքը: Շրջանի եռուզեռը զգացվում էր ճանապարհին երթեւեկող ինքնաշարժերի քանակից: Խաղողի այգիներում աշխատողները բազմահազար մրջյունների էին նմանվում, ամեն տեղ աշխատանք կար, ամեն պահ՝ շարժում: Այստեղ հանդիպեցինք «Հայ ազգը պիտի ցեղենք» հայտարարող հանրապետականներից Տիգրան Թորոսյանին եւ Գալուստ Սահակյանին. մեկն իր զոքանչի տնից էր թողել հեռացել, մյուսը՝ երեւանյան երթուղայինների շահավետ բիզնեսից, ու ընտանիքներով հանդերձ եկել հաստատվել էին Հորադիզում: Այստեղ նրանցից առաջինը տեղի Գարեգին Նժդեհի անվան ինստիտուտի փիլիսոփայության ֆակուլտետում Նժդեհյան ուսմունք էր դասավանդում, իսկ մյուսը՝ խաղողագործների բրիգադիր էր, եւ տեսակը վերանալու վտանգի տակ եղող հայկական խաղողատեսակներն էր աճեցնում: Երկուսի գործերն էլ լավ էին, եւ երկուսն էլ իրենց հալալ ու զուլալ քրտինքով ապրելու հպարտությամբ հեզ ու հանգիստ շարունակում էին իրենց խաղաղ կյանքը:

Այստեղ շատ մոտիկ գտնվող մի այլ գյուղում էր հաստատվել նաեւ «Արսոյլ» նավթամթերային ընկերության նախագահ, երիտասարդ գործարար Գուրգեն Արսենյանը: Նա եւս, լինելով Տարոնական շարժման ակունքներում դաստիարակված ու  քաղաքականության մեջ իր առաջին մկրտությունը ցեղակրոն շարժման շնորհիվ ստացածներից, այս վայրերում նաֆթահորեր փորելու նպատակով ներդրումներ էր կատարում. չէ՞ որ Հորադիզը Կասպից ծովից շատ էլ հեռու չէ:

Մեր ազգային ջոջերի՝ ազատագրված տարածքներում հաստատված լինելու ուրախալի փաստով ոգեւորված՝ շարունակելով Ֆիզուլի տանող ճանապարհը՝ մոտակա զինվորական տեղամասի մերձակայքում հանդիպեցինք նախկինում Լիբանանի բանակի բարձրաստիճան սպա, այժմ թոշակառու գեներալ Նարեկ Աբրահամյանին, որն ինձ հետ եղող ծնունդով Լիբանանի Այնճար գյուղից սփյուռքահայ ընկերներիցս մեկի համագյուղացին էր:

Այս հանդիպումից էլ տեղեկացանք, որ գեներալ Նարեկը, իբրեւ թոշակառու, որոշել է իր բանակային ռազմագետի գիտելիքները կամովին ի սպաս դնել իր հայրենի զինուժի զարգացմանն ու ուժեղացմանը. նա ազատագրված տարածքներում հաստատվելով՝ գործուն զինվորականի կյանքը նախընտրել էր Միջերկրականի ծովափնյա հանգիստը վայելելուց: Գեներալն այստեղի բնակչության հույսն ու հավատն էր դարձել, պահպանվող խաղաղության ու անվտանգ կյանքի խորհրդանիշը:

Ֆիզուլի քաղաքում էր տեղակայված ամբողջ շրջանում 24-ժամյա հեռուստահաղորդումներ հեռարձակող եւ առայժմ տեղի միակ՝ Ազատ հեռուստատեսությունը: Եվ ի¯նչ երջանիկ պատահականություն է, որ այս ընկերության նախագահը բոլորիս ծանոթ Ալեքսան Հարությունյանն է, իսկ գեղարվեստական ղեկավարը՝ հայտնի մուլտիպլիկատոր Ռոբերտ Սահակյանցը: Նրանք իրենց ընտանիքներով եկել ու հաստատվել են հենց այստեղ, քանի որ Ֆիզուլին Արցախի Մարտունուց եղող Ալեքսան Հարությունյանի եւ բաքվեցի աներհոր՝ Ռոբերտ Սահակյանցի ծննդավայրերին ամենամոտիկն էր, եւ կարոտն էլ, անշուշտ, ազգային կատեգորիա էր: Հետո էլ՝ իրենց համար զուտ ընտանեկան բիզնես եղող Ազատ հեռուստատեսությունը լիցենզիա ստանալիս ստիպված չեն եղել Ա1+-ի հետ մրցելու եւ Ամալյանի Հանձնաժողովի օգնության կարիքը զգալու: Այստեղ ամենազարմանալի երեւույթը, գրեթե իրոք անհավատալի եղող երեւույթը, Ռոբերտ Սահակյանցի՝ մեր ոսկեղենիկ հայերենով հաղորդումներ վարելն էր: Բաքվից Երեւան տեղափոխվելուց առ ազատագրված տարածքներ հիմնովին հաստատվելը՝ հայերենն արհամարհելուն սովոր եւ միմիայն ռուսերեն խոսող մարդը, հարգելով ազատագրված տարածքներում գործող օրենքները եւ իբրեւ օրինապաշտ հայ, Ֆիզուլու Ազատ հեռուստատեսությամբ հայերեն հաղորդումներ էր վարում:

Իսկ Ալեքսան Հարությունյանը Հանրայինում ամեն օր ցուցադրվող «–Դոլորես, ես քեզ սիրում եմ : – Ո՛չ, Խոսե Միգուել, ես իմ նախկին ամուսնու եղբայր Ֆելիփեին եմ սիրում, չնայած նրա կնոջ եղբայր Կառլոսից եմ հղիացել» ասող, անբարոյականություն սերմանող սերիալներն Ազատ հեռուստատեսությամբ  հեռարձակելն արգելել էր. այստեղ միմիայն բարոյականություն քարոզող նյութեր էին եթեր դուրս գալիս, եւ ոչ մի Դոլորես ոչ մի Խոսե Միգուելի չէր սիրում եւ, առավել եւս, Ֆելիփեի կնոջ եղբայր Կառլոսից չէր հղիանում:

Ֆիզուլուց վերադարձի օրը Ազատ հեռուստատեսությամբ մի լավ լուր հաղորդեցին, որտեղ հայտնում էին, որ նախկին վարչապետներից, ի տարբերություն աշխարհի մնացած հայերի՝ դեռ մանուկ հասակում խավիար ճաշակած լինելու առավելությունն ունեցող Արմեն Դարբինյանի գլխավորած Արժանապատիվ Ապագա կուսակցության ինքնալուծարման մասին: Հեռուստատեսությամբ արդեն մոտ տաս տարուց ավելի, տարածաշրջանում բնակություն հաստատած կուսակցության նախկին նախագահը հանդիսացող եւ ամենայն հայոց սոցիոլոգ Տիկին Լյուդմիլա Հարությունյանի հետ կայացած հարցազրույցն էին ցուցադրում եւ նա, իր երբեմնի կուսակցության այս խոհեմ որոշումը ողջունելով, ասում էր, որ կատարվածը տրամաբանորեն հաստատում է ազատագրված տարածքներում իրական արժանապատիվ ապագայի կայացած լինելու արդեն արձանագրված անհերքելի փաստը:

Կուբաթլուն դարձել էր ամբողջ ազատագրված տարածքների շրջկենտրոնը՝ նախ իր 40 հազար բնակչությամբ, ապա՝ այնտեղ հանգրվանած ազգիս ընտրյալների ընտրանիով. Զորի Բալայանը բոլորիս տարիներ շարունակ պանթուրքիզմով վախեցնելու եւ Երեւանում իր ու իր բարեկամների համար մայրաքաղաքային հողատարածքներ հաջողացնելու գործը թողած՝ ահա եւ եկել հաստատվել էր այստեղ ու սիրահոժար կերպով սփյուռքից ներգաղթող հայրենակիցների տարբեր հարցերով էր զբաղվում: Ըստ նրա՝ այստեղ մշտական բնակություն հաստատող սփյուռքահայերը տարածքի բնակչության ավելի քան 45 տոկոսն են կազմում, իսկ իր պես նախկին ղարաբաղցիները՝ 35 տոկոսը, եւ այստեղ գործող համատեղ ձեռնարկությունների թիվը հասել է 85-ի: Արտահանման ծավալները գերազանցում էին ներկրման ծավալներին, եւ տարեկան տնտեսական աճը 22 տոկոսին էր հասել, որն էլ, բնականաբար, կովկասյան հրաշք կարելի էր անվանել:

Ու քանի որ երկրի ողջ տարածքում կաշառքն ու կաշառակերությունը բացակայում էին, անգործությունից հոգնած Բագրատ Եսայանը եւս որոշել էր գալ եւ Կուբաթլուում հաստատվել: Նա այստեղ վերադարձել էր իր նախասիրած նախկին գործունեությանն ու շրջանի սկաուտական շարժման գլուխն էր անցել: Սկաուտականները 12 հազարից էլ շատ էին եւ ամենշաբաթյա բանակումներից ու կազմակերպված արշավներից բացի, օգնության կարգով, կամավորական սկզբունքով մասնակցում էին բոլոր շինարարական աշխատանքներին: Բնականաբար, այս բոլորը կատարվում էր իրենց 114 տարվա կուսակցության կազմակերպչական աջակցության շնորհիվ՝ չնայած հենց իրենց իսկ մեղքով էր Ախալքալակի հայաթափման տխուր փաստը իրականացել, բայց նրանք քավության նոխազ չլինելու համար՝ անում էին ամեն ինչ նախկին ախալքալակցիներին ազատագրված շրջաններում տեղավորելու համար: Այդ իսկ պատճառով էլ ամենուր երեւում էին «Մեր նպատակը միացյալ բարգավաճ Հայաստանն է» եւ «Դեպի երկիր» կարգախոսները:

Հնչակյանները նրանցից ետ չէին մնում, նրանց ներդրումների շնորհիվ շրջանում գորգագործությունը լուրջ զարգացում էր ապրել եւ, կարելի է ասել, չկար առանց գորգ հյուսող դազգահի հայի տուն: Մետաքսե ձեռագործ գորգերը դեռ չավարտված՝ արդեն մեծ գումարների դիմաց վաճառվում էին Եվրոպայում եւ Ամերիկաներում: Շրջանում գոյություն ունեցող երեք փայտամշակման եւ կահույքի գործարանները եւս հնչակյան ազգայինների կատարած ազգանվեր գործի արդյունքն էին: Եվ այս ամենով չբավարարվող հնչակյանները հիմա էլ նախաձեռնել էին գինու, օղու եւ կոնյակի նոր գործարանի կառուցումը: Միայն նրանց ջանքերի շնորհիվ սփյուռքից տարածաշրջան ներգաղթել էր 15 հազարից ավելի հայ:

Կուբաթլու-Զանգելան ճանապարհի աջ եզրում Ռամկավարների կողմից կառուցված համակարգչային սարքավորումներ արտադրող հսկա գործարանն էր, ուր օրը երկու հերթափոխով 6 հազար մարդ էր աշխատում: Գործարանի տնօրենը պատմում էր, թե եկող տարի կառուցվելիք նոր գործարանում մոտ 8 հազար հոգի եւս աշխատելու է: Պարզապես նեղ մասնագիտացված աշխատողների քանակի պակասի պատճառով, որոնք այժմ նախապատրաստական դասընթացների են հետեւում, գործարանի բացումն ուշանում է: Ուրախալի էր, անշուշտ, տարիներ շարունակ եւ ամբողջ Հայաստանով մեկ մասոնականության ցանց հյուսելով զբաղված եւ Սողոմոնի տաճարի շինարարության օգտին աշխատած մարդկանց այժմյան հայրենանվեր գործունեությանն ականատես լինելը:

Զանգելանում, որ հիմա իր հնամենի անվամբ Կովսական է կոչվում, կարողացանք մնալ միայն կես օր, քանի որ շտապում էինք ճիշտ ժամին հասնել Մեղրու միջազգային երկու օդանավակայաններից մեկում ամենօրյա Բեյրութ-Հալեպ-Մեղրի չվերթն իրականացնող օդանավի վայրէջքին:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ Զանգելանն իր անծայրածիր բամբակի դաշտերով, թեթեւ արդյունաբերության՝ մետաքսի, կտորի, կերպասի արտադրության գերժամանակակից երկու հզոր գործարաններով տարածաշրջանի չորս երկրներից ամենաորակավոր արտադրանքը տալով՝ միջազգային շուկայում իր գներով անմրցելիություն էր ապահովել արդեն: Արդյունաբերության այս ճյուղում աշխատում է մոտ 8 հազար մարդ եւ շրջանի բնակչության թիվը գերազանցում է  35 հազարը:

Մեղրու միջազգային երկու օդանավակայաններից «Արաքս-1» հասանք կես ժամ ուշացումով: Մեզնից բացի Բեյրութից Հայաստան ներգաղթող երկու հայ ընտանիքին դիմավորելու էին եկել արդեն երեք տարուց ավելի Հայաստանում հաստատված իրենց հարազատները: Եկողներից մեկի կինն ինձ հետ եղող սփյուռքահայ ընկերոջս հարազատ քույրն էր, մյուսը՝ հայտնի գրող Անդրանիկ Ծառուկյանի ծոռը: Նրանք օդանավի վայրէջք կատարելուց տասը րոպե անց արդեն իրենց իրերով դուրս էին եկել: Օդանավակայանի պետական ծառայությունների աշխատակիցները բավականին բարեհամբույր էին եկողների նկատմամբ, նրանց ոչ միայն որեւէ նեղություն կամ տհաճ վերաբերմունք ցույց չէին տվել, այլեւ ընդհակառակը՝ օգնել էին՝ ինչով կարողացել էին:

Մեղրու «Արաքս-1» օդանավակայանից դեպի Շվանիձոր շարժվող մեր ինքնաշարժերի ձայնասփյուռով վերջերս մոդայիկ դարձած եւ գրեթե մեր բոլոր երգիչ-երգչուհիների կողմից երգվող, բոլորի կողմից սիրված մի երգ էր հնչում՝ Փառք քեզ Հայաստան, դու վերածնված Հայրենիք հայոց:

Հ. Գ. –  Սույն հոդվածում գրված եւ ոչ մեկ բան իրականությանը չի համապատասխանում. հորինվածք են բոլոր անուններն ու դեպքերը: Սա ընդամենը մի ուղեցույց է նախ հայրենի իշխանությունների, ապա եւ՝ վերջերս ազատագրված տարածքներ այցելելու ցանկություն հայտնած հայ լրագրողների համար:

Սարգիս  ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ
Երեւան, 10 օգոստոս, 2004 թ.

——————————————————————————————-

Մայրենի

ԴԱՐՁՅԱԼ ՄԱՅՐԵՆԻԻ ԴԵՄ՝
այս անգամ՝ под маской мыслителя

Не умеющие мыслить воображают, что мыслят, и распоряжаются судьбами тех, кто мыслит на самом деле.

Вейнингер

Այս բնաբանով է սկսվում Սամվել Քոչարյանի պատասխանը («Դեմո», 31 մարտի) Աշոտ Սարգսյանի «Մեր լեզուն մեր հայրենիքն է» («Դեմո» 15 փետրվարի) հոդվածին: Ասեմ, որ հոդվածի գլխավերևում դրված այս հավակնող ու շքեղ բնաբանն իմ մեջ կասկած ծնեց, քանզի միշտ չէ, որ շքեղ գլխարկների տակ այդ շքեղությանն արժանի օբյեկտներ են լինում:

Եվ, ցավոք, չսխալվեցի: Հոդվածում գրեթե ամեն ինչ գտա, բացի «մտածել-տրամաբանելու» հետքերից: Փոխարենը, որքան ասես՝ գլխիվայր շուռ տված փաստեր ու հակատրամաբանություն:

Պատասխան այս հոդվածում սկզբից մինչև վերջ կարմիր թելի պես անցնում է ատելությունը մեր մայրենիի (որը ցլամարտի կարմիր շորի պես հաճախ, մեղմ ասած, նյարդայնացնում է ոմանց) և հայերի դեմ: Եվ, բնականաբար, ես փորձեցի նախ պարզել հոդվածագրի ազգությունը: «Я все же армянин»,- իր մասին ասում է հեղինակը: Պրպտեցի իմ ձեռքի տակ եղած բոլոր բառարաններն ու հանրագիտարանները, բայց «все же армянин» անվամբ ազգություն չգտա:

Սակայն, ավելի լավ է անցնենք հեղինակի «տրամաբանական» փաստարկներին:

Առաջին. նա հայտարարում է, թե Արցախում, հատկապես Ստեփանակերտում, գերակշռում են ռուսալեզու մարդիկ: Պարզապես դիմենք վիճակագրությանը. 1999-2001թթ. ուսումնական տարում մայրաքաղաքի դպրոցների հայկական դասարաններում սովորում էին 8088, ռուսական բաժնում՝ 420 աշակերտներ: Այս ուսումնական տարում նույն դպրոցների հայկական դասարաններում սովորում են 6775, ռուսական բաժնում՝ 281 աշակերտներ: Մասնավորներից, օրինակ՝ «Էրուդիտ»-ում (ռուսական) սովորում են ընդամենը վեց տասնյակ երեխաներ… Արցախի շրջաններում երեխաները բացառապես ստանում են հայեցի կրթություն… Նույնիսկ կևորկովյան տարիներին մայրաքաղաքի աշակերտության առնվազն 70 տոկոսը ստանում էր հայեցի կրթություն: Այնպես որ՝ պետք չէ ցանկալին ներկայացնել իրականության տեղ:

Երկրորդ. նա գրում է, թե ղարաբաղյան էլիտայի գերակշիռ մասը ռուսական կրթությամբ են. ռուսական դպրոցների շրջանավարտներ են հայկական երկու պետությունների նախագահները, ԼՂՀ Նախագահի աշխատակազմի և կառավարության աշխատողների մեծ մասը:

Նախ՝ վիճակագրական ի՞նչ տվյալներ կան, որ ղարաբաղյան էլիտայում գերակշռում են «ռուսալեզուները», և հետո՝ ինչ ասել է «էլիտա», ու հոմանիշնե՞ր են, արդյոք, «էլիտա» և «պաշտոնյա-չինովնիկ» հասկացությունները: Ու, ընդհանրապես, իրար հետ ի՞նչ կապ ունեն էլիտան ու իշխանությունները: Ի դեպ, կադրային հարցն Արցախում վաղուց խրոնիկական հիվանդություն է դարձել. մարդիկ այսօր պետական կառույցներում տեղավորվում են ոչ թե ընդունակությունների ու մասնագիտական գիտելիքների հաշվառումով, այլ որովհետև այս կամ այն մեծ ու փոքր չինովնիկի բարեկամն ու սիրուհին են, ազգականի զոքանչի եղբոր փեսան կամ քարտուղարուհու եղջյուրակիր ամուսնու հորաքրոջ որդու բաջանաղը…

Երրորդ. «Հայրենասիրությունը դա սիրո զգացում է Հայրենիքի, սեփական ժողովրդի հանդեպ, ոչ թե նրա մի մասի…»,- գրում է Ս. Քոչարյանը և գտնում, որ Աշոտ Սարգսյանը նացիոնալիստ է: Նախ՝ ավելացնեմ, որ Հայրենիքն էլ իր հերթին ոչ միայն գեղեցիկ լեռներն ու ծաղկածիծաղ դաշտերը, սեփական բանջարանոցն ու ասֆալտապատ փողոցներն են, այլ այդ տարածքում ապրող ժողովրդի ազգային լեզուն ու մշակույթն է, ազգային ոգին ու կերպը: Իսկ ինչ մնում է Ա. Սարգսյանին նացիոնալիստ անվանելուն, ապա, հիշեցնեմ, որ բարեբախտաբար այսօր 1937 թիվը չէ, երբ «նացիոնալիստի» պիտակով մարդկանց քշում էին Սիբիր և ոչնչացնում:

