№ 8 / 30 ապրիլ

ԵՂԵՌՆԻ ԶՈՀԵՐԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻ ԼԱՎԱԳՈՒՅՆՍ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՆՈՐ ԵՂԵՌՆԻ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՑԱՌՈՒՄՆ Է

Հայոց մեծ ողբերգության մասին շատ է գրվել: Շատ ենք գրել հատկապես հայերս: Մեր գրածներում ավելի շատ ցավն ու ողբն են, քան վերլուծությունն ու դաս առնելու ջանքը: Սա մեր մտավոր թերացման մասին չէ, որ խոսում է: Ցավն այնքան մեծ է, որ չի մեղմանում և երբևէ չի էլ մեղմանա: Ցավն այնքան մեծ է, որ սիրտդ պայթում է, խամրում է մտածողությունդ, խախտում հոգեվիճակդ: Այնուամենայնիվ, պիտի կարողանանք դասեր քաղել կատարվածից, որքան էլ ցավագին, ինչքան էլ հիվանդագին լինի՝ բայց մի դաս, համենայն դեպս, պիտի խցկենք մեր ուղեղները, բալասանի պես մխրճենք մեր վիրավոր սիրտը:

Դասը հետևյալն է՝ եղեռնը և մեր բոլոր դժբախտությունները հնարավոր եղան, քանի որ ցայսօր մեր ժողովուրդը չի գտել ԻՆՔՆԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ իր մոդելը, եղանակը: Չի գտել այդքան արյուն տալուց, այդքան վերքեր ունենալուց հետո անգամ: Մենք ցանուցիր ու ցաքուցրիվ ենք ոչ միայն աշխարհով մեկ, այլև մեր իսկ երկրով մեկ, մենք այդպիսին ենք մեր էության մեջ, մեր հոգիներում, մեր հոգեբանությունում: Չունենք ինքնակազմակերպման այն առանցքը, որի շուրջ պիտի պտտվենք բոլորս, շարքային քաղաքացուց մինչև բարձրագույն ղեկավարություն, առողջ և հիվանդ, օրինապաշտ ու օրինախախտ: Մեզ եղեռնել են, որովհետև ինքներս, ամեն մեկս յուրովի անտարբեր ենք եղել մեր ճակատագրի, միագումար էլ՝ մեր ժողովրդի ճակատագրի հանդեպ: Ամեն մեկս մեր հարցերն ենք լուծել, մեր կաշվամերձ խնդիրներով ենք եղել մտահոգ, հանուն այդ խնդիրների գործարքի ենք գնացել ինքներս մեզ հետ, դիմացինի-հայրենակցի-հարևանի հոգսը մերը չի եղել, միով բանիվ՝ մեր «ես»-ը չենք կարողացել ու չենք էլ ցանկացել խառնել մեծ «մենք»-ին: Ու ամեն մեկս եղել ենք խոցելի, ու ժողովուրդն է եղել խոցելի: Բայց բոլորս միասին մեղադրել ենք ուրիշներին:

Փոխվե՞լ ենք այսօր: Ցավոք՝ ոչ: Նույն համատարած անտարբերությունն է սեփական ճակատագրի հանդեպ: Ինչպես ժամանակին մեզ չէին հուզում ռուսների ու երիտթուրքերի հետ մեր ղեկավարների վարած բանակցություններն ու ձեռքբերված պայմանավորվածությունները, ինչպես այն ժամանակ մեր ղեկավարներին չէինք հարցնում, թե արդյո՞ք ամեն ինչ է արվում հիշյալ պայմանավորվածությունների ձախողման դեպքում մեր անվտանգությունն ապահովելու համար, այնպես էլ այսօր ենք անտարբեր ղարաբաղյան հիմնախնդրի բանակցային գործընթացի, զիջում-փոխզիջումների, տարածքների հանձնման և այլ տարբերակների հանդեպ: Ասես՝ մոզամբիկցիների մասին է խոսքը: Մարդն անխռով իր գործին է: Բայց վաղը հենց նա է իր զավակին ուղարկելու ռազմի դաշտ, կամ էլ փախցնելու սահմանից անդին: Վաղն էլ չի հարցնելու՝ արդյո՞ք ամեն ինչ ճիշտ է արվել, միգուցե հնարավոր էր այլ ուղի ընտրել: Հաստատ չի հարցնելու, որովհետև այսօր չի հարցնում:

Մինչդեռ եղեռն չի լինի, եթե ամեն մարդ տեր կանգնի իր իրավունքներին, իր ճակատագրին, միագումար էլ՝ իր ժողովրդի ճակատագրին: Սարդարապատվի ոչ միայն օրհասական պահին, երբ դանակը ոսկորին է հասել, այլ միակամ լինի բոլոր այն դեպքերում, երբ իր ճակատագրի հետ են խաղում:

Մարդ Աստծո, ինքդ ընտրիր ղեկավարիդ, մի թող, որ նրան գլխիդ կապեն: Ղեկավա՞ր ես ընտրել՝ վստահիր նրան: Վստահիր, բայց ստուգիր, վերահսկիր, կապերը ձեռքիդ պահիր: Նա է քո ծառան, այլ ոչ թե դու՝ նրա, նա է քեզ պարտք, այլ ոչ թե դու՝ նրան, նա է քեզ հաշվետու, այլ ոչ թե դու՝ նրան, դու ես նրան պահողը, այլ ոչ թե նա՝ քեզ: Նա՛ պիտի վախենա քեզնից, այլ ոչ թե դու՝ նրանից: Տերը դու ես, այլ ոչ թե նա: Տեր կանգնիր քո իրավունքներին, օգնիր քո նմանի իրավունքները պաշտպանելու: Որպեսզի փրկվես, որպեսզի փրկվենք, որպեսզի մեր զավակների աչքերում մահացու թախիծ չլինի:

Ամենակարևորը՝ անտարբեր մի եղիր: Որովհետև այդ անտարբերությամբ դու ոչ միայն քո ճակատագիրն ես վտանգի տակ դնում, այլև ամբողջ ժողովրդի: Ու մի մեղադրիր ուրիշներին, այլ մեղադրիր ինքդ քեզ, առաջին հերթին՝ քեզ: Մեղադրելով էլ՝ փնտրիր ԱՌԱՆՑՔԸ: Ու եղեռն չի լինի:

——————————————————————————————

Լրահոս

Օգտագործվող հողահանդակները 2000 թվականից ի վեր կրկնապատկվել են

Բայց դրանց զգալի մասը հարկային դաշտից դուրս է

Եթե 2000 թ. ԼՂՀ-ում մշակվում էր 34 665 հա հող, ապա 2004-ին այդ թիվը հասել է 64 286-ի, ինչի մասին տեղեկացրել է գյուղնախարար Վահրամ Բաղդասարյանը: Նրա խոսքերով, անցած տարի հարկային դաշտ է բերվել 15 հազ. հա հող: Սակայն, մի շարք փորձագետների կարծիքով, հարկման դաշտ առայժմ չբերված մշակովի հողեր դեռ շատ կան: Ընդհանրապես, սեփականաշնորհված է հողերի 25 տոկոսը, մնացածը տրվում է վարձակալության հիմունքներով: Ըստ նախարարի՝ վերջին 4 տարվա ընթացքում արձանագրվել է գյուղարտադրության 61-տոկոսանոց աճ: Դրա հետ մեկտեղ, բերքատվությունն աճել է ընդամենը 16 տոկոսով: Այլ կերպ ասած, գյուղատնտեսությունը զարգանում է էքստենսիվ ճանապարհով: Դրանից խուսափելու համար Վ. Բաղդասարյանը առաջարկում է ակտիվացնել ոռոգման համակարգի վերանորոգման աշխատանքները, զարգացնել սերմնաբուծությունը, տոհմաբուծությունը՝ անասնապահության մեջ, ստեղծել վերամշակման գործարաններ եւ անցնել գյուղատնտեսության մասնագիտացված տարբերակին: Այդ ամենը ընդգրկված է գյուղատնտեսության զարգացման 2006-2010 թթ. ծրագրերում:

Ինչ վերաբերում է այն փաստին, որ գյուղացիները՝ գրավի առարկա չունենալով, չեն կարողանում պետական վարկ ստանալ, Ազգային ժողովում վարչապետ Ա. Դանիելյանը տեղեկացրեց, որ կառավարության որոշմամբ խաղողագործության եւ տեխնիկայի գնման համար կոլեկտիվ հայտերի առկայության դեպքում վարկերը կտրամադրվեն պետական երաշխավորությամբ:

Մի հարց, այնուամենայնիվ, մնաց անհասկանալի. ինչո՞ւ այս տարվա վարկերը դեռ չեն տրամադրվել: Չէ՞ որ դրանք գյուղատնտեսական աշխատանքների համար են նախատեսված, որոնք էլ ունեն իրենց հստակ «ժամանակացույցը»: Եվ արդյո՞ք ճիշտ են շրջանառվող լուրերը, որ ընտրությունների շեմին վարկերն էլ են «քաղաքականացվելու»:

Վարչակազմի ղեկավարը հանցագո՞րծ է, թե՞ ոչ 

Վարչապետին խորհուրդ տվեցին հիշել իր անցյալը

Կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ պատգամավոր Ալբերտ Համբարձումյանը դիմել է վարչապետին` խնդրելով պատասխանել, թե արդյո՞ք Վալերի Գեւորգյանը, որի հանդեպ քրեական գործ էր հարուցված «կարտոֆիլի գործով», իրավո՞ւնք ունի լինել Հադրութի շրջվարչակազմի ղեկավար: Ի պատասխան վարչապետը նշեց, որ նրանք, ում հանդեպ քրեական գործ է հարուցված, ազատվում են աշխատանքից, օրինակ, նույն շրջանի նախկին ղեկավարը եւ կրթության նախկին նախարարը /երկուսն էլ` ՀՅԴ անդամ/: Վ. Գեւորգյանի մասին մենք այդպիսի տեղեկություններ չունենք՝ ասել է վարչապետը:

Պատասխան խոսքում Ա. Համբարձումյանը նշեց, որ մի քանի տարի առաջ Արցախ եկած վարչապետը բարոյական իրավունք չունի վիրավորելու մարդկանց, ովքեր Արցախի ազատագրման գործում մեծ ներդրում ունեն: Ու խորհուրդ տվեց Ա.Դանիելյանին հիշել սեփական անցյալը: Ի պատասխան՝ վարչապետը նշեց միայն, որ ոչ մեկին վիրավորելու նպատակ չի ունեցել:

Նիստից հետո շատերի կողմից նշվեց այն փաստը, որ սա առաջին դեպքն էր, երբ գործադիրը չի կարողացել պատասխանել բարոյական մեղադրանքին, եւ պատճառը, ըստ մեկնաբանողների, այն էր, որ նման հարց է բարձրացրել մի մարդ, որը բարոյական անբասիր կերպար ունի եւ առնչված չէ իշխանություններին: Իսկ ոմանց կարծիքով էլ՝ վարչապետը չպետք է քաղաքականացներ հարցը, նշելով միայն դաշնակցականների անուններ,  պիտի պատասխաներ զուտ պետական գործչի ու օրենքի երաշխավորի, այլ ոչ թե ընդդիմախոսի կեցվածքով:

Էդ. Աղաբեկյան.

«Օրենքի առաջ բոլորը հավասար պիտի լինեն»

Դղյակները պիտի բերվեն հարկային դաշտ

Ստեփանակերտի քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանն իր հրավիրած մամուլի ասուլիսի ժամանակ նշեց, որ ինքը արտասահմանից չի ֆինանսավորվում: Նա արել է եւս մի քանի կարեւոր հայտարարություններ՝ կապված որոշ լրատվամիջոցներում նրա հասցեին մինչ այդ հնչեցված «մեղադրանքների» հետ: Մասնավորապես, քաղաքապետին մեղադրել են նաև այն բանում, որ «Շարժում 88» կուսակցությունը, իբր, գրասենյակ չունի եւ կուսակցական աշխատանքների համար օգտագործվում է քաղաքապետի «հարմարավետ» աշխատասենյակը: Էդ. Աղաբեկյանը տեղեկացրեց, որ կուսակցության գրասենյակը վաղուց է գործում և մատնանշեց հասցեն՝ Ազատամարտիկների փողոց, 32:

Քաղաքապետը նշեց նաեւ, որ չի կատարելու կառավարության դեկտեմբերյան որոշումն առ այն, որ քաղաքապետարանը իրավաբանական անձ չէ եւ զուրկ է իրավասություններից: Այդ որոշումը չի համապատասխանում «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքին: Ըստ Էդ. Աղաբեկյանի, նշված որոշումը ընդունվել է հասկանալի քաղաքական նպատակներով, որոնց մասին քաղաքապետը նպատակահարմար չգտավ խոսել:

Մի հայտարարություն եւս. Էդ. Աղաբեկյանի խոսքերով՝ վերջին տարում Ստեփանակերտում նկատվել է հարկերի եւ տեղական տուրքերի հավաքագրման կտրուկ աճ: Աճը ապահովվել է թանկարժեք մեքենաները եւ դղյակները հարկային դաշտ բերելու հաշվին: Օրենքի առաջ բոլորը հավասար պիտի լինեն՝ ընդգծել է քաղաքապետը:

Մեկ նախադասությամբ

ԼՂՀ-ում մեկնարկել է գարնանային զորակոչը:

Նախագահ Ղուկասյանը Ցեղասպանության 90-ամյակին նվիրված համաժողովին նշել է, որ ոչնչացումից փրկվելու միակ ձեւը ոչ թե միջազգային ատյաններին դիմելն է, այլ ինքնակազմավորվելը եւ սեփական իրավունքները պաշտպանելը:

Կառավարության նիստում վարչապետը տեղեկացրեց, որ Արցախում 36 հազ. աշխատող ապահովում են 36 հազ. թոշակառուների կենսաթոշակները. նորմալ երկրներում, ըստ վարչապետի, աշխատողների թիվը առնվազն երկու անգամ պետք է գերազանցի թոշակառուների թվին:

Կառավարությունը տարբեր հեռուստա- եւ ռադիոալիքների հաղորդումների՝ պետական պատվերով հեռարձակման համար այս տարի «Արցախկապ» ՊՓԸ-ին կվճարի 124 մլն. 260 հազ. դրամ, իսկ «Փեյս» ՍՊԸ-ին՝ 13 մլն. 740 հազ. դրամ:

Ի պատասխան պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանի այն հարցին, թե ինչ պատասխանատվություն կկրեն բանակի համապատասխան պաշտոնյաները՝ վերջերս տեղի ունեցած միջադեպի համար, որի պատճառով զոհվել է 3 զինվոր, պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը տեղեկացրեց, որ խստորեն պատժվել են մի շարք սպաներ, այդ թվում՝ շտաբի պետը:

Պատգամավոր Ալյոշա Գաբրիելյանը ԱԺ նիստում հանդես է եկել հայտարարությամբ, որում ՀՅԴ անունից դատապարտել է այն փաստը, որ իշխանությունները, հատկապես՝ որոշ ուժային նախարարներ, արդեն քարոզում են իրենց «թեկնածուներին», կրթության նախարարն էլ օգտագործում է իր լծակները՝ ԱԺԿ-ում նոր մարդիկ անդամագրելու համար:

2005թ. հունվար-մարտին ԼՂՀ-ում ծնվել է 484 երեխա, մահացածների թիվը կազմել է 350, բնական աճը կազմել է 134 մարդ, ԼՂՀ եկողների թվաքանակը կազմել է 170, մեկնողներինը՝ 78 մարդ, մեխանիկական հավելաճը՝  92:

Ի պատասխան պատգամավոր Լեւոն Հայրիյանի կոչին՝ գոնե մեկ անգամ արցախյան խորհրդարանում քննարկել ղարաբաղյան հիմնախնդիրը եւ ազատագրված տարածքների հարցը, իշխանամետ պատգամավորները հակադարձեցին, որ ամեն ինչ, իբր, արդեն վաղուց ասված է, նման «պահվածքով» օդում առկախ թողնելով մի շատ կարևոր հարց՝ այդ դեպքում ինչու՞ ենք զօրուգիշեր բողոքում, որ բանակցային գործընթացից դուրս ենք մնացել:

Վարչապետ Անուշավան Դանիելյանը հայտարարել է, որ առաջիկա ընտրությունների ժամանակ վարչական ռեսուրսը կօգտագործվի ընտրությունների արդարությունն ու թափանցիկությունը ապահովելու համար միայն:

Որպեսզի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների համար Ստեփանակերտի Թումանյան փողոցում 45-բնակարանոց շենք կառուցենք, պետք է արագ վաճառենք Ազատամարտիկների փողոցի վրա կառուցած 28-բնակարանոց էլիտար շենքը՝ ասել է վարչապետը:

Կառավարությունն ընդունել է նոր կարգ, համաձայն որի նախարարները պետք է եռամսյակը մեկ լրագրողներին ներկայացնեն իրենց գերատեսչությունների աշխատանքների արդյունքները, իսկ 6 ամիսը մեկ՝ հրավիրեն մամուլի ասուլիս:

Մի խումբ պատգամավորներ կոչ են արել կառավարությանը լուծել համայնքների միջև տեղի ունեցող տարածքային վեճերը. նրանց հավաստմամբ՝ մի շարք գյուղերի պապական-պատմական հողերը մի քանի տարի առաջ կամայական որոշումներով սեփականաշնորհվել են այլ բնակավայրերի բնակիչների կողմից:

Ազգային ժողովը չի ընդունել «Վերահսկիչ պալատի մասին» օրենքում առաջարկված փոփոխությունը, քանի որ այն, ըստ մեկնաբանությունների, կարող է հանգեցնել այդ կառույցի ներկայիս ղեկավարի եւս 6 տարով այդ պաշտոնում նշանակմանը. չի ընդունվել նաեւ նույն օրենքում մեկ այլ փոփոխություն, որի համաձայն կառավարությունը կպարտավորվեր արձագանքել Վերահսկիչ պալատի հայտնաբերած օրինախախտումներին եւ տեղեկացնել, թե ինչպես է պատժել մեղավորներին:

Պատգամավոր Արթուր Հակոբյանի այն հարցին, թե ինչու կառավարությունը չի կատարում իր կողմից ընդունած՝ ԼՂՀ բնակչությունը 300 հազարի հասցնելու մասին ծրագիրը եւ ինչո՞ւ է կրճատել Շահումյանի շրջանում կառուցվելիք տների թիվը, վարչապետ Ա. Դանիելյանը պատասխանեց, որ նման ծրագիր չի եղել, այն ընդամենը առաջարկ էր, իսկ վերաբնակեցման ոլորտի սխալներում մեղավոր է համապատասխան կառույցը, որում էլ շուտով կադրային փոփոխություններ են լինելու:

Ի ՀԻՇԱՏԱԿ ԵՂԵՌՆԻ ԶՈՀԵՐԻ.

Ջահերթ դեպի Ստեփանակերտի հուշահամալիր

Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված միջոցառումների շարքում իր ուրույն տեղն ունի համաերիտասարդական ջահերթը, որն արդեն քանի տարի է կազմակերպվում է նաև Արցախում: Ջահերթի նպատակը աշխարհին ցույց տալն է, որ մենք մշտապես հիշում ենք մեր զոհերին և պահանջատեր ենք:

Ապրիլի 23-ի երեկոյան, հանրապետության երիտասարդական միությունների մասնակցությամբ, կայացավ հերթական ջահերթը՝ ի հիշատակ եղեռնի  զոհ դարձած մեկ ու կես միլիոն հայերի: ՀՅԴ Արցախի կենտրոնական կոմիտեի շենքի մոտ այրելով Թուրքիայի դրոշը՝ երիտասարդների հոծ բազմությունը շարժվեց դեպի Ստեփանակերտի հուշահամալիր, որտեղ էլ  հանգրվան գտան վառվող մոմերը: Նշենք, որ ջահերթի ավանդույթը մտցրել է ՀՅԴ-ն՝ 1998 թվականին, և այս տարի, առաջին անգամ, այն Երևանում  կազմակերպվել է պետական մակարդակով: Մեզ մոտ, ցավոք սրտի, դեռ ոչ. հինգերորդ տարին է  ստեփանակերտյան ջահերթը կազմակերպվում է ՀՅԴ-ի ջանքերով և մասնակցությամբ, և արդեն երկրորդ տարին է նրանց են միացել հանրապետության երիտասարդական կազմակերպությունները: Հուսանք, սակայն, որ hայաստանյան իշխանությունների այս նախաձեռնությունն օրինակ կծառայի նաև մեր ղեկավարության համար, և հաջորդ ջահերթը կկայանա արդեն պետության հովանու ներքո:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՇՈՒՇԻԻ ՍՈՒՐԲ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԿՐՏԻՉ ԵԿԵՂԵՑՈՒՄ «ԿԱՆԹԵՂ» ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ  ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐ ԺՈՂՈՎԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ազգային ոգեկոչման խորը զգացումով ցավակցում ենք 1915-1916 թթ. Մեծ Եղեռնից մազապուրծ եղած մեր հայրենակիցներին և նրանց հետնորդներին, դատապարտում ենք բոլոր կարգի բռնությունները և դիմում ենք բարի  կամքի տեր մարդկանց և պետություններին՝ ճանաչել Հայոց Ցեղասպանությունը և դատապարտել այն՝ կանխելու համար մարդկության դեմ հարուցվող հետագա բոլոր ոճրագործությունները:

«Կանթեղ» ՀԿ նախագահություն

——————————————————————————————-

Անդրադարձ
ԹԵՐԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ Է ԱԽՏ

«Դեմո» թերթի թ.7 (26) համարում «Նոր Շահումյան» թերթի խմբագիր Ալբերտ Ավետյանը «Կուսակցականությունն ախտ է, որ ջլատում է ժողովրդի ուժերը» հոդվածում անհիմն քննադատության է ենթարկել Դաշնակցությանը և ավելի քան հարյուրամյա կուսակցությանն այնպիսի թերություններ վերագրել, որոնց դեմ հենց ՀՅԴ-ն է պայքարել իր ողջ գործունեության ընթացքում:

Ես, որպես շարքային դաշնակցական, շատ հանգիստ եմ ընդունել հիշյալ գրվածքը, նույնն էլ խորհուրդ եմ տվել կուսակցական ընկերներիս: ՀՅԴ-ն հզոր քաղաքական ուժ է, իսկ հզորի ճակատագիրն ու բեռն ուրիշ են, ինչն էլ, ամեն ինչից զատ, ենթադրում է մեծահոգություն ու հանդուրժողականություն նվազ կարևոր քաղաքական ուժերի ու անձանց նկատմամբ: Եթե վերհիշելու լինենք մեր կուսակցության պատմությունը, ապա երևան կհանվի մի պարզ ճշմարտություն՝ շատուշատ քաղաքական ուժեր ու անձինք են կայացել՝ ՀՅԴ-ին քննադատելու ճանապարհով: Ինքներս գոհ ենք դրանով, քանի որ նպաստել ենք նրանց կայացմանը, ավելին՝ որպես կանոն, նրանք շատ շուտ հաղթահարել են աճի մանկական հիվանդությունը և առնվազն բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատել մեզ հետ: Կրկնում եմ՝ ուժեղի ճակատագիրն ու բեռն է դա:

Մեր մեծահոգությունն իսկապես արդարացված է, քանի որ մեր հասցեին հնչած քննադատությունը հաճախ թյուրիմացության ու թերիմացության արդյունք է եղել: Հուսով ենք, որ նույն ախտով է տառապում նաև հիշյալ գրվածքի հեղինակը, հավատանք, որ միտումնավոր չի արել: Ուստի խորհուրդ տանք մի անգամ էլ կարդալ այն հեղինակին, որի ստեղծագործություններից մեջբերումներ է արել: Գուցե թե երկրորդ անգամ կարդալը նպաստի ավելի խորը ընկալելու մեջբերված տողերը:

Մեծահոգաբար՝ Գ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
—–

Հարգելի պարոն Գեղամ Բաղդասարյան

Ձեր թերթի վերջին համարում (թիվ 7) կարդացի« որ ես՝ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցությունից ԱԺ պատգամավորության թեկնածու առաջադրված Ռուդիկ Հյուսնունցս, ոստիկանության պետի հետ նախընտրական քարոզչություն եմ սկսել Մարտակերտի շրջանի գյուղերում:

ԼՂՀ ԿԸՀ-ի ՀՅԴ ներկայացուցչին ուզում եմ իրազեկել« որ ես տեղյակ եմ ընտրությունների մասին օրենքին եւ լավ գիտեմ« որ քարոզարշավը դեռ չսկսված« չի կարելի քարոզչական աշխատանքներ տանել:

Այժմ ես զբաղված եմ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության (որի համանախագահներից եմ) ընթացիկ՝ կազմակերպական աշխատանքներով:

Թույլ տվեք նաեւ նկատել. չէի ասի« թե մեր քաղաքական իրականությունը ծայր աստիճան սրված է« բայց հենց նման չկշռադատված եւ« այո« անպատասխանատու հայտարարություններն են« որ կարող են շիկացնել մթնոլորտը:

Այնուամենայնիվ« ես լավատես եմ եւ համարում եմ« որ կատարվածն ընդամենը պատահականություն էր եւ պայմանավորված էր« թերեւս« պահի ազդեցությամբ:

Հարգանքներով՝ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության
համանախագահ՝ Ռուդիկ ՀՅՈՒՍՆՈՒՆՑ

——————————————————————————————

Ներքաղաքական

ԱՐՑԱԽԻ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՏԱՐԱԿԱՐԾԻ՞Ք ԵՆ

Հունիսի 19-ին կկայանան ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրությունները, որին կմասնակցեն 8 կուսակցություններ:

«168 ժամ» եւ «Կավկազսկի ուզել» լրատվամիջոցները մի փոքրիկ հարցում են անցկացրել` պարզելու, թե ինչով են տարբերվում պատգամավորական տեղերին հավակնող հիմնական կուսակցությունների դիրքորոշումները:

Ղարաբաղյան խնդիր

Ընտրվելիք խորհրդարանին կարող է բաժին ընկնել ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ վճռորոշ փաստաթուղթ ստորագրելու առաքելությունը, ուստի ընտրողների համար կարեւոր է իմանալ, թե կուսակցություններն ինչպես են պատկերացնում հիմնախնդրի էությունը: «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ Արթուր Թովմասյանի խոսքերով, բանակցային գործընթացում ամենակարեւոր խնդիրը Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հստակեցումն է: Ադրբեջանին ենթարկվելու դեպքում Արցախի ժողովուրդը կարժանանա Նախիջեւանի ճակատագրին: «Աշխարհի ոչ մի պետություն հենց այնպես չի հրաժարվել իր պատմական հողերից»,- նկատել է նա: Միաժամանակ` Ա. Թովմասյանը բանակցային գործընթացում ԼՂՀ իշխանությունների կողմից երեւացող սխալներ չի նկատել:

«Շարժում-88» կուսակցության ղեկավար, Ստեփանակերտի քաղաքապետ Էդուարդ Աղաբեկյանը կարեւորում է Արցախի մասնակցությունը բանակցություններին եւ գտնում, որ վճռական խոսքը պատկանում է Արցախին, ու «ամենեւին կապ չունի, թե որտեղ է ծնվել Հայաստանի նախագահը»: Նա միաժամանակ նշեց, թե համաձայն չէ «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» արտահայտությանը եւ գտնում է, որ Ղարաբաղին բնորոշ է «ե’ւ պատերազմ, ե’ւ խաղաղություն» ձեւակերպումը: Այժմ մեր առաջնահերթ խնդիրը` կարգավորումն է, սակայն միաժամանակ պիտի մտածենք խաղաղ կյանքի կառուցման ուղղությամբ,- եզրափակեց նա:

ՀՅԴ Արցախի ներկայացուցիչ Գրիշա Հայրապետյանի հավաստմամբ, Դաշնակցությունը միշտ էլ պաշտպանել է այն դիրքորոշումը, որ ազատագրված տարածքները չեն կարող քննարկման թեմա դառնալ, առավել եւս` առեւտրի առարկա: «Ազատագրված տարածքները, բացի նրանից, որ Արցախի ժողովրդի անվտանգության երաշխիքն են, նաեւ կենսական նշանակություն ունեն` սոցիալական եւ տնտեսական: Ղարաբաղի սահմաններն արդեն ճշտված են, մնում է ամրագրել այն Սահմանադրության մեջ»,- ասաց Գրիշա Հայրապետյանը:

«Ցավոք« բանակցություններ« որպես այդպիսին« արդեն երկար ժամանակ չկան: Կարելի է խոսել միջնորդ երկրների, շահագրգիռ կազմակերպությունների և« առաջին հերթին, Մինսկի խմբի դիրքորոշումների մասին: Այս կտրվածքով իրավիճակը շատ ավելի դրական ենթատեքստ ունի, քան նախկինում էր,- գտնում է Արցախի ժողովրդավարական կուսակցության նախագահ Աշոտ Ղուլյանը: -Ղարաբաղյան հիմնահարցը չի կարելի դիտարկել միայն ղարաբաղյան դիվանագիտության աշխատանքի համատեքստում: Մենք ունենք բավական մեծ ռեսուրսներ, որոնք համազգային դաշտում են, և դրանք ներգրավելու հարցում մեր դիվանագիտությունը մեծ դեր ու անելիքներ ունի»:

Անցած 5 տարիների ներքին քաղաքականությունը

«Չափազանց հոռետես պետք է լինել՝ վերջին տարիների տնտեսական աճը չնկատելու համար: Այլ հարց է« որ տնտեսական աճը, մեր պայմաններում գտնվող երկրների համար, նույնիսկ չորս-հինգ տարվա կտրվածքով էական ազդեցություն չի կարող ունենալ ժողովրդի կենսամակարդակի վրա: Ուստի՝ մենք աճի տեմպերը պահպանելու խնդիր ունենք: Եթե տնտեսական աճ չունենայինք, ապա դժվար թե հաջողվեր մի շարք կատեգորիաների համար աշխատավարձերի, թոշակների բարձրացումը« տնտեսական« սոցիալական բնույթի տարբեր ծրագրերի իրականացումը: Երկու տարի անընդմեջ բյուջեի պրոֆիցիտը նույնպես դրա մասին է վկայում», – այս կարծիքին է Ա. Ղուլյանը: Ինչ վերաբերում է սեփականաշնորհմանը, «ակնհայտ է հանրապետությունում «ճչացող» ձախողված գործարքների բացակայությունը»: Սակայն, «շատ հաջողված դեպքերի հետ մեկտեղ, եղել են եւ անհաջող գործարքներ», -խոստովանեց ԱԺԿ ղեկավարը:

Պետական վարկերի տրամադրման գործընթացի մասին Արթուր Թովմասյանն այն կարծիքին է, որ վարկերը տրամադրվում են ոչ օբյեկտիվ կերպով: Նրա խոսքերով՝ ժողովրդավարական պետություն, քաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու համար կարեւոր է, որ երկրում վարկ ստացողի երաշխավորը լինի ոչ թե իշխանությունը, այլ օրենքը:

Իսկ Էդուարդ Աղաբեկյանի կարծիքով` սկզբից «պետք է իրականացնել քաղաքական ռեֆորմներ». «Եթե քաղաքական ինստիտուտները «հիվանդ են»` նշանակում է, որ ներկայիս տնտեսության աճի արդյունքները արդար ձեւով չեն բաշխվում»: Սխալ է կատարվում նաեւ սեփականաշնորհումը. պետությունն այդ գործընթացում «գիշերային պահակի դեր է կատարում», ինչը անթույլատրելի է պատերազմող երկրում,- ասում է Էդ. Աղաբեկյանը:

ՀՅԴ Արցախի ներկայացուցիչ Գրիշա Հայրապետյանի կարծիքով, «առավել նպատակահարմար է, որ պետությունը ցանկացած բիզնեսում բաժին ունենա` դրանով իսկ լինելով դրա երաշխավորը: Եթե Դաշնակցության թեկնածուներն ընտրվեն ԱԺ պատգամավոր, ապա կփորձենք հասնել դրան»,- ասում է Գ. Հայրապետյանը:

Հիշեցնենք, որ ՀՅԴ Արցախի ԿԿ-ն եւ «Շարժում-88» կուսակցությունը հանդես են եկել կտրուկ հայտարարությամբ, որտեղ դատապարտել են ԼՂՀ իշխանությունների կողմից վարվող ներքին քաղաքականությունը: «Արցախյան հանրությանը պարզ է, որ ժողովրդի կարիքները հոգալու փոխարեն, միշտ չէ, որ օրվա իշխանությունները իշխանական, ստվերային շահերը ստորադասում են պետական, համազգային ու հասարակական գերխնդիրներին»,- ասվում է հայտարարության մեջ:

Ինչ վերաբերում է ներքաղաքական զարգացումներին, Աշոտ Ղուլյանը համոզված է, որ ԺԱՄ կազմակերպության խորհրդարանական գործունեությունը լիովին արտացոլել է ԼՂՀ ներքաղաքական կյանքը և ապահովել կայունություն: Ավելին` «ԱԺԿ-ն կմասնակցի գործադիր իշխանության« տվյալ դեպքում՝ ԼՂՀ կառավարության ձևավորմանը եւ, ընդունելի տարբերակի դեպքում, կպաշտպանի նրա սոցիալ-տնտեսական ծրագիրը: Սակայն մինչ այդ անհրաժեշտ է, որ նա ունենա իր խորհրդարանական մեծամասնությունը: Մենք հիմա աշխատում ենք այդ ուղղությամբ»,- ասում է ԱԺԿ նախագահը:

Կադրային քաղաքականություն

Գրիշա Հայրապետյանի կարծիքով, հասարակության մեջ կան հիանալի մասնագետներ, որոնք պետք է աշխատեն տարբեր մարմիններում, սակայն, դժբախտաբար, այսօր Արցախում կադրերն ընտրվում են ոչ թե մասնագիտական ունակություններով, այլ բարեկամական կապերով ու հավատարմության երաշխիքներով: Անցած ընտրություններից հետո Դաշնակցությունը կադրային պահանջներ չի ներկայացրել իշխանություններին: Կարելի է ենթադրել, որ այս անգամ կխոսվի կոալիցիայի կամ համատեղ աշխատանքի այլ ձեւերի մասին: Թեկուզ Էդուարդ Աղաբեկյանը գտնում է, որ այսօր Արցախի համար առաջնային ու կենսական հարցը Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորումն է, եւ կադրային ու այլ հարցերը չպիտի պատճառ դառնան հասարակության պառակտմանը:

«Կադրային քաղաքականության մասին չի կարելի բավարարվածությամբ խոսել, միշտ էլ կարելի է քննադատելու տեղ գտնել: Ու մինչև համընդհանուր օրենսդրական մեխանիզմների հիմքով չարվի ընտրությունը՝ սուբյեկտիվ գործոնը տիրապետելու է: Մեր պետական կառավարման ոլորտի մի ստվար հատվածում կադրային հարցերը լուծվում են քաղաքացիական ծառայության համակարգի միջոցով: Մյուս ոլորտներում լայն տարածում է գտել կադրերի ընտրության մրցութային կարգը: Բայց դա միայն սկիզբն է« անելիքներ դեռ շատ ունենք»,- ասում է Աշոտ Ղուլյանը: «Հազիվ թե կուսակցականությունն ու մասնագիտությունը բավարար լինեն կադրային հարց լուծելու գործում: Իդեալական տարբերակը` արհեստավարժությունն ու մարդկային-բարոյական որակներն են« բայց կարելի է լրացնել՝ փորձը, գիտելիքները, անցած ուղին« հայրենասիրությունը, պատասխանատվության զգացումը, նվիրվածությունը և այլն»,- եզրափակեց նա:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՏԻԿՆԻԿԱՅԻՆ ԹԱՏՐՈՆ ՉԷ

(Ովքե՞ր են ուզում մտնել խորհրդարան)

Առջևում նախընտրական թեժ օրեր են սպասվում: Բարեբախտաբար, բախտախնդիրներն ու մեր գոյամարտի դասալիքները չեն միայն պատգամավորության թեկնածու առաջադրվողները, կան նաև կիրթ, ազնիվ և հայրենիքի բախտով մտահոգ մարդիկ, որոնք ի վերջո վճռեցին, որ հարկ է մասնակցել ընտրապայքարին, քանզի դիտորդի պես մի կողմ կանգնելն ու կողքից նայելը նշանակում է կանաչ լույս վառել ամեն կարգի պատահական մարդկանց ճանապարհին, որոնք ամեն գնով ուզում են մտնել խորհրդարան, կարծելով, թե այն պարապ-սարապ մարդկանց հավաքատեղի է կամ տիկնիկային թատրոն: Շատերը չնչին պատկերացում անգամ չունեն այն վիթխարի պատասխանատվության մասին, որն իր վրա պետք է վերցնի երկրի խորհրդարանի ժողովրդական պատգամավորը, էլ չենք խոսում զարգացածության մակարդակի ու լայն մտահորիզոնի մասին, որ պարտավոր է ունենալ յուրաքանչյուր ոք, ով հավակնում է լինել երկրի օրենսդիր մարմնում:

Հավանաբար նրանք, ովքեր, մարդկային ու մասնագիտական անհրաժեշտ արժանիքներ չունենալով հանդերձ, մինչ այդ հաջողացրել են ինչ-որ կերպ ձեռք բերել ժողովրդի վստահության քվեն և մուտք գործել խորհրդարան, վատ օրինակ են ծառայում: Եվ, դժբախտաբար, գրանցված թեկնածուների մեջ արդեն կան այդպիսիները: Այնինչ, միայն գիտական ու քաղաքական անհրաժեշտ մակարդակ ունենալը դեռևս բավարար չէ ժողովրդի ընտրյալ լինելու համար: Նախ՝ մարդկային, բարոյական նկարագիր պետք է ունենալ, քաղաքական գործչին անհրաժեշտ արժանիքներ, այն է՝ սկզբունքայնություն, համարձակություն, իրատեսություն, անձնական շահը հասարակականին ստորադասելու վեհանձնություն և սխալ որոշման դեմ թեկուզ մեն-մենակ ծառանալու քաղաքացիական խիզախություն: ԱԺ խորհրդարանը թաքուն և բացահայտ ճարպ կուտակողների, մորթապաշտների ու հայրենիքը վտանգի պահին լքողների, պատեհապաշտների, դիմազուրկ ու բարոյազուրկ կամակատարների հանգրվան չէ, իսկ ԱԺ նիստերը դիմակահանդես չեն, և ոչ էլ բիզնեսմենների հավաքատեղի է ԱԺ-ն:

Նման պատգամավորը ժողովրդի ցավով մխալու, իր ընտրողների հետ հանդիպելու և նրանց հոգսերն իմանալու ու հոգալու փոխարեն, վազում է իր «բիզնեսի» ետևից: Գերսնումից ճարպակալած փողավորը որքան էլ «ուսումնասիրի» սոցիալապես անապահով ընտրողների վիճակը, միևնույն է, չի պատկերացնելու այն. նախ՝ կուշտի քիմքին հաճո չէ կարիքն ու կարիքավորը, և ապա՝ նա դժվար է ըմբռնելու, թե ինչ է նշանակում կիսաքաղց երեխա, 5-16 հազար դրամով նվաստացուցիչ գոյություն քարշ տվող (թող ներեն ինձ կենսաթոշակառուները) թոշակառու, զոհվածի՝ կերակրող ձեռքից զրկված անապահով ընտանիք: Այնպես որ, մեր ժողովուրդը, բոլոր ընտրողները պիտի ձայն տան պատգամավորության այն թեկնածուներին, որոնք նյութապես անապահով խավից են, այսինքն՝ մտավորականության այն խավին, որոնք իշխանական լծակներ չեն զբաղեցնում, պաշտոնյա չեն, աշխատում են խղճի մտոք, ունեն անբասիր անցյալ, մասնակցել են մեր գոյամարտին կամ գոնե այդ ընթացքում չեն լքել Արցախն ու հարգանք են վայելում ժողովրդի կողմից: Թե չէ, տեղից վեր կենողը, մինչև ամգամ դասալիքը, ոչ թե առաջադրում, այլ առաջադրվում է պատգամավորության թեկնածու, և որ շատ զարմանալի ու դատապարտելի է, իշխանությունների կողմից է առաջադրվում…

Ապագա խորհրդարանը, ամենայն հավանականությամբ, պատմական առաքելություն է ունենալու. օրակարգում է Արցախի հիմնախնդիրը:

Երեկվա դասալիքը, որ պատկերացում անգամ չունի, թե ինչ է նշանակում կենաց ու մահու կռիվ և ինչպես է ազատագրվել յուրաքանչյուր թիզ հողը, պարզ է, որ պիտի սառնասրտորեն կողմ քվեարկի արյան գնով ազատագրված հողերը վերադարձնելուն… Մեզ նաև ազատամարտիկ պատգամավորներ են պետք, բայց ամենից առաջ՝ արդար, թափանցիկ ընտրություններ: Կեղծիքով երկիր կառուցել, հայրենիք պահել չի լինի՝ իմաստուն է նժդեհյան պատգամը:

Ուրեմն՝ մեզնից կախված հնարավոր ամեն ինչ պիտի անենք, որ Արցախում կայանան արժանավայել, արդար ու անաչառ ընտրություններ:

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

——————————————————————————————

Եղեռն

Թուրք գրողը՝ Հայոց ցեղասպանության մասին

Դողան ԱՔՀԱՆԼԸ, ծնվ. 1957թ., գրող է, ապրում է Քյոլն քաղաքում: 1980թ. Թուրքիայում տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջումը նրան ստիպում է ընդհատակ անցնել, 1985-87թթ. անց է կացրել Ստամբուլի ռազմական բանտում` որպես քաղբանտարկյալ: Դողան Աքհանլըն աշխատում է «Քյոլնի կոչն ընդդեմ ռասայական խտրականության» (Koelner Appell gegen Rassismus e. V.’)  ընկերությունում և ժամանակ առ ժամանակ հոդվածներ է գրում թուրքալեզու թերթերի համար: 1998/99-ին Ստամբուլի Բելգե հրատարակչությունում թուրքերեն լեզվով լույս է տեսել Աքհանլըի «Անհետացած ծովեր» եռագրությունը, որի վերջին գիրքը` «Ահեղ Դատաստանի դատավորները», շոշափում է 1915 թվականին հայերի նկատմամբ իրագործված ցեղասպանության թեման: Ներկայումս Դողան Աքհանլըն աշխատում է մի վեպի վրա, որը կոչվում է «Ստրումա»,  փախստականների մի նավ, որը 1942-ին խորտակում են ջրի տակ և այն իր հետ տանում է 769 փախստական հրեաների կյանք: Աքհանլըն կատարում  է նաև թուրքերեն թարգմանություններ և հոդվածներ է գրում թուրքալեզու թերթերի համար:

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ, ՕՏԱՐՈՒՄ ԵՎ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե ես չգայի Գերմանիա, ամենայն հավանականությամբ, ես չէի դառնա գրող և չէի գրի գիրք, որի ավարտը տեղի է ունենում  այստեղ՝ Երևանում, 1915 թվականին թուրքերի կողմից իրագործած Եղեռնի զոհերի  հիշատակի հուշարձանի մոտ: Եվ ես համարձակություն և ուժ չէի գտնի իմ մեջ այսօր այստեղ Արարատի դիմաց կանգնել և խոսել:

Ես սրտանց շնորհակալություն եմ հայտնում, որ դուք ինձ թույլ տվեցիք մասնակցել Եղեռնի զոհերի հիշատակի 90-ամյա տարելիցին: Ես երախտապարտ եմ նաև այն բանի համար, որ Դուք ինձ` հանցանք կատարած հասարակության ներկայացուցչիս  հնարավորություն տվեցիք հիշել և հարգել Եղեռնի յուրաքանչյուր զոհի հիշատակը առանձին, ինչպեսև, որպես թուրք` մտորելու իմ ազգի ամոթի և անպատվության մասին:

1991 թվականին, երբ ես Գերմանիա եկա, այն երկրում, որը ես լքել էի, կային բռնության, խոշտանգման և մարդու իրավունքների ոտնահարման ավելի շատ երևույթներ,  քան` այսօր:

Այն ժամանակ թուրքական պետության և քրդերի միջև քաղաքացիական պատերազմ էր տեղի ունենում: Իսկ Հայոց Եղեռնի մասին չկար մի գիրք, որը սուտ չպատմեր:

Ես գիտեի, որ թուրքական հասարակությունը, որի ներկայացուցիչը նաև ես էի, կորցրել էր իր հիշողությունը:

1980 թվականի սեպտեմբերի զինված ապստամբությունից հետո անցել էր ընդամենը 10 տարի, բայց քաղաքական գործիչներն ու լրատվամիջոցները ստում էին այն մասին, որ այդ տասնամյակի ընթացքում կես միլիոն մարդ բռնվել, ոչնչացվել, իսկ հազարավոր մարդիկ տանջամահ են արվել: Նրանք նույնիսկ ապացույցներ էին մատնանշում. չէ՞ որ Թուրքիայում օրենքով արգելված էր խոշտանգումը, Թուրքիան նույնիսկ ստորագրել էր խոշտանգումների մասին միջազգային համաձայնագիրը:

Սակայն ի՞նչ ապրեցի ես, երբ  1985 թվականի մայիսին կնոջս և որդուս հետ, որն ընդամենը 16 ամսական էր, ձերբակալվեցի: Մի՞թե մենք բոլորս մեկ ամիս շարունակ չէինք խոշտանգվում:  Մի՞թե ինձ չէին Ստամբուլի զինվորական բանտում երեք տարի շարունակ տանջում, ծեծում  ու ստորացնում: Եվ ինչու՞ է իմ դուստրը, որն այն ժամանակ դեռ ծնված չէր, միշտ մղձավանջային երազներ ունենում: Այդ մղձավանջային երազներում ինչու՞ են «ոստիկան քեռիները» և «զինվոր քեռիները» նրան փախցնում և ինչու՞ են այդ «չար տղամարդիկ» նրան ցավ պատճառում:

Գերմանիայում հանգրվանելուցս մեկ ու կես տարի անց, 1993-ին Գերմանիայում և Թուրքիայում գրեթե միաժամանակ երկու սարսափելի բռնարարքներ տեղի ունեցան: Զոլինգենում նեոնացիստների կողմից դաժանորեն սպանվեցին թուրք մի ընտանիքի /Գենչ/ 5 անդամներ: Վեց շաբաթ  անց Սվազ քաղաքում, հենց այդ նույն ընտանիքի ծննդավայրում, Մադիմաք հյուրանոցում կենդանի այրվեցին կամ տանջանքների մեջ խեղդամահ եղան 35 մարդ: Հյուրանոցում ալեվիտ բանաստեղծ Փիր Սուլթան Աբդալի  /որը 15-16-րդ դդ. հավանաբար ապրել է Սվազում և, որը կախաղան է հանվել Սուլթանի հրամանով/  հիշատակին նվիրված փառատոնի հյուրերն էին:  Զոլինգենի մարդասպանները դատապարտվեցին 10 և 15 տարվա ազատազրկման: Սվազի գործով մեղադրվողների դատավարությունը մինչ օրս շարունակվում է: Իրական պատասխանատուներն այժմ նստած են թուրքական խորհրդարանում կամ էլ փախել են արտասահման:

Զոլինգենում ամեն տարի հիշատակի արարողություն է տեղի ունենում, որին մասնակցում են Գերմանիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, նույնիսկ նախագահներ: Իսկ Թուրքիայում, ինչպես միշտ, այդ մասին ոչ ոք չի հիշում` բացի զոհերից, վերապրածներից և ընտանիքի անդամներից:

Սակայն ինչու՞: Ինչու՞ այն երկրում, որտեղ ես ծնվել եմ, հասարակության մեծամասնությունը, այսինքն` հանցանք կատարած հասարակությունը հիշելու ունակություն չունի: Արդյոք սա նորմա՞լ  երևույթ է, թե՞ կան նաև դրական օրինակներ, որոնց հիման վրա կարելի է տեսնել, որ հանցանք կատարած հասարակությունը, ի հեճուկս ամեն ինչի, ընդունակ է հիշելու:

Կա° նման օրինակ: Գերմանիան: Դրանով ես չեմ ուզում ասել, թե Գերմանիան պատմության վերագնահատման դրախտավայր է: Սակայն, չնայած «Աուշվից»-ին, Գերմանիան կարողացավ առճակատվել իր պատմության հետ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո 1946-ին Նյուրենբերգում Միջազգային դատարանի առաջ կանգնեցին Հոլոկաուստի պատասխանատուները: Դատավարություններն ունեցան նշանակալի հետևանք. գերմանական հասարակությունը ձեռք քաշեց իր մերժողական մոտեցումներից և, աշխարհին` սկսած հատկապես 1960-ականներից, հասարակության կողմից անցյալը վերագնահատելու փայլուն օրինակ ցույց տվեց:  Եթե մարդկության նկատմամբ  նեոնացիզմի, ֆաշիզմի և հանցագործության երևույթները կարող են արժանանալ հասարակական պարսավանքի, ապա կա մի բան, որն այս գործին կարող է մեծապես նպաստել` այն կոչվում է «վերագնահատում», որի համարժեքը թուրքերենում դեռևս չկա:

Այն, որ Թուրքիան անցյալում արդեն մեկ անգամ առերեսվել է երիտթուրքերի կողմից իրականացված ցեղասպանության և պատերազմական այլ հանցագործությունների հետ, շատ պատմաբաններ, քաղաքական գործիչներ, մտավորականներ, ինչպես նաև թուրք հասարակությունը, ընդհանուր առմամբ չգիտի կամ` չի ուզում իմանալ: Ռազմական դատարանների 1919-ի ստամբուլյան դատավարությունները իրավունքի պատմության մեջ դարձան առաջին նախադեպը կառավարության նախկին անդամներին ազգային հարթության վրա պետական և ռազմական հանցագործությունների համար պատասխանատվության կանչելու հարցում: Այս դատավարությունները, որոնցով ցեղասպանության գլխավոր պատասխանատուները` Էնվեր, Թալյաթ, Քյամալ եռյակը, դատապարտվել էին մահվան, չհանգեցրեցին անհրաժեշտ արդյունքի: Ընդհակառակը, պատասխանատուներից շատերը կարողացան փախչել և նույնիսկ Մուստաֆա Քյամալի հանրապետական կառավարությունում բարձր պաշտոններ ստացան և դրանով իսկ համալրեցին հանրապետության հիմնադիրների շարքերը: Հանրապետության հիմնադրման հետ Ցեղասպանության այս կապն էլ հենց հիմք է հանդիսանում ցեղասպանության թեման տաբու դարձնելու և էլ ավելի է դժվարացնում նրա ճանաչումը: Մերժողական քաղաքականության և փաստերի խեղաթյուրման պատճառով, Թուրքիան վերածվում է հանցագործ պետության, որը հիմնադրման առաջին իսկ օրից իրեն մեղավոր է դարձրել: Երբ Թուրքիան խոսում է երկխոսությունից` նա ցեղասպանության զոհ դարձած ժողովուրդներից պահանջում է թաղել և մոռանալ իր ապրումներն ու հիշողությունները: Այս պահանջը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ` ցեղասպանության շարունակություն:

Երկխոսության ուղի որոնելը ոչ թե զոհերի /որոնք մեծացել են ցեղասպանության պատճառած ցավը սրտերում /, այլ` այն կատարած հասարակության խնդիրն է: Չի կարելի պնդել, թե երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ծնված սերունդները անձամբ մեղավոր են, սակայն նաև այս սերունդները պետք է պատրաստ լինեն պատասխանել այն հարցին, թե ինչպես են նայում իրենք իրենց նախնիների կատարած հանցագործություններին: Եվ գերմանական հետպատերազմյան սերնդի ներկայացուցիչներն իսկապես կարողացան հեռու մնալ այս հանցագործություններից:

Դրան հակառակ, թուրքերը,  մենք` հանցանք կատարած ներկայացուցիչներս, մերժողական քաղաքականությամբ և պատմությունը կեղծելով, ոչ միայն պատմական փաստերն ենք տրորում ոտքի տակ, այլև հանցակից ենք դարձնում այսօրվա և ապագա սերունդներին, որոնք ցեղասպանության հետ ուղղակի կապ չեն ունեցել: Քանզի, ինչպես ասում է գերմանացի իրավաբան և հեղինակ Բերնհարդ Շլինկը. «Մեղավոր է դառնում նաև նա, ով հանցագործի հետ համերաշխության մեջ է ապրում»:

Ես այսօր այստեղ եմ, որպեսզի փաստեմ այն մասին, որ ես պատմական պատասխանատվություն եմ ստանձնում: Ճանաչումն ինձ համար ոչ միայն բարոյական, այլև քաղաքական և հասարակական խնդիր  է:

1998-ի մայիսին ես կորցրել եմ իմ թուրքական քաղաքացիությունը: Ես զրկվել եմ քաղաքացիությունից: Ես պետք է ասեմ, որ դա ինձ ցավ է պատճառել: 2001-ից ես Գերմանիայի քաղաքացի եմ:

Ցեղասպանությունից 90 տարի անց ես ելույթ եմ ունենում Երևանում: Գերմանիայում ես մշտապես կարդում էի թուրքական թերթերը: Այն, թե ինչ և ինչպես են գրում թուրքական թերթերը, ես համարում եմ անհարգալից և դաժան վերաբերմունք ցեղասպանության զոհերի և վերապրածների նկատմամբ: Ես այն զգացողությունն ունեմ, որ այլևս չեմ կարող տանել այդ ամենը: Ես միաժամանակ ինձ հարց եմ տալիս, թե ինչպես են հայերը դիմանում Թուրքիայի գրեթե 100 տարի տևող այդ ստի քաղաքականությանը:

Այդ սուտը և իմ հասարակության դիրքորոշումը ինձ օտարացնում են: Ես ինձ օտարված եմ զգում: Բայց ես չեմ ուզում օտարանալ իմ սեփական հասարակությունից և այն երկրից, որտեղ ես ծնվել եմ և որտեղ մորս գերեզմանն է գտնվում:

Դրա համար էլ ես պայքարում եմ Թուրքիայի վարած մերժողական քաղաքականության դեմ, և` հայերի նկատմամբ իրագործած ցեղասպանության ճանաչման համար: Ես ցանկանում եմ կրկին զգալ, որ այն երկիրը, որտեղ ես ծնվել եմ, իմ երկիրն է: Դա իմ իրավունքն է: Այդ իրավունքը վերապահվում է նաև այն հայերին, որոնք այն ժամանակ ապրել են այնտեղ, և որոնք կորցրել են իրենց հայրենիքը:

Ես երազում եմ այդ մասին: Ես շատ երազանքներ ունեմ: Օրինակ` երազում եմ այն օրվա մասին,  երբ Թուրքիան Ճանաչումը կհամարի պատմության վերագնահատման սկիզբ` նախքան կմեկնարկի 2015 թվականը:

Ունեմ մեկ այլ երազանք ևս. որ Թուրքիայում մեկ ու կես միլիոն նռնենիներ տնկվեն` ի հիշատակ 1915-16թթ. ցեղասպանության զոհերի` նախքան կմեկնարկի 2015 թվականը: Ունեմ երրորդ մի երազանք. որ Ստամբուլում, որտեղ գտնվում էր հանցագործների գլխավոր նստավայրը, և որտեղ այսօր Ստամբուլի համալսարանն է կանգնած`  կառուցվի ցեղասպանության թանգարան, ինչպես Երուսաղեմում. որպեսզի հարգվի յուրաքանչյուր զոհի հիշատակն առանձին: Նաև սա՝  նախքան կմեկնարկի 2015 թվականը:

Ես երազում եմ այն մասին, որ յուրաքանչյուր հայ, որն իր նախնիներին կորցրել է ցեղասպանության տարիներին, վերադառնա և իր ապահով տեղը գտնի այն երկրում, որն այսօր Թուրքիա է կոչվում:

Ես շատ երազանքներ ունեմ` ի’ Հիշողություն, ի’ Ներկա  և  ի’ Ապագա:

Հուսով եմ, որ իմ երազանքները կիրականանան:

Եթե դա կատարվի, իսկ դա պե’տք է կատարվի, այդ ժամանակ ես Թուրքիայի քաղաքացիություն ձեռք բերելու հայտ կներկայացնեմ և կասեմ.