Ասեմ նաև, որ Արցախյան շարժման տարիներին մեր թշնամիները նույնպես «նացիոնալիստ» էին անվանում մեզ, և այդ նույն Աշոտ Սարգսյանն այդ տարիներին վտանգում էր իր կյանքը, որպեսզի «Ղարաբաղի էլիտան» (հոդվածագրի մատնանշած չինովնիկության «ծաղիկը») իրեն ապահով ու անվտանգ զգա նկուղներում: Եվ հետո, ես գտնում եմ, որ ավելի լավ է մեր ազգը կազմված լինի Ա. Սարգսյանի և հարյուրավոր հայորդիների նման «նացիոնալիստներից», քան все же армянин-ներից:

Չորրորդ. պատասխան հոդվածի հեղինակն ասում է, թե մոռացել ենք, որ «ոչ վաղ անցյալում Ղարաբաղը գտնվում էր Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգում, որի պատճառով ռուսներն ունեին հատուկ կարգավիճակ»: Դեռ ավելին՝ ռուսական շովինիզմն այնպիսի լկտիության էր հասել, որ մեր Հայրենիքում փակում էին հայկական դպրոցները: Հիշեցնեմ, նաև որ ոչ միայն Ղարաբաղը, այլև ողջ Անդրկովկասը (ներառյալ՝ Կարսը) նույնպես գտնվում էին նույն կայսրության կազմում, սակայն այդ տարածաշրջանում այժմ գոյություն ունեն երեք ճանաչված ԱԶԳԱՅԻՆ հանրապետություններ: Եվ Ռուսաստանի սահմանն այսօր անցնում է ոչ թե Ստեփանակերտի միջով, այլ Արցախից հարյուրավոր կիլոմետրեր այնկողմ՝ Կովկասյան լեռների հյուսիսային մասով…

Հինգերորդ. «Որտե՞ղ է ժողովրդավարությունը, որի մասին խոսում են բոլորը. որտե՞ղ է ժողովրդի իշխանությունը, նրա իրավունքը»,- հարցնում է հոդվածագիրը: Սակայն նա հասցեն շփոթել է. իր այդ հարցը (նաև մեր կողմից) պիտի ուղղեր ոչ թե Աշոտ Սարգսյանին, այլ դաժան պատերազմում հաղթած ժողովրդին աղքատության եզրին հասցրած «ղարաբաղյան էլիտային»…

Վեցերորդ. հեղինակը զուգահեռ է անցկացնում Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող հայկական կրթօջախների և մեզ մոտ գործող նույն հաստատությունների միջև, մոռանալով, սակայն, որ Ռուսաստանում դրանք գործում են ոչ թե Պուտինի, այլ տեղի հայկական համայնքների միջոցներով, և այդ դպրոցներում սովորում են հայերի՛ զավակները: Մինչդեռ Ստեփանակերտում գործող ռուսական դասարանների առնվազն 95 տոկոսը ոչ թե ռուսների, այլ հայերի երեխաներ են:

Գաղտնիք չէ, որ յուրաքանչյուր բարեկիրթ մարդ, մայրենի լեզվից բացի, պետք է կանոնավոր տիրապետի առնվազն մեկ այլ լեզվի: Չիմանալ մայրենի լեզուն և միայն ռուսերենով աջ ու ձախ հոխորտալը տկարամտություն է:

Չեմ կարծում, թե հայոց լեզվի հանդեպ արհամարհանքը, ստելը, փաստերը խեղաթյուրելն ու մի ողջ ժողովրդի դեմ կույր ատելությունը мыслитель ձևանալու լավագույն եղանակն է և, ընդհանրապես, դատելու ունակությունը ռուսական վալենկաներ չեն, որ հագնես ու քեզ Լև Տոլստոյ երևակայես:

Զարգացնելով վերոնշյալ իր «փաստարկները», հոդվածագիրն առաջարկում է ռուսերենին տալ պետական կարգավիճակ:

Արցախի ռուսախոս «էլիտայի» ինքնասիրահարված շեփորահարին կցանկանայի հարցնել. իսկ ինքը հարցրե՞լ է, արդյոք, ամեն կարգի ՕՏԱՐ շղթաներից հայրենի երկիրն ազատագրելու համար նահատակված հազարավոր մեր հայրենակիցների, այդ թվում՝ նաև նրանց կարծիքը, ովքեր թեև ռուսական կրթություն են ստացել, բայց որոնց զավակներն այսօր ուսանում են հայկական դպրոցներում ու բուհերում…

Վերջում պարզապես հիշեցնեմ, որ մեր լեռների վրայով շա~տ հողմեր են անցել՝ Լենկ-Թեմուր,   արաբ նվաճողներ, թուրք-սելջուկներ, ստոլիպինյան շովինիզմ, ազերիներ և այլն, բայց մեր երկիրն ու մայրենին միշտ եղել են ու կան: Եվ քանի Արցախում հայ է ապրում, ես և ՀԱՅ իմ հայրենակիցները հնարավոր ու անհնարին ամեն ինչ անելու ենք, որ մեր երկրի պետական լեզուն լինի միայն ՀԱՅԵՐԵՆԸ:

Սա Հայո՛ց երկիր է, Հայաստա՛ն, և նրա պետական լեզուն կա և ընդմիշտ պետք է լինի միայն հայերենը: Հավատացնում եմ, որ մեր ազգային մշակույթի և ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՎԻ արժանապատվությունը մենք՝ ՀԱՅԵՐՍ, պաշտպանելու ենք այնպես, ինչպես պաշտպանել ու պաշտպանում ենք մեր ՄԱՅՐԵՐԻՆ…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

Հարձակվել ժողովրդի լեզվի վրա, նշանակում է հարձակվել նրա սրտի վրա:

Հենրիխ ԼԱՈՒԲԵ

…Թող մանկանա քո շուրթերին
Մեր ալեհե՜ր հայոց լեզուն…
Պահի՛ր նրան բարձր ու վճիտ
Արարատի սուրբ ձյունի պես,
Պահիր նրան սրտիդ մոտիկ,
Քո պապերի աճյունի պես,
Ու ոսոխի զարկիցը սև
Դու պաշտպանի՛ր կրծքով նրան,
Ինչպես մո՜րդ կպաշտպանես,
Թե սուր քաշեն մորդ վրա.
Ու տե՛ս, որդիս, ո՛ւր էլ լինես,
Այս լուսնի տակ ո՜ւր էլ գնաս,
Թե մորդ անգամ մտքից հանես,
Քո մա՜յր լեզուն չմոռանա՛ս…

Սիլվա ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ

ՕՏԱՐԱՏԱՌ ՑՈՒՑԱՆԱԿՆԵՐԸ ԱՉՔ ԵՆ ԾԱԿՈՒՄ

«Դեմո»-ի թիվ 3-ում (15 փետրվարի 2005թ.) հրապարակված «Մեր լեզուն մեր հայրենիքն է» վերնագրով հոդվածում հարգարժան Աշոտ Սարգսյանը կարևոր խնդիրներ է արծարծում: Հայոց լեզվի գերակայության և մաքրության համար տարվող պայքարը Հայաշխարհում միայն մասնագետների պարտքը չէ: Հրատապ այս խնդրով մտահոգ պիտի լինեն համապատասխան կառույցները: Հոդվածի հեղինակը «խայտառակ փաստ» է համարում այն իրողությունը, որ 2 տարի առաջ ՀՀ լեզվի պետական տեսչության արցախյան մասնաճյուղն ինքնալուծարվել է: Բացի այդ, ինչպես հեղինակն է նշում, «գոյություն ունեցող մասնաճյուղի աշխատակիցները 7 տարիների ընթացքում Հայաստանից միայն ժամանակին աշխատավարձ են ստացել»: Ա. Սարգսյանն ի ցույց է դրել մայրենի լեզվի անտեսման, ոտնահարման և աղավաղման բազմաթիվ օրինակներ:

«Հայոց լեզվի դրվածքը բավարար չէ Արցախի ուսումնական հաստատություններում,- գրում է հեղինակը:- Խրոխտ քայլերով շարժվող անգլերենի մրցակցությունից տուժում է հայերենը: Որոշ ծնողներ և մանկավարժներ մոռանում են, որ օտար լեզուների իմացությունը չպիտի կատարվի հայոց լեզվի օտարման հաշվին: Երեխան կտրվում է հայկական արմատներից, իսկ երևույթը կրկնվելու դեպքում, երրորդ սերնդից սկսած, ուծացվում է»: Միանգամայն ճիշտ է նկատել: Որպես ասվածի ապացույց՝ կարող ենք բերել բազմաթիվ օրինակներ, թե ինչպես համալսարանի օտար լեզվի բաժնում սովորող ուսանողության զգալի մասը չի տիրապետում հայոց լեզվին, ինչը, առանց չափազանցության, աղետ է: Արցախահայությունը ոտքի է ելել իր ազգային դեմքը անխաթար պահելու համար, իսկ ի՞նչ ազգ ու ազգայինի մասին կարող է խոսք լինել՝ առանց ազգային լեզվի:

Հոդվածագիրը տեղին հարց է տալիս. «Այդ ինչո՞ւ երբ խախտում են ֆինանսներին, հարկերին, գույքին, մի խոսքով՝ նյութական ոլորտին վերաբերող օրենքները, օրինազանցներին  պատասխանատվության են ենթարկում, ժամանակին մուծումներ չկատարելու դեպքում մարդկանց զրկում են ջրից, գազից, էլեկտրաէներգիայից, կոմունալ ծառայություններից օգտվելու հնարավորությունից, իսկ «Լեզվի մասին» օրենքը խախտելու դեպքում մնում են անպատիժ: Մի՞թե Հայոց երկրում գործող հայոց լեզվին վերաբերող օրենքը գոնե այլ օրենքներին համահավասար չէ: Օտարներին «հինգ աստղանի» հյուրանոցներով, Լաս Վեգաս հիշեցնող խաղատներով չես զարմացնի: Օտարներն էլ պիտի զգան, որ հայի երկիր են եկել…»:

Ցավով պետք է նկատել նաև այն փաստը, որ մեր մայրենիի մասնագետների մի մասը նույնպես մեղանչում է հայոց լեզվի հանդեպ՝ արտահայտվելով ռուսախառը բարբառով: Մինչդեռ նրանք 1600-ամյա ճանապարհ անցած մեր 36 զինվորների, նրանցով ստեղծված մեր բազմահարուստ գրականության ու հայոց հազարագանձ լեզվի կրողները, ջատագովներն ու պահապանները պետք է լինեն:

Հուսանք, որ մեր «վերևները» նույնպես կզգան լեզվի պետական տեսչությունը բարձրորակ մասնագետներով զինելու անհրաժեշտությունը, և գործուն միջոցներ կձեռնարկեն մայրենին պահպանելու համար: Մանավանդ, որ մեր ժողովուրդը պատրաստվում է այս տարի նշելու հայոց գրերի գյուտի 1600-ամյակը:

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ԲԱՌԱՐԱՆ-ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ

Հրապարակի վրա նման գիրք չկա: Տասներկու տարի է, ինչ աշխատում ենք այն ստեղծելու ուղղությամբ: Համարյա ավարտին էինք հասցրել այդ շատ ծանր և, միևնույն ժամանակ, ոգեշնչող աշխատանքը, որը, սակայն, մեզնից անկախ պատճառներով հետաձգվում է անորոշ ժամանակով: Բանն այն է, որ 2001-ին լույս տեսավ ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի բառարանագրության բաժնի կազմած «Հայոց լեզվի բարբառային բառարան» բազմահատորյակի Ա հատորը, որին հաջորդեցին Բ հատորը (2002թ.), Գ հատորը (2004), իսկ մնացած հատորների հրատարակության ժամանակն անորոշ է:

Ա հատորի առաջաբանում նշվում է, որ բազմահատորյակը ընդգրկում է հայերենի 220 բարբառների ու խոսվածքների բարբառային բառերի մեծ քանակ (շուրջ 100.000), դրանցով կազմված ոճական արտահայտություններ, դարձվածներ ու կայուն բառակապակցություններ: Բառարանն ունի գիտագործնական նպատակ՝ կորստից փրկել բարբառային հարուստ բառագանձը, այդ բառերը մատչելի դարձնել բոլորին, արժեքավոր անսպառ նյութ տալ տարբեր գիտությունների (բարբառագիտություն, լեզվաբանություն, պատմություն, ազգագրություն):

Պահանջվեց քարտագրել հրապարակված հատորներում եղած, Ղարաբաղի բարբառին պատկանող բոլոր բառերը, ոճական արտահայտությունները, դարձվածներն ու կայուն բառակապակցությունները և դրանք համեմատել մեր կազմած բառաքարտարանի հետ: Պարզվեց, որ մեր բառաքարտարանում կան հազարավոր բառեր, ոճական արտահայտություններ, որոնք չկան հատորներում, ինչպես նաև այն, որ այդ հատորներում կան հազարավոր բառեր, ոճական արտահայտություններ, դարձվածներ ու կայուն բառակապակցություններ, որոնք վերագրված են հայերենի ուրիշ բարբառների, սակայն գործածական են Ղարաբաղի բարբառում:

Ամեն ինչից երևում է, որ «Ղարաբաղի բարբառի բառարան-հանրագիտարանը» համեմատաբար հարուստ կլինի, բայց ոչ լիակատար, քանի որ լիակատար բառարան կազմելը միշտ եղել և մնում է բառարանագիրների երազանքը:

Իսկ ինչո՞ւ բառարան-հանրագիտարան և ոչ թե բառարան, ինչպես անվանել են «Հայոց լեզվի բարբառային բառարան» կազմողները: Մեր քարտագրում նյութերն այնքան բազմազան են ու բովանդակալից, որ բառարան անվան տակ տեղավորվել չեն կարող: Ժողովրդական ծեսերի, խաղերի, կերակրատեսակների համեմատաբար ծավալուն նկարագրությունները բառարանին տալիս են հանրագիտարանային բնույթ, որը չի կարելի հաշվի չառնել:

Հաշվի առնելով, որ բառերի, ոճական արտահայտությունների, դարձվածների, կայուն բառակապակցությունների և նախադասությունների գիտական տառադարձությունը կդժվարացնի մարդկանց կողմից նրանց ընկալումն ու օգտագործումը, մենք նպատակահարմար գտանք դրանք ներկայացնել այնպես, ինչպես արտասանվում և լսվում են: Այդպես են վարվել նաև «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի» հեղինակները:

«Ղարաբաղի բարբառի բառարան-հանրագիտարանի» բառապաշարը ներկայացվելու է հետևյալ շերտերով.

1. հնդեվրոպական հիմք լեզվից եկած բառեր,  2. գրաբարյան բառեր,  3. փոխառյալ բառեր,  4. ղարաբաղցու ստեղծած բառեր, դարձվածներ և կայուն բառակապակցություններ:

Նշված բառաշերտերը ստույգ որոշելու և բնութագրելու համար ունենք անհրաժեշտ տեղեկատվական գրականություն:

Գուրգեն ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ-ի հայոց լեզվի և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր, 
«Ղարաբաղի բարբառի բառարան-հանրագիտարանի» հեղինակ

——————————————————————————————-

Երկիրը՝ ափի մեջ

ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱԽՏ Է, ՈՐ ՋԼԱՏՈՒՄ Է ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՈՒԺԵՐԸ
կամ Վայկունիքում ապրող հայաստանցիներն էլ արցախցի են, հետն էլ` սկզբունքներից ոչ զուրկ

«…ՀՅԴ ներկայացուցիչները համոզված են, որ խորհրդարանական ընտրություններում առավել մեծ թվով ընտրակեղծիքներ կարող են տեղի ունենալ հենց այս (բառացի ի նկատի է առնված ՀՅԴ-ի ներկայացուցչի խոսքերով Քելբաջարի եւ Լաչինի) շրջաններում, որտեղ իշխանությունները ստիպում են բնակչությանը, հատկապես մանկավարժներին եւ պետական պաշտոնյաներին անդամագրվել իշխանամետ Արցախի ժողովրդավարական կուսակցությանը: Արցախի ՀՅԴ ներկայացուցիչները, չցանկանալով վիրավորել հայաստանցիներին, ասում են, որ դա հնարավոր է դառնում հատկապես այդ շրջաններում, որտեղ բնակչության մի ստվար զանգվածը հայաստանցիներ են` ակնարկելով, որ հայաստանցիները ավելի հեշտ են ենթարկվում իշխանության ճնշումներին, իսկ արցախցիները ավելի սկզբունքային են…»:

«Ակունքի» 8-րդ համարում գրված այս տողերը կարդալով՝ պարզապես սահմռկեցի: Նորի՞ց հայաստանցի-արցախցի փշալարախզում: Հարց՝ ո՞ր բարոյականով: Իմ արեւ, Ձեր արեւ, հերիք է սրտաճաք անեք մեզ, հերիք «ալիքները» խառնեք: Իսկ հիմա մեկնեմ Ձեզ մի պարզ ճշմարտություն. մենք Ձեր դիվանագիտական դիլետանտիզմը չենք ընդունում, մեզ մի խառնեք կուսակցական դիմաթոհուբոհի մեջ, թողեք հանգիստ ապրենք վայկունյաց բազմաչարչար հողում` մեր հոգսերին եւ ուրախություններին հարիր: Եւ այստեղ է, որ չեմ կարող մեջբերում չանել Մեծն Նժդեհից. «Կույր ատելությամբ հիվանդ կուսակցությունները մեր տկարացնում են ժողովրդին, խաթարում նրա հոգին, անում այն, ինչ կաներ մեր թշնամին: Փոխարեն բարոյական կշտամբանքի (որից ինչքան կշահեր ժողովուրդը մեր), կուսակցություններն այդ փողփողում են լոկ` սուտ ու զրպարտանք եւ խեղաթյուրում` իրականությունը»:

Ասում եմ Ձեզ միանշանակ. Վայկունիքում «համաշխարհային հեղափոխությունն» իր սեւ գործն արեց մի քանի տարի առաջ եւ շրջանին կպցրին-կոչեցին նրա առաջնորդներից մեկի՝ Ստեփան Շահումյանի անունով, մի կողմ դնելով չքնաղ Վայկունիքը: Հոյակապ է. ՀՅԴ-ի մի քանի ներկայացուցիչներ Ստեփանակերտից անհանգիստ են Շահումյանի հայաստանցի ընտրողների համար, որոնք արցախցիներից սկզբունքային չեն: Հրաշալի բաժանում է: Իսկ մենք ապրում ենք իրար կողքի եւ չենք հաշվում, թե գեղարքունիքցիներն են շատ, լոռեցիները, շիրակցիները, ապարանցիները, թե արցախցիները: Եւ գիտե՞ք ինչու, որովհետեւ Վայկունիքում ամեն մի ընտանիք իր մասնավոր առաքելությունն ունի. մեկն անասնապահ է, մյուսը՝ հողագործ, երրորդը՝ շինարար, չորրորդը՝ մանկավարժ, հինգերորդը՝ ոստիկան… էլի՞ շարունակեմ, ու բոլորն էլ այսօր՝ արցախցի, ու բոլորն էլ՝ հայ:  Նման դիմաթոհուբոհի  գործն է, որ այսօր շրջանում պաշտոնեական աթոռներին ձգտելու շահումյանցիների իրարամեջ գզվռտոց կա, որ ոստիկաններ դառնում են միայն ու միայն հարեւան շրջանի մի քանի գյուղերի անձինք, որ հայաստանցիները դժվարությամբ են պաշտոն ստանում: Այնինչ, առաքելությունը բոլորի համար մեկն է՝ վերաբնակեցնել հայոց մի չարչրկված անկյունը: Մի՞թե դժվար է դա հասկանալ…

Մենք գործող կուսակցությունների բարոյական աջակցությանն ենք կարոտ, այլ ոչ կուսակցական շահերից բխող բամբասանքներին, որոնց հետեւանքն ավերիչ է: Ինչ մնում է մեզ վարչական ճնշումների միջոցով որեւէ ազդեցությունների ոլորտ քաշելուն, ապա դա համարում եմ անհեթեթ զրպարտանք:

Բանն այն է, որ կցկտուր տեղեկությունները, որոնք, ընկեր ՀՅԴ ներկայացուցիչներ, Ձեզ են հասցնում Ձեր կուսակցության ծրագրին ու պատմությանն անտեղյակ, նույնպես կցկտուր բաներ իմացող, իրենց պաշտոնեական աթոռներից դողացող ու պաշտոնների ձգտող մեր շրջանի ՀՅԴ այն անդամները, որ պաշտպանվելու համար հագել են ՀՅԴ թիկնոցներ, Ձեզ ապատեղեկատվությամբ են պարուրում: Դրանից առավել եւս  չեք շահում ինքներդ, քանի որ հեղինակազրկվում եք: Եւ նորից դիմենք ազգի մեծագույն առաջնորդ Վեհ Նժդեհին, որը սովորեցնում է. «Հոգու հիվանդություն ունեն այն մարդիկ, որ դժգոհում են սեփական հայրենիքից: Ով հայ ժողովուրդ, կանգնեցրու նրան, որ ապրել գիտի առանց մտածումի օգնության, որ իր անզորությունն ատելու քաջություն իսկ չունի, որ փորձում է քաղցր խաբկանքի մեջ պահել իր ժողովրդին…»:

Նյութի հեղինակը բնավ էլ կուսակցական չէ: Ցանկանում է, որ առանց հետին մտքերի եւ ճշմարիտ խոսք ասվի: Ի սեր Աստծո, հիմա էլ չասեք, թե ես ասում եմ, որ շրջանում ընտրական գործընթացը 100 տոկոսանոց մաքրությամբ է ընթանալու: Համոզված եմ, որ մեր կուսակցություններն արժանի են իրար: Սակայն, ընկեր ՀՅԴ ներկայացուցիչներ, մի բանում համոզված եղեք, որ Վայկունիքի ընտրատարածքներում ընտրող հայաստանցիները եւ արցախցիները, այսինքն՝ հայերը, դավանում են մի պարզ ճշմարտության, այն է՝ կուսակցականությունն ախտ է, որ ջլատում է ժողովրդի ուժերը: Արտահայտությունը նույնպես Նժդեհինն է:

Ալբերտ  ԱՎԵՏՅԱՆ
«Նոր Շահումյան» երկշաբաթաթերթի գլխավոր  խմբագիր

ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՆՐԱ ՏԱՐՐԵՐԸ

Մտավորական… մտավորականություն…

Ո՞րն է նրանց դերը հասարակության մեջ: Ի՞նչ պարտք ունի մտավորականությունը  հանրության հանդեպ: Մտավորական անվանվում է մարդկանց այն շերտը, որը հասկացողությամբ և մտային որակներով է զինված, որպես աշխատանք կատարում է հասարակության առաջ ծառայած խնդիրների լուծման գործը և տեսականորեն ու գործնականորեն մղված է դրան:

Մտավորականությունը համարվում է ժողովրդի գիտակից մասը և առաջնորդում է նրան բախտորոշ ժամանակներում և այդ է պատճառը, որ դառնում է թշնամի ուժի գլխավոր թիրախը:

Սակայն մտավորականությունը միշտ չէ, որ վերոհիշյալ բարձր և ազգաշահ գաղափարներով է լինում տոգորված: Եթե խոսք է բացվել մեր մտավորականության մասին, ապա հարց տանք ինքներս մեզ. արդյո՞ք մեր մտավորականության մեջ բոլորն են իսկական մտավորականներ: Փաստ է, որ մտավորականությունը միաբան ու միաբևեռ չէ, իմա՝ շահերն էլ նույնը չեն: Ըստ այդմ էլ, թող թույլ տրվի տարանջատել մտավորականության մի քանի դաս:

Առաջին խումբը, ըստ հասկացողության և դասակարգային շահի ապրելով նույն հասարակության մեջ, կիսելով նրա լավն ու վատը, իր ամբողջ մտավոր և ֆիզիկական ունակություններով մղված է իր ժողովրդի ճնշող մեծամասնության առաջմղման գործին:

Մտավորականության մի շերտն էլ իր ողջ մտավոր և ֆիզիկական ներուժը ի սպաս է դնում  իշխանություններին և ունի իշխանամետ կեցվածք: Այս խավը միշտ ձգտում է այն բանին, որ ազգի մտավորականությունը միևնույն հարցի կամ խնդրի շուրջ չհամախմբվի, որպեսզի ինքը կարողանա մնալ հեգեմոնիկ դիրքում:

Եթե առաջներում նրանք «երեսուն արծաթով» էին ծախվում, ապա այսօր գներն ուրիշ են՝ ժամանակին համապատասխան: Նրանք դրամասեր ու դրամաշորթ են (բյուջեից կամ ընձեռված հնարավորություններից) ոչ պակաս, քան իրենց վրա իշխող խավը:

Այս շերտը կարող է իշխող խավի դրդմամբ ու պահանջով ծախել ազգային  արժանապատվություն, հետն էլ՝ Նախիջևան ու Արցախ:

Մտավորականության երրորդ շերտում նրանք են, ովքեր հանգամանքների բերումով հայտնվել են «չեզոք» գոտում: Նրանք ավելի շատ ցույց են տալիս, թե իրենք մտավորական են և չեն ուզում կրել հասարակական իրենց պարտականությունների ծանրությունը: Այս խավը ավելի շատ ճամարտակում է, շատախոսում սալոն ու սրճարանում, զբոսայգի-շուկաներում ու այլուրեք և կարծում, թե մտավորականության իշխող ու իշխանամետ մասի մեղքով է, որ իրենք մեկուսացված են էլիտայից: Հասարակական և ազգային շահերի շուրջ ընթացող ներքին ու արտաքին պայքարից և վեճ-խոսքակռիվներից հեռու մնալու ցանկությունը կամ դրանց մասին միայն ԶԼՄ-ներից իմանալը այս խավի գլխավոր մարտավարությունն է: Պահպանողական մտավորականության այս պոչուկը ավելի շատ լճացում և փչացում է բերում, քան օգուտ: Եվ սրանցից օգտվում են «անհոգ» ու կիսագրագետ չինովնիկները:

Անկեղծ լինելու համար ասենք, որ մտավորականության այս շերտերից բացի ունենք իշխանավորների օճառն ու սրբիչը դարձածներ, սեփական հարստություն կուտակելուն մղված գրագետներ ու կիսագրագետներ, փառամոլության ու պաշտոնի համար հոգին տվողներ, պետական միջոցների հաշվին գոյատևողներ և այլք:

Բայց քանի որ մտավորականության հիմնաձևավորումից ի վեր նրա համախմբման գերխնդիրը եղել և մնում է ազգին ու հասարակությանը ծառայելը, ուրեմն մի կողմ թողնենք որակումներն ու պիտակները և հիշեցնենք բոլորին, որ մտավորականությունն ազգի առաջատար ուժն է:

Ուրեմն՝ ի՞նչ պետք է անի մտավորականությունը, առաջավոր ու առաջադեմ մտավորականությունը: Ամենակարևորը, պետք է գաղափարի, ազգանպաստ գաղափարի գերի լինի, կարողանա անձնականը ստորադասել հանրայինին, պետք է գործով ապացուցի հայրենասիրությունը, որովհետև հայրենասիրությունը միայն ճոռոմաբանություն չէ: Եվ ամենակարևորը՝ պետք է գործել ու գործել: Երիցս ճիշտ է Շառլ Ազնավուրը. «Եթե մտավորականը գործում է… ուրեմն՝ ազգն է գործում…»:

Էմին ԱՐԱՄՅԱՆ

ՊՐՈԲԼԵՄՆԵՐԸ ՇԱՏ ԵՆ. ԲԱՅՑ, ԱՅՆՈՒԱՄԵՆԱՅՆԻՎ, ԹԻԿՈՒՆՔ ԿԱՆԳՆԵՆՔ ՆԱԽԱԳԱՀԻՆ

Երբ 1988 թվականին Արցախի ժողովուրդը ոտքի կանգնեց պաշտպանելու իր իրավունքները, բոլորս միակամ էինք: Բոլորս նվիրաբերվեցինք պայքարին: Կորցրինք քաջ երիտասարդների: Ես կորցրել եմ 25-ամյա տղայիս՝ Մարտակերտի շրջանի Կիչան գյուղի պաշտպանության ժամանակ: Մարդիկ կան, որ կորցրել են երկու-երեք զավակների, մարդիկ կան, որ նույնիսկ չեն իմանում իրենց զավակների տեղը, ուստի կարող եք պատկերացնել, թե ինչքան է դժվար նրանց համար:

Բայց կան մարդիկ, որ այդ դժվարին ժամանակներում իրենց չափահաս զավակներին փախցրել են և այժմ էլ գտնվում են Ռուսաստանի խորքերում կամ այլ տեղերում: Նրանցից ոմանք, որ լքել են հայրենիքն ու հեռացել, պատերազմից հետո վերադարձել են և այժմ, պաշտոններ գրաված, աշխատում են, իսկ զոհված ազատամարտիկների ծնողներն ու հարազատները և նույնիսկ վիրավոր ազատամարտիկները պարապ տանը նստած՝ օրվա հացի փող չունեն:

Մի ցավալի հարց ևս. քաղաքացին ունի 30-40 տարվա աշխատանքային ստաժ, ստանում է 6-10 հազար դրամ թոշակ: Ու հարց է ծագում. նա ինչպե՞ս կարող է այդ գումարով կոմունալ վճարները մուծել և իր գոյությունը պահպանել:

Ինձ թվում է, թե ստեղծված կացությունում ժողովրդին պետք է կարեկից լինեն հատկապես նրանց կողմից ընտրված պատգամավորները, կոնկրետ միջոցներ ձեռնարկեն մարդկանց կենսական հարցերը լուծելու համար, մինչդեռ ոչինչ չեն անում, չնայած նախընտրական արշավների ժամանակ տված մեծ-մեծ խոստումներին:

Բոլորիս է հայտնի, որ մեր ժողովուրդը վատթար վիճակում է, չկան աշխատատեղեր, չեն գործում ֆաբրիկաներն ու գործարանները: Թող չթվա, որ այս ամենի համար ես մեղավոր եմ համարում մեր հանրապետության նախագահին: Ոչ, ամենևին էլ այդպես չէ, ֆաբրիկաները, գործարանները քարուքանդ անելու տարիներին նա հանրապետության նախագահը չէր: Բայց որ անգամ հիմա վիճակը չի փոխվում՝ դա է, որ չեմ հասկանում:

Խորհրդային իշխանության ժամանակ, երբ կոմկուսն էր իշխում, յուրաքանչյուր ղեկավար ունեցել է ընդունելության օր, բայց, ցավոք սրտի, մեր նորաստեղծ հանրապետության ղեկավարների մոտ այդպես չէ: Ոչ միայն ընդունելության օր չունեն մեր պաշտոնյաները, այլև մարդկանց նամակներին ու դիմումներին էլ մատների արանքով են նայում:

Բերենք կոնկրետ օրինակ: 2002թ. նոյեմբերին տեղի է ունեցել ՆԳՆ թոշակառումների միության ժողով, թոշակառուների կողմից հարց է  բարձրացվել, որ իրենց թոշակները ստանան ՆԳՆ-ից: Այդ հարցով մեր թոշակառուները ցանկացել են մտնել վարչապետի մոտ, բայց չի ստացվել, ասել են՝ վարչապետը ընդունելության օր չունի: Ստիպված նամակով դիմել ենք նրան, կցելով ժողովի արձանագրությունը: Խնդրել ենք կառավարությանը վերանայել 2000թ. մարտի 21-ի թիվ 53 որոշումը: Մեր նամակն ուղարկվել է ՆԳՆ-ին, կարծես թե վերջինիս տեղը մենք չգիտենք: ՆԳՆ իր հերթին մեզ գրավոր պատասխանել է, որ դա հնարավոր չէ, քանի որ կա կառավարության համապատասխան որոշումը: Ահա այսպիսի շրջապտույտ: Ու չես հասկանում, թե հարցերն ինչպես են լուծվում մեր երկրում:

Անկեղծորեն ասած, ինքս անձամբ լավ կարծիքի եմ ՆԳ նախարար Ա. Իսագուլովի մասին, գնահատում եմ նրա վաստակը, բայց հարց, այնուամենայնիվ, չի լուծվում:

Մի քանի խոսք էլ մեր հանրապետության նախագահի մասին: Դեկտեմբերի 16-ի ելույթը բոլորս ենք հիշում: Ես որպես քաղաքացի հավանություն եմ տալիս այդ ելույթին: Նա իր ելույթում կանգ առավ առողջապահության նախարարության վրա և նշեց կաշառակերության մասին, երկու ամիս ժամանակ տվեց նախարարին՝ կարգավորելու հարցերը: Երկու ամիս էլ անցավ, ավելի էլ, բայց, դժբախտաբար, ոչինչ չի փոխվել:

Հանրապետության նախագահն առաջներում էլ ելույթներ է ունեցել: Հիշում եմ, դրանցից մեկում նա ասել է, որ ինքն անձամբ է զբաղվելու ծագած խնդիրներով: Բայց հարց է առաջանում. իսկ մինչև հիմա որտե՞ղ եք եղել, պարոն նախագահ: Մի անգամ նա ակնարկել է, որ իրեն խանգարողներ են եղել: Հետաքրքիր է՝ հիմա ովքե՞ր են խանգարողները: Այսպես թե այնպես, ուզում եմ դիմել համաքաղաքացիներիս՝ եկեք ոչ թե խանգարենք նախագահին, այլ օգնենք նրան լուծելու հարցերը: Այո, պրոբլեմներ շատ կան, բայց որպեսզի դրանք լուծվեն, պիտի թիկունք կանգնենք նախագահին: Իհարկե, նա էլ պիտի հասկանա, որ պարտավոր է մեզ թիկունք կանգնել: Ու ահա այդ դեպքում մինչև մեկ-երկու տարի մեր նորաստեղծ հանրապետությունը կլինի առաջավոր պետությունների շարքում:

L. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
ԼՂՀ ՆԳՆ թոշակառու

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԿՄՍ ՆԱԽԱՐԱՐԻ 100 ՕՐԸ

Աշոտ Ղուլյանի մամլո ասուլիսը

Ապրիլի 5-ին իր հարյուրօրյա աշխատանքային գործունեության կապակցությամբ մամլո ասուլիս հրավիրեց ԿՄՍ նորանշանակ նախարար Աշոտ Ղուլյանը: Նա լրագրողներին ներկայացրեց երեք ամսվա ընթացքում նախարարության բոլոր բաժինների կողմից կատարված աշխատանքները և ակնկալվող նորամուծությունները:

Նախատեսվում է անցում 12-ամյա միջնակարգ կրթության

Ինչպես նշեց նախարարը, մարտին հաստատվել են հանրակրթության պետական հայեցակարգը և միջնակարգ կրթության պետական չափորոշիչը: Վերջինիս կիրառումը, նախարարի հավաստմամբ, 2006 թվականի սեպտեմբերի 1-ից ենթադրում է նոր մոտեցում ամբողջ համալիրի նկատմամբ. փաստաթուղթը ենթադրում է բարեփոխումներ կրթական համակարգում: Մասնավորապես, 2006 թվականի սեպտեմբերի 1-ից նախատեսվում է անցում 12 ամյա միջնակարգ կրթության՝ երեք աստիճաններով. 1-4 դասարանները՝ տարրական դպրոց, 5-9 դասարանները՝ միջին դպրոց, 10-12 դասարանները՝ ավագ դպրոց: Իսկ հանրակրթության ամբողջ համակարգը նոր կրթակարգի պահանջներին համապատասխանեցնելու համար, Ա. Ղուլյանի խոսքերով, նախատեսվում են մի շարք միջոցառումներ՝ համաժողովների, սեմինարների տեսքով, ինչի նպատակը մեր մանկավարժական ողջ անձնակազմին նոր հայեցակարգի մանրամասներին ծանոթացնելն է:

Օրենքը հնարավորություն է տալու մտնել համաեվրոպական կրթական դաշտ

Անդրադառնալով բարձրագույն կրթությանը, Ա. Ղուլյանը տեղեկացրեց, որ մարտի վերջին կառավարության կողմից հավանության է արժանացել «Բուհական և հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին» օրենքի նախագիծը, որը, ըստ նրա, կլուծի գոյություն ունեցող բոլոր խնդիրները՝ կապված բուհերի հետ: Դրանք հիմնականում պետական հավատարմագրման, լիցենզավորման, կառավարման համակարգի, ուսանողների իրավունքների հետ կապված խնդիրներ են. «Օրենքի նախագիծը նախատեսում է առաջին հերթին անցումը երկաստիճան կրթական համակարգին՝ բակալավրիատ և մագիստրատուրա, նախատեսում է կրեդիտային համակարգի ներդրումը՝ գիտելիքների կուտակման և փոխանցման համակարգ, նախատեսում է նաև հավատարմագրված բուհերի իրավահավասարության ապահովումը՝ անկախ սեփականության ձևերից: Օրենքը նաև մեծ հնարավորություն է տալու մտնել համաեվրոպական կրթական դաշտ»:

Դպրոցաշինությունը առաջին պլանում

Նախարարը կարևորել է նաև դպրոցաշինությունը, նշելով, որ ամեն տարի կառավարությունը փորձում է ավելացնել այդ գործին հատկացվելիք գումարները: Նրա խոսքերով՝ միայն այս տարվա պետական բյուջեում նախատեսված է 17 դպրոցների և կրթական հաստատությունների կառուցում, մասնակի կամ լրիվ վերանորոգում և 15 մշակութային ու մարզական կրթօջախների կառուցում, մասնակի կամ լրիվ վերանորոգում: Նախատեսվում է նաև մանկապարտեզների ցանցի վերականգնում:

Պետբյուջեն աչքաթող չի անի մշակութային օջախները

Ա. Ղուլյանի հավաստմամբ, 2005 թ. պետբյուջեում նախատեսված են հատկացումներ մշակութային օջախներին՝ նոր բեմադրությունների, հանդերձանքի և երաժշտական գործիքների համար: Նախարարի խոսքերով, այսօր երկրում կան տարբեր տեսակի համույթներ, որոնց առկայությունը, սակայն, նրա խոսքերով, դեռ չի նշանակում, որ պետական հոգածությունը պետք է բավարարվի նման կարգի աշխատատեղեր ունենալով, աշխատավարձ վճարելով, և, ընդհանուր առմամբ, պետական դոտացիա հատկացնելով. «Ժամանակն է, որպեսզի պետական դոտացիաները վերադարձվեն՝ արված, տեսանելի աշխատանքների տեսքով»:

Մասնագետներ հրավիրելու են, իսկ Նարեկ Դուրյանի մասին խոսք անգամ չկա

Մեր թերթին տված իր հարցազրույցում («Դեմո», թիվ 19) ԿՄՍ նախկին նախարար Արմեն Սարգսյանը նշել էր, որ 2005 թվականին նախատեսվում է Ստեփանակերտ հրավիրել խմբավար Հովհաննես Չեքիջյանին, երկու ռեժիսորի, չորս պարուսույցների, այդ թվում՝ Վանուշ Խանամիրյանին, Սուրեն Չանչուրյանին, Նորիկ Մեհրաբյանին, որոնք պետք է մեկական բեմադրություններ անեն այստեղ: Բացի այդ, Ա. Սարգսյանը նշել էր, որ կա պայմանավորվածություն Օհան Դուրյանի որդու՝ հայտնի ռեժիսոր Նարեկ Դուրյանի հետ, որը «մայր հայրենիքի և Ստեփանակերտի թատրոնի դերասանների համագործակցությամբ» եղեռնի 90-ամյակի կապակցությամբ պիտի բեմադրեր «Նեմեսիս» կոչվող ներկայացումը՝ Պ. Զեյթունցյանի «Մեծ լռություն» պիեսի մոտիվներով: Մարտին պիտի սկսվեին ներկայացման փորձերը, իսկ առաջնախաղը պիտի կայանար Ստեփանակերոտում՝ ապրիլի 24-ին:

Մեր այն հարցին, թե ինչո՞ւ առայսօր թատրոնի դերասանները անգամ տեղյակ չեն այն մասին, որ Ն. Դուրյանը պետք է ներկայացում բեմադրեր այստեղ, և արդյո՞ք մյուս պայմանավորվածությունները ևս այս մեկի ճակատագիրը կունենան, Ա. Ղուլյանը պատասխանեց, որ «նախատեսված բոլոր մասնագետները հրավիրվելու են, պարզապես դեռ կոնկրետացված չէ, թե ով է գալու, և ընթացքում որոշ հարցեր հնարավոր է փոփոխվեն»: Ինչ վերաբերվում է Ն. Դուրյանին, նախարարը նշեց, որ «նման կարգի բան վարչության նույնիսկ ծրագրերի մեջ չի եղել», ավելացնելով, որ հնարավոր է՝ եղել է նախնական ինչ-որ պայմանավորվածություն, սակայն այդպիսի բեմադրություն այսօրվա դրությամբ չի նախատեսվում (թեև անհավատալի է, որ նախկին նախարար Ա. Սարգսյանը կարող էր անհիմն հայտարարություններ անել մի հարցի կապակցությամբ, ինչն «անգամ ծրագրերի մեջ նախատեսված չի եղել»): Սակայն, չնայած դրան, նախարար Ղուլյանը նշեց, որ Ստեփանակերտի դրամատիկը անմասն չի մնա եղեռնի 90-ամյակին նվիրված միջոցառումներից՝ թատրոնը շուտով կունենա ցեղասպանությանը նվիրված «Արտոնված եղեռն» ներկայացման առաջնախաղը, որին ներկա կլինի նաև պիեսի հեղինակը:

Ֆիզիկական կուլտուրայի դրվածքը ցածր է

Անդրադառնալով սպորտի բաժնին, նախարարը նշեց, որ առանձին մարզաձևերում կան որոշակի հաջողություններ՝ ընդհուպ մինչև Եվրոպայի և աշխարհի չեմպիոններ, սակայն սպորտը Ղարաբաղում զանգվածային բնույթ չի կրում, և սա գաղտնիք չէ: Այս ուղղությամբ, նախարարի խոսքերով, անհրաժեշտ է ձեռնարկել լուրջ քայլեր, որպեսզի մարդկանց համար հնարավոր լինի սպորտը դարձնել ավելին, քան հաճելի ժամանց:

Մանկապատանեկան կազմակերպությունները ձևական բնույթ են կրում

Ինչ վերաբերում է արտադպրոցական և երիտասարդական բաժնի գործունեությանը, Ա. Ղուլյանը դժգոհություն հայտնեց այդ բաժնի գործունեությունից, նշելով,  որ մանկապատանեկան կազմակերպությունները ձևական բնույթ են կրում: «Բաժինը թույլ է կատարում նաև համակարգող կառույցի իր դերը: Որի արդյունքում,- շեշտել է նախարար Ղուլյանը,-  այսօր չի կարելի խոսել երիտասարդական կանոնակարգված քաղաքականության մասին: Երկու-երեք տարի առաջ մենք երիտասարդական կազմակերպությունների հարցով վակուում ունեինք, այսօր այդ վակուումը չկա, փոխարենը ունենք պասիվ գործող երիտասարդական կազմակերպություններ»:

Հուշարձանները ևս ֆինանսական ուշադրություն են պահանջում

Անդրադառնալով հուշարձանների պահպանության ուղղությամբ նախարարության կողմից իրականացվող աշխատանքներին՝ նախարարը հայտնեց, որ երկար տարիների հնարավորությունների բացակայությունից հետո, 2005 թվականի բյուջեով հուշարձանների պահպանության համար նախատեսված է բավականին պատկառելի մի գումար՝ 100-ից ավել մլն դրամ: Արդեն սկսված է նախագծային հաշվարկային փաստաթղթերի պատրաստումը, իսկ պլանների մեջ մտցված են Շուշիի գերեզմանատների, Շուշիի և Ասկերանի ամրոցների վերականգնումը: Աշխատանքները ժամանակին ավարտին հասցնելու դեպքում, ըստ նախարարի, հաջորդ տարիներին հուշարձանների պահպանությանը հատկացվող գումարները կավելանան:

Գրերի գյուտի 1600-ամյակը կտոնվի մեծ շուքով. նախարարը խոստանում է անակնկալներ

Այդ կապակցությամբ Ա. Ղուլյանը նշեց, որ տոնակատարության շարքում, որի մանրամասներն այսօր մասամբ գաղտնի են պահվում, կլինի հայագիտական մեծ գիտաժողով, և աշխարհի տարբեր համալսարաններից 15-20 հայագետներ համաձայնվել են մասնակցել այդ գիտաժողովին: Հայաստանից տոնակատարությանը կմասնակցի 50-60 հոգուց բաղկացած մեծ պատվիրակություն:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԱՊԱԳԱ ԿՈՒՆԵՆԱ՞ ՆՈՐԱՍՏԵՂԾ ՔԱՌՅԱԿԸ. ԵՐԱԺԻՇՏՆԵՐԸ ՄԱՏՆԱՆՇՈՒՄ ԵՆ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Ինչպես և խոստացել էինք մեր թերթի նախորդ համարում, ընթերցողի ուշադրությանն ենք ներկայացնում նորաստեղծ լարային քառյակի երաժիշտների հետ մեր հարցազրույցը:

2004 թվականի սեպտեմբերին Ստեփանակերտ ժամանեցին մի խումբ երաժիշտներ՝ հայտնի դիրիժոր Գևորգ Մուրադյանի գլխավորությամբ, իր պատմության մեջ առաջին անգամ Արցախում կամերային նվագախումբ ստեղծելու նպատակով: Այսօր, գրեթե կես տարի անց, կարելի է ասել, որ մեզ մոտ կա կայացած նվագախումբ, որը պարբերաբար հանդես է գալիս համերգներով: Իսկ բոլորովին վերջերս նվագախմբի թվով չորս երաժիշտների ուժերով ստեղծվեց նաև լարային քառյակը: Վերջինս հանդես եկավ կամերայինի Մեծ եղեռնին նվիրված համերգի ընթացքում՝ կատարելով Կոմիտասի մի քանի ստեղծագործություններ: Չորս տարբեր անձնավորություններ, որոնք մինչ Արցախ գալը իրար անգամ չէին էլ ճանաչում, և որոնց այս միության հիմնական «մեղավորը» կարելի է համարել հենց Արցախն ու Արցախի կամերայինը:

Իրինա Սոկրատյան (ջութակահարուհի, քառյակի առաջին ջութակ) – Ծնվել և մեծացել եմ Երևանում: Ավարտել եմ կոնսերվատորիան, ապա նույն կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան: Ավարտել եմ Դոմբաևի դասարանը: Դոմբաևի անունը ցանկանում եմ հատուկ նշել, քանի որ թեև նա այսօր կենդանի չէ, բայց շարունակում է ինձ համար մնալ իմ Մեծ ուսուցիչը: Ղարաբաղ գալս առաջին հերթին աշխատանքի պահանջ էր, բացի այդ, իմանալով, որ նվագախումբը ղեկավարելու է Գ. Մուրադյանը (իսկ ես նրան ճանաչում եմ վաղուց, նրա հետ ես աշխատել եմ Երևանի սիմֆոնիկ նվագախմբում), շատ հանգիստ եկա այստեղ:

Քրիստինե Մարգարյան (ջութակահարուհի) – Ծնվել եմ Թիֆլիսում, որտեղ ապրել եմ 19 տարի: Նախնական երաժշտական կրթությունս ստացել եմ այնտեղ՝ ավարտել եմ երաժշտական դպրոցն ու ուսումնարանը, որից հետո եկել եմ Երևան՝ կոնսերվատորիայում սովորելու: 2004 թվականին ավարտեցի այն և հենց այդ ամռանն էլ տեսա Արցախի կամերայինի մասին հայտարարությունը, ու թեև այդ պահին երկու տեղ  աշխատում էի, այնուամենայնիվ, որոշեցի հետաքրքրվել: Անկեղծ ասեմ, սկզբից չէի էլ մտածում, որ մենք պիտի գանք Ղարաբաղ: Դե, իսկ երբ իմացա, որոշեցի գալ:

Լուսինե Սանոսյան (թավջութակահարուհի)-Չայկովսկու անվան դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել եմ կոնսերվատորիա, որից հետո, աշխատել եմ նույն դպրոցում, ապա չորս ամիս՝ Լիբանանում: Իսկ փոքրիկ դադարից հետո եկա Ստեփանակերտ:

Հրանտ Ասլանյան (ալտահար) – Ավարտել եմ Երևանի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոցը, ապա՝ կոնսերվատորիան, որտեղ սովորելուն զուգահեռ ընդունվել եմ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ: Դա,  որպես երաժիշտ, իմ առաջին աշխատանքային փորձն էր: Հետո, մինչև Ղարաբաղ գալը, աշխատել եմ ազգային օպերային ակադեմիական թատրոնի նվագախմբում՝ միաժամանակ աշխատելով կոնսերվատորիայի օպերային ստուդիայի նվագախմբում:

Ի՞նչ կասեք լարային քառյակի մասին, արդյո՞ք այն համարում եք կայացած խումբ, և ինչպիսի՞ն եք տեսնում նրա ապագան:

Հրանտ – Սա ինչ որ առանձին բան ստեղծելու մեր առաջին փորձն էր և, կարծում եմ, ամեն ինչ կախված է մեր աշխատանքից: Մտահղացումն այն է եղել, որպեսզի նվագախմբից դուրս նորից զբաղվենք երաժշտությամբ: Եվ բացարձակապես էական չէ, թե դա ինչ ձևով կլինի՝ դուետի, տրիոյի, կվարտետի, թե կվինտետի: Կարևորն այն է, որպեսզի մենք երաժշտություն մատուցենք, միշտ լինենք այդ երաժշտական պրոցեսի մեջ:

Քրիստինե – Ես վաղուց էի ուզում այդպիսի մի մտահղացում իրականացնել, բայց քանի որ նոր եմ եկել այստեղ և գալուց բացարձակապես պատկերացում չունեի, թե ուր եմ գալիս, ում հետ եմ աշխատելու, ինչպես է ամեն ինչ լինելու, ուստի ամենասկզբից դժվար էր այդ մասին անգամ խոսել: Իսկ երբ արդեն առաջարկեցին նվագել քառյակում, մտածեցի՝ իհարկե, պետք է փորձել, իսկ ժամանակը արդեն ցույց կտա, թե ինչ կստացվի:

Իրինա – Մեր քառյակը ստեղծվեց նվագախմբի հիման վրա  ու հենց նվագախմբի անդամների միջոցով:

Բավականին դժվար պայմաններում պատրաստվեցինք, քանի որ վրա հասավ ձմեռը, իսկ մենք ավելի շուտ էինք ուզում նվագել: Այդ իսկ պատճառով մենք կարողացանք ցույց տալ ընդամենը Կոմիտասից մի քանի հատված, թեև  պատրաստում էինք Մոցարտի քառյակը: Մոցարտ նվագելու ծրագիր առայսօր ունենք, կկայանա կվարտետային երաժշտության երեկո, որին կմասնակցեն երևի երկու քառյակ: Երեկոյի ընթացքում մենք կնվագենք Մոցարտ: Քառյակի գոյությունը նվագախմբից դուրս չեմ տեսնում, որովհետև բոլոր տարրերը վերցնում ենք նվագախմբից, այսինքն՝ այն պահանջները, որոնք մաեստրոն ունի նվագախմբի հանդեպ, այդ նույնը մենք կիրառում ենք քառյակում: Եվ կարելի է ասել, որ հիմքը դրված է Գևորգ Մուրադյանի պահանջների և մեր ալտահարուհի՝ Մարգարիտա Հախնազարյանի աջակցության վրա: Թե հետագայում ինչ կլինի, ցույց կտա ժամանակը:

-Այսօր ձեր նվագախմբի երաժիշտների մի մասը նաև դասավանդում է տեղի երաժշտական օջախներում: Ի՞նչ կասեք այդ մասին:

Լուսինե – Ես ունեմ երկու աշակերտ: Ու ամենացավալին այն է, որ շատ մարդիկ բացարձակապես անտեղյակ են, թե ինչ ասել է թավջութակ, նրանք նույնիսկ չգիտեն էլ, թե դա ինչ է, լինում են դեպքեր, երբ նույնիսկ անունը չեն կարողանում հիշել: Ծնողները հաճախ ասում են՝ ախր ես երաժշտական կրթություն չունեմ, ինչպե՞ս երեխայիս օգնեմ: Ու ես ստիպված եմ լինում բերել իմ օրինակը՝ իմ ծնողներն էլ երաժշտական կրթություն չունեն, բայց նրանք  օգնել են ինձ: Պարզապես պետք է, որպեսզի ծնողները տանը հետևեն իրենց երեխաներին, գոնե մի կես ժամ: Կարևորը վերահսկողությունն է: Այդ դեպքում է հնարավոր միայն, որպեսզի երեխաները ընտելանան իրենց համար այդ անծանոթ գործիքին:

Իրինա – Ես դասավանդում եմ Շուշիի գիշերօթիկ դպրոցում, ունեմ 6 աշակերտ: Շատ ցավալի փաստ է, որ երեխաները մեծացել են դժվար պայմաններում, բայց պիտի ասել, որ այն հիմքը, որն այսօր  անհրաժեշտ է, նրանց մոտ բացարձակապես բացակայում է: Նման պայմաններում, բնականաբար, դժվար է ինչ-որ բան կերտել: Ունեմ 6-րդ, 7-րդ դասարանի աշակերտներ, որոնք իրենց մասնագիտական պատրաստվածությամբ շատ թույլ են: Թեև, կոնկրետ աշխատանքների դեպքում, միգուցե նրանք կարողանան ապագայում աշխատել Արցախի որևէ երաժշտական կոլեկտիվում, եթե ոչ լարային նվագարանների վրա, ապա, ասենք, փողային գործիքների. ամեն դեպքում, հնարավորություն կունենան, կապելու իրենց կյանքը երաժշտության հետ:

Հրանտ – իմ կոլեգան՝ տիկին Մարգարիտան, արդեն զբաղվում է մանկավարժությամբ: Իհարկե, չեմ կարծում, որ մեկ ալտահար-մանկավարժը բավական է, բայց այսօրվա պայմաններում սկիզբն այդպես պիտի դրվի: Իսկ հետագայում գուցե ևս մեկի պահանջ լինի:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԿԱՄԵՐԱՅԻՆԻ ՆՎԵՐԸ ԱՐՑԱԽԻ ԿԱՆԱՆՑ

Ապրիլի 9-ին Սպայի տանը կայացավ Արցախի կամերային նվագախմբի հերթական համերգը՝ նվիրված մայրության և գեղեցկության օրվան: Այս անգամ էլ, ավանդության համաձայն, նվագախումբն անակնկալներ մատուցեց լեփ-լեցուն դահլիճին՝ համերգին ներգրավելով նաև Արցախի նորաստեղծ Ջազզ Բենդին (գեղ. ղեկավար և դիրիժոր՝ Տիգրան Լալայան) և Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանին կից գործող քոլեջի ջութակի դասարանի սաներին, որոնք համերգի վերջում Կամերայինի և Ջազզ Բենդի հետ համատեղ կատարեցին Առնո Բաբաջանյանի «Նոկտյուրնը»:

Վերջում կամերայինի գեղ. ղեկավար և դիրիժոր Գևորգ Մուրադյանը շնորհակալություն հայտնելով ներկաներին՝ հրավիրեց Մեծ եղեռնի 90-ամյակին նվիրված ապրիլի 23-ին կայանալիք համերգին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՎԱՅ-ԵՐԳՉԻ ՏՈՆ՝ ՍՊԱՅԻ ՏԱՆԸ

Ներիր, Տեր, ներիր, եթե մի օր հայրենիքիս օգտակար լինելու համար մեղանչեմ Քո դեմ: Արդար է հայրենիքին ծառայել ամեն ինչով՝բացի ստորությունից:

Գ. Նժդեհ

Վերջերս ներկա էի հայ երգարվեստում միանգամայն անծանոթ Կարեն Գալումյանի և սիրիացի պորտապարուհու համերգին: Ես սիրում եմ արևելյան երաժշտությունն ու պարարվեստը և համոզված եմ, որ մշակութային կապերը, փոխադարձ շփումներն ու մերձեցումներն աշխարհի բոլոր ժողովուրդների միջև անհրաժեշտ ու բնականոն երևույթներ են: Բայց, տվյալ դեպքում, ինձ անակնկալի բերեցին մի կողմից՝ «երգչի» ցածր կատարողական ընդունակությունները, մյուս կողմից՝ նրա քաղքենությունն ու լկտիությունը, որի գագաթնակետը եղավ հայ երգի պայծառ աստղեր Օֆելյա Համբարձումյանի և Գոհար Գասպարյանի անունների հետ կապված նրա պատմած գռեհիկ անեկդոտը…

Փառք Աստծո, հանդիսատեսի վերաբերմունքը «երգչի» ու նրա «արվեստի» նկատմամբ միատեսակ չէր: Սակայն ինձ առանձնապես մտահոգեց 13-17 տարեկան աղջիկների ապշեցուցիչ-հիացական-քծնամոլ հայացքները, աղաղակներն ու վարքագիծը:

Ինչպե՞ս կարելի է բացատրել մեր հանրապետության ամենապատվելի բեմերից մեկի (այստեղից մեր պետական այրերը բարձրախոսում են հայրենասիրության, ազգային ոգու, արյան գնով ձեռք բերվածը պահպանելու և ամրապնդելու ու նման այլ արժեքների մասին) տրամադրումը այնպիսի «վայ արվեստագետի», ինչպիսին Կարեն Գալումյանն է: Ի՞նչ է դիտում արցախցի երիտասարդը հեռուստատեսությամբ (ի նկատի ունեմ ԼՂՀ տարածքում արբանյակային ալիքներով հեռարձակվող հեռուսատահաղորդումները և տեղական-մասնավոր ռադիոալիքներով սփռվող հաղորդումները) և ի՞նչ է նրան հրամցվում որպես արվեստ:

Մենք բազմամիլիոնանոց ազգ չենք և իրավունք չունենք մեր մատաղ սերնդի դաստիարակության գործընթացը միայն պլակատներով ու հազարից մեկ անցկացվող լուրջ միջոցառումներով պաշտպանել՝ ազատ շուկայական քամիների ու ցնցումների հորձանուտից: Մեր երկրի վաղվա օրը կերտողներն այսօրվա մեր երիտասարդությունն է: Մի՞թե այսօրվա մեր պետական այրերն արդեն հասցրել են իրենց երեխաների ու բարեկամների համար ապահով տեղեր հայթայթել աշխարհի «տաքուկ» անկյուններում, որ այդքան անտարբեր են ժողովրդի վաղվա օրվա հանդեպ:

Պետությունը պարտավոր է ունենալ հատուկ ազգանպաստ գաղափարախոսություն և դրա վրա հիմնված նպատակասլաց քաղաքականություն՝ աճող սերնդի բարոյական, հոգեբանական, ոգեղեն դաստիարակության ուղղությամբ: Դպրոցը միայնակ անզոր է կասեցնելու դրսից եկող ամենաթողության, անպարկեշտության, «զարգացվածության» հեղեղը:

Հայ ժողովուրդը դարերի խավարի միջով է պահպանել ազգային արժանապատվության և, ընդհանրապես, արժանապատվության զգացումը: Ժամանակը դեռ կդատի այսօրվա այն պետական այրերին, ովքեր ուրացել են ժողովրդին պահել-պաշտպանելու և նրա հոգսը թեթևացնելու իրենց սուրբ պարտքը:

Գայանե ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ ԱՌՕՐՅԱ ԿՅԱՆՔԻՑ

Ո՞ւր է մեզ էդպես բախտ

– Ասում ե՝ս Շեքսպիրի Համլետն ասում է.
Դիոսի տեղ ո՞վ է նստել,
Մի իսկական խեղկատա՞կ:
– Ճիշտ այդպես:
– Իսկ չի՞ կարող պատահի, որ խեղկատակի տեղը Դիոս նստի:
– Ո՞ւր է մեզ էդպես բախտ:

– Այ, բոլորն էլ քեզ նման հույսը դնում են բախտի վրա. նստեմ թախտին, աշեմ բախտին: Մինչդեռ վաղուց, շատ վաղուց ժամանակն է, որ հույսներս դնենք ոչ թե բախտի վրա, այլ մեզ վրա և խեղկատակների տեղը Դիոսներին նստեցնենք:

Ե՞րբ է մահացել Հաթամը

– Լսել ես, քո բարեկամ Հաթամը մահացել է:
– Նո՞ր է մահանում: Նա քսանհինգ տարի առաջ է մահացել:
– Հո չե՞ս գժվել, այ մարդ: Անցած գիշերն է նրա մահվան լուրը Ամերիկայից տեղ հասել:
– Լսիր, խելոք, ինձ համար նա «մահացել է» այն օրը, երբ լքեց Հայրենիքը՝ տեղափոխվեց Ամերիկա: Իսկ դա եղել է քսանհինգ տարի առաջ: Հասկացա՞ր:

Արցախցին նախարարի աշխատասենյակում

Պարոն նախարար, մենք թշնամու դեմ ոնց որ ազգովի կռվել ենք, դուք էլ այնպես կառավարեք: Եթե մենք կռվեինք այնպես, ինչպես դուք եք հիմա կառավարում, ապա այսօր չէր լինի Արցախը՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը, քանի որ այստեղ ոչ մի հայ չէր մնա, ինչպես Նախիջևանում, և մեր Ավոյի ասած՝ կշրջեինք Արցախի պատմության վերջին էջը: Իսկ դուք էլ՝ նախարար, կառավարող չէիք լինի և ոչ էլ բարձր-բարձր ռոճիկ կստանայիք…

Ուրեմն, արժանի եղեք մեզ, և կառավարեք այնպես, ինչպես մենք էինք կռվում, այլապես…

Ծո՞ւխ

– Էդ մասին մտածիր, լավ մտածիր:
– Մտածում եմ, շատ եմ մտածում:
– Չի երևում, որ մտածում ես:
– Ասացի՝ մտածում եմ: Ի՞նչ է, գլխիցս ծուխ պիտի դուրս գա՞, որ հավատաս, թե մտածում եմ:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Мы

Точка зрения

Пора определиться всем

Рано или поздно надо оглянуться в прошлое, чтобы суметь жить в будущем. Сегодня карабахцы должны помнить об этом, чтоб не то что жить, а иметь это будущее.

Надо суметь проанализировать прошлое, смело посмотреть на свои ошибки и признать их, чтоб не повторить вновь.

Но оставим в стороне относительно далекое прошлое, потому что там все было предельно ясно, и коснемся недавнего – протяженностью в 5 лет. Это, наверное, самый запутанный период жизни карабахцев, потому что мы не настолько политически грамотны, чтоб понять, что происходит в поствоенном обществе и почему в ситуации больше негатива. В Карабахе все решается посредством отдельных личностей. Вот этот принцип и был заложен в основу создания провластной партии “ЖАМ”, которая стала особым препятствием на пути установления в Карабахе демократии и законности.

Увидев членов этой партии, карабахцы поняли – создана была она для того, чтоб вывести из состояния равновесия всю мыслящую и  порядочную прослойку нашего общества.

Бесспорно, в этой партии есть здравомыслящие и порядочные люди, оказавшиеся там случайно (тогда и выбора-то особого не было!). Но основная масса членов партии относилась к конъюктурщикам, и потому вся партия оказалась как бы в тени недоверия со стороны народа.

Это большинство, не имея больших умственных и профессиональных данных, обладает редким по своей циничности качеством – беспрекословно служить “хозяину”. Многие члены “ЖАМ” работают на должностях, которые сами по себе предполагают подчинение закону и следование его букве во всех вопросах. Но для них закон – это слово “сверху”. Подчинение закону для них – это, прежде всего, подчинение шефу. В этой среде не принято думать и обсуждать, здесь принято молча выполнять задание с прибавлением доли цинизма и собственных интересов. Для “жамовца” его маленький кабинет и столик чиновника значат больше, чем судьба народа и государства. Что спрашивать с людей, которые всю свою жизнь (ведь многие из них прошли коммунистическую школу и закалку) выполняют указания своих “хозяев” по плетению интриг, с помощью которых те сводят счеты с людьми, неугодными властям? Верное служение “хозяину” дает им “чаевые” в виде права устроить на работу родственника, знакомого, любовницу и т. д. Причем, все делается от имени Президента страны или премьер-министра – то ли по собственной глупости, то ли из гордости за наличие высоких покровителей. Особо отличившиеся получают вознаграждения в виде миллионов для благоустройства своей жизни.

Новая форма набора “своих” людей – пресловутая аттестация, в результате которой проходной балл получает “свой” человек, пусть даже не имеющий для будущей работы необходимых данных.

Бедное наше государство! Откуда же ему брать средства для решения насущных проблем народа, если на одних только лакеев нужны такие огромные средства из казны?

Но есть еще другая беда, исходящая от “жамовцев”. С их организацией в Карабахе стали исчезать понятия “порядочность”, “образованность” (имеется в виду, конечно, не диплом), “идейность”, “патриотизм”. Под видом борьбы с оппозицией власти Карабаха собрали под свое крыло всю криминальную и аморальную прослойку нашего общества. А потому карабахцы сегодня могут говорить о том, что партия потребителей под названием “ЖАМ” деградировала карабахское общество и должна ответить за это перед законом.

Глядя на этих людей, становится понятно, как в 1923 году одним росчерком пера нашу землю передали Азербайджану. Этот росчерк был скорее всего подкреплен продажной сущностью тогдашних руководителей, и карабахцы расплатились за их малодушие жизнью своих детей в 1991-94 годах. Если мы и сегодня не поймем, кого будем выбирать, то, не дай Бог, нам придется подставить под пули еще одно поколение карабахцев, чтобы снова отвоевать свою свободу, которую так безнаказанно топчут сегодняшние карабахские чиновники. И если им предстоит ответить перед законом, то здравомыслящим карабахцам придется отвечать перед своим поколением – за то, что мы погрязли в суете своих обыденных проблем и молча созерцали происходящие перед нашими глазами безобразия.

Сегодня мы видим, что во все избирательные комиссии собраны ортодоксальные коммунисты и “жамовцы”, давно известные в Карабахе как фальсификаторы результатов выборов. Особым раздражителем общественного  сознания стала наша армия. Офицеры, видимо, забыли о том, что нынешний контингент армии – это те ребята, которые потеряли свое детство, скрываясь от обстрелов в подвалах и выживая в голодной, холодной, затерявшейся во мраке Армении. И вместо того, чтобы вселять в них гордость за то, что они охраняют границы государства, в строительстве и становлении которого все эти парни приняли непосредственное участие, они способствуют развитию в Карабахе социальной несправедливости, давая тем самым повод отшучиваться, что в армию идут “беречь постройки и земли феодалов”. Пора бы понять генералитету, что вовлечение армии в политику – довольно опасное и ответственное дело. Пора понять коммунистам, что хватит жить ностальгией по своим благоустроенным райкомам, по своим торжественно-печальным бюро и пленумам, где часто решались судьбы людей. В мире давно все проблемы решаются демократическими преобразованиями, и хватит думать о “крепкой руке”, которая вмиг установила бы порядок в этой анархии.

Пора всем вспомнить, что и наше государство, и его чиновничьи кресла создал народ. Погоны на плечах генералов появились благодаря погибшим и потерявшим в войне здоровье карабахцам. А народу нашему пора понять, что свою судьбу он решает сам – своими голосами. Кому будут отданы голоса, таким и будет наше государство! Опыт прошлых лет должен был научить, к чему приводят наши собственные ошибки. Видно, мы ошиблись, сделав выбор по принципу “коней на переправе не меняют”. А если президент Гукасян расценил нашу принципиальность и понимание ситуации как покорность и недостаточную сознательность, то искать виновников нынешней политической ситуации нужно не в демократах, не в “западных заказах”, а где-то рядом с собой.

Видно, мысль о карабахском Туркменбаши импонирует многим и проходит нитью по всем чиновничьим головам Карабаха. Придется разочаровать вас, господа, потому что Карабах – не Туркмения… Видимо, вы перепутали понятия “отчий дом” и “Отечество”, поэтому вам придется вернуть нашему народу все, что вы у него отняли и искать другие места, где вашим царским прихотям будут аплодировать…

В конечном итоге ответственность за будущее своих детей несем мы, а не чиновники. Они пользуются нашими голосами, чтобы решать свои личные вопросы. И пока мы не начнем смотреть на жизнь государства как на свою, чиновники будут использовать нас как орудие своих нечестных игр. Но хочется напомнить этим “игрокам”, что они идут к суициду, а нам с ними не по пути. Если они успокаивают себя тем, что процессы, происходящие в Карабахе, это западный сценарий “цветных” революцией, то здравомыслящие карабахцы наверняка знают, что нам не нужны “дирижеры”, нам хватит своего понимания ситуации, чтоб сделать правильный выбор. А то, что наши голоса дорого стоят, очевидно вполне. Иначе не накалялись бы страсти вокруг мест в будущем парламенте. Так давайте не продавать их, как бы дорого за них ни платили, а отдавать тем, кто сумеет потом оправдать каждый отданный ему голос своим служением простому карабахцу и не превратит нашу страну в притон беззакония и безнравственности.

Маргарита КАРАМЯН
Гадрут

Жестокая действительность

Человек ко всему привыкает, даже в петле – побрыкается две минуты и привыкнет. В сущности, мы в жизни только и делаем, что привыкаем. Это ужасно глупо, если вдуматься… Если бы я была Богом, я бы переделала мир. Или, впрочем, закрыла бы его. И никогда больше не открывала. То есть признала бы, что мой опыт с людьми не удался.

Армине АЛТУНЯН

В век динозавров в борьбе за существование побеждал тот, у кого были острее зубы и кто сам был больше. В наш век в борьбе за существование побеждают в основном те, у кого есть кто за спиной и в кармане густо! У одной писательницы нашего государства, у Армине Алтунян, которой 40 лет, нет “острых зубов”, и за спиной никого, и ни гроша в кармане. Но обо всем по-порядку!

В карабахской войне, в октябре 1992-го года, погиб муж Армине – Эдуард Алтунян. Защищая свою Родину, он думал, что если не станет его, то дети его будут жить счастливо, будут ходить с поднятой головой, гордясь тем, что они – дети героя Арцаха, что правительство будет заботиться о них… Но сегодня образ жизни этой семьи показывает, что до нее никому нет дела!

Известно, что подрастающее поколение нашей страны – плоть от плоти армянского народа. И если это на самом деле так, то куда же смотрит наше правительство?!

…Трое детей растут без отца, мать их – безработная, на ее иждивении свекор (отец Эдуарда Алтуняна) – пожилой человек с плохим зрением. Семья до сих пор живет в аварийном доме, в селе Хин Таглар Гадрутского района.

“В деревне был проведен капитальный ремонт домов, – рассказывает Армине Алтунян. – Но наш дом не внесли в списки. Многочисленные обращения к председателю администрации Гадрутского района не давали результатов. Он, однажды побывав в селе, видел, в каком состоянии находится дом, в котором мы живем, но никакие меры предприняты не были. Я единственная в селе жена погибшего, но в список капитального ремонта попадают те дома, в которых живут семьи, у которых во главе стоят мужья. Я же без мужа, и значит – никому нет дела до моей семьи…”

Объяснения администрации Гадрутского района Армине Алтунян слушала с вниманием, но без одобрения. Человеку несвойственно соглашаться с теми, кто обосновывает необходимость жить хуже. Армине считает, что все люди делятся на две категории: меньшинство – родившееся для того, чтобы думать и творить, и большинство – предназначенное использовать свою грамотность, а иногда и неграмотность в отношении тех, которым государство обязано помочь. Она без устали доказывает, что человек должен жить в неустанном труде, в скромности и страхе Божьем. Ее беспокоит одна проблема, которая не дает покоя ни днем, ни ночью: ее семья проживает в аварийном доме, который когда-нибудь рухнет.

– Госпожа Алтунян, выходит, государство наше ничем не помогает?

– Тем, что ежемесячно я как жена погибшего получаю 30 000 драмов, – отвечает Армине Алтунян и продолжает: “Прошу Вас, напечатайте все то, что я скажу. Я обращаюсь к правительству нашей республики. Господа руководители, у меня к вам одна единственная просьба: обеспечить мою семью жилплощадью – в том случае, если мое жилье не подлежит ремонту. Однажды мой дом рухнет, и мы останемся под руинами. Последняя надежда – это вы! Помогите, пожалуйста! Жив был бы мой муж…”

И она заплакала! Женщина, у которой трое детей: дочка и два мальчика. Двое сыновей – будущие молодые воины, которым страна доверит защиту завоеваний наших героев и они с честью выполнят свой патриотический долг!

Господа руководители, взор этой женщины направлен в вашу сторону. Не игнорируйте его.

P. S. Наша республика – страна молодая. Второй десяток лет государственного существования – возраст для страны юный. В некотором роде республика наша напоминает подростка, нарастившего изрядные мускулы, но не обретшего житейской мудрости. И на сегодня современное понимание истинной безопасности нашей нации должно выдвинуть на первый план не только ее военную мощь, но также и качество жизни народа.

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Мы и мир

Европейская политика и карабахская проблема

Во второй половине 90-ых годов многим представлялось, что европейское направление политики Армении является наиболее предпочтительным, перспективным и успешным. В Армении не существовало никакой оппозиции в отношении интеграции с европейским сообществом, требования которого в части определенного развития национального законодательства и различных нормативов политического «поведения» вполне устраивали все политические группировки. Интеграция в европейские структуры рассматривалась как некоторая альтернатива другим приоритетным направлениям – российского и американского, хотя нужно признать, что никто так и не сформулировал, в чем заключается данная альтернативность. Если отношения Армении с Россией и США развивались весьма предметно и конкретно, то отношения с европейским сообществом, несмотря на более конкретную институциональную базу, развивались, в известном смысле, по наитию. Развитие отношений с европейским сообществом стало важнейшим признаком признания демократической и рыночной перспективы, сопричастности к образцу демократического общества. Для политического класса Армении, независимо от политико – идеологических предпочтений, интеграция с Европой означала естественный ответ на многие вопросы; но главным являлось то, что Армения находит новую ассоциацию, которая призвана заменить ничто иное как Советский Союз и стать «крышей» для национальной государственности РА. При этом Армения не оригинальна. Если Армения не проявляла демонстративного рвения по поводу европейской перспективы, то многие из новых независимых государств (например, Грузия или страны Восточной Балтии) рассматривали европейское направление как национальную супер-программу. Отсутствие демонстративного рвения со стороны Армении объясняется ее военно-политическими отношениями с Россией, тем более, что развитие отношений с Европой происходило параллельно с развитием отношений с НАТО.

Но наступил этап, когда Армения, ощутив реальность европейской перспективы, все более стала связывать свое будущее с евросообществом. Примечательно высказывание одного из армянских политиков, который много лет представляет Армению в Парламентской Ассамблее Европейского Совета. На вопрос «Не опасна ли для Армении – с ее национальными и геополитическими проблемами – не очень обдуманная интеграция в европейское сообщество?» последовал ответ: «Мы должны находиться в системе. В 18-20 годах, находясь вне системы, мы проиграли, тогда как, например, Азербайджан находился в системе политических отношений». Нужно сказать, что это политически состоятельная мысль, если бы не одно «но». В действительности, еще до образования Первой Армянской Республики и в период ее существования, армянское общество, его политические организации, публичные и непубличные группировки были тесно интегрированы в международные политические структуры. В определенном смысле, в начале 20 века мир лучше знал армян, нежели сейчас. И что же?

Многие политологи и политики отмечают определенное своеобразие нынешней европейской действительности, когда многие реальные политические шаги европейского сообщества становятся явно неадекватными декларированным европейцами целям и задачам. К сожалению, данное политическое своеобразие европейского сообщества до сих пор недостаточно осмысленно и разработано – во всяком случае, в публичном режиме.

К серьезным проблемам, связанным с неравномерностью экономического развития европейских государств и необходимостью оказания помощи менее развитым странам и регионам, добавились более серьезные проблемы в сфере обороны и безопасности. Стратегическая инициатива по созданию европейских вооруженных сил, предпринятая Францией и Германией, к которым присоединилась и Великобритания, нанесла мощный удар по Атлантическому сообществу. НАТО явно терпит кризис, что привело не к усилению европейской солидарности, а к созданию в Европе ряда «клубов» членов НАТО: американо-британский, франко-германо-бельгийский, средиземноморский, восточно-европейский, из которых только два последних остаются «лояльными» к США. Франция, Германия, Бельгия и Люксембург имеют намерения пойти дальше Европейской оборонной инициативы и создать единые вооруженные силы – с единым командованием и генштабом. То есть политика главных инициаторов европейской интеграции вошла в противоречие с задачами, которые приводят к различным скоростям в общих рамках интеграции.

Приверженцы дальнейшей интеграции Европы понимают, что у данного гигантского проекта есть только один шанс быть реализованным – выстроить европейскую внешнюю политику как мировую реальность. Только внешняя политика может стать локомотивом и главным объединяющим началом не только для развития интеграции, но и для сохранения европейского единства. Европейской внешней политики не существует, и даже лидеры европейского сообщества – Франция, Германия, Великобритания и, отчасти, Италия – стремятся сохранить самостоятельность национальной внешней политики, обозначая ее приоритеты и основные направления. Утрата самостоятельности во внешней политике приведет ведущие европейские государства к глубокому политическому кризису, к хаосу и неразберихе в политических вопросах, дезорганизует не только европейскую политику, но и нанесет удар по США, которые встанут перед весьма неуправляемыми процессами в Европе. В формировании европейской внешней политики не заинтересованы также основные партнеры Европы в мире – Россия, Китай, Япония, ведущие государства исламского мира и другие страны, так как при этом будут утрачены надежды на становление полноценного мирового «полюса» власти.

Формирование европейской внешней политики не может быть основано на частных и национальных приоритетах. Необходимо применить во внешней политике определенные принципы, нормативы и представления. Но национальные приоритеты автоматически исключают из сферы европейской внешней политики огромный и очень существенный сектор проблем и задач. Даже интересы столь близких по позициям государств, как Франция и Германия, весьма противоречивы. При этом противоречия между европейскими государствами выступают не только в геополитических и региональных аспектах, но и в геоэкономической и текущей экономической сферах.

Но, тем не менее, европейское сообщество уже обозначило определенные приоритеты во внешней политике. И уже не только Европейский Совет, который не имеет «реальной власти», но и Европейская Комиссия пытаются проводить внешнюю политику, обобщая данные принципы. Пока говорить о выстраивании отношений между Европейским Союзом и США как между двумя государствами было бы неверным. США строит свои отношения с Евросоюзом не как с государственным субъектом и даже не с ассоциацией государств, а с европейской бюрократией, которая, следуя французским и германским государственным традициям, вполне «самодостаточна» и имеет свои интересы. Таким же образом выглядит политика Европейского Союза по отношению к другим государствам Европы и Азии.