Ես Ձե’րն եմ: Եվ ես նորից այստե’ղ եմ:

Դողան ԱՔՀԱՆԼԸ

ՆՎԻՐՎԱԾ ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԻ 90-ԱՄՅԱԿԻՆ.
տասնյակ նկարների լուռ աղոթքը 

Մեծ Եղեռնի 90-ամյակին էր նվիրված ապրիլի 19-ին Արցախի նկարիչների միության և Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ջանքերով կազմակերպված ցուցահանդեսը: Միության անդամների ավելի քան 70 գործեր, որոնք առաջին հերթին նկարիչների հոգու ցավն ու մորմոքն էին մարմնավորում այն վայրագությունների հանդեպ, որ կատարվեցին 90 տարի առաջ: Ուշագրավ էր, որ նկարներում հիմնականում պատկերված էին խաղաղ, առօրեական կյանքի տեսարաններ, ինչը, սակայն, ավելի հուզիչ էր դարձնում ընկալման պահը, քանզի դրանք տեսարաններ էին, որոնցից տարիներ առաջ զրկեցին ցեղասպանության զոհերին: Յուրաքանչյուր նկարչի գործն իր  ոճն ուներ, որոնք միասին ասես մի ամբոխ լինեին՝ համընդհանուր աղոթքի ձևով վեր հառնող ձայներով: Աղոթք, որին միահյուսվել էին նաև Արցախի պետական Կապելլայի (գեղղեկավար և դիրիժոր՝ Նինա Գրիգորյան) կոմիտասյան կատարումներն ու դերասան Սամվել Եվրիյանի ասմունքը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ԾՈՎԵՐԸ  

(«Դենիզ»). հատվածներ վեպից

Դողան ԱՔՀԱՆԼԸ

Գլուխ 8. Հանգուցյալի արյունոտ ստվերը

Ումիթ Բեյը հայտարարեց, որ ըստ նրա` այս հարցաքննությունն անիմաստ է և անտրամաբանական: Սակայն հարցաքննությունը շարունակվեց: Այս գլխում ներկայացվում է քննիչի և Ումիթ Բեյի միջև տեղի ունեցած երկխոսությունը:

– Դու գիտե՞ս,- ասաց քննիչը,- Լեփսիուսը չի ասել այն ամենը, ինչ գիտեր:
– Ի՞նչ եք ուզում դրանով ասել:
– Ես կարծում եմ, որ գերմանացիների վերաբերյալ նա ոչինչ չի ասել:
– Իսկ ի՞նչ պետք է ասեր:
– Դու այն կարծիքին ես, որ այդ ամենն առանց գերմանացիների գիտության է կատարվել:
– Ի՞նչ իմանամ… ես պատմաբան չեմ, այլ ճանապարհորդ:
– Ճիշտ է, դուք ճանապարհորդ եք և արտասովոր ոճ ունեք ճանապարհորդելու…
– Ինչու՞ արտասովոր: Մի՞թե տարօրինակ է Չինաստան մեկնելը:
– Ես ի նկատի չունեի Չինաստանը, ես խոսում եմ ներկայիս մասին, ձեր ճանապարհորդելու ոճը ինձ չի հետաքրքրում: Լեփսիուսը վերջում ասել է. «Այժմ սպասում են, որ հունական զորքերը Իզմիր կհասնեն: Հույների ճակատագիրը նույնն է լինելու»:
– Իսկ… դա ի՞նչ կապ ունի ինձ հետ:
– Դուք ծագումով Իզմիրից եք, դա նշանակում է` այդ մարդու կանխագուշակումն իրականացել է:
– Հնարավոր է:
– Իրականում հույներին աքսորելը եղել է դեռ պատերազմից առաջ: Դուք երբևէ լսե՞լ եք «հարկադիր աշխատողներ» հասկացության մասին:
– Ի՞նչ ասացիք…
– Հարկադիր աշխատողներ: Ինչ-որ բան գիտե՞ք այդ մասին:
– Ճանապարհին մենք այդպիսի մի ամբոխի հանդիպել ենք:
– Ո՞ր ճանապարհին:
– Այն ճանապարհին, որտեղով անցնում էինք ես, մայրս և Արան,- պատասխանեց Ումիթ Բեյը, հետո ուղղեց ինքն իրեն,- ես ի նկատի ունեմ, իհարկե, իմ երևակայության մեջ…
– Բոլոր փաշաները, որոնք զոհ դարձան երեքշաբթի օրը, մաքրազարդեցին արևմուտքը:
– Ի՞նչ  եք ուզում ասել «մաքրազարդել» ասելով:
– Նրանք քրիստոնյաներին, որոնց համարում էին արտում աճող տատասկափշեր, արմատախիլ արեցին: Գերմանացիները, հատկապես` գեներալ Լիմանը, բավական փայլուն նվաճումների հասան: Օրինակ` նա աքսորեց Այվալիքում բնակվող  20-80 տարեկան բոլոր մարդկանց: Գոյություն ունի Պարոն Լիմանի` աքսորման կազմակերպիչներից մեկի հետաքրքիր զեկույցը:
– Ի՞նչ զեկույց:
– Այդ զեկույցում նա հույներին անվանում էր անհավատներ, թեև նա ինքն էլ քրիստոնյա էր:
– Այդ զեկույցը դատարանում ընթերցվե՞լ է:
– Որտե՞ղ… Իմ դատավարության ժամանակ այդպիսի ոչ մի զեկույց չի ընթերցվել:
– Այդ դեպքում որտեղի՞ց գիտեք, որ գեներալը հույներին «անհավատներ» է անվանել:
– Իսկ դուք որտեղի՞ց գիտեք, որ Անահիտին իր հոր սպանությունից հետո մի ջարդի ժամանակ նետել են մի ցամաքած գլանատակառի (ցիստեռնի) մեջ:
– Բաղդադ կատարած ուղեւորության ժամանակ ես Դեր- Զորի մոտակայքում՝ անապատում, մոլորվել էի և այդպիսի տեսիլքներ տեսա:
– Անգամ ձեր տեսիլքներն են արտասովոր: Իմ իմանալով՝ պապակ շուրթերը պետք է, որ օազիս փափագեին …
– Պարտադիր չէ օազիս փափագել: Ես կարող եմ ասել միայն այն, ինչ տեսել եմ, դուք կարող եք հավատալ կամ ոչ…
– Էլ ի՞նչ եք տեսել ձեր տեսիլքներում:
– Ժանդարմները հարձակվեցին մի ամբոխի վրա: Մի ցամաքած գլանատակառի մոտ մարդկանց սպանեցին և նետեցին այնտեղ: Նրանց շարքերում էր նաև  մոտ տասնամյա, շատ գեղեցիկ, բոկոտն մի աղջիկ` կապույտ աչքերով և շիկահեր մազերով: Ամբոխի կեսին նրանք արդեն սպանել էին, բայց գլանատակառը դեռ լիքը չէր: Վերջապես մի զինվոր բռնեց աղջկա թևից և նետեց նրան այդ հորի մեջ. կոտորածը շարունակվում էր. ամբոխը դեռ լիովին ոչնչացված չէր: Զինվորների հրացանները, բայոնեթները, համազգեստները և աչքերը ամբողջությամբ արնաթաթախ էին, անգամ՝ ձիերի  ասպանդակները, բաշերը և սմբակները: Արևը անհետացավ ավազում այն բանից հետո, երբ այն ներկել էր անապատը, ինչպես կարմիր գնդակ: Մայրամուտից հետո հայտնվեց մի հեծյալ` քոչվորի զգեստով, ապա լսվեցին հառաչանքի ձայներ` դա փոքրիկ աղջնակի ձայնն էր, որը լսվում էր հորից: Քոչվորը պետք է որ նույնպես լսած լիներ այդ ձայնը, քանի որ նա կանգ առավ: Ես բարձրացրեցի ձեռքս, որպեսզի ինձ նկատեն, բայց նա ինձ չնկատեց: Լուսնին և աստղերին նայելուց հետո, որոնք ամբողջովին կարմիր էին, նա մոտեցավ գլանատակառին: Նա նայեց հորի մեջ, և հենց նույն վայրկյանին միանգամից շրջվեց: Ես տեսա, որ նա ործկում է: Միևնույն ժամանակ հեծյալը ինչ-որ բան էր փնտրում իր թամբի պայուսակում: Նա մի պարան հանեց և գցեց հորը:  «Լաց մի’ լինիր, մանկի’կ. քո հորեղբայր Ֆեհիմդարը քեզ հիմա կփրկի»: Մի քիչ հետո դուրս հանեց աղջկան, որին ժանդարմը թևից բռնել և հորն էր նետել, կարծես մի քար:
– Երևի խոսքը գնում է այն աղջկա մասին, որն ապրում էր  Ուվանիսում, «Դիլոյ» անվամբ:
– Այո’, ճիշտ է:
– Եվ, քանի որ այդ պատմությունը ձեզ այդքան հուզել էր, որոշեցիք ձեր աղջկան Դիլո՞յ անվանել:
– Այո’:
– Լավ, իսկ ինչո՞ւ ձեր աղջկան Անահիտ չանվանեցիք: Դուք գիտեիք, որ Դիլոյի իսկական անունը Անահիտ էր: Ի դեպ, քանի՞ տարեկան է ձեր աղջիկը:
– Բայց իմ աղջիկը դեռ չի ծնվել:
– Ճիշտ է, ձեր աղջիկը դեռ չի ծնվել: Բայց մենք երկուսս էլ գիտենք, որ դուք ձեր դեռ չծնված դստերը Դիլոյ եք անվանելու: Մեր միջև եղած միակ տարբերությունն այն է, որ դուք անցյալը փնտրում եք ճանապարհորդելիս, իսկ ես` գրքերում: Դրանով ուզում եմ ասել, որ ես իմ ոչ մի ճանապարհորդության ժամանակ գեներալ Լիման չեմ հանդիպել, նրան նաև ո°չ իմ երազում եմ տեսել, ո°չ էլ մի որևէ այլ տեղ: Բայց ես գիտեմ, որ նա, երբ իրականացնում էր հույների արտաքսումը, ինչ որ մի առիթով, մի կառավարական անձի  հարցրել է. «Մի՞թե դուք դեռ կասկածում եք, որ պետք է այդ անհավատներին աքսորել»: Ես նույնիսկ գիտեմ, որ պատերազմի ավարտից` զինադադարից հետո, նոյեմբերի 23-ին տեղի ունեցած նիստի ժամանակ նրան հարցաքննելու առաջարկ է արվել: Ուզու՞մ եք տեսնել այդ  փաստաթուղթը:

– Ո’չ: Պաշտոնական փաստաթղթերը ինձ չեն հետաքրքրում:

– Նույն ժամանակահատվածում Ամերիկայի դեսպան Մորգենթաուն իր օրագրում գրել է. «Թուրքերը հույների նկատմամբ նույն մեթոդը կիրառեցին, ինչ հայերի նկատմամբ… Հազարավոր հույն զինվորներ, հայերի նման զոհվեցին ցրտից, սովից և այլ կարիքներից: Կարճ ասած` հույները դարձան փորձարկման առարկա»:

Հարցաքննության ժամանակ պարզվեցին հետևյալ կետերը` գերմանացիների դերը, հրեաների կարգավիճակը Թուրքիայում և այն փաստը, որ թուրքական ազատագրական պայքարի առաջնորդները մեծ մասամբ հայերի նկատմամբ ցեղասպանություն իրականացրած հոգևոր հայրերն էին,  և այդտեղից էլ գալիս է թուրքական կառավարության` հայերի նկատմամբ իրականացրած Եղեռնը կտրականապես մերժելու պատճառը:

Գլուխ 9.  Զոհեր և դատավորներ

Մենք վերադառնում ենք  Ումիթ Բեյի նկուղը՝ Ումիթ Բեյը տանում է մեզ դեպի իր  և իր երկրի անցյալը:

Երբ ես նայում էի երեխաների, կանանց և տղամարդկանց արտասվող, գանգատվող, մեղադրող դեմքերին,  փնտրում էի իմ սեփական դիմագծերը, շշնջաց Ումիթ Բեյը, որը մինչ այդ լուռ էր:

«Նրանք Ահեղ Դատաստանի դատավորներն են»: Այդ պահին հնչեց Իսրաֆիլի շեփորը և ցած ընկավ պատից կախված նկարը և սենյակը մթնեց: Նկուղից երևում էր, թե ինչպես աստղերը շփոթված իրար էին դիպչում` ինչպես մեռած թռչուններ, և` ցած ընկնում: Իսկ հետո լուսավորվեց: Կիսախավարի մեջ, գրքերի հերոսները կարծես թռչում էին ծովերի վրայով և անհետանում ծովերի մեջ, իսկ հետո  տառերից ու բառերից դառնում էին մարդիկ` մսից ու արյունից:

Հովհաննես Էֆենդին կանգնեց և սրբեց արյունոտ գլուխը: Անահիտը, որի մազերը փայլում էին ինչպես մետաքսը, ազատվելով  իր առջև շարված  դիակներից, դուրս եկավ  և թռավ Ֆեհիմդարի ձիու վրա: Տիգրանը, որն իր ստվերը վերագտավ թնդանոթի տակ, անանուն մայրը և Արան, որի արյունը թափվել էր իր քրոջ վրա` վեր կացան իրենց տեղերից:

Վերջապես յոթանասունմեկ հրեշտակներ դեպի երկիր իջեցրեցին արևը, որը նրանք կապել էին յոթանասունմեկ շղթաներով: Անցյալը, որը ոչ ոք հիշել չի ուզում, դառել էր թնդացող և որոտացող ամբոխ: Նրանց կոպերը փակ էին, լեզուները` շղթայված: Նրանք դեմքեր չունեին: Նրանք հարցնում էին. «Չէ՞ որ ձեզ էլ է մայր բերել, ինչո՞ւ եք սպանում, ի՞նչ ենք մենք ձեզ արել»: Արևը մռնչաց մոլեգնած՝ «Պատժեք դրանց»:

Երբ ՈՒւմիթ Բեյը հարցրեց՝ արդյոք հավերժական ամոթը և անպատվությունը շատ մեծ պատիժ չէ՞, ուզում էի պատասխանել. «Չափազանց փոքր է այդ պատիժը», բայց ես լռեցի: «Գուցե,- շշնջաց Ումիթ Բեյը, – որևէ ճանապարհ գտնվի՞ ամոթից ու անպատվությունից  խուսափելու համար, նույնիսկ եթե մեր տներում վիրավորված հոգիներ  են սավառնում»:

«Այդ ժամ քամին կշպրտի քեզ դեպի մի հսկայական ամբոխ:

…Երբ դու շարունակես քո ճանապարհը, միլիոնավոր մարդկանց հետ կքայլես դեպի մի հուշարձան, որը անհետացած հայրենի հող է խորհրդանշում և բաղկացած է երկինք հառնող 12 սյուներից: Բոլորի ձեռքերում կան ծաղիկներ, պսակներ կամ վառվող ջահեր: Կլսես, թե ինչպես է մի կին` հուշարձանի մոտ, որի կենտրոնում հավերժական կրակ է վառվում, կասի. «Աստված, դու նրանց չպաշտպանեցիր: Նրանց ոչնչացրեցին մորեխների պես»: Երբ նա այդ կասի, Արարատի կողմից կլսվեն աղաղակներ: Իսկ հետո մի կին, որը մեծ վշտի մեջ է, կասի.

«Լեռներից ճիչեր լսվեցին ողբագին: Նրանք սգում էին իրենց երեխաների մահը, և ցավը չէր լքում նրանց: Մինչ դու կփորձես հասկանալ նրա խոսքերը, նա քեզ թևանցուկ կանի ու կասի. «… Իմ պապիկին նրանք մահվան դատապարտեցին, մայրս մահացավ, երբ նրան բռնաբարում էին: Ինն երեխաներից ողջ մնացին միայն իմ հայրը և նրա հինգ տարեկան եղբայրը: Իսկ մորս ընտանիքի պատմությունը ուրիշ է, մի քիչ անսովոր…»:

Մինչ նա կխոսի, դու կարտասվես և կասես. «Ես իմ մոմը վառում եմ Ահեղ Դատաստանի դատավորների համար, քանի որ հավերժական ամոթ և անպատվություն ես չեմ ուզում»:

ԴՈՂԱՆ ԱՔՀԱՆԼԸ. «ՊԵՏՔ Է ԱՄԵՆ ԻՆՉ ԱՆԵԼ, ՈՐՊԵՍԶԻ ԱՐՑԱԽԸ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՃԱԿԱՏԱԳՐԻՆ ՉԱՐԺԱՆԱՆԱ»

Թուրք գրողի բացառիկ հարցազրույցը «Դեմո»-ին

Պարոն Աքհանլը, որքանո՞վ եք տեղեկացված ղարաբաղյան հիմնախնդրի մասին և ինչպե՞ս եք պատկերացնում հակամարտության լուծումը:

– Ես հարցին, դժբախտաբար, ծանոթ եմ միմիայն «ստեր» հրապարակող թրքական եւ գրեթե «ոչինչ չասող» գերմանական թերթերից: Ուստի, տեղեկություններս շատ սահմանափակ են: Այնուամենայնիվ, ըստ իս, հարցը կարող է միմիայն մեկ լուծում ունենալ, որն էլ բխում է միջազգայնորեն ճանաչված իրավունքից, այն է՝ ժողովուրդների, ազգերի ինքնորոշման իրավունքից: Այսինքն, այն, ինչը որ ուրիշների համար իրավունք է (հատկապես նախկին Հարավսլավիայի հանրապետությունների օրինակը նկատի ունեմ),  իրավունք է նաեւ Արցախի հայության համար: Տարածք, որի վրա բազմահազար տարիներ ապրող մարդիկ, խորհրդային շրջանում ունենալով քաղաքա-իրավական «ինքնավար մարզի» կարգավիճակ եւ, ըստ գործող բոլոր օրենքների տառին ու ոգուն համաձայն, իրենց կամքով որոշել են ազատ ապրել, այս առթիվ քվեարկություններ են անցկացրել, անկախացել են ու հանրապետություն հռչակել: Ի՞նչ կա այստեղ անհասկանալի կամ անընդունելի:

Ես, գտնում եմ, որ Արցախի ժողովրդի ցանկացած որոշում ընդունելի եւ հարգելի է: Եթե նա ցանկանում է ազատ ու անկախ ապրել, ուրեմն՝ այդպես էլ պետք է ապրի, եթե ուզում է Հայաստանի Հանրապետությանը միանալ՝ այդպես էլ պետք է լինի, եւ սա միջազգային հանրության կողմից պիտի ընդունվի:

– Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականության, հայերի հանդեպ պետական մակարդակով ատելություն սերմանելու պայմաններում ընդունելի կամ ճշմարի՞տ եք համարում ԼՂՀ ուղղակի կամ անուղղակի կախվածությունը Ադրբեջանից, ինչի կողմնակիցն են որոշ միջնորդներ:

– Անշուշտ՝ ո’չ: Միանշանակ՝ ո’չ: Ես գտնում եմ, որ ոչ մի պատճառաբանությամբ չի կարող արդարացվել Արցախի ուղղակի կամ անուղղակի կախվածությունը Ադրբեջանից: Բացառությամբ մի դեպքի՝ եթե նման ցանկություն հայտնի արցախահայությունը՝ տեղի բնիկ ժողովուրդը, ինչն էլ, կարծում եմ, անհնար է, որովհետեւ աշխարհի պատմության մեջ չկա, չի գտնվի ոչ մի ժողովուրդ, որ ազատություն վայելելուց հետո ինքնակամ վերստին ստրկություն նախընտրի:

Ինչպե՞ս եք որակում Սումգայիթում, այնուհետև Կիրովաբադում, Բաքվում և Ադրբեջանի մյուս հայաշատ բնակավայրերում իրականացված ջարդերը: Արդյո՞ք դրանք շարունակությունը չեն դար առաջ Օսմանյան Թուրքիայում իրականացված ցեղասպանության, և Թուրքիայի երեկվա ու այսօրվա պահվա՞ծքը չէ, որ խրախուսում է ադրբեջանցի «գործընկերներին»…

– Դրանք բոլորն էլ հաստատաբար ազերիների կողմից հայերի դեմ իրականացված ջարդեր են, բայց ես չեմ գտնում, որ այդ ամենը 1915 թ. հայոց ցեղասպանության համարժեք շարունակությունն է: Որովհետև ցեղասպանության ոճիրը չի կարելի ջարդերի հետ համեմատելով՝ դրանց հավասարեցնել: Ես երբեք չեմ կարողանում հասկանալ կամ պատկերացնել որեւէ պետություն, որն իր քաղաքացիներին ջարդում, սպանում է: Այն էլ, երբ իր առօրյա խաղաղ կյանքով ապրող, աշխատող մարդկանց գալիս ու իրենց բնակարանի, տան մեջ սպանում են: Որեւէ բանական էակ չի կարող այս ամենը հասկանալ, ընկալել, ընդունել: Ընդհակառակը, մարդ արարածը՝ անկախ իր ազգային պատկանելությունից կամ հայցքներից, պետք է այսպիսի ջարդերն ու ցեղասպանությունները դատապարտի: Եւ ես համոզված ասում եմ, որ այս ամենը գալիս է մարդկության կողմից 1915 թ. հայոց ցեղասպանության համարժեք եւ միանշանակ լիիրավ ճանաչման եւ դատապարտման բացակայությունից: Հենց այդ ոճրի հեղինակի ու համահեղինակների ուրանալուց: Ու, ցավոք, այդ իսկ պատճառով էլ Թուրքիայի անպատիժ մնալը տեսնող Ադրբեջանն էլ փորձում է նույն ոգով շարունակել: Այլապես ինչո՞վ բացատրել վերոնշյալ ջարդերն ու բոլորովին վերջերս Բուդապեշտում կրկին նույն ձեռքով օգտագործված կացինը: Սա 21-րդ դար մտած մարդու համար մեծ ամոթ է: Եւ դեռ միջնադարյան արժեքներով ապրող այսպիսի պետությունները եվրոպական համամարդկային արժեքային համակարգ խցկվելու փորձեր են անում: Ամոթ է:

Հարևան ժողովուրդները չեն կարող կողք-կողքի հավերժ ապրել փոխադարձ ատելությամբ ու թշնամանքով: Ինչպե՞ս եք պատկերացնում երկու հարևան ժողովուրդների տեսանելի ապագան: Ի՞նչ քայլեր պիտի երկուստեք ձեռնարկել այդ ապագան անամպ դարձնելու համար:

– Սրա համար անհրաժեշտ միակ պայմանը պատմական անհերքելի ճշմարտությունների հիմքերի վրա մյուսի ցավն ու ցանկությունները հասկանալը, ընդունելը եւ հարգելն է: Իր համաքաղաքացիներին այս ոգով դաստիարակել-կրթելն է: Թշնամանքի տեղ՝ բարեկամության, բայց անկեղծ բարեկամության հաստատումն ու մարդկանց իրենց պատմական, ազգային, մշակութային կյանքով ապրելուն ուղղված բոլոր անհրաժեշտ պայմաններն ապահովելն է: Միմիայն այս ամենի հիման վրա կարելի կլինի ինչ-որ ապագա երազողների համատեղ կյանքը: Այսինքն, այստեղ թուրքերն ու ադրբեջանցիներն ահագին անելիք ունեն, իսկ նրանք, ինչքան էլ դա իրենց համար ծանր լինի, հայ ժողովրդին վստահություն ներշնչելու պարտականությունն ունեն: Սա է անելիք միակ մարդկային քայլը:

– «Դեմո» արցախյան թերթն այս համարում տպագրում է Ձեր հոդվածը, հատվածներ վեպից և հարցազրույց է անցկացնում Ձեզ հետ: Ձեր վերաբերմունքն այս կապակցությամբ և, ընդհանրապես, ի՞նչ կցանկանայիք ասել մեր ընթերցողներին…

– Շատ ուրախ եմ, որ արցախյան թերթում ձեր ընթերցողները պիտի հանդիպեն նաեւ իրենց մոտ բնականորեն ձևավորված թուրքի բացասական կերպարից դուրս մեկին, որն իր ունեցած միակ զենքով՝ գրչով, փորձում է արդար, ճիշտ, համամարդկային արժեքներին դավանել: Շատ եմ ցավում, բայց գրելուց բացի ես ձեզ համար այլ որեւէ բան չեմ կարող անել:

Իսկ արցախահայությանը ցանկանում եմ իր արդար դատը մինչեւ վերջ պաշտպանելու համար ամուր եւ պինդ լինել: Այնպես որ՝ պինդ կացեք: Պետք է ամեն ինչ անել, որպեսզի Արցախը Արեւմտյան Հայաստանի ճակատագրին չարժանանա, եւ բարին վերջապես հաղթանակի չարին:

Երեւան, 28 ապրիլի, 2005թ.