Однако основным индикаторным направлением, где европейцы совершенно различимы, являются отношения с США. Разнообразие в отношениях с США поглощает все реальное и видимое единство европейцев. Сколько существует европейских государств, столько и «отношений» к США.

В данных политико-исторических условиях политики и политические проектировщики США и Европейского Союза пришли к относительно единым представлениям о границах определенного мира, который можно обозначить как западную или северо-атлантическую цивилизацию. Этот мир включает: Северную Америку, Европу, включая Россию, Турцию и страны Южного Кавказа. Данные регионы рассматриваются как периферийные к отмеченному пространству. Эти геоцивилизационные границы определяют то пространство, тот демографический, социально-культурный и экономический потенциал, который данная цивилизация способна «переварить» и привести к единому политико-идеологическому знаменателю. Это не означает, что в рамках данного пространства предполагаются патронажные, идиллические отношения, когда старшие будут водить малых партнеров за руку и учить нормативному поведению. Этот гигантский проект чреват обострением внутренних противоречий и обусловлен многими политическими проблемами. Но именно в рамках данного геополитического расклада будет осуществляться европейская политика в отношении регионов – в частности, Южного Кавказа, что и определит позицию европейцев к карабахской проблеме.

Данный документ было бы вернее назвать не резолюцией (то есть решением) и даже не документом о намерениях, а предположением – с учетом ответной реакции. Принимая во внимание девиантные влияния различных политических групп в Европе, данное решение вполне отражает главное обстоятельство – отсутствие европейской внешней политики. Решение ПАСЕ стало проблемой не для Азербайджана и не для Армении, а прежде всего для ПАСЕ и европейского сообщества, так как остается непонятным, как строить политику в регионе Южного Кавказа дальше. В связи с этим остается очень мало дистанции, которая будет исчерпана, когда политика евросообщества  станет идентичной политике США, причем позиция европейцев станет копированным вариантом американской позиции, которая признает право карабахских армян на суверенитет.

Позиция и цели европейцев весьма банальны. Речь идет о выработке некоего стандарта правил для обеспечения влияния и контроля над регионом Южного Кавказа. Европейцы имеют робкие намерения создать некую общую, универсальную схему для решения региональных, локальных и этно-политических конфликтов. При этом есть явное желание предложить Южному Кавказу данные универсальные подходы до того момента, когда окончательно выяснится, что политика европейского сообщества в отношении Боснии, Албанского Косово, Северного Кипра и других аналогичных проблем провалена. Основной стимул европейского сообщества в отношении государств Южного Кавказа также не является универсальным инструментом в решении данных проблем. Вскоре будет осознано, что гораздо лучше интегрировать государства региона в европейское сообщество с нерешенными проблемами, чем не интегрировать их.

В данных противоречивых условиях остается немало места для политики и развертывания позиции непризнанных государств, изучая при этом отмечаемый позитивный опыт. Прежде всего, отношения Нагорно-Карабахской Республики с европейским сообществом необходимо рассматривать как полноценную внешнюю политику. Однако нужно понимать, что внешняя политика осуществляется не только и не столько внешнеполитическим ведомством, которое выполняет ограниченные дипломатические функции, а всем обществом – по крайней мере, политическим классом. Политические деятели, политические партии и общественные организации, которые не в состоянии понять данные задачи, не могут называться таковыми и должны сойти с политической и общественной арены. Нужно признать, что резолюция ПАСЕ выявила полную внешнеполитическую несостоятельность властей Республики Армения и Нагорно-Карабахской Республики. Политические партии, столь долго и высокопарно заявляющие о своих национальных приоритетах, имели все возможности изменить ситуацию в европейских структурах – по крайней мере, в ПАСЕ, но оказались в роли жалких, нерешительных наблюдателей. Такие непризнанные государства как Иракский Курдистан, Албанское Косово, Палестина, Турецкая республика Северного Кипра и Абхазия достаточно хорошо представлены в Европе. Они установили тесные и обязывающие отношения с политическими партиями, крупными общественными, гуманитарными, благотворительными и правозащитными организациями, с фракциями в национальных и европейском парламентах, с оборонными и внешнеполитическими ведомствами. Например, политики перечисленных непризнанных государств (возможно, кроме Абхазии – до определенного времени) стали членами элитарных европейских политических и экономических клубов, то есть частью европейских политических кругов. В Нагорно-Карабахской Республике политический класс насчитывает не менее 2000 человек. Имеются амбициозные политические деятели, сложившиеся и вновь созданные политические партии, СМИ. Этого вполне достаточно для проведения разносторонней внешней политики. Несмотря на то, что США стали инициаторами создания новых суверенных государств на Балканах, в Палестине, Иракском Курдистане, на Кипре, Южном Кавказе, именно европейская политика стала ареной развертывания политики данных непризнанных государств и этнических организаций. Даже столь отдаленный от Европы курдский регион в Ираке получил право «голоса» из рук европейских политических кругов. В условиях, когда Европа заняла явно пропалестинскую позицию, США в 2001 году приняли решение о необходимости создания палестинского независимого государства. После того, как идея признания Северного Кипра была воспринята в Европе, США приступили к реализации данного плана. США также дождались позитивной позиции консервативных европейских кругов в отношении предоставления независимости Албанскому Косово. Таким образом, для США представляется важным создание определенных настроений и позиций в Европе по данным и другим проблемам. Вместе с тем, и европейцы примеряются с американской позицией. В основе этих политических технологий лежат требования безопасности.

Данная позиция, безусловно сформированная под влиянием политической идеологии администрации президента Дж. Буша, основывается на учете фактически достигнутых результатов в конфликте, на исключении гуманитарных катастроф, минимизации реальных угроз, обеспечении региональной безопасности. При этом, конечно же, позиция корректируется конкретными интересами США и ведущих европейских государств.

Обществу и политическому классу Нагорно-Карабахской Республики не удастся отсидеться и переждать политику европейского сообщества. Не располагая действенными рычагами во внешней политике, именно Европа станет местом получения сертификата на право в предоставлении государственной независимости. То, что сейчас происходит в НКР, является политическим и историческим преступлением. Ежедневно совершаются поступки, направленные на подрыв создания гражданского общества, демократического проведения предстоящих парламентских выборов; подлинные ротации в администрации заменены декоративными мерами. Правительство Армении не имеет никаких оснований предоставить карабахским властям право на политическую и экономическую самостоятельность. Даже внешние довольно жесткие вызовы остаются без реакции, хотя бы незначительной. Где-либо в современном мире, в достаточно политизированном государственном образовании, трудно представить власти и политические партии, которые настолько не желают заниматься политикой и не имеют политических амбиций, даже не стремятся оставить свое имя в истории. Различные дальнейшие предложения в этом случае, практически, не имеют смысла.

Артур УСПЕКАЕВ
Исследователь проблемевропейской безопасности по программе
фонда «А. Онасиса» Ростов-на-Дону, (спец-но для «ДЕМО»)

——————————————————————————————

Азербайджан

В прошлом номере “Демо” мы напечатали информацию известной азербайджанской правозащитницы Лейлы Юнус о готовящемся на нее покушении. Сегодня предлагаем вниманию читателя продолжение истории – своеобразную памфлет-пьесу.

Объявлено убийство

(Трагикомедия, действующие лица которой и их высказывания абсолютно реальны. Нет ни одной вымышленной фразы или лица)

“Имя, сестра, имя!!!”
А. Дюма

23 марта, 2005 год
Вначале все показалось неудачной шуткой, потом шок, а потом поехало….

25 марта
В 14.00 провела пресс-конференцию для прессы, выдала всю информацию, как она есть.

Уже к 16.00 собрались: отставные офицеры МО, МВД, ОМОН, бывшие сотрудники военной прокуратуры,  молодые  выпускники 1-ой бакинской правозащитной школы, короче – все изъявившие желание… Некоторые цитаты из  выступлений самопровозглашенного «штаба обороны»:

У. – бывший следователь: Ну что вам сказать, Лейла-ханум, тут так: если даже у вас будет супер- охрана, а они решат вас убить, они вас убьют, и никакая охрана здесь не поможет!

Лейла: ?!

М. – офицер МО в запасе: Мы вчера с инструктором снайперов и ваш двор осмотрели, и улицу перед офисом. Все плохо, все простреливается.

А. – руководитель штаба: Да-да, ну просто все-все простреливается. Вот я вам сейчас на доске нарисую.

(Господи, как эти мальчишки любят играть в войнушку… – Лейла в мыслях).

У. – бывший следователь: Но, с другой стороны,  таких снайперов у нас нет. Да и стоят они недешево. Наш киллер любит разрядить пистолет в тело с расстояния двух метров.

Лейла: ?!!

1-й офицер ОМОН: Но нельзя исключать и подрыв машины. Мина и взрыв.

А. – руководитель штаба: Но тогда это должна быть радиоуправляемая мина, а это очень дорого. Не думаю, что они будут так тратиться, Лейла, извини.

(Я и не обижаюсь. Порой бережливость – очень хорошее качество – Лейла в мыслях).

2-ой Офицер ОМОН: Да, я тоже думаю, что на радиомину они не потратятся, но могут бросить гранату. Вот у нас случай был, я еле успел гранату из машины выкинуть.

(Я точно ничего не успею – Лейла в мыслях).

1-й офицер ОМОН: Но главное даже не это. Главное то, что мы только отсрочим это дело, не более…

Лейла: ?!!!!!…

А. – руководитель штаба: Я хочу проинструктировать студентов бакинской правозащитной школы. Ребята, вы в случае чего сразу убегайте и вообще близко к ней не подходите, и ни во что не вмешивайтесь. Поймите, нам нужны будут живые свидетели!

26 марта, вечер
Звонок М. – директора популярного информационного агентства: Ну, ты еще жива? Небось Ариф, услышав новость, больше всех обрадовался?!.

А со страниц  всех печатных изданий вопрошали на разные лады и разными голосами: “Кто же все-таки стоит за бандой Гаджи Мамедова? Определенно,  арестованные полицейские –  простые пешки. Кто за ними??!”

28 марта, вечер
Звонок одноклассницы: А я тебе еще в 10-м классе сказала, когда ты стала против советской власти выступать, что ты плохо кончишь.

(И не она одна так говорила – Лейла в мыслях).

29 марта
Закончила работу, собираюсь домой. Откомандированные Исой Гамбаром и Искендером Гамидовом охранники собираются первыми выйти из двери. Но какой там! Весь женский персонал Института Мира и Демократии и Женского Кризисного Центра уже высыпал на улицу и активно руководит шофером, указывая, как лучше подать машину к двери, при этом взяв машину в плотное кольцо. Делают все с явным удовольствием, практически перегородив узкую улицу Бадалбейли. Никогда не думала, что и девочки любят играть в войнушку.

30 марта
Днем работаю  в своем офисе за компьютером.

Х. – бывший офицер МВД: Лейла-ханум! Почему  шторы и окно открыты? Я же вам объяснял, что вот с той крыши снайпер прямо сюда и попадет.

Комната сразу наполняется всеми присутствующими в офисе. Особенно активны девочки.

Ж. – руководительница департамента молодежи ИМД: Х. прав. С той крыши комната как на ладони. Лучше закрыть вообще все шторы и окна.

Н. – бухгалтер: Лейла-ханум, Вы должны слушаться, когда Вам говорят!

Часть мужчин уже высыпала во двор и присматривается к крыше.

Д. – офицер МО запаса: Да ты посмотри на ее рост. Она же в этом кресле за компьютером не видна совсем.

(Господи, ну хоть в этом мне повезло – Лейла в мыслях).

Вечером  домой зашел мой дядя – ветеран советского уголовного розыска.

Дядя: Пойдем в ванную, поговорим.

Лейла: Дядя, почему в ванную?

Дядя: Я полагаю, ванная  твоя не прослушивается.

В ванной

Дядя: Нужно поступить так – снять информацию, что тебя охраняют. Напротив – дать информацию, что ты совсем беззащитна и ходишь одна. Тогда они появятся и можно будет поймать их как на живца. Вот когда киллер подойдет с оружием, его можно брать с поличным.

Лейла: Дядя, с каким оружием?! Моя охрана – безоружные ребята, просто крепкого телосложения, они меня собой прикрывают. Как они обезвредят вооруженного киллера?!

Дядя: Как? Твоя охрана безоружна?! И после этого ты будешь продолжать ругать советскую власть?! В наше время я бы так все организовал!..

Остаток вечера дядя вспоминал будни советского уголовного розыска  и как ходил в разведку в тыл к немцам. (Вообще-то, за ним нужно записывать, масса полезной информации – Лейла в мыслях).

Уже только ленивый не написал, что за бандой Гаджи Мамедова стоят ну очень высокопоставленные люди во власти! Наверняка все-все – и в МВД, и в прокуратуре, и в МНБ имя это знают. Но гражданам дают возможность поиграть в новую игру: “Имя! Имя!”

31 марта
Давно в офисе не было такого приподнятого, почти праздничного настроения. Серые тоскливые будни сменились всеобщим возбуждением, единением. Ежедневное поедание гречневой каши превратилось просто в праздничную трапезу.

Х. – бывший офицер МВД, прожевав: Хозяин лавки на углу сказал, что он был не в курсе, а с сегодняшнего дня они все будут наблюдать за улицей.

Д. – офицер МО в запасе: Да, и соседи слева обещали поддержку. Только крикнуть надо.

Н. – бухгалтер: А какие все таки хорошие у нас люди! Вот вчера я почти со всей улицей переговорила…

По вечерам повторяется все тот же обряд  сопровождения шефа из офиса до машины. В первых рядах девочки.

Д. – офицер МО в запасе: Ж, З. М.! Ну куда вы высыпали, женщины? Вы же мешаете! Мы что, без вас не разберемся?!

М. – менеджер Женского Кризисного Центра, обращаясь к Ж. – руководителю департамента молодежи ИМД: Тебе не повезло. Ты в самое интересное время должна улетать в Америку. (Ж.  собирается ехать по программе обучения в университет США -Л.Ю.)

2 апреля
Утром в офисе. Заходит Д.

Д. – офицер МО в запасе: Там пришел один с цветами, хочет вас видеть. Не говорит – кто. Я его спрашиваю: “Бывший заключенный?” “Нет,”- говорит. А если не заключенный, тогда зачем цветы приволок? Подозрительный тип.

Лейла: Где он?

Д. – офицер МО в запасе: В прихожей.

Лейла: Один?

Д. – офицер МО в запасе: Все наши высыпали, цветы щупают.

Мужчиной с цветами оказался мой сокурсник, которого я не видела 17 лет, и который пришел поддержать меня морально.

Вечером, дома за ужином.

А. – муж: Утром продавец хлеба сказал, что они все наблюдают за нашими окнами и домом. В случае чего – сообщат. По-моему, мобилизован весь квартал.

Лейла: И зачем я им понадобилась? Ни кандидат в президенты, ни кандидат в парламент, да ничего у меня нет. Что они ко мне привязались?

А. – муж: Ты что, придуриваешься?! Да ты как дятел вот уже 16 лет везде стучишь: авторитарный режим, полицейский произвол, пытки, заказные суды, политзеки, мафия, клан, преступники… Да у них ангельское  терпение! Они давно должны были тебя пристукнуть. Это только я могу терпеть тебя четверть века!

3 апреля
Звонит Хик. – старый товарищ по демократическому движению: Лейла, а ты слышала – есть еще один список?

Лейла: Какой? Подрасстрельный?

Хик.: Да нет. Список тех, кого Запад, ну или США хотели бы видеть в парламенте.

Лейла: Ах, этот. Да, слышала. Но тебя нет ни в первом (подрасстрельном), ни во втором (списке депутатов). Я есть только в первом. А вот Сабит Багиров в обоих списках.

4 апреля
Офис  ИМД осматривают офицеры, знакомые с борьбой  с терроризмом не понаслышке.

Старший офицер: Как хорошо, что у вас двери железные, сейфовые.

Лейла: А что, вы предполагаете лобовую атаку  вплоть до выламывания двери?

Старший офицер: Нет, конечно. Но нужно быть готовым ко всему.

Лейла: !?

Конец рабочего дня в офисе.

Лейла Х. – отставному офицеру МВД: Твой телефон точно прослушивается. Вечерком позвони  дюжине родственников, расскажи подробно, как замечательно налажена охрана, что МНБ – единственное ведомство, которое обратило внимание на обращение и  вообще все-все подключились. Наверняка, информация куда нужно дойдет.

5 апреля
Обед в офисе ИМД.

Д. – офицер МО в запасе: Ну что, Х.? Ты звонил вчера родственникам? Передал информацию?

Х. – бывший офицер МВД: Звонил. Даже тем родственникам, с которыми 10 лет не виделся – им тоже позвонил. А потом жена своим родственникам позвонила. А по дороге сюда зашел в один офис, откуда точно утечка есть, выпил чаю и им все пересказал.

Н. – бухгалтер: Я тоже могу позвонить родственникам в Гянджу  и все пересказать.

Лейла: Н-ханум, я не думаю, что есть необходимость тратиться на межгород в этом случае.

Вбегает волонтер Женского Кризисного Центра, студентка У.

У. – волонтер: На улице напротив нашего офиса стоит какой-то мужчина и упорно смотрит на наше окно!

Лейла: Ну ты же красивая, вот он на тебя и смотрит.

Через 20 секунд весь офис был уже на улице. Девчонки, как водится, опередили офицеров.

6 апреля
«Пятиминутка» самопровозглашенного штаба.

У. бывший следователь: Ну что, подведем итоги: ровно 2 недели как мы наладили работу  нашего штаба обороны. Уже можно подвести их.

(Перед глазами Ульянов в роли Жукова с указкой у карты, а за его спиной Джугашвили с трубкой в зубах – Лейла в мыслях).

А. – руководитель штаба: В целом, поставленная задача выполнена. Мы   собственными силами  самообороны, добровольцами из ОМОН, а также силами, переданными из «Мусават» и “Бозгурд”, закрыли направление главного удара, т. е. все опасные и уязвимые участки…

Д. – офицер МО в запасе: В резервный фронт могут поступить пополнения из бакинских деревень и партии «Умид». Они позвонили и предложили свою помощь.

У. – бывший следователь: Очень хорошо. Без резерва нельзя. Когда ребята на передовых позициях устанут, мы их заменим резервистами.

(Кажется, я уже где-то все это слышала… – Лейла в мыслях).

Вечер. В гости пришли старые товарищи по национально-демократическому движению и разрушению красной империи СССР Хик. с супругой.

Хик: Слушай, я все время думаю, как можно тебе помочь. Как я понял, они хотят тебя грохнуть, чтобы потом люди восстали. Так вот, я предлагаю опубликовать мое официальное заявление, что партия «Мусават» не встанет! Пусть тебя хоть дважды застрелят, «Мусават» не встанет!

Супруга Хика: Не говори от имени всего народа!

Хик.: Ну хорошо, официально заявляю, что либеральное крыло «Мусават» не встанет! Хочешь, мы это опубликуем в газете?

Лейла: Это мысль. Может быть, мне попросить сделать такие же заявления Сардара Джалалоглу о том, что нахичеванцы не встанут, а Этибар Мамедов заявит от имени арменистанцев, что они уж подавно не встанут. Глядишь, эти придурки и поймут, что нечего меня убивать. Все те, кто остался в республике, из-за моего убийства не встанут.

Хик: Ну! А я что говорю! Нужно работать в этом направлении…

Уже даже и неинтересно узнавать это Имя. Все равно, от этого знания ничего не изменится. Потому что они все под этим Именем ходят.

7 апреля
Вечер. Внеочередное заседание штаба у меня на кухне.