ԵՂԵՌՆԻ 90-ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԹԻՎ ՊԱՐՍԿԱԼԵԶՈՒ ԶԼՄ-ՆԵՐԻ ԱՐՁԱԳԱՆՔԸ

Հայոց ցեղասպանության 90-ամյակի առնչությամբ այդ հարցն աննախադեպ լայն արձագանք է գտել նաեւ պարսկալեզու ԶԼՄ-ներում: Ստորեւ ներկայացնում ենք դրանցից առավել կարեւորները, որոնք Հայոց եղեռնի մասին սկսել էին խոսել դեռեւս ապրիլի 23-ից: Նշենք, որ այդ հաղորդումները զետեղված են նաեւ խնդրո առարկա ռադիոկայանների կայքերում:

Ապրիլի 23-ից արդեն ամերիկյան «Ֆարդա» շուրջօրյա պարսկալեզու ռադիոկայանը «ցեղասպանությունը» փոխարինելով «Հայոց ջարդերն Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում» ձեւակերպումով, բազմիցս անդրադարձել է այդ խնդրին՝ ավելի քան 100 հազար պարսկալեզու պոտենցյալ ռադիոունկնդիրներին տեղեկություններ հաղորդելով Հայոց եղեռնի 90-ամյակի կապակցությամբ տեղի ունեցող միջոցառումների մասին: Ապրիլի 25-ին «Ֆարդան» շեշտեց, որ ապրիլի 24-ին Երեւանում շուրջ մեկ միլիոն մարդ այցելել է Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր: Ֆրանսիական RFI ռադիոկայանի պարսկերեն ծառայությունն իրերն իրենց անունով կոչելով, ապրիլի 23-ին անդրադարձել է նախ՝ ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի եւ Ժակ Շիրակի կողմից այդ օրը Փարիզում Հայոց ցեղասպանությունն խորհրդանշող Կոմիտասի արձանին ծաղկեպսակ դնելուն, խիստ կարեւորելով այն: Ապա ներկայացրել է հարցազրույց Իրանի խորհրդարանի նախկին պատգամավոր Լեւոն Դավթյանի հետ, որը տեղեկություններ է հաղորդել իրանահայության միջոցառումների մասին, միաժամանակ շեշտելով, որ Իրանում Իսլամական հեղափոխությունից ի վեր հայերն իրավունք են ստացել ավելի լայնածավալ միջոցառումներ կազմակերպել Ցեղասպանության տարելիցների առթիվ: Նա նշել է նաեւ, որ, այդուհանդերձ, քաղաքական դրդապատճառների բերումով, Թեհրանը հստակ դիրքորոշում չի ներկայացնում հարցի առնչությամբ:

Այնուհետեւ RFI-ին ներկայացրել է ֆրանսիական մամուլում արձագանքներ Հայոց ցեղասպանության 90-ամյակի վերաբերյալ, այդ թվում՝ «Ֆիգարո» օրաթերթի ընդարձակ հոդվածը, որտեղ հեղինակը նշել է, որ Միացյալ Նահանգներից հետո ֆրանսահայ համայնքն ամենամեծն է, որ լիովին ներդաշնակվել է ֆրանսիական հասարակության հետ: «Ֆիգարոն» ողջունել է Փարիզի քաղաքականությունը հայերի ցեղասպանության առնչությամբ, նշելով, որ նախկինում Ֆրանսիան բավական պասիվ էր այդ հարցում, սակայն այժմ արդեն ճիշտ ուղու վրա է: Միաժամանակ՝ նախազգուշացնում է, որ այդ հարցը պետք չէ շահարկել Եվրամիության Սահմանադրության հանրաքվեի շուրջ քարոզչություններում: Իսկ «Լը Մոնդը» այդ օրը 5 հոդված եւ թղթակցություն է հատկացրել խնդրո առարկային, որոնցից մեկում ֆրանսահայերը գոհունակություն են հայտնում Շիրակի կողմից եղեռնի հուշարձանին ծաղիկ դնելու համար, մյուս կողմից, քննադատում են նրան՝ Թուրքիայի Եվրամիությանն անդամակցելու կողմնակից լինելու պատճառով:

Հայոց ցեղասպանության 90-ամյակին առավել լայն տեղ էր հատկացրել BBC ռադիոկայանի պարսկերեն ծառայությունը՝ իր օրական ավելի քան 8-ժամյա հաղորդումներում, շուրջ կես ժամ հատկացնելով այդ հարցին, որտեղ շեշտը դրվում էր այն բանի վրա, որ դեռեւս լուրջ տարաձայնություններ կան հայերի կոտորածները ցեղասպանություն որակելու հարցում, ի դեպ հաղորդումը մեկ անգամ էլ կրկնվել է:

BBC-ն տեղեկություններ է հաղորդել Երեւանում տեղի ունեցած միջոցառումների վերաբերյալ, մշտապես ընդգծելով, որ հայերն անվանում են ցեղասպանություն, իսկ թուրքերը ժխտում են, նշելով, որ իբր թվերը խիստ չափազանցված են: Բացի այդ, եթեր է տրվել նաեւ Թեհրանում իրանահայերի բողոքի երթերից, որը պատրաստել էր թեհրանցի մի լրագրող: Նա նշել է, որ կարգապահ ուժերն արգելեցին ցուցարարների երթը դեպի թուրքական դեսպանատուն, հավելելով, որ ցուցարարների անվտանգությունն ապահովելու նպատակով լուրջ միջոցներ էին ձեռնարկվել անվտանգության ու կարգապահ ուժերի կողմից: Հայ ցուցարարների կարգախոսներն էին՝ «Իսլամական Հանրապետությունը հայերի հովանավոր», «Թուրքիան ոճիր է գործում, Ամերիկան հովանավորում է» եւ «Արեւմտյան Հայաստանը պետք է ազատագրվի»: Վերջինիս անդրադառնալով, լրագրողն ընդգծել է, որ սա այն դեպքում, երբ պաշտոնական Երեւանը բազմիցս շեշտել է, թե տարածքային հավակնություններ չունի Թուրքիայի նկատմամբ: Նա շարունակել է, որ շատ փոքր թվով ադրբեջանցիներ փորձել են հայերին հակադրվող պաստառներով պատասխանել, սակայն կարգապահ ուժերը նրանց թույլ չեն տվել:

Նշենք, որ վաղեմության հարցը շոշափելու երանգ էր նկատվում BBC-ի թղթակից Փեդրամ Ֆարզադի ներկայացրած վերլուծականում, ուր հեղինակը վկայակոչում է իրանցի գիտնականներին, որոնք հայոց դեմ կատարվածը ցեղասպանություն են որակում՝ դրա արմատները պանթուրքիզմի մեջ տեսնելով:

Ֆարզադը շեշտում է, թե ինչպես նշում են պատմաբանները, 1915թ. հայկական ջարդերը միակ ցեղասպանությունը չեն, սակայն այն թերեւս դասվում է լռության մատնված, մարդկության հավաքական խիղճը դեռեւս դրա եւ դրա հետեւանքների հետ հաշիվները չմաքրած դեպքերի շարքը: Նա հավելում է, որ նման վերաբերմունքի արմատները պետք է փնտրել՝ դրա իրականացման ձեւի, նպաստավոր հող պատրաստող գործոնների եւ վերջիններիս նկատմամբ մերօրյա աշխարհի վերաբերմունքում: Ֆարզադը վկայակոչում է Թեհրանի համալսարանի արդի պատմության առարկայի դասախոս Համիդ Ահմադիին, որը նշել է, թե «ցեղասպանությունների արմատները ծայրահեղ ազգայնամոլության մեջ են, բացի այդ, նման դեպքերը տեղի են ունեցել միջազգային բախումների եւ պատերազմների ընթացքում. հայերի ջարդերը տեղի են ունեցել 1915թ., երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օսմանցիներն զգացին, որ ռուսները հովանավորում են հայերին…»: Ֆարզադը այնուհետեւ շեշտում է, որ Երկրորդ աշխարհամարտում հրեաների կոտորածները, չինացիների ու կորեացիների դեմ Ճապոնիայի կատարածը որակվում են ցեղասպանություն, սակայն հայերի դեպքում այդ որակումը ստանալու համար նաեւ այլ տարրեր են անհրաժեշտ: Ի պատասխան՝ Ամստերդամի համալսարանի դասախոս, ազգությամբ իրանցի Թուրաջ Աթաբաքին շեշտում է, թե հայերի ջարդերը ցեղասպանություն էր, և դա որեւէ կասկածի տեղիք չի տալիս:

Ֆարզադը գտնում է, որ «20-րդ դարում տեղի ունեցածը, մասնավորապես՝ ամոթալի դեպքերը, դեռեւս ծանրացած են մարդկության հավաքական խղճի վրա»: Հենվելով սոցիոլոգների կարծիքի վրա, նա նշել է նաեւ, որ 20-րդ դարում ազգայնականներն իրենց նպատակին հասնելու ճանապարհին վերացնում էին արգելակող ամեն ինչ: Այս առնչությամբ նա մեջբերում է Ահմադիին՝ «ծայրահեղական գաղափարները հանդիպելով հակազդեցությունների, ձգտում են հակադրվող տարրերին վերացնել, ինչպես դա եղավ հայերի պարագայում: 1913-20թթ. Օսմանյան կայսրության պաշտոնական գաղափարախոսությունը պանթուրքիզմն էր, որի նկրտումների իրականացման ճանապարհին օսմանցիները հայերին իբրեւ արգելք դիտելով, որոշեցին վերացնել նրանց»: Ֆարզադն այս համատեքստում կարեւորում է նաեւ պատմության վերաշարադրումը, յուրովի այն փոփոխության ենթարկելը՝ հօգուտ սեփական ինքնագիտակցության ամրապնդման, ի հաշիվ օտարների պատմության խեղաթյուրման, ինչը հանգում է ճգնաժամերի, անարդարությունների ու ջարդերի: Տեսակետ, որը լիովին համընկնում է հայերի հանդեպ Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի գործելակերպին: Նշյալ գիտնականների կարծիքով ժողովրդավարությունը կնպաստի այդօրինակ ողբերգությունների կրճատմանը:

Ապրիլի 24-ին այդ թեմայով բավական ծավալուն հաղորդում էր պատրաստել նաեւ BBC-ի մեկ այլ թղթակից՝ Թոմ Ութոլը: Հաղորդմանը նա հրավիրել էր թուրք գիտնականի ու դիվանագետի, որոնք ժխտում էին ցեղասպանությունը, միաժամանակ, մտահոգություն հայտնում հնարավոր փոխհատուցում պահանջելու առնչությամբ: Ավելին, թուրք մտավորականը շեշտում էր, թե ջարդերը ցեղասպանություն որակվելու դեպքում բացառված չէ, որ հայերն առաջ քաշեն Սեւրի դաշնագիրը, որով ստեղծվում էր Անկախ՝ մեծ Հայաստան եւ մեծ Քրդստան: Հայկական կողմից Միչիգանի համալսարանի դասախոս, ծագումով հայ Ռիչարդ Սունիին եւ Հայ դատի գրասենյակի ներկայացուցչին, որոնք ցեղասպանությունն ապացուցող փաստեր են ներկայացրել, վերջինս շեշտել է նաեւ, որ հայերը կորցրել են իրենց հայրենիքը, կրել միլիարդավոր դոլարի նյութական վնաս, և դրանք պետք է փոխհատուցվեն:

Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ

ՋԱՎԱԽՔ

Դիմում խորհրդարանին՝ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու համար

Ախալքալաքի եւ  Նինոծմինդայի շրջանային սակրեբուլոները իրենց նիստերում 1915թ. Օսմանյան Թուրքիայում իրականացված  Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտող որոշում են ընդունել: Հատուկ ցեղասպանության հարցի քննարկման համար հրավիրված նիստերում հայկական շրջանների սակրեբուլոները միաժամանակ որոշել են դիմել երկրի Խորհրդարանին՝ քննարկելու եւ ընդունելու Հայոց ցեղասպանության իրողությունը: Ախալքալաքի շրջանային սակրեբուլոն, որը նման առաջարկությամբ արդեն երկու անգամ հանդես է եկել եւ որեւէ արձագանք չի ստացել, այս անգամ ակնկալում է, որ հարցը կքննարկվի խորհրդարանում: «Մենք հույս ունենք, որ մեր հայրենիքի Խորհրդարանը դրական որոշում կընդունի, որն առավել կամրապնդի հայ եւ վրաց ժողովուրդների փոխադարձ վստահությունը եւ եղբայրական փոխըմբռնումը»-, ասված է սակրեբուլոյի որոշման մեջ:

Ոգեկոչման արարողությունները Վրաստանի տարածքում

Ապրիլի 24-ին Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի ոգեկոչման արարողություններ են տեղի ունեցել ամբողջ Վրաստանում: Դեռեւս նախօրեին, ապրիլի 23-ի երեկոյան, խարույկավառություն է տեղի ունեցել Սամցխե-Ջավախքի մի շարք, հատկապես Թուրքիային սահմանակից բարձունքների վրա: Ապրիլի 24-ին Ախալքալաքի եւ Նինոծմինդայի  շրջաններում (շրջկենտրոններում եւ գրեթե բոլոր գյուղերում) տեղի են ունեցել բազմամարդ հանրահավաքներ, որոնց մասնակիցները դատապարտել են Օսմանյան Թուրքիայում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանությունը եւ հույս հայտնել, որ Թուրքիան վաղ թե ուշ պետք է պատասխան տա: Հանրահավաքների ժամանակ կոչ է արվել նաեւ Վրաստանի խորհրդարանին՝ ճանաչել եւ դատապարտել Հայոց ցեղասպանությունը:

Ախալքալաքում ոգեկոչման արարողությանը  ներկա է եղել նաեւ միջազգային կազմակերպություններից  Փոքրամասնությունների հարցով եվրոպական կենտրոնի Ախալքալաքի գրասենյակի տնօրեն Միքայել Հերթֆոտը (դանիացի): Նա 1915թ դեպքերը որակել է որպես ցեղասպանություն եւ դատապարտել դրանք:Ախալցխայում բազմամարդ հանրահավաքին մասնակցել են նաեւ Ախալցխայի քաղաքապետ Թամազ Պետրիաշվիլին եւ Խորհրդարանի պատգամավոր Ռամազ Թեւդորաձեն, որոնք նույնպես դատապարտել են Հայոց ցեղասպանությունը:

Ծալկայի շրջանի Ղուշչի գյուղում տեղի ունեցած միջոցառմանը հայերի հետ միասին ներկա է եղել նաեւ շրջանի ղեկավար Միխայիլ Ցկիտիշվիլին: Վերջինս Ծալկայի հայերին  խոստացել է Ծալկայում կանգնեցնել Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան:Մայրաքաղաք Թբիլիսիում Վրաստանի հայկական համագործակցության կենտրոնի նախաձեռնությամբ հանրահավաք է կազմակերպվել Վրաստանում Թուրքիայի դեսպանատան դիմաց: Հանրահավաքի մասնակիցները բողոքել են թուրքական  կառավարության Ցեղասպանության հանդեպ մերժողական  քաղաքականության  հարցում իրենց նախորդների մեղավորությունը: Թբիլիսիում Հայոց Ցեղասպանությանը  նվիրված հանրահավաք  է տեղի ունեցել նաեւ Խոջիվանքի հայ մտավորականների պանթեոնում, որին ներկա էր Վրաստանում ՀՀ դեսպան Գեորգի Խոսրոեւը:

Մեսխեթցի թուրքերի մեծ մասը ցանկություն է հայտնել ապրել Սամցխե-Ջավախքում

Շուտով Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլին պետք է հաստատի մեսխեթցի-թուրքերի Վրաստան վերադարձի կառավարական ծրագրի նախագիծը: Ինչպես հայտնի է, Վրաստանը Եվրախորհուրդ մտնելիս պարտավորություն է ստանձնել ապահովել դեռեւս 1944թ. Վրաստանից բռնի արտագաղթեցրած մեսխեթցի թուրքերի վերադարձը իրենց նախկին բնակավայրեր: Չնայած այն բանին, որ վրաց հասարակական, քաղաքական եւ մտավորական շրջանակների մեծ մասը դեմ էր եւ դեմ է մեսխեթցիների վերաբնակեցմանը, այդ պարտավորությունը նախկին նախագահ Է. Շեւարդնաձեն պարտավոր է եղել ստանձնել:

Նախագահ Սահակաշվիլուն ներկայացվելիք ծրագրի նախագծում նախատեսված է եղել, որ մեսխեթցիների վերադարձն իրականացվի 10 տարում, սակայն օրերս Վրաստանում գտնվող Եվրախորհրդի գլխավոր քարտուղար Թերի Դեւիսի այցելության ընթացքում հնարավոր է եղել պայմանավորվել, որ մեսխեթցիների վերաբնակեցման 10-ամյա ժամկետը երկարաձգվի մինչեւ 16 տարվա: Ավելացնենք նաեւ, որ այդ ժամանակամիջոցում Վրաստան են ներգաղթելու մոտ 300 հազար մեսխեթցի թուրքեր, որոնց մեծ մասը ցանկություն է հայտնել ապրել Սամցխե-Ջավախքում:

«Ա-ինֆո»

——————————————————————————————

Հայրենական

«ԲԱ ՄԵՐ ՕԳՈՒՏԸ Ո՞ՐՆ Է» ՇԱՐՔԻՑ

Ուզում եք` քարոզեք, ուզում եք՝ հակաքարոզեք. ես իմ իմացածն եմ անելու

Ընտրական նոր օրենսգրքի 5-րդ գլխի 19-րդ հոդվածը ԼՂՀ քաղաքացիներին եւ կուսակցություններին թույլ է տալիս օրենքով չարգելված ձեւերով քարոզչություն կատարել ոչ միայն ցանկացած թեկնածուի օգտին, այլ նաեւ նրա մրցակցի դեմ: Այլ կերպ ասած, եթե նախընտրական քարոզչությունը վերածվի մրցակից ուժերի փոխադարձ հակաքարոզչության, ապա միանգամայն նորմալ է և տեղավորվում է մեր օրենսդրության շրջանակներում:

Կամա թե ակամա հիշեցի մի պատմություն: Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրություններից մեկի ժամանակ որպես լրագրող մասնակցել եմ իշխանամետ թեկնածուի նախընտրական հանդիպմանը: Թեկնածուի շտաբի պետը, բարեւելով ներկաներին, իսկույն անցել է Դաշնակցության (մրցակից կուսակցության) պատմությանը եւ ընտրազանգվածին ներկայացրել ՀՅԴ պատմական բոլոր «հանցագործությունները», եզրափակելով «հանցակազմը» հետևյալով՝ «Չ 15-ՏՎ չՏՊց րՉՏՌւ ՐպջՈսՌե: Ուղիղ մեկ ժամանոց հակադաշնակցական քարոզչությունից հետո շտաբի պետը առաջարկեց ընտրել «իրենց» թեկնածուին՝ չբացահայտելով նրա առավելությունները: Եվ ի՞նչ եք կարծում. ընտրեցին՝ առանց որեւէ առավելության:

Հիմա էլ նույն ոճն է. սեփական առավելությունները գովազդելու փոխարեն շատերը զբաղվում են մրցակիցների վրա դույլերով ցեխաջուր շպրտելով: Եւ հենց այդ դույլերի քանակով կարելի է որոշել, թե ինչքանով է «կեղտոտողը» վախենում «կեղտոտվողից»:

Շարքային քաղաքացին էլ տարակուսում է՝ էդ որ ասում եք՝ մինչեւ քարոզարշավի հայտարարված ժամկետն արգելվում է քարոզչությունը, ուրեմն՝ հակաքարոզչությո՞ւնն էլ է արգելվում: Եվ ի՞նչ պատիժ է նախատեսված այդ արգելքը խախտողների համար: Ճիշտն ասած, թերթել ենք օրենսգիրքը, բայց նման պատասխանատվության մասին հոդված չենք գտել:

Բա իմ մեղքը ո՞րն է 

Վերջերս հրավիրած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Ստեփանակերտի քաղաքապետը մի ցավալի փաստ արձանագրեց: Խոսելով այս տարվա համար նախատեսված ծրագրերի մասին՝ Էդուարդ Աղաբեկյանը պատմեց, որ տարեսկզբին Ազգային ժողովը հավանություն է տվել երկրի բյուջեին, որտեղ միջոցներ էին նախատեսված  մայրաքաղաքի շենքերի տանիքների, զոհված ազատամարտիկների բնակարանների, վթարային ջրատարերի վերանորոգման եւ այլ կարևոր ծրագրերի համար (մոտ 180 մլն. դրամ):

Արդեն կազմված էին նախագծերը, եւ հանկարծ մարտ ամսին, խախտելով օրենքը, կառավարությունն որոշել է այդ ծրագրերի ֆինանսավորումը հասցնել… զրոյի:

Այլ կերպ ասած, տանիքները, բնակարանները  չեն վերանորոգվի, ջրատարերը կմնան վթարային վիճակում: Պատճառը մեկն է. կառավարությունը որոշել է, որ Էդ. Աղաբեկյանը պետք է մեղավոր ճանաչվի: Այն էլ` տեսեք-տեսեք ինչ սոցիալապես պայթուցիկ հարցերում:

Շարքային քաղաքացին էլ տարակուսում է՝  ես ի՞նչ կապ ունեմ կառավարություն-քաղաքապետ հարաբերությունների հետ: Ինչո՞ւ այդ ամենից կրկին ես եմ տուժում:

Ամոթ չլինի հարցնել՝ ինձ ինչո՞ւ չեք վարկ տալիս

2000 թ. ԼՂՀ տարածքում մշակվում էր 34665 հա հող: 2004-ին այդ թիվը հասավ 64286-ի: Գրեթե կրկնակի ավելացում: Փորձագետների գնահատմամբ, ավելացումը տեղի է ունեցել մեկ տասնյակ հողատերերի տարածքների ընդլայնման հաշվին:

Սեփականաշնորհված է հանրապետության հողերի 25 տոկոսը: Դա էլ՝ գյուղացիների կողմից, որոնց մեծ մասը շարունակում է մի կերպ մշակել այդ հողակտորները: Իսկ խոշոր հողատերերը գերադասում են վարձակալել պետական հողերը, որոնք, որպես կանոն, շատ ավելի բերքատու են, քան գյուղացիներին տրամադրվածները: Սեփական հողակտորի տեր նախկին կոլտնտեսականին ասում են, որ նա կարող է արտոնյալ վարկ ստանալ պետությունից: Նա հույսով դիմում է կառավարություն եւ համաձայնություն ստանում՝ միայն գրավի պայմանով: Իսկ որպես գրավ ընդունելի է միայն բնակարանը, այն էլ՝ Ստեփանակերտում: Եթե Ստեփանակերտում բնակարան ունենամ՝ էլ ի՞նչ դարդ,- ասում է գյուղացին եւ «վերադառնում իր ոչխարներին»: Իսկ վարկ ստանում են նրանք, ովքեր գրավի համար բնակարան ունեն: Ստեփանակերտո’ւմ:

Խեղճ գյուղացին էլ տարակուսում է՝ էլ ինչո՞ւ եք ասում, որ վարկերը գյուղի զարգացման համար են, եթե ինձ դրանից մի կոպեկ էլ չի հասնում:

Պետությունը ո՞րն է, ժողովուրդը՝ ո՞րը

Անընդհատ ասում են՝ «պետական շահեր», «պետական եկամուտ», «ինչքան շատ հարկ հավաքենք ժողովրդից, այնքան մեր պետությունը կհարստանա»: Ոչ ոք էլ չի բացատրում, թե ինչո՞ւմն է տարբերությունը պետության եւ ժողովրդի միջեւ: Մեր պապերն ասում էին, որ պետությունը ժողովրդի շահերը պաշտպանող կառույց է: Բա ինչո՞ւ պետությունը ժողովրդի անունից խոսում է, սակայն առանձին անհատների (իրենց մտերիմների) օգտին:

Ու բնական է, որ մարդկանց մոտ ծագում է մի անմեղ հարց՝ գուցե ժամանա՞կն է ամեն ինչի հիմքում շարքային մարդու շահերը դնել: Թե՞ հիմի էլ լռենք:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

էԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻ ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ.
քաղաքապետը հավաստիացնում է, որ ծրագրերն իրականացվել են ավելի քան հարյուր տոկոսով

Ապրիլի 13-ին Ստեփանակերտի քաղաքապետի հրավիրած մամլո ասուլիսի ընթացքում Էդուարդ Աղաբեկյանը ներկայացրեց Ստեփանակերտի համայնքի կողմից 2005 թվականի առաջին եռամսյակի ընթացքում կատարված աշխատանքները՝ անդրադառնալով 2005 թվականի առաջին եռամսյակի համայնքային բյուջեի կատարողականին:

Թվերն արդեն ամեն ինչ ասում են

Համայնքապետի խոսքերով՝ 2004-2005 թվականների առաջին եռամսյակում սեփական եկամուտներում պլանավորվել է 23.4 տոկոս աճ, իսկ տարվա կտրվածքով աճը մոտավորապես կազմում է 27 տոկոս, այսինքն՝ 27.2 միլիոն դրամ: Նման աճ, Էդ. Աղաբեկյանի հավաստմամբ, առնվազն վերջին 3-4 տարիների ընթացքում առաջին անգամ է արձանագրվում: Անդրադառնալով եկամուտների կատարողականին՝ քաղաքապետը նշեց, որ առաջին եռամսյակի արդյունքում համայնքն ապահովել է 106,2 տոկոս աճ՝ պլանավորված 100 տոկոսի փոխարեն: Խոսելով հողահարկի և գույքահարկի հավաքագրումներից, Էդ. Աղաբեկյանը նշեց, որ  անցյալ տարվա առաջին եռամսյակում հավաքվել էր 6 մլն 768 հազար դրամ հողի հարկ, իսկ 2005 թվականի նույն ժամանակահատվածում՝ 8 մլն 954 հազար դրամ, աճը կազմում է 132.3 տոկոս:  2004 թվականի առաջին եռամսյակում հավաքվել էր 6 մլն 375 հազար դրամ գույքահարկ, 2005 թվականին՝ 8 մլն 477 հազար դրամ, համապատասխանաբար ապահովելով 133 տոկոս աճ: Ֆիզիկական անձանցից 2004 թվականին հավաքվել էր 605 հազար դրամի չափ գումար, 2005 թվականին՝ 3 մլն 49 հազար դրամ, ապահովելով 503 տոկոս աճ: Ինչ վերաբերում է տեղական և պետական տուրքերին, Էդ. Աղաբեկյանը նշեց, որ 2004 թվականին հավաքվել էր 3.5 մլն տեղական և 4.3 մլն պետական տուրք, այս տարի այդ գումարը կազմում է՝ 5.3 մլն դրամ տեղական ու 2.9 մլն դրամ պետական տուրք: Հողի վարձակալական վճարները  2004 թվականին կազմել են 340 հազար, իսկ 2005 թվականին՝ 1մլն 312 հազար դրամ՝ ապահովելով 493 տոկոս աճ: Գույքի օտարումից համայնքի սեփական եկամուտները ապահովել են 106 տոկոս կատարողական, նշել է քաղաքապետը: Բայց ահա գույքի օտարումից ակնկալվող մուտքերում հակառակ պատկերն է. 2004 թվականին դրանք կազմել են մոտ 3 մլն դրամ, իսկ 2005 թվականին՝ գրեթե 50 տոկոսով ցածր, ինչը, Էդ. Աղաբեկյանի խոսքերով, սարսափելի ցուցանիշ չէ, այլ  կառավարելի պրոցես, որը համայնքի սեփական եկամուտների վրա էական ազդեցություն չի թողել:

Լռության րոպե՝ զոհերի հիշատակին

Քաղաքապետը տեղեկացրեց համայնքի ավագանու կողմից ընդունված որոշման մասին, համաձայն որի՝ սկսած 2005 թվականից, յուրաքանչյուր ապրիլի 24-ի ժամը 12-ին հայտարարված է լռության րոպե: Էդուարդ Աղաբեկյանը հույս հայտնեց, որ անկախ համայնքի անդամի գտնվելու վայրից, վերջինս մատնանշված ժամին մեկ րոպե լուռ կկանգնի. «Կցանկանայի այդ որոշման արդյունքը տեսնել սկզբում համայնքում, հետո հանրապետությունում, հետո ՀՀ-ում ու սփյուռքում, որպեսզի ողջ աշխարհի հայությունը այդ պահին մեկ րոպե կանգնի: Կարևոր եմ համարում նման գաղափարը սկսել հենց Ստեփանակերտից»:

Ջրային պաշարները բավարար են, սակայն շուրջօրյա ջրամատակարարումից խոսելն այսօր ուտոպիա է

Կունենա՞, արդյոք, Ստեփանակերտը շուրջօրյա ջրամատակարարում, հնարավո՞ր է, արդյոք, բարձրացնել ջրի որակը: Պատասխանելով այս հարցերին՝ համայնքապետը նշեց, որ եթե մինչև 5 տարին հնարավոր լինի բարձրացնել ջրամատակարարման տևողությունը՝ հասցնելով օրական մի քանի ժամի, սա արդեն իսկ բավականին առաջընթաց կլինի: Մինչդեռ այսօր խոսել շուրջօրյա ջրամատակարարումից, նշանակում է ոչ լուրջ վերաբերվել այդ հարցին: Պատճառներն, ըստ քաղաքապետի, բազմաթիվ են. առաջինն, օրինակ, այն է, որ ի կատարումն ԼՂՀ Ջրային օրենսգրքի կար գործադիր իշխանության որոշում՝ 2003-2005 թվականների համար, որով ընդհանուր առմամբ 3 տարվա ընթացքում 606 մլն դրամ պիտի հատկացվեր ջրային ոլորտի կարգավորմանը. «Միայն 2005 թ.-ի համար գումարը կազմում էր 257 մլն դրամ,  իսկ այսօր ֆինանսական բավարարման հարցերը կազմում են զրո. այսպիսին է մեր գործելակերպը»: Բացի այդ, համայնքի ղեկավարը նշեց, որ Ղայբալիշենում, որտեղից մայրաքաղաքը ստանում է ջրային պաշարների գրեթե 60 տոկոսը, ջրառը և ավազաորսիչը կառուցվել են 30-ականներին, վերջինս այսօր պարզապես անհնար է օգտագործել, ֆիլտրման համակարգը 60-ականներից առայսօր չի նորացվել: Էդ. Աղաբեկյանը նշեց, որ արդեն կան որոշակի պայմանավորվածություններ, որոնք հնարավորություն կտան մի քանի տարվա ընթացքում բարձրացնել ջրամատակարարման տևողությունը, և, ամենակարևորը, ջրի որակը, որն այսօր չի ֆիլտրվում. «Այսօր մենք մեր ժողովրդին տալիս ենք ոռոգման ջուր՝ անվանելով այն խմելու ջուր»:

Ստեփանակերտը պիտի ունենա իր զինանշանը

Քաղաքապետը իրազեկեց նաև, որ ավարտին է հասցվում Ստեփանակերտի զինանշանի որոշման գործընթացը: Նկարիչներին, ճարտարագետներին ու ճարտարապետներին միացել են նաև պատմաբանները, որոնք իրենց խորհուրդներով կօգնեն ի վերջո ընդհանուր հայտարարի գալ:

Բոլոր իրավախախտները պատժվել են ու պիտի պատժվեն

Հուրախություն մեր ընթերցողների, նշենք, որ հացի սպասարկման որակի ստուգումներից խոսելիս,  Էդ. Աղաբեկյանը նշեց, որ հացի սպասարկման ոլորտում արձանագրված բոլոր իրավախախտները ենթարկվել են համապատասխան պատասխանատվության, իսկ հացի փռերից մեկն էլ իսկույն փակվել է:

Խոսելով անօրեն շինությունների մասին՝ քաղաքապետը նշեց, որ այդ ոլորտում քաղաքապետարանի նպատակը ոչ թե համայնքի սեփական եկամուտները ավելացնելն է, այլ այդպիսի անօրեն շինարարությունները կանխելը՝ հենց սկզբնական փուլում. «Ինչ էլ կառուցեն, եթե անօրեն են կառուցում, ուրեմն պիտի պատժվեն»,- նշել է քաղաքապետը՝ որպես օրինակ բերելով հենց այն շինությունը, որտեղ ամռանը տեղակայված էր իր իսկ նախընտրական շտաբը, որն այսօր քանդվել է:

Փողոցային առևտուրն առայժմ հնարավոր չէ դադարեցնել

Լրագրողների այն հարցին, թե ինչ միջոցներ է ձեռնարկում քաղաքապետարանը փողոցային առևտուրը կանխելու համար, համայնքապետը նշեց, որ փողոցային առևտուրը դադարեցնել առայժմ անհնար է, քանի դեռ կա դրա պահանջը: Դրսի ֆինանսների միջոցով արդեն սկսվել են մինի շուկաների կառուցումը, ինչն, ըստ նրա, խնդրի լուծման ձև է:

Քաղաքապետարանը չունի ծաղկի գնային քաղաքականությունը կանոնակարգելու իրավասություն

Գաղտնիք չէ, որ այսօր ծաղկի տեղական շուկան անկառավարելի վիճակում է. ով երբ ուզում, ինչքան ուզում բարձրացնում է գները, հատկապես՝ տոն օրերին: Լրագրողների այն հարցին, թե արդյո՞ք հնարավոր չէ այնպես անել, որ գոնե սգո օրերին ծաղկավաճառները աստղաբաշխական գներ չպահանջեն ծաղիկների համար, համայնքի ղեկավարը պատասխանեց, որ քաղաքապետարանը չունի ծաղկի գնային քաղաքականությունը կանոնակարգելու իրավասություն. «Ես անձամբ ականատես եմ եղել այն բանին, որ բավականին բարձր մի պաշտոնյա իրեն թույլ է տվել մի այսպիսի արտահայտություն՝ շուտով տոնելու ենք ապրիլի 24-ը: Եթե պետական պաշտոնյան այդպես է մտածում, ապա ի՞նչ սպասել ծաղկավաճառից»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————

Ազատամարտ

ԱՍԼԱՆ ԲԱԼԱՍԻ

Խաչենի շրջանի  Այգեստան գյուղը հերոսապատումներ շատ ունի իր տարեգրության մեջ: Գրված ու չգրված, հիշվող ու մոռացված պատմություններ,  հերոսական ու անփառունակ անուններ:  Այսօր,  քան  երբևէ, խիստ  անհրաժեշտություն է դարձել բոլորիս  համար ուշադիր նայելու դեպի մեր անցյալը,   իմանալու բոլոր պատմությունների ճշմարտությունը:

Ահա նման մի պատմություն ես ուզում եմ բերել Այգեստանի հերոս զավակներից մեկի՝  Բախշի Սահակյանի մասին, որ ապրել է 1872¬1906 թվականներին: Պատմությունը  կրկնվում է:  Այսօր էլ  Արցախի, նրա ամեն  մի   փոքրիկ գյուղի, հողակտորի համար կյանքի ու մահու  պայքար է մղվում:  Օրեցօր հերոսապատումներ են գրվում մեր նոր տարեգրության մեջ, նոր  անուններ են հնչում ժողովրդի շուրթերին: Տա  աստված,  որ հարյուր տարի  հետո էլ ազատ  ու դրախտավայր դարձած մեր երկրամասում փառքով ու պատվով հիշեն  բոլոր նրանց, ովքեր  իրենց կյանքն անգամ չխնայեցին ու չեն խնայի  հարազատ օջախի, հայրենի  գյուղի, ժողովրդի ազատության համար, և նրանց, որ  տարիներ  շարունակ առանց ելույթների, առանց գեղեցիկ խոսքերի, գործով  նվիրվել ու  որդեգրվել են ամենակարևորին:

Իսկ հիմա  դառնանք պատմական մեր հերոսին՝  Բախշուն, որին  ժողովուրդը  Ասլան Բալասի  անունն է տվել: Նրան նաև Ղաչաղ Բախշի էին ասում:  Հարազատների մոտ պահպանված նկարներից մեկում՝ հագած ու կապած  զենք ու զրահով, բաճկոնի ձախ  թևին գրված է. «Ժողովրդի  զավակ,  հերոս  Բախշի»:

Պատմում է Բախշու  եղբոր աղջիկը՝  Արուսյակ  տատիկը:  Ութսունն  անց այս կինը,  որ ինչպես ինքն է ասում՝ երեկվա   կերածը չի  հիշում,  զարմանալիորեն լավ հիշում է Բախշու մասին պատմությունները:

***

— Առաջին անգամ, տասնհինգ  տարեկանում, նրան դատել են թուրք սպանելու համար: Վերջինս  հայհոյել էր հայերին,  և Բախշին  պատժել էր  նրան: Շուշիի  բանտում երկար չնստեց, փախչելու հնարը գտավ, ուժասպառ հասավ Շոշ  տանող ճանապարհը: Մի գյուղացի փայտ էր տանում՝   ձին  բեռնած: Իջեցնում է բեռը, ոտքերը  արյունլվա դարձած ուժասպառ  Ասլանին  դնում թամբին ու տանում: Հետագայում  այդ  գյուղացին հպարտությամբ  պատմում է, թե  ինչպես է  կարողացել  մի քանի շաբաթ Բախշուն  թաքուն պահել իր տանը, մինչև մի քիչ ապաքինվել է, տեղափոխվել հորաքրոջ  մոտ՝ Բուխարա: Մոտ մեկ տարի տևել է՝ մինչև նա   լրիվ  բուժվել է: Երկաթե  շղթաները այնքան էին քերել ոտքերը, մտել մսի մեջ,  որ ոսկորներն էլ էին անգամ վնասվել: Դրանից  հետո նա այլևս տուն չի գալիս, զինված շրջում էր անտառներում և որտեղ պետք էր՝  օգնության էր  հասնում:  Ու այդ օրվանից  ժողովրդի սիրելի Ասլան Բալասին դառնում է նաև  «Ղաչաղ Բախշի»: Նրա անունից անգամ սոսկում էին թուրքերը, բեկերն ու մյուս  մեծահարուստները: Ահա մի դեպք:

Ամեն տարի բեկը  իր հարկահավաքների հետ շրջում էր հայկական գյուղերով և հարկի անվան տակ  թալանում խեղճ գյուղացիների ողջ ունեցվածքը: Նրա խմբի առջևից  գնում էր առյուծի չափ հսկա ու գիշատիչ շունը,  և ով  հրաժարվում էր հարկը տալուց, բեկը շանը կարգադրում էր.

– Օնա թութ,- և շունը իսկույն  հարձակվում, հոշոտում, սպանում էր նրան:
Մի անգամ էլ մի  լեռնաճանապարհով գնալիս Բախշին  թաքնվում և  աննկատ սպանում է բեկի շանը: Հետո  ընկերներով կտրում են նրանց ճանապարհը:
– Ո՞ւր ես գնում, բեկ,-  հարցնում է Բախշին:
– Գնում եմ հարկս հավաքելու,¬ պատասխանում է բեկը:
– Իսկ  դու այդ  գյուղացիներին որևէ բան տվե՞լ ես, որ գնում ես վերցնելու: Հետ դառ և քեզ այլևս չտեսնեմ հայկական գյուղերում, թե չէ  բոլորիդ շան օրը կգցեմ:

Բեկը տեսնելով, որ այդ պահը հարմար չէ՝ հետ է դառնում, բայց հենց նույն օրը երեսուն զինված թուրքեր ու  ղազախներ ուղարկում նրանց դեմ: Բարձր  լեռնալանջից տղաները քարերով ու զենքերով  սպանում են նրանցից մի քանիսին, մի քանիսին էլ  վիրավորում, իսկ  մյուսները թողնում են ու փախչում:

Սակայն  շուտով  թուրքերը ծուղակ են սարքում և ձերբակալում Բախշուն՝ իր մի քանի ընկերների հետ: Երկար  տարիներ նա  մնում է բանտերում: Հարազատներին գրած նամակներով  հեռվից հեռու ոգևորում,  չհուսահատվելու կոչ էր անում: Մոր պատասխան  նամակները, որոնցից, բարեբախտաբար, մեկը պահպանվել է, անկեղծ ու սրտաճմլիկ, համեմված ժողովրդական բառ ու բանով, ասես արցախյան  ժողովրդական բանահյուսության գեղեցիկ մի պատառիկ լինի:

«Ազիզ բալա: Զետկին  կիրած քու նամակը  ըստացալըմ:

Քու մար մեռնէ  սօր ղլամիտ,  քու  էդ քաղցր լուզվիտ: Էն նամակը   հզեր անգամ  պչպչել ըմ, փըթաթալ ըմ աբրիշումի եալլուխիս մեջ,  սրտես տիրած մանըմ ածում:

Ասմ ըս՝ ա մար, դարդ մի անել:

Ժին ջիլ ընգած իմ թառլան ղուշ, հունց դարդ չանիմ: Ժըմըժենքին ըրտուսունքով եր  ըմ  կենում, կես գիշերին լաց լինելով տեղըս ըմ մըտնում: Մեր տան   տեօռնը վեր պենվում ա, ասըմ ըմ՝ հեսա  րախաս մտավ, շենան վեր մին ծենա կյալիս, ասըմըմ՝ հենա բալաս կանչից,  քու   հոր ծին վեր խրխընջում ա,  ասըմըմ՝ հեսա աչքիս լուսու վերդիս  եկավ…հենց վեր աչքըս հոփ ըմ օնում, ըրազումըս քեզըմ տեսնում…Լիվս ցերեկավ  աչքիս ռաչին ժինջիլներով  շոռըս կալիս…

Ըսօր բէզը  ժամի առաջ,  քթի  տակին ծիծըղելավ, ինձ արեշում,  ասըմա «բիբի» խօխիտ քեֆը մըհե  հունց ա, խե՞ չի կալիս ժողովրթին քեոմագ անում, խե՞ չի կեալիս բեզի հողը քեասիբ խալխին  պէժին անում:

Ասլան,  բալա, էտ լսողը հունց դարդ չանի:

Հըրևանանց  պուճուր Սոնան  քեզ մին խիլլա պարով ա անում: Քիշերը ըրազումը քեզ տեսալա: Ասումա «ա նան,  Թառթառն ար թա  Թառթառը չար լավ մետս չի, ամմա մին մեծ պըղտօր կետ ար: Մեր ասլանը,  մին  կարմուր ձի  եր իլած, անց ար կենում էտ կետավը: Անտեր ճուրը հունց ար  կեօռում, հունց ար լափու¬լափու տալիս: Վախան սերտս քիչ ար մնում վեր  ճաքե… հարայ տվի: Ես  քըմատաղ, Ասլան, ետ տառ, էտ սև ճուրը շատա վարար, քեզ   կըտանե,  բօյիդ մատաղ, ետ տառ, ետ տառ: Էլ գիդում չըմ, թա  հունց իլավ, հունց չիլավ, մին  էլ տեսնամ՝ մեր  Ասլանը կետին   էտ մին ղըրաղին ինձ ա եշում, ծիծաղում…:

Ջավի   նանը ասում ա՝ «Սոնան սիրտը թամուզ ըրախայա, հրիշտակի նման զատ ա,  նրա տեսած արազը ըսօր¬էքուծ կկատարի, թե էն ճուրը, թա կարմուր  ծին լավ նշանա»:

Հընգերներդ  Բալախանա տօն ըն եկալ, օր չի ինում, վեր կեան վեչ կօշտըս:  Հաստատ տեղա խաբար օնին, վեր լավ կինի,   իտի էրգան քաշիլ չի: Քեասիբ¬ քիվսիբ խալխի մհար լիվս կծաքե: Տու  էլ, Ասլան, շուտ տօն կըկեաս:

Ախր, Ասլան ջան, օր  արնելու վեր տեսնամ քեզ:

Տու  վեր տոն կեաս, ժինջիլ ներըտ յոր կօնիմ ես, հալիլ կտամ,  խաչ կշինիմ, վըննըպեպիկ սուրփին տակը կը քինիմ  կասիմ՝ Մարիամ Աստվածածին վէչխար չօնիմ, եզնը  չօնիմ, վեսկի չօնիմ քեզ մհար, իմ մատաղն էլ ես ըրկաթե չօր խաչընա: Իմ  ըրախան չօրս սև տարի  էտ  խաչավը խաչվալա: Տու էլ մարըս ինձ նման: Եր կալ, բալիս լավ պահե:

Էլ ինչ  կիրիմ, թառլան ղուշ:
Քեզ  լավ պահե, մետքը չանիս:
Մունք  լօխ  լավ ընք: Մեր աբուռը մեր երեսին ապրում ընք: Ասլան  բալի  քեասիբ նանը,  հինչ էլ   ինի,  վեզ չի ծռիլ, ըստուր¬ընդուր տեօռնը չի ընգիլ, ետ լավ գիդա:

Հինգերներիտ պարավ  կանիս:
Շողքիդ կարոտ, ծէնիտ կարոտ, քու դարդոտ  մար»:

Հետագայում «հարևանանց   պուճուր Սոնան» իրոք դառնում է Բախշու կինը: Բայց երկար միասին լինել չեն կարող: Ղարաբաղում նրա մնալը  խիստ  վտանգավոր էր: Թուրքերը կշռի չափ ոսկի էին խոստացել նրան, ով  կբերեր  Բախշու գլուխը: Նա գիշերով, լեռներով պիտի գնար ու անցներ  Իրան:  Լեռնային  ճանապարհներով գնալիս չի նկատում, որ ինչ¬որ մեկը  հետևում է իրեն: Երբ արդեն բավական հեռացել էր, լեռնանցքներից մեկում թուրքը կտրում  է նրա ճանապարհը և ուզում սպանել  ու թալանել: Այդ  ժամանակ Բախշին  դեն է նետում վրեն  գցած չուխան, և թուրքը տեսնելով  գոտեպնդված,  լրիվ զինված Ասլանին, նոր միայն ճանաչումա, թե ում  հետ  գործ ունի: Եվ  փորձում է փախչել: Ասլանը բռնում է նրան ու ասում.

– Լսիր,  շան որդի,  հագինս  խոզի կաշվից տրեխ ա, եթե համբուրես, բաց  կթողնեմ: Թուրքը համբուրում է տրեխները և ետ¬ետ նայելով՝ մի  գլուխ փախչում:

Սակայն  Իրանում Ասլանը երկար մնալ չէր կարող: Շուտով լսում է եղբոր սպանության լուրը և, բացի այդ, ընկերները հրավիրում ու  խնդրում են նրան, որ գա ու գլխավորի իրենց շարժումը: Ասլանը  վերադառնում   է և  որոշ ժամանակ գործում է ընդհատակում: Նա համախմբում է տղաներին,  ջոկատներ ստեղծում, տարբեր ճանապարհներով  զինում նրանց, որոնք  պաշտպանում էին հայկական գյուղերը: Ժողովրդի  մեջ պահպանված ահա այսպիսի իրական մի դեպք ևս:

Ասլանը սպանվում է կռիվներից մեկի ժամանակ՝ Կիրովաբադի մոտ:  Թուրքերը կտրում են նրա  գլուխը և դիմացը ստանում իրենց պարգևավճարը:  Իսկ Ասլանին,  ընկած  դիակների մեջ, ճանաչում  է նրա հայրը՝  մաշկի վրա  գտնվող նշանից: Դնում են սայլի մեջ և մինչև հայրենի գյուղ,  լեռներով,  անտառներով, հայկական տասնյակ գյուղերով անցնելով,  բերում¬հասցնում են Այգեստան:

Պատմում են, որ ինչ գյուղ հասցնում էին դիակը,  գյուղացիներն իսկույն մի անասուն էին մորթում, հոգեհաց կազմակերպում նրա պատվին և երդվում դիակի մոտ՝ վրեժխնդիր լինել:

Պատմությունն այս, իհարկե, ամբողջական չէ: Սակայն ժողովրդի  մեջ պահպանված  իրական այդ մասնիկներն էլ  բավական էին, որ մինչ  այսօր անմահանար նրա անունը, հայրենանվեր փառքը:

Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ՄԵՆՔ ՀԱՎԱՏՈՒՄ ԵՆՔ ՔԵԶ, ԶԻՆՎՈՐ

Լսո՞ւմ եք, սպասեք մի փոքր, ու ես ձեզ կպատմեմ ամեն ինչ սկզբից:
Գնո՞ւմ եք, լավ, ես կպատմեմ համայն աշխարհի որդեկորույս մայրերին, այրիացած կանանց ու որբացած բալիկներին…
Սիրելիներս, լավ լսեցեք Զինվորի պատմությունը…
Տղան սիրահարված էր՝ ինքնամոռաց, պոռթկուն, անմնացորդ…
Աղջիկն էլ սիրում էր նրան անբարբառ երդումով ու նվիրումով…
Աղջիկը տխուր էր. ինչո՞ւ:
Հա, հիշեցի՝ նա չէր սիրում անակնկալ լուրեր…
Իսկ լուրը, այնուամենայնիվ, եկավ: Լուր էր՝ դարձավ բոթ, բոթ էր՝ դարձավ ցավ ու ծեծեց արցախցու դուռը:
– Պատերազմ է,- ասաց,- պիտի պայքարենք «Խավարի» դեմ ու «Արևոտ» երկիր դառնանք…
Լսո՞ւմ ես, Զինվոր…
– Լսո՞ւմ ես, հայ մամիկ, քանի՞ զավակ ունես:
– Երեքն էին, երկուսը մեռան, մնաց այս մեկը, ազատեք նրան, նա մեր տան հոգին է…
Նա (լուրը) ինչ-որ բան գրեց ու տխուր դեմքով դուրս գնաց:
– Սիրելիս, ի՞նչ գրեց «Եկվորը»,- հարցրեց աղջիկը:
– Ազատություն, սիրելիս, անկախություն, որ փայլի մեզ վրա ու ազատի խավարից…
Ու այդ օրը Զինվորը գնաց Ազատություն ու Անկախություն նվաճելու, գնաց շատ հեռու, հակառակորդին դեմ հանդիման, ու աղոտ, շատ աղոտ նշմարեց այն բաղձալի «Արշալույսը»: Բայց լսեք, ես դեռ չեմ վերջացրել:
… Մյուս առավոտ Զինվորը պիտի տեսներ «Ազատությունը», որն այնքան մոտ էր, այնքան շոշափելի… Բայց երբ լուսացավ, տակավին նիրհած զինվորին շամփրեց դավադիր գնդակը…
Հետո եկան մարդիկ ու նրան տարան:
Հեռացավ զինվորը, հայ մամիկները այրվեցին լալուց, արցախցին դարձավ «Արևի» հիվանդ, «Ազատության» հիվանդ:
Ու պրկվում է սակայն արցախցու բռունցքը, շուրթերը՝ տենդագին շշնջում.
– Մենք հավատում ենք քեզ, Զինվոր, ու երդվում սուրբ գերեզմանովդ, որ այլևս երբեք «Արևների» մոտ գանգատ չենք գնա, ազատության շողեր չենք մուրա, ավելին՝ կհայտնենք ի լուր աշխարհի.
– Ինչքան էլ «Վերևի հարկերը» փորձեն Արևի շողերը խլել, «Ներքևի հարկերը» այսուհետ ստվերից չեն սոսկա, քանզի արդեն սովորել են, գիտեն՝
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԻ ՏՐՎՈՒՄ, ԱՅՆ ՆՎԱՃՎՈՒՄ Է:

Նարինե ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

ԽՂՃԻ ՔԱՅԼԵՐՈՎ…

Դա այնքան էլ վաղուց չէր, որ կարելի լիներ անցյալ համարել: Հայությունը դիմեց զենքի՝ օտարի իշխանությունից ազատվելու, ազատ շնչելու, սեփական անկախ հայրենիքը ունենալու համար: Արցախ աշխարհը հայտնվեց փակուղում, ուր միայն մի ելք կար՝ փրկվելու համար զենք վերցնել և անել անհնարինը՝ ժողովուրդ մնալու ու զարգանալու համար:

Եվ հենց այդ պահն էր, երբ հայ տղամարդիկ բաժանվեցին երկու մասի. մարդիկ, ովքեր հանուն հայրենիքի պատրաստ էին կյանքի գինը վճարել, և մարդիկ, որ պիտի քողարկվեին կանացի գլխաշորերի տակ և մկան պես ծակուծուկ մտնեին եւ ուշի ուշով սեփական մորթին փրկագործեին:

Թե ինչ եղավ հետո, մեզանից յուրաքանչյուրը սեփական անվան պես անգիր գիտե: Մենք մեծից փոքր ականատես եղանք այն ամենին, ինչ անվանում են արցախյան գոյապայքար: Մեզանից յուրաքանչյուրը սեփական մարմնի և հոգու վրա զգաց այդ երևույթի սարսուռները…

Չկա նրանց մեծ մասը, ովքեր վերցնելով զենք՝ պաշտպան են կանգնել հայրենիքին: Մայր հողի համար իրենց արյունն են թափել մեր հերոսները: Արյուն են թափել, որ վաղվա օրը շեն լինի իրենց երկիրը, իրենց տունը, օջախը: Որ իրենց երեխաներն ապրեն անկախ, ազատ երկրում:

Նրանց թափած արյան տեղում վաղուց արնագույն ծաղիկներ են բուսել, թոշնել ու անցել…

Մնացել են միայն վերքեր, արնագույն վերքեր, որ ի վիճակի չեն սպիանալու, բթանալու…

Այսօր ապրում ենք ազատ ու անկախ Արցախ-Ղարաբաղում, մի հողում, որ ներծծել է հարյուրավոր քաջերի արյունը:

Իսկ ո՞ւր կորան նրանք, ովքեր կնոջ կերպարանքով թաքնվել էին… Ոչ, նրանք չկորան:

Տարիներ հետո նրանցից ոմանց տեսնում ենք բարձր պաշտոններում, աթոռներից ներքո նայելիս, շքեղ մեքենաներով, տաքուկ ու հարմարավետ առանձնատներով և ամեն ինչով:

Իսկ ոմանք էլ վաղուց արդեն մոռացել են հայրենիքի գոյությունը, փորձելով իրենց գոյը պահպանել արտասահմաններում:

Այժմ հայացք ձգենք նրանց ընտանիքներին, ովքեր իրենց կյանքը տվեցին հանուն իրենց երեխաների, մայրերի, քույրերի, կանանց, և վերջապես՝ հայրենիքի լուսավոր ապագայի:

Մարմնովս սարսուռ է անցնում: Եւ ահա թե ինչու:

Երեխաների ու ծեր ծնողների խնամքի ողջ ծանրությունը ուսած այրիները, որ հայրենիքի համար մարտիրոսված իրենց ամուսինների հիշատակը վառ պահելով՝ տարիներ շարունակ կռիվս են տվել ծանր հոգսերի ու զրկանքների հետ, մարտնչել ճակատագրի քմահաճույքների դեմ, իրենք էլ յուրօրինակ հերոսներ են դարձել: Չգնահատված հերոսներ:

Ուստի թող թույլ տրվի ինձ ասել հետևյալը: Ո°վ տիարք, բնակիչներ բարձրադիր աթոռների, երբևէ հարցրե՞լ եք ինքներդ ձեզ, թե ինչպես է ապրում զոհված ազատամարտիկի ընտանիքը, ազատամարտիկ, որ երկրի խաղաղությունն էր կերտել, որպեսզի դուք այսօր այսքան անհոգ ապրեք:

Չեք մտածում, հաճախ էլ օգնություն հայցող ձեռքից երես եք թեքում: Տեսե՞լ եք իմ իմացած զոհված ազատամարտիկի օջախը՝ պատերին դեռևս 13 տարվա վաղեմության այն ահավոր ճեղքերը, որ ռումբի պայթյունից էին առաջացել, և այսքան տարի մի կերպ ընտանիքը կերակրող այրին ի վիճակի չէ վերանորոգել, ինչպես և ծակոտկեն տանիքը: Մտածե՞լ եք, թե ինչպես պիտի ուսում ստանա ընտանիքի երեխան, որը հայր չունի և կարիքը զգում է մանուկ հասակից: Չե՞ք փոշմանում այն բանի համար, որ նրա մանուկ հոգում կարող է ծնվել սարսափելի հարցը՝ հանուն ինչի՞ զոհվեց հայրս:

Ասում եք՝ մարդասիրական օգնություն: Բայց մինչ ե՞րբ պիտի վիզ ծռենք արտասահմանցի մեծահարուստների առաջ, սպասելով, թե երբ կբարեհաճեն մեր երկրի հոգսը հոգալ: Իսկ մե՞նք, մենք անելիք չունե՞նք: Մի՞թե դժվար է գոնե գթասիրտ լինել, մի՞թե սա էլ է փողով:

Երբևէ մտածե՞լ եք, թե դեպի ուր է գնում մեր հասարակությունը: Ես գիտեմ՝ դեպի բևեռացում: Մի փոքր մասը՝ դեպի ծայրագույն հարստությունը, իսկ մեծ մասն էլ՝ դեպի ծայրահեղ աղքատություն: Հենց այս վերջին ճամբարում են լինելու նրանք, ում գեղեցիկ ու սահուն անուն ենք տվել՝ զոհված ազատամարտիկի ընտանիք:

Պարոնայք, սույն հոդվածս ընկալեք որպես ձեր խղճին ուղղված կոչ: Մտածեք, պարոնայք, մտածեք:

Իննա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————

Մենք ենք, մեր լեռները

ԱՆՏԱՌԸ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆՆ ՈՒ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆՆ Է, ԱՅԼ ՈՉ ԹԵ ՄԻ ՔԱՆԻ ԳՈՐԾԱՐԱՐՆԵՐԻՆԸ

2005 թ. մարտի 25-ին Արցախի հանրային հեռուստատեսությամբ դիտելով անտառների վիճակի մասին հաղորդումը՝ ցանկանում եմ իմ կարծիքն արտահայտել այդ կապակցությամբ:

Անտառը Ղարաբաղի բացառիկ հարստությունն է և այն ձևով, ինչպես այսօր է օգտագործվում, պարզապես անթույլատրելի է: Զարմանալին այն է, որ անտառների անօրեն ու անկանոն հատումները կատարվում են իշխանությունների աչքի առաջ: Անօրինականությունների մեծ մասը գալիս է «Արցախանտառ» ՓԲԸ-ի կողմից գործիմացության և վերահսկողության բացակայությունից: Ինչ ցանկանում են՝ այն էլ կատարում են և կարծես ոչ մեկին հաշվետու չեն: Կոնկրետ Հադրութի մասնաճյուղում վերջին 3 տարում անտառահատումները կատարել են խայտառակ ձևով:

Պլանային ստուգումները կրում են լրիվ ձևական բնույթ, ստացվող ահազանգերը հաշվի չեն առնում: Հատումների և փայտի մթերման փաստաթղթերը լրացնում են ամիսներ, անգամ տարի հետո: Նույն տարածքը կարող են մի քանի անգամ հատել, որի հետևանքով արժեքավոր ծառատեսակները վերանում և մնում են միայն հիվանդ ծառատեսակները: Աշխատողները՝ կառավարչից մինչև անտառապահ, օրերով, անգամ շաբաթներով աշխատատեղերում չեն լինում: Բյուջետային հիմնարկներին վառելափայտ են մատակարարում գյուղամերձ անտառներից:

«Արցախանտառ» ՓԲԸ տնօրինությունը փոխանակ աղաղակող թերությունները վերացնելու՝ այլ գործերով է զբաղված, մասնավորապես՝ Հադրութի մասնաճյուղը փորձում է միացնել Մարտունու մասնաճյուղին, մինչ այդ էլ միառժամանակ Հադրութի մասնաճյուղի գրասենյակը տեղափոխել է Տող գյուղը: Աշխատողներին հասնող տաբելային զենքերի պակասը լրացնելու փոխարեն եղածն էլ ծախել են: Մի բան, որ ադրբեջանական օմոնին չէր հաջողվել ժամանակին: Գործադիր տնօրենը փաստորեն փայտի բիզնեսի գծով զբաղվող  գործարարների կադրն է և այդ տեսակետից նրանց լավ էլ ծառայում է: Այս ամենից տուժում է բնությունը, ժողովուրդը, պետությունը, իսկ շահում են մի քանի «հայրենասեր» գործարարներ:

Ժամանակն է կարգուկանոն մտցնել «Արցախանտառ» ՓԲԸ-ում, ժամանակն է, որ իշխանությունները մատների արանքով չնայեն այս ամենին և վերացնեն ամենաթողության մթնոլորտը:

Վլադիմիր ՆԱՐԻՄԱՆՅԱՆ
ք. Հադրութ

«100%-ԱՆՈՑ ԲՆԱԿԱՆ ՀՅՈՒԹԻ» ԼԵԳԵՆԴԸ

Այսօր հայկական շուկան հեղեղված է տեղական և արտասահմանյան արտադրության մի շարք հյութերով և, որ կարևորն է` դրանց մեծ մասը կրում է «100 %-անոց բնական հյութ» պիտակը: Մարդիկ  հիմնականում իրենց թույլ են  տալիս  բնական հյութ  գնել միայն այն դեպքում, եթե հիվանդ ունեն: Եվ հարց է առաջանում` արդյո՞ք, նույնիսկ եզակի դեպքերում գնված այդ հյութը չի վնասում մեր առողջությանը և, արդյո՞ք, այն բնական է, ինչպես ազդարարում է պիտակը: Դրանք բոլո՞րն են 100 %-անոց բնական հյութեր, թե՞, այնուամենայնիվ, կան կեղծումներ:

Եթե եվրոպական հյութերի դասակարգման մեջ հստակ տրվում է 100 %-անոց բնական հյութի սահմանումը, ապա ԱՊՀ երկրների, այդ թվում՝ նաև Հայաստանի Ստանդարտների և որակի ազգային ինստիտուտի կողմից մշակված «Հայաստանի ստանդարտների» մեջ սահմանվում է հյութ, բայց ոչ 100 %-անոց բնական հյութ հասկացությունը, ինչն էլ զանազան կեղծարարությունների համար նպաստող հող է ստեղծում:

Այս կապակցությամբ «Եվրոթերմ» ընկերության «Նոյյան» հյութերի արտադրամասի տնօրեն Վաղարշակ Գրիգորյանը մեզ տված հարզացրույցի ժամանակ ասաց. «Հստակ դասակարգում չեն մտցնում, ու մարդիկ թյուրիմացության մեջ են ընկնում: Այն հյութը, որը, ըստ մեր ստանդարտի, համարվում է 100 %-անոց բնական հյութ, Ֆրանսիայում, օրինակ, կարող է այդպիսին չհամարվել»:

Ըստ «Հայաստանի ստանդարտի» դասակարգման, լինում են հյութեր, նեկտարներ և հյութ պարունակող ըմպելիքներ: Հյութ է կոչվում մրգերից, պտուղներից կամ բանջարեղենից մեխանիկական ներգործության ճանապարհով և պահածոյացրած ֆիզիկական եղանակներով ստացված հեղուկ մթերքը, բացառությամբ իոնացնող ճառագայթումով մշակումից:

Ըստ սպառողների շահերի պաշտպանության միության փոխնախագահ Մարի Գրիգորյանի` սպառողների կողմից հյութերի վերաբերյալ բողոքներ չեն եղել: Մ. Գրիգորյանը նաև ասաց, որ բողոքներ չեն ստացել և ժամկետանց հյութերի առկայության մասին: Նա նշեց, որ այդպիսի փաստ գրանցվել է միայն երկու տարի առաջ անցկացված մոնիտորինգի ընթացքում. ժամկետանց էին եվրոպական հյութերի տեսականիից մի քանիսը:

Համաձայն Վ. Գրիգորյանի` օբյեկտիվորեն չեն ներկայացվում հայրենական հյութերի որակական ցուցանիշները: «Շատ հաճախ միայն վաճառողի քմահաճույքից է կախված` քո արտադրանքը կսպառվի՞, թե՞ ոչ: Քիչ չեն դեպքերը, երբ գնորդը կոնկրետ չի նշում, թե որ արտադրողի հյութն է ցանկանում: Այս պարագայում արդեն վաճառողն ինքն է ընտրում կամ առաջարկում այն հյութը, որն իրեն է ձեռնտու: Այդ իսկ, կրկնում եմ, սուբյեկտիվ պատճառներից ելնելով էլ այս կամ այն արտադրանքի իրացման ծավալն ընկնում է: Սա շուկայական հարաբերության պարտադրած պայմանն է, և այստեղ ամեն ինչ թույլատրելի է», – նշեց նա:

Նրա կարծիքով` մեր շուկայում այսօր մրցակցություն կա նաև արտասահմանյան և տեղական հյութարտադրողների միջև: Իսկ երկար ժամանակ գովազդվող որոշ հյութերի հանկարծակի անհայտացման պատճառներն էլ Վ. Գրիգորյանը տեսնում է մրցակցությանը չդիմանալու և որակական չափանիշներին չհամապատասխանելու մեջ:

Շատերիս զարմացրած կլինի այն երևույթը, որ և° տեղական, և° արտասահմանյան հյութերը վաճառվում են միևնույն գնով: Այս կապակցությամբ «Նոյյան» արտադրամասի տնօրենն ասաց. «Տվյալ ներմուծողը կարող է արտոնյալ պայմաններ ունենալ (մաքսակետով փոխադրում և այլն): Նա իր ներկած ապրանքի համար կարողանում է ապահովել արտոնյալ պայմաններ, ինչի շնորհիվ էլ շուկայում կարողանում է մրցակցել տեղական արտադրողի հետ: Ցավոք սրտի, այս երևույթը պետության կողմից չի վերահսկվում, և դրսից եկած ապրանքը արգելակում է տեղականի զարգացումն ու տարածումը»:

Իսկ մեր այն հարցին, թե արդյո՞ք կարող է գինը վկայել որակի մասին, Վ. Գրիգորյանն ասաց. «Չէի ասի, որ այդպես է, բուլղարական արտադրության “Sandora” բավականին թանկ նռան հյութն ընդհանրապես հյութի նման չէ»:

Խտանյութը (խտացրած մրգահյութ) պատրաստվում է նույնանուն մրգահյութից` նրանից անջատելով ջուրը` ավելի փոքրածավալ դարձնելու համար: Խտանյութից պատրաստված հյութը ևս համարվում է 100%-անոց բնական հյութ: Սակայն այս դեպքում ապանեխիչ տարայի վրա պետք է անպայման նշված լինի, որ այն պատրաստված է խտանյութից: Հայաստանում չաճող մրգերի խտանյութը հյութարտադրողները ներկրում են արտասահմանից: Օրինակ` «Նոյյան»-ը խտանյութ է ներկրում աշխարհի լավագույն խտանյութ արտադրողներից` Բրազիլիայից, Իսպանիայից, Հնդկաստանից, Իսրայելից և այլն:

Նեկտարի մեջ, ի տարբերություն բնական հյութերի, ավելացվում է շաքար` քիմքին ավելի հաճելի դարձնելու համար:

Մեզ նաև հետաքրքրեց տարաների` մարդու առողջությանն անվնաս լինելու և հյութերի պահպանությունը լիարժեք իրականացնելու հարցը:

Այսօր առավել հուսալի տարաներ են շվեդական «Տետրապակ» ընկերության կողմից արտադրված «տետրա-բրիկ» և «տետրա-պրիզմա» 6-7 շերտանոց համակցված և ապանեխիչ թղթով պատրաստված տուփերը, որոնց բացառիկ հնարավորության շնորհիվ հյութը լցնելուց և փաթեթավորելուց հետո հնարավոր է բարձր ջերմաստիճանային մշակում իրականացնել` առավելագույնս պահպանելով հյութի մեջ պարունակվող օգտակար բաղադրամասերը: Կան նաև փաթեթավորման այլ տեխնոլոգիաներ, սակայն «Տետրապակինը» իր հնարավորություններով համարվում է աշխարհում առաջնակարգը:

«Պոլիմերային շշերի մեջ հյութերը կարելի է պահպանել միայն պահածոյացնող նյութերի առկայության դեպքում: Ուստի, եթե նմանատիպ տարայի վրա գրվում է՝ «100%-անոց բնական հյութ», առանց երկար-բարակ մտածելու իմացեք, որ դա ճիշտ չէ», – ընդգծեց Վ. Գրիգորյանը:

Լիլիթ   ԱՍՐՅԱՆ

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ Ա. ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ

Պարոն նախագահ, դիմում եմ Ձեզ, որպես մեր ժողովրդի իրավունքների պաշտպանի: Դուք իմ հույսի վերջին հանգրվանն եք, ակնկալում եմ, որ կօգնեք, որպեսզի ինձ հուզող հարցը լուծվի:

Իմ ընտանիքը 1946 թվից ապրում է Ստեփանակերտում: Հայրս՝ Եգոր Սարգսի Մաթևոսյանը, Հայրենական պատերազմի սկզբին, լինելով կոլտնտեսության նախագահ, կամավոր մեկնեց ռազմաճակատ և 1942թ. փետրվարի 6-ին՝ իմ ծննդյան օրը, զոհվեց Կերչում:

Մեր ընտանիքը կազմված էր 5 հոգուց, ապրում էինք վատ պայմաններում: 1948թ. մայրս, բնակարանային պայմանները բարելավելու համար, հերթագրվեց՝ որպես պատերազմում զոհվածի այրի:

Բնակարանը, որտեղ ապրում է իմ ընտանիքը, գտնվում է առաջին հարկում, չունի նկուղ, որի պատճառով խոնավություն է ու գարշահոտություն: Բնակարանի ոչ նորմալ պայմանների պատճառով 1995 թ. թոքերի բորբոքումից մահացավ մայրս, չարժանանալով իրեն հասանելիք մի քանի քառ. մետրի: Ես արդեն 63 տարեկան եմ, տառապում եմ խրոնիկական բրոնխիտով և ռևմատիզմով, աղջիկս 15 տարեկան է, նույնպես առողջական վիճակը նախանձելի չէ: Ես 1967 թվականից ակտիվ մասնակցություն եմ ունեցել Ղարաբաղյան շարժմանը: Արցախյան պատերազմին զինվորագրվել եմ կամավոր և ծառայել այնքան, որքանով հարկ է համարել զինկոմիսարիատը:

Անցած 21 տարվա ընթացքում բազմիցս դիմել եմ քաղաքապետարան, վերջին տարիներին էլ՝ վարչապետին ու Ձեզ՝ պրն. Նախագահ, բայց պատասխանը միշտ էլ խոր լռությունն է եղել:

Հետաքրքիր է՝ արդեն մոռացվե՞լ է «Ոչ ոք չի մոռացվել, ոչինչ չի մոռացվել» կարգախոսը:

Պարոն Նախագահ, դիմելով Ձեզ՝ հույս ունեմ, որ կփրկեք իմ ընտանիքը կործանումից:

Առիթից օգտվելով, մի հարց էլ տամ՝ Հայրենական Մեծ պատերազմի 60-ամյակի կապակցությամբ ի՞նչ արտոնություններ են տրվելու արցախցի վետերաններին ու նրանց ընտանիքներին: Ռուսական հեռուստաալիքներից տեղեկացել եմ, որ այնտեղ բարելավելու են բնակարանային պայմանները, ձրի հեռախոսներ են հատկացնելու և այլն: Իսկ մեզ մոտ մի՞թե ոչինչ չի արվելու:

Գ. ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ
Իսակովի փ. 9/13

Արձագանք

«Դեմո» թերթի 2005 թ. մարտի 31-ի համարում ընթերցելով Սամվել Քոչարյանի “И вновь о великом и могучем” վերնագրով հոդվածը, անհրաժեշտություն զգացի որպես երիտասարդության ներկայացուցիչ, արձագանքել:

Նախ անդրադառնամ բնաբանին. միայն այն ընթերցելուց հետո ինձ համար պարզ դարձավ, որ մտածելու-չմտածելու կարողությունը մեծապես պայմանավորված է լեզվական պատկանելությամբ:

Ինչ վերաբերում է նրան, թե Ղարաբաղի բնակչության գերակշռող մասը կամ «էլիտան» ռուսախոս է, դեռևս վիճելի հարց է, բայց եկեք չխորանանք դրանում, այլ խոսենք այն մասին, որ նախ և առաջ  Արցախյան շարժումը սկսել ենք ազգային ինքնորոշման ձգտումով, ինչի կարևոր նախապայմաններից է մայրենի լեզուն: Հարկ եմ համարում հիշեցնել հեղինակին, որ մենք վաղուց արդեն հրաժեշտ ենք տվել խորհրդային կարգերին և ապրում ենք  Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, որի չճանաչված կարգավիճակը պահանջում է բնակչության ազգային մտածելակերպի դրսևորում:

Մոտ 3 հազարամյա ճանապարհ անցած հայոց լեզուն անաղարտ պահելու փոխարեն խոսենք մի ինչ որ 70 տարիների ընթացքում գերիշխող լեզվո՞վ: Սա, թերևս, անհեթեթություն է: Այս դեպքում եկենք մոռանանք մեր եկեղեցիները, չէ՞ որ այն ևս արգելված էր խորհրդային ժամանակաշրջանում: Գոնե այսօր, երբ աշխարհով մեկ սփռված բոլոր հայերը հայ գրերի գյուտի 1600-ամյակ են տոնում, ստեղծված են պետական տեսչություններ հայոց լեզվի մշակման և կատարելագործման համար, մեղմ ասած, տեղին չէ խոսել այլ լեզվի նշանակության մասին:

Կցանկանայի հարցնել հայազգի ռուսախոս երիտասարդին՝ ինչի՞ց է նա բողոքում, եթե իրենք այդքան գերիշխողի դերում են զգում հայախոս հասարակության մեջ, որ իրենց իրավունք են վերապահում ծաղրել ու հեգնանքով վերաբերվել ռուսերենի իմացությամբ չփայլող հայախոսներին: Այդ էլ այն դեպքում, երբ նրանք ապրելով Հայաստանում կամ Արցախում, անգամ տարրական գիտելիքներ չունեն հայոց լեզվից, և այն դեպքում, երբ «ձյունը վայրէջք է կատարում բակում» կամ  «նա լողում է բաղնիքում» արտահայտությունները ոչ միայն բնական են, այլ նաև հաճախակի օգտագործվող:

Այն, ինչ վերաբերում է Չինաստանի կամ Հնդկաստանի օրինակներին, ուզում եմ հիշեցնել, որ Ղարաբաղը ամենևին էլ Չինաստան կամ Հնդկաստան չէ, և չունի այդ երկրների միլիոնանոց բնակչությունը: Եվ եթե նշված երկրներում անգլերենի, որպես երկրորդ լեզվի ընդունումը լուծել է լեզվական պատնեշը, ապա մեր երկրում այդ պատնեշը նախ և առաջ չկա, դեռ ավելին, երկրորդ լեզվի ընդունումն ապազգային արարք կլինի:

Հեղինակի օրինակից իսկ ելնելով նշեմ, որ մեր երկու հանրապետությունների ռուսական կրթություն ունեցող նախագահների երկրում հնչող բոլոր ելույթները հայերեն են: Գուցե մեր ռուսախոս ընկերները ևս հետևեն նրանց օրինակին:

Արձագանքելով ռուսախոս հեղինակին, միաժամանակ, այս փոքրիկ հոդվածով նպատակ ունեմ շեշտել, որ մեզ՝ հայերիս, անհրաժեշտ է հայոց լեզվի պարտադիր իմացությունը: Եկեք մտածենք ա°յս մասին, ոչ թե երկրորդ լեզու ընդունելու մասին:

Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ
ԱրՊՀ ուսանողուհի

——————————————————————————————

Մշակույթ

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ԴՐԱՄԱՏԻԿԻՆ ՊԵՏՔ ՉԵ՞Ն ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԿԱԴՐԵՐ…

Ամեն ինչ սկսվեց «Արտոնված Եղեռն» պիեսի դերաբաշխումից հետո. դերակատարներից մեկը, որը հրամանով առաջին իսկ օրից ունեցել է դեր, հրաժարվել է իր դերից, և փորձերը սկսվելու առաջին իսկ օրից էլ չի եկել աշխատանքի՝ հիվանդ ձևանալով՝ տնօրենի գիտությամբ: Բայց կարողանում է գնալ «Նաիրի» հյուրանոց՝ նախատեսվող թաքուն Ավստրալիա ուղևորվելու փաստաթղթերը ստորագրելու: Իսկ տնօրենը հրամանով նրան հատկացված դերը ստիպում է խաղալ ինձ: Իմ առարկությունից՝ որ ես հազիվ կհասցնեմ աշխատել իմ դերի վրա և որ դերակատարն այդ հիվանդ չէ ու միգուցե նրան պետք է կանչել աշխատանքի՝ իր դերը փորձելու, տնօրենը շատ հուզվեց: Իսկ թե ինչու կոլեկտիվից թաքուն՝ հինգ հոգանոց խմբի հետ երկարատև թաքուն փորձերից հետո, դրան հավելած՝ Ավստրալիա ուղևորության փաստաթղթերը թաքուն ձևակերպելուց հետո – այդ հարցին ես պատասխանել չեմ կարող:

Մեկ տարի երեք ամիս աշխատել եմ թատրոնում. աշխատել եմ նվիրումով ու սիրով, ավելին՝ տնօրենը ներկայացրել էր ինձ «Տարվա լավագույն դերասանուհի» կոչմանը: Կարճ ժամանակում հասել եմ բավականին հաջողությունների: Որպես երիտասարդ դերասանի՝ ներկայացումների գրեթե բոլոր գլխավոր դերերն ինձ էր վստահված, նաև Ավստրալիա նախատեսվող ուղևորության չորս ներկայացումների մեջ գլխավոր դերերը կրկին վստահված էին ինձ: Այդ ամենը թատրոնի տնօրեն Լեոնիդ Հարությունյանը անտեսել է և գրչի մի հարվածով ինձ  ազատել աշխատանքից այն դեպքում, երբ թատրոնն այսօր դերասանների լուրջ կարիք ունի, առավել ևս՝ երիտասարդ դերասանների (վերջերս բեմադրված «Արտոնված Եղեռն» բեմադրության ժամանակ դերասանների անբավարար լինելու պատճառով դրսից մարդիկ էին հրավիրվել): Իսկ ինձ, որ ներկայացման մեջ գլխավոր դերերից մեկն էի խաղում, ազատել է աշխատանքից՝ իբրև մարտի 7-ին անհարգելի պատճառով աշխատանքի չեմ ներկայացել:

Այո, հիվանդության պատճառով ես չկարողացա ներկայանալ աշխատանքի, և գնացել եմ քաղաքային պոլիկլինիկա՝ բժշկի դիմելու ու, միաժամանակ, հիվանդության թերթիկ ստանալու: Սակայն մարտի 7-ը ոչ աշխատանքային օր էր, և պոլիկլինիկան փակ էր: Միաժամանակ՝ ես զանգել եմ թատրոն և տեղեկացրել հիվանդ լինելուս մասին: Տոնից հետո աշխատանքի եմ ներկայացել, բայց, բեմում նորից մրսելով, մարտի 11-ին դիմել եմ բժշկի, և 11-17-ը ունեի հիվանդության թերթիկ: Մարտի 17-ին եղա տնօրենի մոտ, ներկայացրի հիվանդության թերթիկը, իսկ փոխարենը ստացա հրաման, որ մարտի 7-ից ազատված եմ աշխատանքից:

Ես մարտի 7-ին բացակայել եմ աշխատանքից հարգելի պատճառով՝ հիվանդ եմ եղել, իսկ որ այդ օրը «Դաս կանանց» ներկայացման մեջ ինձ փոխարինող դերակատարուհին թույլ ու անհաջող է խաղացել, և որ ներկայացումը ցածր մակարդակով է անցել ու տնօրենը խիստ զայրացած էր, դրանում ես մեղք չունեմ:

Հ. Գ.- Վերջին տարիների ընթացքում Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոնի կրած երիտասարդ դերասանների կորուստը լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս, հատկապես եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ այս տարիներին դրամատիկը առաջին հերթին հենց երիտասարդ կադրերի պակաս էր զգում: Ուրեմն ինչպե՞ս բացատրել այն, որ այսօր մայրաքաղաքում կան բազմաթիվ կրթված դերասան-դերասանուհիներ, ովքեր ինչ-ինչ պատճառներով այլընտրանքային աշխատանք են կատարում, իսկ Փափազյանի անվան թատրոնի բեմում երիտասարդ կադրերի կարգավիճակով հանդես են գալիս թատրոնի ստուդիան ավարտած կամ ավարտող դեռահասներ: Ինչպե՞ս հասկանալ այս հանգամանքը, գուցե Ստեփանակերտի դրամատիկին պետք չե՞ն երիտասարդ կադրեր, գուցե մեր թատրոնը զարգացման ա՞յլ ուղի է ընտրել, գուցե երիտասարդացումը այն ցանկալի ուղին չէ, որ պետք է նախընտրի մեր թատրոնը, և ինչպե՞ս բացատրել այն մենիշխանությունը, որ արդեն քանի տարի տիրում է թատրոնում, և որի վրա արդեն քանի տարի համառորեն աչք են փակում վերադաս մարմինները՝ մասնավորապես ԿՄՍ նախարարությունը: Այսպես թե այնպես, բայց ստիպված պիտի խոստովանենք, որ արդեն որերորդ տարին է՝ կանգնած ենք մի արատավոր փաստի առաջ. Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնը, կամ ավելի ճիշտ՝ թատրոնի ղեկավարությունը, իրենից պարզապես վանում է շնորհալի և երիտասարդ ուժերին՝ տարեցտարի ավելացնելով թատրոնում չաշխատող երիտասարդ դերասանների շարքը: Ինչը, բնականաբար, պատճառ է դառնում բազմաթիվ հարցերի. ի՞նչ տրամաբանությամբ է առաջնորդվում թատրոնի տնօրենը, գեղարվեստական ղեկավարը, գլխավոր (և միակ) ռեժիսորը, «Աստղիկ» տիկնիկային թատրոնի տնօրենն ու գեղղեկավարը, թատրոնին կից ստուդիայի տնօրենը և դասախոսը, նույն ինքը՝ Լեոնիդ Հարությունյանը, և ո՞րն է նրա գերխնդիրը:

Նունե ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ՎԿԱՅԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐԸ ՀԻՄՔ ՀԱՆԴԻՍԱՑԱՎ ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Եղեռնի 90-ամյակին էր նվիրված Վ. Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի՝  ապրիլի 15-ից 23-ը Աննա Պետրոսյանի «Եղերապատում» վկայագրության հիման վրա բեմադրված «Արտոնված եղեռն» ներկայացումը (բեմադրող՝ Լեոնիդ Հարությունյան): Առաջին օրը ներկա էր նաև ինքը՝ հեղինակը:

Ներկայացումը, իր էությամբ, հրապարակախոսական ուղղվածություն ուներ: Փաստորեն, փորձ արվեց երկժամանոց դրամատիկական գործողության մեջ ամբողջացնել աշխարհի տարբեր երկրների արխիվներում առկա փաստաթղթերը, որոնք վկայում են այդ սարսափելի հանցագործության պատճառների, կազմակերպիչների, կատարողների և զոհերի մասին:

Թե ինչքանով հաջողվեց ռեժիսորին և դերասաններին լուծել այդ խնդիրը, ներշնչել հանդիսատեսին համոզիչ խաղով՝ թողնենք վերջինիս դատին: Պարզապես ծանոթանանք պիեսի հեղինակի կարծիքին:

– Շատ բարդ է նման ներկայացում խաղալը, որովհետև այն ավելի շատ փաստագրություն է, քան դասական առումով պիես: Պիտի ասեմ, որ խումբը կարողացել է ինչ որ չափով գլուխ բերել ներկայացման առջև դրված խնդիրները: Գուցե ավելի լավ պայմաններում ավելի լավ կստացվեր ամեն ինչ…

Տիկին Պետրոսյան, քանի որ արցախցի ընթերցողը Ձեզ չի ճանաչում, խնդրում եմ՝ ներկայացրեք Ձեր ստեղծագործական ուղին:

– Ես 11 տպագրված գրքերի հեղինակ եմ: Դրանք պատմական վեպեր են, պիեսներ, որոնցից 16  պիեսներ բեմադրված են: Գյումրիում ունեցել եմ թատրոն (ծագումով գյումրեցի եմ), որ կոչվում էր «Առասպելի թատրոն»:

– Ինչո՞ւ անցյալ ժամանակով:

– Որովհետև այն վաղուց փակված է՝ շուկայական հարաբերությունների և երկրաշարժի պատճառով (1985-1992 թ.թ.): Թատրոնը մանկապատանեկան էր, թեկուզ ունեի նաև պրոֆեսիոնալ դերասաններ: Դե ինչ, թատրոնը չկա, բայց ես գրում եմ թատրոնի համար: Վերջին երեք տարիներին հրատարակված գրքերս այսօր նվիրեցի արցախցիներին:

– Ո՞ր ժամանակաշրջանն է Ձեզ առավել հետաքրքրում Հայոց պատմության մեջ:

– Բոլորը: Ես տեսա, որ ամբողջ հայոց պատմությունը չեմ կարող գրել որպես պատմավեպ կամ պիես: Դրա համար գրեցի «Բոլոր ժամանակաշրջանների Հայաստանը» 6 հատորանոց գիրքը: Դա զուտ ուսումնասիրություն է, վկայագիր: Առաջին հատորը շուտով լույս կտեսնի: Վերջին հատորը նվիրված է Արցախի պատերազմին:

 Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

«ՎԱՐԺ» ԸՆԹԵՐՑՈՂԸ

Օրերից մի օր ես տեսա նրան,
Նստած՝ կարդում էր հաստափոր մի գիրք.
Ու մոտը դրած ինչ-որ բառարան՝
Գտնում էր այնտեղ դժվար բառ ու միտք:
Անցավ երկու օր: Ես նրա ձեռքին
Մի նոր գիրք տեսա՝ գեղեցիկ շապկով,
Նա գոհ ժպտում էր, պատմում ամենքին,
Թե հիացել է ինքն այդ գրքով:

– Գիտե՞ք,- ասում էր,- այս ամբողջ գիրքը
Թեժ կռիվների մասին է պատմում,
Ա’յ թե ուժեղ է գրողի ձեռքը,
Դուք այս տաղանդին չեք գնահատում:

– Իսկ ո՞ւմ գրվածքն է, չե՞ք կարող ասել,
Ես էլ եմ ուզում այդ գիրքը կարդալ:
– Ըը… Սոկո… ո՞նց եմ մոռացել,
Բայց… գիրքը լավն է, անպայման կարդա:

Ու այսպես՝ նա միշտ մի շնչով կարդում,
Վերջացնում է հաստափոր գրքեր
Ու գալիս՝ հուզված պատմում է, պատմում,
Իսկ գիտե՞ք, թե ինչ՝ կցկտուր մտքեր:

Միքայել ԲԱԼՅԱՆ
գ. Մեծ Թաղեր, Հադրութի շրջան

Կույս տատիկը

Տատիկն անցավ փակ քվեարկությամբ
Եվ հպարտացավ նա իր կուսությամբ,
Ասաց՝ իմ տասնյոթ թոռնիկը վկա՝
Ինձնից առավել կույս աղջիկ չկա:

Գովերգու էշը

Էշը էշին գովաբանեց,
Էշից  ձիու համբավ հանեց,
Ու մի օր էլ իր ազգակցին՝
Անմրցակից ձի անվանեց:
Այծն ու ոչխարը թունդ հռհռացին,
Գովերգու էշին գովաբանեցին,
Ասացին՝ Աստված փառքդ մեծ լինի,
Որ քո թողությամբ էշն էլ դարձավ ձի:

Հանճարեղ Էշը

Էշը գնաց համալսարան,
Ընդունեցին վերջին կուրսում,
Տարեվերջին դիպլոմ ստացավ՝
Թեև տգետ և անուսում:
Բայց ինչո՞ւ եք դուք զարմանում,
Դա եղել է Էշաստանում՝
Սրանում հո վատ բան չկա.
Էշն է էշին առաջ տանում:

Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Зеркало

Драма на колесах

В мае 2005 года исполнится год со дня приезда в г. Степанакерт группы медработников, состоящей из офтальмологов, глазных врачей и медсестер, специализирующихся на лечении глазных болезней. Они прибыли в Карабах для оказания безвозмездной помощи населению, страдающему этим недугом.

Эта гуманная акция, организованная минздравом Республики Армения и НКР, включала весь спектр мер от высококвалифицированной консультации с назначением современных медикаментов до оперативного вмешательства при лечении катаракты глаз с имплантацией искуственного хрусталика, за исключением больных, страдающих тяжелой формой глазных болезней. Больные глаукомой, диабетики, страдающие слабым зрением, имеющие очень высокое содержание сахара в крови, и дети, заболевшие катарактой глаз, были включены в так называемую группу риска. Этой категории больным предлагали поехать в Ереван для бесплатного обследования и лечения в Республиканской клинике им. профессора Малаяна. Приезд врачей из столицы Армении с передвижной офтальмологической клиникой, начиненной суперсовременным оборудованием с автономным энергопитанием, лазерной установкой и всеми необходимыми приборами для обследования и оперативного лечения глаз, был разрекламирован с помпой в периодической печати и на телевидении.

По всем городам и деревням Карабаха быстро разошелся слух – прибыли обучившиеся за границей (не где-нибудь, а во Франции и США) глазные кудесники, которые способны исцелить и оживить потухшие глаза. Люди, желающие вылечить свои очи, были несказанно рады. Толпы народа, в том числе тяжелобольные старики и те, которым нужно лишь заказать очки, заполнили территорию Республиканской больницы, где, поблескивая, стояла передвижная клиника на колесах и особняком красовалась заморская палатка, собранная из сборных элементов, чтобы уберечь пациентов и зевак от дождя и ветра.

Появилась длинная очередь людей, которые, с помощью приезжих врачей заполнив медицинские анкеты, начали проходить первичную консультацию. Всем желающим без исключения ереванские специалисты с утра до вечера проводили так называемое конвеерное обследование глаз. Тех больных, которые нуждались в оперативном вмешательстве, они посылали на дополнительное обследование в клинику на колесах, оснащенную операционным блоком и диагностической кабиной, где опять- таки по конвеерному способу работала вторая группа глазных врачей и медсестер вместе с хирургом-офтальмологом и молодым консультатом. В течение 2,5 месяцев хирург с утра до вечера проводил операции катаракты глаз, в основном трансплантируя линзу, заменяющую очки. Больным, включенным в группу риска, он выписывал направление для дальнейшего прохождения лечения в клинике им. Малаяна. За 2,5 месяца сменилось 3 группы врачей, консультантов и младшего медперсонала, а хирурга-офтальмолога так никто и не заменил. Он работал на износ и физически устал.

Молодой перспективный хирург, прошедший со своими коллегами курсы усовершенствования в США, отвечал за доверенное ему оборудование, которое стоит миллионы долларов США, но не за качество сделанных им операций потому, что никаких гарантий за исход лечения он никому не давал.

Ни профессор Малаян, сын известного профессора-офтальмолога, чьим именем увековечена Республиканская глазная больница, ни господин Роджерс – американец армянского происхождения, внесший огромные деньги в покупку мощного тягача с мини-глазной клиникой и финансирующий подготовку в США молодых кадров для Армении, не подумали о действенном контроле за работой молодых специалистов, чтобы выявить их врачебные ошибки и предотвратить брак в начальной стадии.

Эти известные люди, являясь специалистами высочайшей квалификации, не сделали у нас ни одной операции.

Молодые специалисты, недавно окончившие мединститут, не имеющие достаточного практического опыта, обучающиеся в магистратуре, а, возможно, и в аспирантуре, советовались и консультировались по возникшим проблемам между собой, не имея рядом авторитетного специалиста или профессора.

Больного после операции, которая продолжалась от 20 до 30 минут, спустя 10 минут отправляли домой с наказом, чтобы на следующее утро он показался врачу-офтальмологу, который при неудаче говорил трафаретные слова: “Глаз раскроется после приема глазных капель в течение одного месяца и после снятия швов через 3 месяца”.

Из-за плохой организации труда врачей, где изначально на первом месте стояло количество прооперированных больных, а не качество, работа офтальмолога была обречена на неудачу.

Результаты этой благородной миссии оказались плачевными. Брак в лечении глазных болезней оказался очень высоким. Вместо неизбежных 3% ошибок, который допускается в этом случае, он перевалил на несколько порядков выше и достиг 30%. Из 100 прооперированных больных у 30-ти наблюдалось резкое ухудшение зрения, а часть из них полностью его лишилась. Спасло то обстоятельство, что многие больные поняли – они имеют дело с обычными практикантами. Они перестали доверять им и не хотели рисковать своим здоровьем.

Физически невозможно работать в таком напряжении и добиваться хороших результатов, проводя конвеерным способом по 10-12 операций в день. Так что, господин Роджерс и его близкие коллеги оказали народу Карабаха “медвежью” услугу.

Автору этих строк пришлось испытать эту трагедию на своей шкуре, лишившись зрения здорового глаза. Этого никогда не случилось бы, если бы я лечился у нашего местного офтальмолога, который дает 100% гарантии.

Уместно отметить, что основной контингент больных составляли люди бедные, не имеющие денег. Они несказанно были рады, клюнув на бесплатное лечение. Богатых людей и граждан, живущих в достатке, я в очередях на операцию не увидел – они не признают бригадного порядка…

Тем не менее адский конвеер работал, и количество желающих подлечиться не убывало. Люди так и тяготели к врачам с заморской практикой. Однако надо подчеркнуть, что несмотря на большой брак в работе, молодые специалисты проявляли высокую культуру и тактичность в общении с местными жителями и искренне старались помочь больным. Но, как говорится в расхожей фразе русских, “хотели сделать хорошо, а получилось как всегда”. Эти эксперименты с ошибками возникают в экономике и в политике в коррумпированных странах, и к этому народ привык. Но делать серьезные промахи и проводить эксперименты с больными людьми – это преступление. Тем не менее, продолжим разговор о драме на колесах, и вспомним о другой категории больных, включенных в список риска.

Поверив в бесплатное лечение по направлениям, они оказались в Республиканской клинике им. Малаяна и вернулись домой несолоно хлебавши, не получив там лечения потому, что в Ереване надо платить по прейскуранту. Вспоминается хорошая поговорка: “Бесплатный сыр бывает только в мышеловке”.

Минздрав НКР старается облегчить участь этих людей и направляет тяжелобольных в клиники Армении на лечение по госзаказу. Но это помогает компенсировать денежные  расходы частично. Поэтому, собираясь в Ереван, не нужно быть наивными, а надо захватить с собой крупную сумму денег, чтоб сохранить здоровье. Ведь за труд современного врача, потратившего папины доллары, надо платить…

Правда, ради объективности надо заметить, что среди врачей очень редко, но встречаются и приличные высоконравственные люди, в основном среди старшего поколения. С одним из профессоров-офтальмологов мне посчастливилось познакомиться, ему я бесконечно благодарен за прекрасно проведенное лечение. Но с каждым годом количество таких людей уменьшается – развивается хищнический спекулятивный бесконтрольный капитализм. Основным девизом людей состоятельной ориентации сегодня служит нажива, а не клятва Гиппократа.

Программа сохранения здоровья нации для руководства Армении и НКР должна стать одной из приоритетных и стратегических задач.

На первое место нужно поставить человека-гражданина, являющегося дорогим достоянием государства, с помощью которого решаются не только сложные экономические проблемы, но и самая главная задача – сохранение территориальной целостности и независимости государства. Поэтому учитывая, что основная масса армянского народа живет в бедности, а в демографическом плане наблюдается отрицательное воспроизводство, где смертность людей  превышает рождаемость, главе НКР и правительству надо предпринять радикальные шаги для исправления катастрофической ситуации.

Для оздоровления нации необходимо, экономя на строительстве ненужных объектов, которые съедают огромные финансы, из бюджетных средств выделить деньги для финансирования государственной Республиканской больницы на 150-200 коек. Для врачей и младшего медперсонала нужно создать оптимальные условия работы, оплачивая их ежемесячный труд достойной зарплатой в 50-100000 драмов.

На пальцах можно пересчитать квалифицированных врачей и медсестер. Так что, эти расходы не лягут тяжким бременем на бюджет. Ведь нельзя экономить на здоровье людей, это равноценно преступлению. Совершенно очевидно, что больница должна быть оснащена современным оборудованием. Для реализации этих целей можно и нужно привлечь спонсоров, в том числе и из диаспоры. При бесплатной лечебнице нужно построить и реабилитационный центр для закрепления лечения. Питание тоже должно быть бесплатным.

Клинику надо построить в г. Степанакерте – и чем быстрее, тем лучше. Ведь не секрет, что многие граждане умирают от недоедания, нервных стрессов и застаревших болезней, так и не решившись вовремя обратиться к врачу. Они попадают в больницу в безнадежном состоянии, заранее обрекая себя на смерть потому, что не имеют средств, необходимых не только для лечения, но и для скудного пропитания.

Потерявший веру в светлое и счастливое будущее, наш мудрый и героический карабахский народ по достоинству оценит подобное стрительство и выразит благодарность руководству НКР.

Валерий АГАДЖАНЯН

Реплика
Ни уму, ни сердцу

Для начала предлагаю скрестить два слова – «позор» и «зрелище». Правильно, получилось – «позорище». Это не ругательство, это захлестнула волна эмоций. Жизнь качественно меняется в лучшую сторону, соответственно в Карабах прибывает много гостей, людей умных и достойных, искренне симпатизирующих нам, карабахцам. И что нам и гостям предложил местный телеэфир? Сериал «Фабрика ПЕЙС» местного производства… Что это было? Ярмарка безграмотного тщеславия, дубль-два нагиевских «окон» или разгул необоснованных амбиций?

Любое предприятие начинается с постановки цели – для чего все это делается? Ведь проведение так называемого кастинга диджеев – это только повод. Устроители «шоу» таким образом решили подогреть к себе остывший интерес публики. Но создалось впечатление, что они не поняли, где находятся, что делают, зачем им в руки дана телекамера и возможность все это нам продемонстрировать, прочно угнездившись на одном из российских каналов.

Тот, кто хоть немного знаком с работой СМИ, знает, что подобное мероприятие требует тщательной и долгой подготовки. Нужно определиться с целями и задачами, написать план работы и сценарий, подготовить помещение и операторов, скурпулезно отобрать ведущих и участников, и т. д. и т. т. п.

DJ радиоэфира это прежде всего – голос. И такой, чтобы мы, слушатели, поняли: с нами разговаривает человек культурный, образованный, эрудированный, с выразительными интонациями и замечательным чувством юмора. А перед нами чуть ли не “кривлялись” молодые люди, ведя совершенно пустые разговоры, состоящие из базарных разборок или дифирамбов друг другу. И все так безграмотно, что слеза прошибает. Так что если среди ребят и были развитые, их просто было не видно.

Человека, который делал съемки, можно с натяжкой назвать любителем, но уж никак оператором – ни правильно взятых ракурсов, ни внимания на должное освещение и соответствующий фон. Потом – ребята не прошли отбор, набирали всех подряд, вернее – кого попало. А зачинщики дела не научили элементарному – хотя бы для начала попробовать поздороваться со слушателем и представить музыкальную композицию, как и должно радиодиджею. Деятельность радиостанции включает в себя множество аспектов – работа с техникой, с музыкой, с собственным голосом, изучение музыкальных направлений и еще много всего. Но о чем говорили молодые люди? Разве о деле, которым они с таким видом знатоков собираются заниматься? И вообще – почему население должно вести отбор диджеев? Это конкурс красоты или «Народный артист»? Кастинг должен делать профессионал, но в данном случае и это слово неуместно.

И над всем этим витали, извините, выражения типа «чушка шон», выданные одной из претенденток в эфире. Естественно, откуда им знать, что существует ЭТИКА журналиста и работника СМИ?

Позвольте спросить, куда смотрят власти, взрослые, родители детей, которые баловались и позорились в эфире, вместо того, чтобы идти учиться, читать умные книги, избавляясь от безграмотности. Тот, кто организовал все это безобразие, остался в тени, а все шишки падают на юных претендентов, не понимающих, в какую неприглядную ситуацию их втянули.

«Кастинг» закончен – «профессиональные диджеи» собрались в эфир. А мы – жители Арцаха – разве заслужили, чтобы нас кормили подобной продукцией и дальше?..

Разгневанный слушатель

От редакции:  мы получили это письмо вместе с редакционной почтой. И хотя в наши принципы не входит публикация анонимных материалов, в данном случае мы сделали исключение – потому что тема очень активно обсуждалась как в самой редакции “Демо”, так и в самых различных кругах. Мы печатаем эту статью с целью резонанса читателей – как заинтересованных сторон, так и слушателей. Пишите ваши мнения, отклики, замечания.

——————————————————————————————-

Война и мир

Военный путь мирного урегулирования

Возможно ли возобновление военных действий в зоне карабахского конфликта? По оценкам подавляющей части мирового экспертного сообщества (в том числе военных экспертов), Азербайджан лишь в очень экзотической ситуации примет решение о возобновлении военных действий. Армения в этом явно не заинтересована. Возможно, рассмотрение некоторых ситуаций в процессе обсуждения карабахской проблемы на международной арене поможет понять условия, при которых можно ожидать возобновления военных действий. Но следует принять во внимание, что наши предположения имеют лишь гипотетический характер. Хотя отнесемся к данному изложению внимательно.

Сложившаяся в настоящее время ситуация по проблеме Нагорного Карабаха имеет достаточно определенный отправной этап в развитии политического процесса. Примерно в середине осени 1999 года Госсекретарь США Мадлен Олбрайт потребовала у соответствующих подразделений Госдепа предложений по урегулированию карабахской проблемы. Однако данные подразделения не сумели предложить реалистического проекта урегулирования. После данного события разработка проекта была поручена различным аналитическим и экспертным учреждениям США. В результате этих усилий удалось собрать лишь отдельные экспертные оценки и характеристики сложившейся ситуации. В работе участвовали аналитики и эксперты – как связанные с нефтяными лоббистскими кругами, так и проармянски настроенными аналитиками. Наиболее реалистический (по мнению Госдепа) проект был предложен бывшим послом США в Армении Гарри Гильмором, который в настоящее время сотрудничает с образовательным учреждением дипломатической службы. Возможно, в связи с тем, что Гарри Гильмор длительное время был связан с турецкими проблемами, его проект практически привязывался к проблеме приоритетного урегулирования турецко-армянских отношений. Идея заключалась в том, что на Южном Кавказе имеются две ключевые проблемы: российско-грузинская и турецко-армянская. Политика США и западного сообщества должна быть направлена на то, чтоб еще более дистанциировать Грузию от России, предоставив ей необходимую политическую и финансовую поддержку, и одновременно урегулировать турецко-армянские отношения как решающий фактор установления контроля США и НАТО над регионом Южного Кавказа. По мнению Г. Гильмора (возможно, и его соавторов), карабахская проблема является производной от проблемы отношений Армении с Турцией и Азербайджаном, которые следует рассматривать в комплексе.

Данный проект США предусматривает:

1. Невозможность возвращения собственно Нагорного Карабаха под контроль Азербайджана;

2. Невозможность анклавного существования Нагорного Карабаха и необходимость приращения к нему сопредельных территорий Лачинского района для обеспечения сообщения с Арменией;

3. Неэффективность всех предыдущих подходов в урегулировании проблемы – пакетного и поэтапного – так как ни Азербайджан, ни Армения не готовы к данным подходам урегулирования;

4. Создание «базового» подхода урегулирования на основе открытых для использования институциональных коммуникационных коридоров между Турцией, Арменией и Азербайджаном, достижение договоренностей в части развития экономических отношений до актов политического признания друг друга;

5. Данные коммуникационные «коридоры» должны контролироваться ограниченными воинскими контингентами США, Турции, Франции, Греции, Норвегии, других стран НАТО;

6. Предполагается создание  следующих коммуникационных «коридоров»: Карс – Гюмри – Казах; Карс – Ерасх – Нахичеван – Мегри – Алят – Баку; Нахичеван – Лачин – Степанакерт – Евлах;

7. На основе экономического сотрудничества достигаются общие договоренности по системе сосуществования и политико-экономической интеграции трех государств – при участии США и европейского сообщества;

8. Все имеющиеся и предполагаемые подходы к урегулированию могут рассматриваться как вторичные по отношению к данному проекту, который выступает в качестве концептуального инструментария.

Таким образом, данный проект апеллировал к возможности решения экономических проблем Армении, Азербайджана и Турции. Нет сомнений в том, что именно Армения рассматривается как наиболее заинтересованная сторона в разблокировании коммуникаций. Данный проект предполагает вытеснение России из Южного Кавказа и установление контроля над отношениями Ирана с государствами региона. Проект предполагает создание системы урегулирования и сосуществования, а также представляет собой эксперимент по решению аналогичных проблем.

Данный проект был разработан в конце осени 1999 года и получил развитие по дипломатическим каналам в 2000 году. При этом имеются основания утверждать, что политическое руководство и дипломатические службы Армении и НКР не вполне поняли его значимость. Конкретным функционерам казалось, что речь идет о некоем частном проекте, направленном на улучшение отношений между конфликтующими сторонами. Была недооценена обозначенная в данном проекте роль Турции.

В связи с этими целями Америки, следует определить место и роль Армении во внешнеполитической стратегии США. В настоящее время положение Армении весьма напоминает положение и роль Сирии на Ближнем Востоке. Не располагая значительными универсальными ресурсами, занимая уязвимое геополитическое положение, Сирия сохраняет свою ключевую роль в регионе благодаря разносторонней и многогранной политике – отстаивая интересы арабского мира, сохраняя статус ведущей региональной военной державы. За влияние в Сирии происходит борьба между ведущими арабскими государствами, США, Евросоюзом, Россией и Ираном. Представляя таким же образом место и роль Армении и понимая, что Армения – единственная страна Южного Кавказа, способная развивать высокие технологии, иметь боеспособную армию и поддержку одновременно  с Запада и Востока, США стремятся «зарезервировать» Армению на обозримую перспективу. Для США представляется важным фактором, что 1,5 млн. армян являются законопослушной, интегрированной частью американской нации. В связи с этим какие-либо методы жесткого политического и экономического давления США на Армению исключаются.

В настоящее время проект  Гильмора практически деактуализирован и, по всей вероятности, находится в резерве. Это вызвано и нежеланием США активно вмешиваться в южнокавказские конфликты, которые американцы не считают опасными для своих геостратегических и геоэкономических целей, и общими целями и намерениями политики новой республиканской администрации США.  В последние месяцы в деятельности демократической администрации явно проявились принципы и подходы Республиканской партии. Администрация Дж. Буша намерена прежде всего отстаивать интересы американских корпораций и рассматривать приемлемость различных политических режимов и ситуаций,  исключительно исходя из интересов национальной безопасности (что предусматривает ресурсообеспеченность, военную, оперативную, финансовую и информационную безопасность).