М. – офицер МО в запасе: Лейла-ханум, а вообще у Вас есть представление, сколько это может продолжаться?

Лейла: Не знаю. Наш М. (руководитель популярного информационного агентства) говорил, что опасный период до апрельской сессии ПАСЕ. На сессии ожидается выволочка Азербайджану, и хотят удар нанести до сессии.

А. – руководитель штаба:  И ко мне поступала такая оперативная информация.

Д. – офицер МО в запасе: Нужно бы уточнить сроки.

Звоню М: Ты еще живой? Ты говорил, что опасный период до апрельской сессии? Все остается в силе?

М.: Это устаревшая информация. Время продлевается до июньской сессии ПАСЕ. Именно до июня Азербайджану дадут время выполнить ряд основных требований. А не выполнит, влепят по первое число в июне. Так что до июня не расслабляйтесь.

Лейла: А потом ты скажешь до сентября, ноября и т. д.?

А. – руководитель штаба: Ну что делать, прорвемся! А пока не дело одним чаем мозги полоскать!

(Я так и знала, что дело закончится тем, что они меня поставят к плите – Лейла в мыслях).

Лейла – слабо: А может, пиццу закажем?

М. офицер МО в запасе: Лейла-ханум, я сам все приготовлю. Джаник, нарежешь салат. Вы только подавайте продукты.

А. муж: Она все равно все перережет. Лучше уж ты, М.

Лейла: Господи, и что бы я без вас делала! Ну раз уж пируем, то нужно с песнями и с гитарой. Ариф, позвони Хике и Мехману – пусть приезжают с гитарами.

А.: Уже поздно, навряд ли они сейчас приедут.

Лейла: А ты скажи, что к нам поступила информация о новых списках на депутатов и на расстрел. Но главное – скажи, что без гитары списки оглашать не будем…

Лейла ЮНУС
Директор Института Мира и Демократии (ИМД), Азербайджан

——————————————————————————————-

Наши

Парламентские выборы: большая политика и просто человеческий фактор

Накануне выборов в народе, как правило, начинается ажиотаж. Волнуются даже те, кому, казалось бы, нечего волноваться. Это потому, что на уровне интуиции многие понимают, что выборы могут изменить жизнь, но не многие осмысливают их истинную значимость – как вообще, так и в контексте происходящих событий.

Речь, в первую очередь, о нынешней ситуации вокруг Карабаха. Если всего пару месяцев назад парламентские выборы в маленькой непризнанной республике вряд ли могли кого-либо заинтересовать, то сейчас, на фоне каскада «цветных» революций на постсоветском пространстве, итогом которых считается перманентный переход этого пространства из-под «протектората» России в зону влияния США, всем интересно, как же будут развиваться события в Армении и Азербайджане. Более или менее сведущие в политике люди понимают, что смена акцентов во властных структурах Карабаха может оказать колоссальное воздействие на региональные процессы, особенно, в Армении. Неслучайно за последние несколько дней в Карабахе побывали некоторые очень известные деятели из этой страны. Не менее очевиден интерес Запада и России, которым интересны не столько знаковые фигуры, сколько то, какие силы окажутся в парламенте, которому, возможно, предстоит ратифицировать важнейшие документы регионального значения.

Многие, в том числе и в Азербайджане, считают, что ситуация в кавказском регионе назрела настолько, что не позднее, чем летом этого года, армян и азербайджанцев просто вынудят подписать мирное соглашение по Карабаху. Форсирование происходит настолько явно, что, уже не обращая внимания на протесты Азербайджана, западные чиновники в открытую говорят о подключении к переговорам Карабаха, об уникальности нашего вопроса, о том, что Карабах опасно возвращать в состав Азербайджана и т. д. По-видимому, все идет к тому, чтобы решился, наконец, вековой спор между Арменией, Турцией и Азербайджаном, чтобы Кавказ превратился в безопасный для Запада регион и использовался в определенных целях.

На фоне подобных геополитических развитий парламентские выборы в Карабахе обретают особое значение. При таком положении дел к власти вряд ли смогут прийти люди, имеющие авторитарно-этническую настроенность, так как это никак не укладывается в логику общих интеграционных процессов. Скорее всего, это будут лица, четко осознающие понятие “право” и готовые защищать это право на всех уровнях. Выбор этих людей будет зависеть от того, какие избирательные технологии будут ими применены  в ходе предвыборной агитации. А еще – от того, по каким критериям избиратели будут судить о тех или иных кандидатах.

Что же такое выбор и

кого мы выбираем?

Возможно, следует начать с древнейшей истории, когда разрозненные племена только-только стали собираться под крышей единого государства и начался процесс разделения труда. Каждый стал заниматься тем, что ему удавалось лучше всего: кому импонировало земледелие, кому – кочевое животноводство, третий – что поумнее и пошустрее – брался за организацию общественной жизни. Третьи-то и стали первыми в мире руководителями.

В те стародавние времена все были равны в своих правах – не было между людьми абсурдных разделений по классовому, этническому или расовому признаку. Права у всех, конечно, были равные, а вот возможности… Никто ведь не станет отрицать, что люди рождаются с различными данными – кто мыслит быстрее и логичнее, кто топором орудует ловче, а у кого воображение хорошее. Поэтому разделение труда происходило в соответствии не с правами, а с возможностями каждого. Тому, кто мог организовать работу, скоординировать действия других, справедливо рассудить споривших, поручали работу руководителя. Заметьте, не привилегию, а работу. Так было на заре человечества – когда все развивалось по законам природы.

Потом произошли другие события – цивилизационные. Работа руководителя стала обрастать привилегиями, и к ней стали стремиться люди, имеющие больше потребностей и меньше уважения к остальным. Руководители стали кумирами, царями, получили право передавать свою монополию на привилегию по наследству. Чем дальше, тем больше прав появлялось у руководителей и тем меньше – у остальных. Появились люди, права которых, их достоинство и жизнь оценивались намного дешевле, чем права остальных. Так продолжалось многие века, так происходит даже сейчас.

Но в некоторых странах, где  осознание чувства собственного достоинства возобладало над остальными, люди поняли, что никто не обладает от Бога правами большими, чем другие. Они свергли царей и  вернулись к тому самому природному способу назначать руководителей, о котором мы говорили выше и который они назвали демократией.

Демократия есть способ организации жизни, при котором осознается, что у всех равные права, но разные возможности. Даже в самые большие руководители должны избираться люди, имеющие определенные возможности. Должность ведь не привилегия, а обычная работа – как у учителя, сапожника, и ее надо уметь делать. Чтобы не давать привилегий руководителям, во многих странах закон запрещает им заниматься бизнесом, то есть пользоваться своим общественным положением в личных целях. Потому что единственное дело руководителя – координировать действия остальных в рамках принятых законов. Избиратели должны внимательно следить за тем, как работают их избранники, и, в случае несоответствия вышеназванной функции, отзывать их, наказывать и заменять на более достойных.

Это все – знакомые нам с детства формулы, которые почему-то в реальной жизни искажаются до неузнаваемости.  Попробуйте посчитать, сколько наших руководителей считают свою должность работой по соблюдению закона и организации общественной жизни. Именно поэтому многие руководители удивляются, когда узнают, что обязаны периодически отчитываться перед обществом о своей работе и нести наказание за нарушение закона.

Через 2 месяца  карабахцам придется выбирать депутатов. Каждый задумывается, кого же выбрать. Абстрагируясь от родственных связей, попробуем выяснить критерии, по которым должен производиться отбор. Как правило, кандидаты и партии ставят во главу угла своей предвыборной агитации различные принципы (чем и различаются): одни говорят, что главное – это патриотизм и этническое единение, другие выдвигают социальные тезисы, считая, что людям ничего не нужно, кроме сытной еды и хорошей жизни. Третьи,  и  их, к сожалению, немного, говорят о праве и законе. Однако, именно это есть единственный путь к построению нормального общества: если в стране будет строго соблюдаться закон и будут защищены права каждого, все остальные проблемы можно будет легко решить.

Вот почему в депутаты надо выбирать человека, который понимает силу права, закона и сам никогда его не нарушает. Ведь что такое закон? Это правила поведения людей, которые уважают друг друга и исключают реализацию своего права за счет ущемления прав другого. Тем, кто не уважает своего ближнего, трудно совладать с великим соблазном наступить на другого на пути к своей цели. Вот почему депутатом должен стать человек, уважающий жизнь и достоинство другого. Человек, который считает мандат депутата не привилегией, а работой, за которую надо отвечать. Человек, который руководствуется только законом и никому не позволит его нарушить.

Наира АЙРУМЯН

 

Чужбина или Отчизна?

В последнее время я  заметила, что среди молодежи участились разговоры о том, чтоб уехать отсюда, на худой конец – в Россию. Что «там по-любому будет лучше чем здесь, что жизнь проходит, а мы так ничего и не видим, нет здесь нормальной работы, элементарных человеческих условий для жизни, досуга и т. д.». Кроме финансовой стороны, достаточно привлекательна еще и большая жизнь большого города. Трудно оставаться здесь, когда манят такие соблазны.

К сожалению, подобные мысли царят не только среди молодых, но и среди достаточно взрослого населения. Мысли превращаются в действия — поток уезжающих не иссякает. Тем не менее, я бы не стала упрекать в непатриотичности кого бы то ни было. Трудно жить, надеясь на лучшее, когда это пресловутое «лучшее» из года в год не наступает. А между тем, за каких-то год-два уезжающим удается так разбогатеть, что они могут по -царски содержать оставшуюся здесь семью или забирать ее к себе. Но вместе с этой прагматичной и банальной правдой, которая тянет на чужбину, есть и другая – душевная. Это — тоска. Тоска по Родине, по дому, по родным улицам, по родным лицам…

В школьные годы, как и многие, я горела желанием уехать отсюда как можно скорей. Была уверена, что лучшее образование и карьера ждут меня где угодно, только не здесь. Я видела себя  преуспевающим адвокатом,  удачливым журналистом,  бизнес-леди, твердо веря, что все это достижимо в стране возможностей — России, а здесь только время убивается, причем не лучшим образом.

Как бы то ни было, наконец мечта осуществилась — я в России.

Первую неделю я провела как завороженная. С одной стороны меня очаровывала необъятная (тем более по сравнению со Степанакертом), неописуемо красивая Москва. С другой – сдерживало «провинциальное» желание ничему не удивляться, не вы-давать своей провинциальности.

У меня было такое ощущение, что я попала на другую планету, с незнакомой культурой, другим менталитетом. Несмотря на то, что я безукоризненно владела русским языком, мне казалось, что кругом говорят не на том русском, который я знаю с детства. Это был не язык Достоевского, Чехова, Солженицына, на котором я выросла, не тот русский народ, с которым я знакомилась посредством телепередач. Мне казалось, что я случайный зритель в театре, но даже не на спектакле, а на репетиции, где все пока делается не для зрителя.

Я старалась, оставаясь зрителем, по мере возможностей не выделяться из этой разношерстной толпы. Вбирала в себя все: стиль одежды, манеры, походки, стрижки, взгляды, разговорные интонации — все, что могло отличить меня от них. С каждым днем я становилась все похожее на них, превращаясь из зрителя в участника. Я радовалась, что у меня не «армянский» нос, что я не черная, что ярлык «не русская» на меня не повесят. Но было что-то, что действительно отличало меня от них. Это – уверенность в себе людей, живущих на своей земле, на своей территории. Уверенность, дающая чувство правоты, что бы ты ни сделал. Во мне она отсутствовала…

Я не могла заставить себя произнести хоть одно слово по-армянски и поняла: мне не особенно хочется, чтоб кто-то узнал, что я – не русская. Мне было ненавистно пренебрежительное и откровенно негативное отношение к армянам. Хотя большинству из “наших” было все равно:  они целеустремленно делали деньги как могли – в основном, на рынках. В запыленной, грязной одежде, громко ругаясь по-армянски (сохранили язык – называется!), «прекрасная» половина рода армянского активно занималась торговлей. Еще обиднее становилось, когда наши русские знакомые советовали у армян не покупать: они обвешивают, могут что-то своровать, да и нервные очень. Не менее «эффектно» вело себя мужское население. Большинство из них стали настоящими телезвездами, потому что были постоянными героями криминальных хроник. А после каждого выпуска программы «02» одна из наших соседок, любопытная старушка, с коварством спрашивала: «Ну что, опять ваши армяне что-то натворили?» Зато после игр КВН с участием армянской команды уже я с ехидством интересовалась у Анны Карловны – смотрела ли она этот выпуск? А “Здоровье” – где выступили армянские врачи, спасшие жизнь не одному десятку людей? А по каналу «Культура» по просьбам телезрителей показали армянский фильм, видели? А в престижном музыкальном конкурсе в жюри – армянин, а главврач одной из самых лучших клиник – армянин, а главный редактор самого читабельного еженедельника – армянин и т. д…

Постепенно и незаметно для себя я втянулась в это и обнаружила, что я … патриотка.

Я безумно радовалась, когда в титрах нашумевшего фильма находилась армянская фамилия, когда в полуторачасовом эфире западные звезды эстрады наперебой восхищались армянским  дудуком, который был открытием для них.

С первого дня я безумно скучала по родным, по родствен-никам, по друзьям, но появилось что-то еще, что обескуражило меня. Я ужасно тосковала по моему маленькому, но такому родному городу, по армянскому языку, которого так недавно стыдилась. Мне стало все равно, что подумают, что скажут – я говорила исключительно по-армянски, причем отнюдь не тихо и зажато. Хоть я и не поклонница творчества Арама Асатряна, но даже его песни казались родными. Я поняла, почему все без исключения отечественные певцы и певицы пользуются огромным успехом у армян за границей. Потому что истосковавшимся по Родине армянам они несут частичку род-ного, частичку армянской души, которой не хватало и мне тоже. Я поняла, что значит “мое сердце в горах” и почувствовала, в каких именно.

Я осознала – я армянка, и слава Богу! Только ради осозна-ния этого стоило отправляться в такую даль. Я поняла, что нациoнальность определяется не языком, не цветом кожи, глаз или волос, не внешними факторами, а чем-то, связанным с душой.

Мне надоела Москва, где бок о бок уживались роскошь и нищета. Я была сыта видом дорогих автомашин, фешенебельных домов, отелей, ресторанов и потрепанных, голодных, больных бомжей. Я торопилась домой, считая дни до отъезда. Там, дома, все  по-другому – более близко и человечно…

Вот наконец и Степанакерт. Нас встречает вереница родственников, многочисленные сестры, братья, племянники – шум, радость. Боже, наконец-то я дома. Остановись, мгновенье – ты прекрасно!

…Я помню: в детстве, когда мы уезжали на пикники, мы с братом (как, наверное, и все дети) искали клад. Копали ямку, бросали, начинали вновь и уходили – уставшие и разочарованные, что ничего не нашли. Но клад был. Он был под нашими ногами, за городом, в городе – везде. Просто  мы тогда не знали, что есть истинный клад. Не знали, что самый ценный клад – это наша земля, наша армянская земля, наша Родина.

Таня МКРТЧЯН
Студентка АрГУ

——————————————————————————————-

Взгляд

Куда мы идем? И что строим?
или год спустя, но все без ответа

Семьдесят лет мы стремились к социализму, но так и не построили его. Сегодня, когда  собираемся строить правовое государство с демократическим лицом, возникает вопрос –  сумеем ли? Конечно, нет… Нет, потому что продолжаем жить по тем же принципам, что жили: “сильный всегда прав”, “деньги есть, ума не надо”… Продолжаем использовать власть в корыстных целях, для наживы. Нет, потому что закон по-прежнему действует для всех неодинаково (за малость могут посадить, а за крупное и серьезное – помиловать). И потому, что до сих пор принимали тоталитаризм, произвол, беззаконие, коррупцию, не предпринимая никаких серьезных мер по их пресечению, многие вопросы решая при помощи угроз и взяток. Конечно, дело не в том, в какой системе мы живем и что собираемся строить. Каждая система и строй по-своему хороши, если принятая там Конституция направлена на благо человека и работает не на бумаге, а на деле.

Если внимательно взглянуть, то коммунистическая система была и человечной, и гуманной. Но когда из СМИ узнаем, какие люди находились у власти в Советском Союзе и что они вытворяли, то становится ясно – социализму быть было несуждено. Вот главная и основная причина сомнений в том, что мы не сумеем построить Современное Демократическое Общество (СДО).

Так куда же мы идем и что строим? А идем мы к тому, что скоро простому человеку не на что будет ступить, потому что все и вся будет куплено отдельными лицами, составляющими 5% населения. А остальные 95% станут   зависимыми от них, постепенно превращаясь в крепостных или рабов.

Платная медицина, платное образование и многое другое негативно и губительно сказываются на простом народе, у которого нет таких возможностей, какие заимели некоторые господа за счет проливших на прошедшей войне свою кровь. И не дай Бог ей вновь начаться, потому что пострадают те же 95%… Пора уже нам всем одуматься, жить по совести и считаться с возможностями простых людей – нашего народа, который еще недавно пережил страшные годы и заслуживает иной участи. В противном случае, вместо здоровой нации мы будем иметь больную, вместо академиков – неучей, вместо руководителей – …

Но оставим философию и вернемся к делам текущим. 19 апреля исполнится два года со дня нашего первого письма Президенту НКР с подписями 10 человек – инвалидов по зрению. Затем последовало еще несколько писем, в том числе – открытое письмо с подписями 21 человек. Но до сих пор мы не получили ни одного ответа ни на одно из этих писем. Более того, не было предпринято никаких мер по пресечению беспредела и беззакония, творящихся в нашем Обществе слепых (ОС), хотя факты и аргументы в наших письмах были исчерпающие. Мы впервые столкнулись с таким равнодушием и безразличием, проявленным властями. И это невольно подтолкнуло нас поверить в действительное существование некой “цепочки”, где все звенья настолько взаимосвязаны, что, затронув одну из них, нужно будет разбираться с остальными.

Как тогда понять невмешательство всех структур властей, к которым мы обращались за помощью? Как понять невмешательство наших депутатов, которые принимают Закон, но позволяют его нарушать? Как понять невмешательство министерства юстиции, которое, соглашаясь с фактами нарушения Закона, ничем помочь не смогло, кроме совета обратиться в суд? Откуда у инвалидов столько сил и возможностей, чтобы каждое незаконное решение оспаривать в судебном порядке, тем более, что таковых достаточно много? И почему минюст утверждает Устав Общества слепых, который не соответствует Закону об общественных организациях?..

Как понять хамелионство министерства соцобеспечения, которое еще перед cъездом ОС утверждало о его незаконности и несоответствии с Законом из-за отсутствия кворума, но затем резко изменилось “в цвете”? Как понять действие наших “доблестных” правоохранительных органов, которые были осведомлены о многочисленных нарушениях в Обществе слепых и о так называемом “шестимиллионном финансировании из своего кармана” со стороны Вартаняна В. А., которое представляет собой ничто иное как липу, но в своем решении ни строчкой не обмолвились об этом?  Как понять невмешательство руководства страны, в обязанности которого входит защита прав и интересов своих граждан, которое так ничего и не предприняло для того, чтобы оградить инвалидов от произвола и беззакония, творящегося в обществе?..

Ссылка на Закон о невмешательстве в дела общественных организаций, которой отговаривались все структуры власти, неактуальна, потому что сами члены общества обратились к властям за помощью и это давало полное право для вмешательства (повторимся: не кто иной, а сами члены общества – 21 беспомощных инвалидов, являющихся гражданами страны, обратились за помощью, а им отказали). Даже не отказали, а не соизволили ответить и предпринять хоть малейшие меры относительно их писем, где указывалось, какие беззакония творятся в нашем обществе! Как так – само государство финансирует многие общественные организации и при этом не имеет права вмешиваться? Глупо, глупо и еще раз глупо!..

Не пора ли нашим депутатам изменить закон хотя бы для тех организаций, которые  финансируются из бюджета, и вмешиваться в том случае, если об этом попросят сами члены общества? Это позволит, в первую очередь, избавиться от тоталитарного режима, который действует во многих общественных организациях. Ведь известно – любая безнаказанность порождает новые нарушения и преступления, что ярко подтвердилось на примере Общества слепых. Почувствовав свою безнаказанность, Вартанян В. А. уволил председателя и члена ревизионной комиссии с занимаемых должностей, пригрозив при этом физической расправой. При чем тут наша должность? Конечно, ни при чем. Нас уволили как членов ревизионной комиссии. Это позволило и.о. Председателя Общества слепых беспрепятственно продать собственность общества по частям и получить липовые 6 миллионов драмов. Затем спокойно без ревизионной комиссии подготовиться к запоздалому съезду и выборам, в которых приняли участие избранные им же 10-15% членов ОС. А те, кто самостоятельно пришел на свой съезд и выборы, в том числе – вся ревизионная комиссия – оказались гостями без права голосования. Так можно переизбираться вечно и такова демократия по-вартаняновски! Своими действиями Вартанян В. А. нарушил несколько статей Устава ОС и Закона об общественных организациях (прим. редакции – статьи приводятся автором).

Зная методы работы и корыстные цели Вартаняна, легко предсказать, что в будущем Общество слепых ждет долговая яма, умышленно созданная самим Председателем. А в конце Общество расстанется с последним оставшимся кусочком собственного помещения и со двором, на котором возвысится дом-магазин – главная мечта Вартаняна В. А.

Так куда же мы идем? И какое строим СДО? Современное Демократическое Общество или Свой Дом-Особняк? Если наша власть воспринимает все происходящее в Обществе слепых как должное, то нам нечего больше добавить, кроме как узреть ее взаимосвязь с нашим и.о. Председателя.

Говорят, на примере государства (большого общества) строятся такие маленькие общества, как наши. Как бы нам не хотелось верить в то, что Общество слепых НКР является отражением нашего государства. Но…

Тут можно поставить точку, а как быть с ответом на наши письма? Прекрасно понимаем, что данная ситуация сложилась во многих субъектах постсоветского пространства. Но почему нам нужно быть похожими на них? Почему нам не быть лучше, чем они? Мы готовы еще год ждать ответа на наши письма, если будем уверены, что от этого что-то изменится. Мы готовы ждать 10 лет, если от этого действительно что-то изменится. Но в одном мы уверены точно, что с таким фундаментом и с таким порядком вещей мы никогда не построим наше Современное Демократическое Общество!

P.S. Данная статья была написана и направлена в адрес Президента НКР, Правительства, Национального Собрания и в редакцию газеты “Азат Арцах” еще год назад. Но…

За прошедший год (как мы не раз предупреждали об этом) Общество слепых НКР окончательно лишилось всего того, что у нас было. А если учесть, что в собственности ОС находилось почти 1500 кв/м помещения, 1300 кв/м  дворового участка, несколько магазинов, автомашин, станков и многого другого имущества, то добавить тут просто нечего.

Естественно, одним из главных обладателей лакомого куска стал сам “бессменый и пожизненный Председатель” ОС Вартанян В. А., причем не  потратив ни одной своей лумы (сплошная бумажная махинация). Смешно и удивительно, когда сегодня, после всего случившегося, Вартанян требует от правительства помещение из комплекса Дома Быта! А где все наше???

Уважаемая ВЛАСТЬ, вы же не являетесь членами общества слепых, так почему бы вам не раскрыть наконец-то глаза и избавиться от опасной близорукости? Вы имеете дело с мошенничеством в лице незаконно избранного Председателя. Это подтверждает прошедший (незаконно) осенью 2003 года съезд, на котором отсутствовал кворум. На съезде присутствовали не избранные, а назначенные делегаты, а о его проведении 70-80% членов ОС вообще были не уведомлены. Да, мы привыкли ко всему, даже к беззаконию. Но нас после случившегося охватило серьезное беспокойство: сегодня сумевшие продать Общество слепых НКР, завтра продадут…

От редакции “Демо”: Автор статьи приложил к вышеуказанному также копии документов и писем. Оставаясь верными принципу беспристрастного и всестороннего освещения событий, редакция “Демо” заявляет о том, что готова опубликовать мнения всех заинтересованных  по данной проблеме сторон.

О, больно слышать мне…
О, больно слышать мне всегда,
Что смерть, болезни и беда
Приходят так нежданно, вдруг,
Неся с собою столько мук.
Что солнце, воздух и вода,
Не те уже, как и Земля…
О больно слышать мне о том,
Что беззаконие кругом,
Что правде места больше нет,
Оно для многих просто бред,
Что ложь берет над нами верх,
А честным быть то смех, то грех,
Что покрывают часто зло,
И забывают про добро,
Что справедливость далека,
От нашей жизни на века,
Что взятки, методы угроз
Решат за них любой вопрос,
Что не по совести живут,
Народ овечками зовут…
О больно, больно слышать мне,
Что мы горим в таком огне,
И больно слышать каждый раз,
Что виновата только власть.
К чему винить? Все дело в нас –
Мы выбираем эту власть.

Альберт МАРДЯН

 

«Гостиная Демо»

У нас в гостях – представитель британской неправительственной организации “Ресурсы Примирения” Лоуренс Броерс, редактор специального номера журнала “Аккорд”, посвященного нагорно-карабахскому урегулированию. Приехал в Карабах с целью ознакомиться с ситуацией на месте и проконсультироваться с заинтересованными в области конфликта людьми.

– Насколько реально будет отражено в “Аккорде” все то, что Вы здесь увидите?

– Настолько реально, насколько  напишут авторы материалов. Мы планируем охватить в статьях ход официального переговорного процесса, подумать о том, почему он зашел в тупик. И еще – мы хотим, чтоб обязательно был услышан голос тех, кого почти не слышно на официальном уровне – в том числе, голос карабахского общества, голос беженцев и переселенцев, голос представителей гражданского общества Армении, Азербайджана, Карабаха. Так случилось, что процессом карабахского урегулирования занимаются в основном элиты обществ. А из мирового опыта разрешения конфликтов мы знаем, что переговорный процесс должен быть шире – только в этом случае он будет результативен.

– Вы в первый раз в Карабахе. Изменились ли Ваши представления об НК после приезда сюда?

– Да, изменились. Мои установки были связаны с Абхазией, где я много раз бывал. Я удивился, насколько Степанакерт отличается от Сухуми. Здесь не чувствуется былой войны так, как это видно в облике Сухуми. Хотя за несколько километров от Степанакерта, в Шуши, следы войны ощущаются сразу. Кроме того, здесь общество более консолидировано, здесь более четко представляют главные общие цели. И возникают очень интересные вопросы – как непризнанность влияет на развитие гражданского общества на территориях постсоветского пространства? Как влияет международное признание таких государств, как Армения и Азербайджан, на демократические процессы?.. Вот примерно такой круг вопросов и будет охвачен в специальном номере “Аккорда”, посвященном карабахскому урегулированию. Он выйдет в свет в ноябре 2005 года.

——————————————————————————————-

Теория мира

Изучение опыта Северной Ирландии:отчет о поездке грузинских политических деятелей

(начало статьи в предыдущем номере)

Размышления и наблюдения

Вторая часть поездки проходила в Лондоне.  На семинаре в британском МИДе при участии посла Грузии в Великобритании  участники поездки рассказали о своих впечатлениях от посещения Северной Ирландии и отметили аспекты мирного процесса и особенности ведения переговоров, которые показались им интересными. Они также рассказали о своем взгляде на текущую ситуацию на Кавказе, подчеркнув необходимость международной поддержки в выстраивании их взаимоотношений с Россией. Последние два дня группа провела в обсуждении текущей стратегии Грузии по отношению к конфликтам в Южной Осетии и Абхазии -в свете тех уроков, которые им удалось извлечь из опыта Северной Ирландии.  Было выделено несколько аспектов:

1)  конфликт идентичностей

Подобно другим группам, посещавшим Северную Ирландию, данной группе было тоже довольно трудно определить, что же лежит в основе этого конфликта.  Имеет ли он этнические корни и идет ли речь о двух или более национальностях?  Даже если данный конфликт нельзя считать этническим по характеру, одним из его аспектов является вопрос об идентичности/самовосприятии разных общин Северной Ирландии и столкновении идентичностей протестантов и католиков.  Идентичность приобретает важность только в определенных контекстах, когда мы чувствуем угрозу собственной идентичности или когда существует конкуренция за ресурсы или власть с группой иной идентичности. Такова ситуация и в Северной Ирландии, но когда католики и протестанты оказываются за ее пределами, они часто прекрасно общаются друг с другом и обычно рады увидеть рядом своего соотечественника. Но там, где существует конфликт идентичностей, может  возникнуть порочный круг противостояния и вражды, когда мы определяем свою идентичность как нечто противоположное идентичности другой группы.  Другими словами, мы определяем себя через то, чем мы не являемся, или на кого мы не похожи, а не через то, кто мы такие и каковы наши особенности.  Таким образом, мы занимаем оборонительную позу и настаиваем на исключительности – вместо того, чтобы быть уверенными в себе и приветствовать “включение и участие других”. У нас вырабатывается негативный имидж другой группы, и тем самым мы формируем их отношение к нам и отдаляем решение конфликта.  На этой стадии наши подходы являются взаиморазрушающими.  Обе стороны лишь усиливают эти негативные тенденции своим поведением, что и происходило в Северной Ирландии.  Один из членов грузинской группы заметил, что нередко люди могут накапливать и носить в себе гнев, который в определенный момент может вновь приобрести полную силу.

Но возможен и другой подход – можно оказывать друг другу взаимную поддержку в выработке нового подхода к конфликту и взаимоотношениям.  Необходимо своевременно заметить появление негативных тенденций и попытаться вырваться из их порочного круга и уменьшить противостояние. Тем не менее, к моменту осознания проблемы, решить ее бывает довольно трудно, потому что к тому времени под влиянием скопившихся обид уже сложились и закрепились определенные модели поведения, а прошлый опыт учит нас не доверять своему оппоненту. В Северной Ирландии политики четко опирались на аргументы, в основе которых лежала исключительность и противостояние, так как они чувствовали, что именно эти аргументы воспринимаются их собственной общиной.  Во время встреч группа узнала, что когда политики в Северной Ирландии пытались разорвать этот порочный круг и выработать более примиренческий подход, они обнаруживали, что негативная пропаганда и образ врага, создаваемые ими на протяжении десятилетий, оказались чрезвычайно успешными, в результате чего их собственные последователи с подозрением относились к предлагаемому ими новому подходу.

2) укрепление доверия

Когда мы чувствуем, что нашей идентичности что-то угрожает, нам не хватает уверенности в себе или в других.  Один из политиков подчеркнул парализующую природу страха, когда трудно действовать целенаправленно и конструктивно. Отсюда так важна уверенность в собственных силах и силах своей общины или группы, хотя это отнюдь не означает, что нам на руку ощущение нашими оппонентами слабости и уязвимости, потому что при таких обстоятельствах они не смогут оценить имеющиеся у них альтернативы и возможности и предпринять какие-то позитивные шаги. Иногда понятие построения доверия означает определенные сигналы, которые мы посылаем другой стороне и которые показывают ей, что нам можно доверять.  Но есть и другой важный аспект построения доверия – сделать все, чтобы другая сторона в конфликте почувствовала себя достаточно уверенно и захотела войти в какие-то конструктивные отношения с нами. В наших силах помочь им ощутить в себе эту уверенность.

Несколько собеседников отметили, что важно не вести диалог в духе сдачи одной из сторон своих позиций и не создавать впечатления, что одна из сторон должна капитулировать.  Между участниками состоялось обсуждение подхода к построению мер доверия, который называют “Постепенным Снижением Напряженности” (система ГРИТ).  Он подразумевает ряд шагов или заявлений, которые показывают другой стороне вашу добрую волю и желание достичь договоренности, а также ваше уважение к ним. Важным шагом является признание обоснованности устремлений или позиции другой стороны с учетом тех обстоятельств, в которых онa оказалaсь.  Признание оппонента и его доводов нередко воспринимается как признак слабости, но на самом деле это признание не означает отказа или сдачи каких-либо позиций.  Там самым мы не говорим, что мы согласны со своим оппонентом, наоборот, часто мы этим подтверждаем свое абсолютное несогласие с ним. Но мы признаем факт существования его доводов как основы, на которой будут строиться наши отношения.  Декларация Даунинг Стрит, подписанная в 1993 году в Северной Ирландии британским премьер-министром Джоном Мейджором и ирландским премьер-министром Альбертом Рейнолдсом, имела колоссальное значение, потому что она заявила о легитимности устремлений разных сторон в конфликте и о необходимости найти  способ примирить эти несовместимые устремления. Джон Хьюм объяснил, как представители республиканского движения  в разговорах с ним заявляли о том, что они не верят в добрую волю британского правительства. Это стало одним из факторов, которые привели к совместной декларации двух правительств.  Декларация несколько успокоила республиканцев, прежде всего потому, что они были предупреждены заранее о том, что готовится такое заявление. Кроме того, заявление стало частью целого ряда сопутствующих шагов, которые помогли Ирландской Республиканской Армии объявить о прекращении огня.  Мартин Мансер рассказал также о последовавших за этим шагах ирландского правительства, которые должны были завоевать доверие республиканского движения:  открытие дорожного сообщения через границу, выпуск на свободу заключенных и помощь с получением республиканцами виз для визита в США.

Джон Хьюм также подчеркнул важность предварительного согласования той основы, на которой будут вестись переговоры и на которой можно будет строить приемлемое соглашение.  По его мнению, это возможно даже в тех случаях, когда стороны придерживаются диаметрально противоположных взглядов на то, каким должен быть конечный результат процесса.  Он отметил, что принципы, по которым может быть достигнуто соглашение, это принципы применения стандартов фундаментальных прав человека.  Если стороны согласятся поставить эти принципы во главу угла, они могут начать переговоры.

3) привлечение к участию крайних/экстремистов

Участники поездки узнали, что на протяжении долгих лет британское руководство считало, что ключом к разрешению североирландского конфликта  является создание мощного центра – за счет усиления более умеренных партий и изоляции тех, кто придерживается более крайних взглядов. Однако этот подход не оправдал себя, потому что умеренные партии постоянно оглядывались назад на более крайние элементы в их общине.  В конце концов процесс не мог продолжаться без подключения крайних групп. Оказалось, что последние обладают большей свободой для маневра, потому что пользуются доверием собственных сторонников и хорошо представляют себе, что является жизненно важным для их собственной общины, и в чем состоят ключевые интересы другой стороны.  После победы на осенних выборах 2004 года Демократических Юнионистов (ДЮП) и партии Шин Фейн некоторые обозреватели отметили, что сегодня более крайние партии имеют больше влияния на свои общины, что делает шансы достижения устойчивого мира более реальными, чем раньше.

4) согласованность стратегии

Для того,  чтобы добиться доверия, о котором говорилось выше, особенно важна последовательность действий.  Существуют разные мнения по поводу того, насколько разным партиям Северной Ирландии удалось сохранить такую последовательность.  Республиканцы часто хвастались тем, что они вели кампанию с оружием в одной руке и с избирательным бюллетенем в другой. Другими словами, это была одновременно и политическая, и военная кампания.  Один из обозревателей отметил, что британцы придерживались попеременно то политической, то военной стратегии, и что временами эти две стратегии противоречили друг другу и сводили на нет все усилия британской стороны. Это может быть связано с тем, что внутри любого правительства или просто группы всегда существуют люди, которые поддерживают разные подходы.  В то же время когда такие подходы приводят к противоречивым стратегиям, это вызывает подозрение другой стороны, после чего она занимает оборонительную позицию и отказывается участвовать в переговорах.  Особенно в тех случаях, когда стратегия страдает внутренней непоследовательностью, ее оппонентам довольно легко игнорировать содержащиеся в ней позитивные сигналы и сосредотачивать свое внимание на негативных аспектах.

5) непредвзятая критика

Один из североирландских политиков поделился с группой своими соображениями о том, что люди обладают великой способностью изменять свою позицию, когда они признают ту реальность, с которой им приходится иметь дело.  Но человек находит много способов прятаться от реальности.  Многие группы часто оптимистично настроены по поводу потенциала их стратегии и сомневаются в успехе альтернативной стратегии.  По разным причинам они не могут позволить себе роскошь сомнений.  Так каким же образом можно приблизить эту реальность?  На встречах говорилось о роли людей, которые близки группе, пользуются в ней авторитетом и одновременно могут выполнять роль непредвзятого критика.  Делегации удалось встретиться с такими людьми.  Обычно группа или община, находящаяся в гуще конфликта, вряд ли готова безболезненно включиться в полемику о собственной природе и характере внутренних взамоотношений.  Наверное, одним из наиболее успешных способов помочь ей в выработке новых стратегий является незаметная  работа с ее представителями по изучению и анализу слабых сторон текущих стратегий и потенциальных альтернатив.  В результате такого процесса группа может прийти к осознанию опасности коллективного мышления, при котором не бывает несогласных.  В такой ситуации особую ценность имеют сторонние критики или “провокаторы”, которые позволяют увидеть возможность невозможного и вообразить невообразимое.  Как только мы начинаем думать в этом направлении, мы начинаем понимать, что это не так ужасно и невообразимо, как кажется.

6) “разумный эгоизм”/ собственная заинтересованность

Один из политиков заметил, что переговоры не строятся на том, что правильно, или на принципе морального превосходства.  Это вопрос прагматического изучения интересов каждой из сторон.  Другой политик перечислил ряд моментов, которые необходимо учитывать на переговорах:

1. Что я могу предложить такого, что было бы в интересах моего оппонента?

2. Каков мой минимум – то есть, что составляет жизненно необходимые интересы моей общины?

3. Из ответов на первые два вопроса вытекает следующий:  от чего мы можем отказаться политически в интересах нашего оппонента для того, чтобы добиться удовлетворения наших собственных интересов и потребностей?

7) долгосрочная перспектива

Грузинскую делегацию поразило то, как долго идет процесс мирного урегулирования в Северной Ирландии.  Один из участников поездки заметил, что, по-видимому, они сами обещают своим соотечественникам, что многого можно достичь за короткий срок, и что, пожалуй, более реалистичен долгосрочный подход.  Вместе с этим его коллега заметил, что в Грузии существует острая необходимость в  подвижках по урегулированию грузино-абхазского конфликта.  В то же время участники подчеркнули, что процесс буксует уже не первый год, потому что старое мышление и поведение постоянно подкрепляются  определенными действиями и заявлениями. Критика другой стороны и обвинения ее в негативном или агрессивном поведении стали своего рода пророчеством, так как они побуждают ее к такому поведению.   Если те подходы, которые обсуждались на встрече, можно будет взять на вооружение, вполне вероятно, что ситуация изменится в сторону устойчивого решения, приемлемого для всех заинтересованных сторон.  В целом же, на группу произвел впечатление оптимизм всех, с кем они встречались в Северной Ирландии, особенно тех, кого обычно обвиняют в крайних взглядах и поведении.  Окончательный выход из кризиса может быть найден только через несколько месяцев, возможно, только после предстоящих выборов в парламент Великобритании, но все, с кем встречалась группа, высказывали уверенность в том, что все стороны сегодня работают на достижение договоренности.

Что бы ни случилось в будущем, грузинские участники поездки, побывавшие в Северной Ирландии, будут с интересом наблюдать за развитием событий в этом уголке мира – после того, как они познакомились с ее народом и повстречались с некоторыми из тех, в чьих руках находится ее судьба.  Они желают им всяческих успехов, а люди, с которыми им удалось встретиться, надеются на то, что им пригодится опыт, полученный во время посещения Северной Ирландии.

P.S. Визит был спонсирован Rapid Reaction Mechanism of the European Union и организован Conciliation Resources.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s