Но именно общие и частные внешнеполитические задачи и приоритеты США обуславливают намерения администрации Дж. Буша на первом этапе ее работы. Как известно, Буш имел телефонную беседу с Ж. Шираком и предложил ему приложить усилия для достижения урегулирования карабахского конфликта. Признание Францией геноцида 1915 года позволяет США осуществлять более гибкую политику в отношении Турции. США готовы признать геноцид 1915 года и тем самым совместно с Евросоюзом создать условия осуществления контроля над Турцией. Это позволит привести Турцию к необходимости урегулирования отношений с Арменией, тем самым разрешив карабахскую проблему. В целом же США не приемлют «общеевропейскую политику» как таковую. Разрешение карабахской и иных аналогичных проблем со стороны ОБСЕ приведет к повышению авторитета этой организации, и, возможно, позволит европейцам, особенно Франции и Германии, настаивать на развитии европейского атлантизма. В связи с этим проект  Гильмора представляется инструментом нивелировки «общеевропейской политики». Предложение Джорджа Буша Жаку Шираку могло иметь целью разрушение любой политической диалоговой конструкции европейцев, направленной на урегулирование карабахского конфликта, может также иметь цель демонстрации европейцам тщетности разрешения подобных конфликтов на основе каких-либо «компромиссных» проектов, не учитывающих новые реалии, созданные войной. В этой связи мы можем предположить, что проекты территориальных обменов вновь будут актуализированы – но тогда, когда уже окончательно будут дискредитированы проекты, предусматривающие сохранение территориальной целостности Азербайджана.

Совершенно все заинтересованные державы, за исключением Ирана, сталкиваются с проблемой неурегулированности карабахской проблемы.

Только эти две державы способны оперировать геостратегическими «площадками» в регионе. Ни Европа, ни Турция, ни Иран оперировать этими «площадками» не в состоянии. Именно для США и России серьезной проблемой являются политические отношения с Азербайджаном и Турцией – в условиях наличия карабахского конфликта. Но этим державам, как и всему миру, включая Турцию, совершенно ясно, что Азербайджану придется смириться с утратой Карабаха. Остается найти способ убедить в этом Азербайджан. Наиболее эффективным методом является война. Но одна война на другую не похожа. В результате предполагаемой (в рамках данной идеи урегулирования) войны политические руководители Армении и Азербайджана должны продемонстрировать своим народам истинный расклад сил, настоящие возможности и уровень пассионарности и организованности своих наций. То есть продемонстрировать, что «каждому – свое». Но, вместе с тем, если армянским вооруженным силам удастся сохранить нынешние позиции на карте Карабаха, может произойти просто устранение клана И. Алиева от власти. И в этом случае у азербайджанского общества не будет убедительных доказательств, что войну невозможно было выиграть. Вновь может установиться пятилетнее или даже десятилетнее перемирие, но «тема» исчерпана не будет. Следовательно, нужны убедительные аргументы. Азербайджан может добиться определенных успехов, при этом понеся ощутимые жертвы. Эти жертвы, возможно, будут столь значительны, что азербайджанский народ будет молить свое правительство и весь мир остановить войну. Руководство Армении также приобретет аргументы, когда армянские войска будут отступать на определенных (обозначенных) участках фронта. Произойдет «обьективная сдача». Следует отметить, что идея об «обьективном исчерпании карабахской проблемы» не нова для армянской политической элиты. В результате, Россия будет надеяться на сохранение конфликтности на карабахской арене, но уже на более низком уровне, что позволит ей нормализовать отношения с Азербайджаном при сохранении армяно-азербайжанского противостояния. Убедившись, что  политика России в отношении Азербайджана не может быть эффективной, руководители России могут рассмотреть эту резервную идею «военного урегулирования» как актуальную. Но нет сомнений в том, что Россия в результате проиграет просто исторически. Армения окончательно попадет под контроль США, и американцы установят в регионе жесткую систему «сосуществования». Это и будет ничем иным, как «концом русского периода армянской истории».

Вместе с тем, можно уверенно утверждать, что в настоящее время между Россией и США, и тем более – Россией и НАТО, нет каких-либо договоренностей по урегулированию карабахской проблемы. Такая договоренность может иметь место в условиях общих договоренностей по регионам – прежде всего, Центральной Азии и Кавказу. В настоящее время имеется всего лишь устная договоренность ограниченного характера по проблемам терроризма и экстремизма в Центральной Азии. Если говорить о договоренностях по карабахской проблеме, то можно сформулировать это как «предварительную договоренность о ситуации в рамках реальной политики».

Возникает вопрос – что из внутриармянской ситуации способствует реализации этого проекта, очень напоминающего «заговор против нации»? Нет сомнений в том, что во внешней политике имеются некоторые успехи. Эти успехи не столько значительны, сколько интересны с учетом перспективы. Это особенно интересно в условиях отсутствия должных средств на внешнюю политику и пропаганду. Вместе с тем, в стране сложилась довольно странная ситуация, когда внешняя политика как реальный процесс локализирована, а вернее «камерализирована» в руках нескольких людей – президента Роберта Кочаряна, секретаря СБ и главы МИД Вардана Осканяна. И это тоже можно понять. В Армении нет должных условий режимности, и по всем признакам происходит утечка информации.  Армения, по существу, превращена в «явочную квартиру» для заинтересованных держав. В связи с этим, конфиденциальность и «камерализация» внешнеполитической информации необходимы. Да, но не в руках исключительно трех людей. Это чревато большими неприятностями – прежде всего, для них самих. В настоящее время подавляющая часть проблем с внутриполитической ситуацией связана с полным неведением тех, на ком лежит ответственность за безопасность страны и судьбу Нагорного Карабаха. Выходит, что ответственность, предполагающую потерю головы, разделять можно, а быть информированными в части внешней политики нельзя. Пока что речь идет только о неформальной стороне дела, а если иметь в виду конституционные положения, то здесь происходит их прямое нарушение. Имеется уверенность в том, что данный стиль и подходы Р. Кочаряна к процессу внешней политики приведут как минимум к крупному скандалу, а возможно – и к серьезному гражданскому противостоянию.

Заинтересованные державы – прежде всего, США, Евросоюз и Россия – приняли решение, что собственно Нагорный Карабах не может быть возвращен Азербайджану. Компромиссные варианты, связанные с моделью «общего государства», пакетного и поэтапного урегулирования также нереалистичны. Ни Армения, ни Азербайджан не примут данные модели. Наиболее реалистичным подходом для европейцев может стать вариант присоединения Нагорного Карабаха к Армении – с упразднением НКР и передачей других территорий Азербайджану. Американцы в настоящее время самоизолировались и предпочитают наблюдать провалы европейской и российской политики, одновременно опасаясь возобновления военных действий по российскому сценарию. США все более предпочтут концепцию изменения конфигурации государственных границ – с учетом геостратегических интересов и перспективы. Иран, к сожалению, утратил и без того незначительные позиции и в Армении, и в Азербайджане. Таким образом, любая схема урегулирования предполагает «сдачу» освобожденных в 1993 – 94 годах территорий. Практическая «изоляция» политического руководства НКР, включая президента Аркадия Гукасяна, от реального политического процесса, перестановки кадров в вооруженных силах НКР, устранения с постов опытных офицеров, указания благотворительным организациям и местным администрациям в НКР не сооружать народнохозяйственные обьекты на освобожденных территориях, свидетельствуют о намерениях политических руководителей Армении.

Армянское общество оказалось неготовым даже к той благоприятной международной ситуации, которая возникает в истории раз в столетие или тысячелетие. Армянский политический национализм не состоялся, и все патриотические партии и организации обречены на уход с исторической арены. У Армении другая судьба, а задачи менее амбициозны. Придется плыть по течению, да и то – если уметь плавать.

Арам ГАСПАРЯН
Политолог

——————————————————————————————-

Накануне

Мы потеряли картину реальности

Интервью советника президента Нагорного КарабахаМанвела САРКИСЯНА ИА REGNUM

– Г-н Саркисян, каковы, на Ваш взгляд, основные задачи, стоящие сегодня перед Арменией и Нагорным Карабахом?

– Вообще, наиболее типичным для армянского самосознания является вопрос “а что же будет в конце”. Я долго думал над ним и пришел к выводу – в конце будет то, к чему придешь в процессе. Ничего иного быть не может. Существует требование времени в каждый конкретный момент. Необходимо осознавать, что пять лет назад время требовало от нас одно, год назад – другое, сегодня – что-то новое. Существуют сферы интересов, влияния и вызовы, а также способность того или иного общества адекватно на них реагировать. Так вот, если эти способности соответствуют уровню вызовов, позволяют их решать, то данное общество все время развивается и получает в конце то, к чему стремится. Если же таких способностей нет, если разрыв между вызовами и способностями все время увеличивается, то вы постоянно теряете. Чем больше разрыв – тем больше потерь. Геноцид армян произошел не за один день – это был процесс, который назревал десятилетиями или даже столетиями. Разрыв между процессами цивилизации, вызовами и нашими способностями неуклонно рос и, в конце концов, все это лопнуло и рухнуло на нас.

– Если я правильно понял, цель состоит в том, чтобы способности соответствовали вызовам. Если, допустим, в годы карабахской войны вызов состоял в том, чтобы отразить агрессию и на это хватило способностей, то в чем, на Ваш взгляд сегодняшние вызовы и каковы способности?

– Моя оценка была бы чересчур субъективной, но, во-первых, необходимо отказаться от стереотипов десятилетней давности. Сегодня у среднестатистического армянина опосредованные представления о современном мире, они не обновлены с 1995-96 годов. За этот период вызовы, а также наша позиция и роль в регионе и мире кардинально изменились, однако мы не можем даже создать и осознать эту новую картину. Нам крайне важно создать картину реалий – реальных вызовов и реальных способностей. Только сделав это, мы поймем, насколько отстали или, наоборот, опережаем события. Сама по себе неспособность составить новую картину уже говорит о том, что мы раскрыли слишком большую брешь между требованиями времени и нашими способностями – мы не смогли увеличить наши способности до той степени, чтобы видеть картину в развитии. К примеру, в парламенте Армении состоялись слушания по Нагорному Карабаху, а до этого была принята резолюция ПАСЕ по Нагорному Карабаху. Местные деятели говорили о чем угодно, в основном ругали друг друга, но ни один из них так и не сказал – почему появилась эта резолюция, хорошая она или плохая, из ста политиков и дипломатов ни один вам не скажет – что это такое. То есть, мы потеряли картину реальности – вот самая большая проблема Армении.

– Какие меры необходимо предпринять, чтобы выправить ситуацию – если угодно, обрести контроль над ситуацией? Возможно ли это вообще?

– Выправить можно все. И потом, стоит вспомнить слова знаменитого Монте Мелконяна – “нам повезло лишь в том, что наши противники глупее нас”. То есть у оппонентов ситуация еще хуже – в плане видения процессов мы намного опережаем тех же азербайджанцев, и, может быть, даже грузин. Но это не повод для утешения. Это не должно означать, что разрыв между нашими способностями и вызовами может и далее увеличиваться. Я очень внимательно наблюдаю за выступлениями наших политиков, тех, кого мы постоянно видим на экранах телевизоров и кого цитируют газеты – так вот, практически никто из них ни на один вопрос ответить не может. Вопросы есть, а ответов нет. Изучите программы партий, в том числе оппозиционных – они сплошь изобилуют фразами типа – “нам нужна программа этого… нам нужна программа того…”. То есть, они представляют программы, в которых говорится, что нам нужна программа… Мне интересно знать – в чем состоит стратегическая проблема Армении? Народ желает услышать ответ на этот вопрос, а ответа нет.

– В состоянии ли Армения и Нагорный Карабах оценить вызовы и определить свои способности без учета фактора диаспоры? Какова ее роль, какую нишу занимают армяне, проживающие за рубежом, в указанном Вами контексте?

– Это весьма сложный вопрос для некоторых представителей нашего народа, хотя, на мой взгляд, ответ на него довольно прост. Считаю, государство есть начало и конец всего. Все остальное – лишь производные детали. Почему я говорил о стратегической проблеме нашего общества? Очевидно, она состоит в том, чтобы построить государство. За нами признали территорию, за нами признали независимость, у нас есть Конституция. Вместе с тем, все мы прекрасно знаем, что у нас сложился некий государственный порядок, который абсолютно не соответствует Конституции. И никогда за эти 17 лет этот порядок не соответствовал Конституции. У нас работают неписаные законы – при писаной Конституции. Значит, в чем задача общества – построить конституционное государство. Задача, стоит отметить, крайне сложная, европейцы решали ее 300 лет. Но иной задачи просто нет. Исходя из нее, и надо решить – имеет значение диаспора или нет. Причем тут диаспора? Это граждане других стран. Они могут инвестировать сюда какие-то средства, но какие-то англичане или китайцы могут инвестировать еще больше, они могут переехать сюда жить и стать нашими гражданами – тогда это уже не диаспора. То есть, не существует этой задачи – это иллюзия. Почему нам всегда говорят, отношения между Арменией и диаспорой не налаживаются, или мы не можем определить национальную задачу… Потому что не существует такой задачи, это иллюзия, и мы очень скоро придем к этому пониманию. Есть государство, и мы его строим. Если несколько миллионов армян из диаспоры соберут несколько миллионов долларов и заявят, что они готовы содействовать становлению этого государства, то они присоединятся к этой задаче.

– Как Вы думаете, где выше дисциплина, которая необходима для создания или хотя бы осознания самой идеи конституционного государства – в Армении или Нагорном Карабахе?

– Бесспорно в Карабахе. В разных частях Армении ситуация тоже не одинаковая. Допустим, на севере – в Ванадзоре, люди мыслят примерно так же, как в Карабахе. Связано это с тем, что эти территории наименее мифологизированы. Там никогда не существовало сильных социальных мифов. Не было и высокой социальной организации – на уровне княжеств – не более и, соответственно, в массы запускалось очень мало социальных мифов. А демифологизированное сознание в большей степени наполняется правовой, гражданской сутью. Наиболее мифологизированным населением, конечно, не считая диаспору, являются, как это ни странно, жители Еревана.

Что касается Карабаха, то здесь вообще никогда не было социальной организации высокого типа, соответственно не существовало социальных фетишей, мифов, образов героев и т. д. Их даже в фольклоре не существует. В Карабахе больше преклоняются природе, чем людям. Гражданская структура, которая сложилась здесь за последние 17 лет противостояния, критическая ситуация, наконец, война – все это еще более рационализировали мышление карабахской общественности, которую нельзя обмануть мифом.

– Каким Карабах видит свое будущее – это принцип “одна нация – два государства”, или, все-таки, это воссоединение с Арменией?

– Когда началось карабахское движение, превалировала политическая идея воссоединения с Арменией. Время проходит – мы начинаем видеть мир, новый мир – 21 век. Мы начинаем чувствовать, насколько изменилась система ценностей. Сейчас части государств и даже части наций хотят жить отдельно, этнополитическая идея начинает играть меньшую роль. В нынешней ситуации система безопасности перестала быть национальной прерогативой, нет ни одного государства, которое бы обеспечивало свою безопасность на национальном ресурсе. Перестала быть национальной и экономика. То есть две важнейшие составляющие – экономика и безопасность – в этом плане потеряли смысл. Остается идти по пути наименьшего сопротивления. Государства растворяются, они чувствуют, что основные параметры, которые решаются национальным государством, исчерпывают себя, они решаются на международном уровне. В конце концов, можно прийти к тому, что прерогативой национального государства останутся идентичность культуры и развитие языка.

В июне текущего года в Нагорном Карабахе состоятся парламентские выборы. В этой связи некоторые аналитики не исключают сценарий, при котором итоги этих выборов могут непосредственно повлиять на расстановку политических сил в Армении и Азербайджане, чуть ли не стать причиной революции в этих странах. Как Вы относитесь к таким прогнозам?

– Конечно, этот “парад революций” в определенной степени усилил нашу чувствительность к данному аспекту, так что – вы имеете право на любые прогнозы. Бесспорно, в связи с выборами в Карабахе ощущается большой политический интерес в Армении. Скорее всего, различные политические силы хотели бы видеть разные результаты. Эти выборы представляют не только локальное значение, но и региональное. Более того, в контексте взаимосвязи демократичности этих выборов с процессом урегулирования, они представляют и определенный международный интерес. Это настраивает нас на соответствующий лад. Мы имеем хороший прецедент – выборы в органы местного самоуправления, когда столичным мэром стал кандидат от оппозиции. То есть, тогда Карабах сумел доказать наличие способности спокойно регулировать выборный процесс. Итоги тех выборов были однозначно приняты и властями, и обществом. Уверен, Карабах и сейчас в состоянии спокойно все отрегулировать и избежать нежелательных эксцессов. Даже если того желают какие-то, может быть, внешние силы.

– Но, допустим политические системы Карабаха и Армении настолько взаимосвязаны, что итоги выборов в Карабахе могут привести к определенным процессам в самой Армении, в том числе и негативным…

– Да, но тогда что делать обществу Карабаха? Вся задача состоит в том, что конструктивный процесс в Нагорном Карабахе не может обернуться деструкцией в Армении. Поэтому, проведение выборов в рамках закона – это наилучший и единственный пусть предотвратить любые эксцессы. Я уверен, что такое понимание в Карабахе есть.

В прошлом номере “Демо” мы обратились ко всем политическим силам республики с предложением бесплатно предоставить газетную площадь для того, чтобы карабахское общество побольше узнало о своих политических лидерах. С 16 мая газета предоставит возможность платной рекламы в рамках закона “О выборах”. На обращение откликнулся лидер партии Социальной Справедливости.

Партия социальной справедливости

Карен ОГАНДЖАНЯН, 1957 г. рождения, холост. Доктор философских наук, лауреат ряда международных премий, председатель партии Социальной Справедливости.

– В июне нашему народу предстоит избрать новый парламент и впервые за всю историю парламентских выборов в НКР часть депутатов будет избрана по партийным спискам. Ваша партия создана недавно и многим нашим читателям будет интересно, с какой идеологией вы идете на выборы.

– Стержневой идеологией нашей партии является приоритет человека и фундаментальных человеческих ценностей справедливости, добра, любви и нравственности. В общественно-политической сфере эти ценности отражают принципы народовластия, гражданских свобод и разделения власти. В сфере экономики наша идеология базируется на современной рыночной экономике с сильной социальной политикой и минимальным, но эффективным государственным регулированием.

Почему ваша партия называется “Социальная Справедливость”? Не связан ли подбор названия партии с грядущими выборами и желанием быть созвучным чаяниям народа?

– Мы выбирали название партии с учетом состояния нашего народа, но это отнюдь не дань предвыборной моде. Наша партия социально ориентирована. Она выступает за сильную социальную политику государства, которая должна служить мотором для экономики, быть смыслом и целью экономической политики. Наша цель – создание в Нагорном Карабахе дееспособного государства, которое может защитить права граждан, эффективно противостоять коррупции, захлестнувшей нашу власть, и криминалу. Цель нашей партии – процветание Нагорного Карабаха. Но мы против того, чтобы благополучие страны строилось за счет обнищания народа. Для партии Социальной Справедливости процветающий Нагорный Карабах – это прежде всего благополучие и безопасность граждан. Это не только боеспособная армия, но и современное общедоступное образование, медицина, гражданская и демократическая безопасность, эффективная экономика.

Чем партия Социальная Справедливость отличается от других политических сил сегодняшнего НК?

– Сегодня в политической сфере Нагорного Карабаха появилось много партий и блоков, претендующих на власть. Наша партия не видит среди них таких, которые способны решить исторические задачи, стоящие перед непризнанной республикой в свете вызовов 21 столетия. Одни из них зовут страну в прошлое, другие предлагают ей уже обанкротившийся авантюристический курс, третьи являются носителями узко-националистической идеологии. Справедливости ради следует отметить, что в каждой партии и политическом движении есть отдельные люди, которые могут достойно представлять НК, но их не много. Наша партия в отличие от многих – это партия граждан, а не начальников. Она опирается и выражает интересы простых людей – домохозяек, рабочих, крестьян, служащих, преподавателей и учителей, врачей и мелких предпринимателей.

Следует констатировать, что до сегодняшнего дня в Нагорном Карабахе выбор власти происходил в пользу той политики, которая удобна ей, а не большинству людей. Пора изменить эту закономерность. Власть должна быть для людей, а не люди – для власти. В моих мыслях никак не укладывается вопиющая разница в заработной плате у власть имущих, включая законодательную, с теми, кто вручил им этот мандат власти.

– В случае завоевания определенного количества мест в новом парламенте на что будет направлена ваша деятельность там?

– Я бы хотел отметить, что функцией парламента является не только законотворческая деятельность, но и контроль за деятельностью исполнительного органа власти, чем, практически за исключением начального периода парламента 1-го созыва, ни один последующий парламент не занимался. На сегодняшний день парламент превратился в придаток правительства. С избранием в парламент мы будем менять эту практику и будем ставить перед собой задачи формирования в НК гражданского общества, в котором граждане объединяются для решения своих проблем, выбирают власть, которой доверяют; создания конкурентной, социально ориентированной рыночной экономики, при которой растут зарплаты и количество рабочих мест, противостояния коррупции и разворовыванию государственных средств; поддержания независимости средств массовой информации от государственной власти; увеличения роста доходов населения, укрепления системы социальной защиты неимущих.

Наша партия выступает также за создание очень сильной современной армии на основе разработки военной доктрины государства. Мы будем оказывать всемерную поддержку в усилении гражданского и государственного контроля за деятельностью армии, добиваться превращения армии в придаточную за исключением сфер военной и государственной тайны.

Что касается того, каким мне и нашей партии видится решение нашей проблемы – в процветании демократических ценностей у нас в Карабахе. Когда люди будут выбирать власть, которой доверяют и признают. Еще в свое время Бонапарт в ответ на критику оппонентов сказал: “Франция не нуждается в признании. Не признавать Францию означало бы не признавать солнца в яркий солнечный день…” Давайте же вместе построим такое общество, где все отвечало бы чаяниям каждого из нас.

——————————————————————————————-

Взгляд

Армения вспоминает жертв трагедии 1915 года

Сотни тысяч прошли по улицам армянской столицы Еревана, отметив этой акцией
90-ю годовщину массовых убийств армян в восточной Турции во время Первой мировой войны.

Люди несли национальные флаги и цветы. Они собрались на холме у мемориала жертв тех событий, которые Армения считает геноцидом – 90 лет назад, когда часть Армении входила в состав Османской империи, погибло около полутора миллионов армян.

Многие приехали из-за рубежа. Представители мощной армянской диаспоры со всего мира сочли, что это тот самый день, когда надо быть на родине.

Вся страна замерла в минуте молчания. В окнах многих домов горели свечи.

Трагедия 1915-го

24 апреля Армения называет Днем памяти жертв геноцида армян в Османской империи.

По данным из армянских источников, общее число убитых имперскими властями составляет более 1,5 млн. человек. Это – половина всех армян по состоянию на начало прошлого века.

Однако историческая наследница Османской империи Турция называет эти цифры значительно завышенными и настаивает, что убийства не были результатом целенаправленной государственной политики. Анкара всегда утверждала, что армяне были убиты, поскольку поднялись против турок с оружием в руках.

Но Армения считает события 1915 года геноцидом и требует, чтобы такую историческую оценку поддержали другие государства мира.

Факельное шествие в субботу

Как передает корреспондент Би-би-си в Ереване Наталья Антелава, 23 апреля вечером на улицы армянской столицы вышли тысячи людей. С горящими факелами в руках они пели национальный гимн и медленно поднимались на холм, где установлен мемориал жертвам событий 1915 года.

Многие из участников шествия решили оставаться здесь до утра, чтобы затем присоединиться к воскресному шествию.

Армяне надеялись, что участие в траурных мероприятиях примут не менее полутора миллионов человек, то есть столько же, сколько, по мнению Еревана, погибло 90 лет назад.

Историческая трагедия армянского народа все еще имеет огромное значение для современной Армении. Ее границы с Турцией закрыты, и два государства по-прежнему не имеют дипломатических отношений.

Переговоры с ЕС

По словам корреспондента Би-би-си, в Ереване надеются, что Европейский союз, переговоры о членстве в котором Турция должна начать в октябре, окажет давление на Анкару, чтобы та изменила свое отношение к событиям 1915 года.

Многие в Ереване говорят, что шествие было необходимо не только для того, чтобы почтить память погибших. Они требуют от мира признать массовые убийства армян геноцидом – первым геноцидом XX века.

“Эта акция будет способствовать тому, что голос нашего народа будет услышан мировым сообществом, – сказал накануне агентству РИА “Новости” министр иностранных дел Армении Вардан Осканян. – Мир должен знать, что армянский народ будет всегда последователен в вопросе признания геноцида”.

Ранее парламенты нескольких стран мира, в том числе России, Франции, Швейцарии, Канады, Италии, Греции и Польши, официально признали события 1915 года геноцидом армянского народа.

Между тем турецкий премьер Реджеп Тайип Эрдоган сделал представление польскому послу в Анкаре по поводу того, что Польша признала массовое убийство армян геноцидом.

По сообщению турецкого телевидения, Эрдоган заявил польскому дипломату, что Турция крайне разочарована недавним решением Польши – вместе с семью другими европейскими странами – признать геноцидом события того времени.

В середине апреля Турция предложила Армении создать совместную комиссию историков, которая займется изучением обстоятельств массового убийства армян в 1915 году.

Анкара просит Ереван вместе обсудить 1915 год

Турция призывает Армению создать совместную комиссию историков, которая займется изучением обстоятельств массового убийства армян в 1915 году.

С таким предложением выступил, обращаясь к депутатам парламента, глава МИД Турции Абдулла Гюль.

Турецкие историки всегда отрицали, что убийство около 1,5 миллионов армян было результатом государственной политики Османской империи.

Анкара всегда утверждала, что армяне были убиты, поскольку поднялись против турок с оружием в руках. Армения же считает это геноцидом.

Пока официальной реакции Еревана на это предложение не поступало. Многие армяне считают, что факт геноцида не подлежит сомнению. В феврале министр иностранных дел Армении Вардан Осканян заявил, что его страна не намерена заниматься дополнительными исследованиями этого вопроса.

Международное давление

По словам Гюля, премьер-министр Турции Эрдоган направил письмо армянскому президенту Кочаряну, в котором просит Ереван содействовать в создании комиссии.

“Нет сомнения в том, что позитивный ответ Армении на наш призыв улучшит наши отношения, – сказал Гюль. – Мы призываем все страны использовать свое влияние на Армению, чтобы та приняла наше предложение”.

У Турции и Армении нет дипломатических отношений.

Массовые убийства армян геноцидом считают, в частности, Франция и Россия. Армянская диаспора в США оказывает давление на конгресс с тем, чтобы это же признала и Америка.

Абдулла Гюль считает, что его страна делает недостаточно для создания противовеса активной работе, проводимой армянской диаспорой в мире.

“К сожалению, Турция не выполнила свое домашнее задание, что приводит к неверному представлению о том, что наша страна что-то прячет”, – приводит слова Гюля агентство Ассошиэйтед пресс.

Открытые архивы

Как передает из Стамбула корреспондент Би-би-си Джонни Даймонд, в правительстве сегодняшней Турции уверены, что спор складывается не в пользу Анкары. Кому-то происходящее может показаться лишь туманным периодом новой истории, но для некоторых речь идет о национальной идентичности.

По мнению армян, современная Турецкая Республика рождена на крови более чем миллиона армян, которые были истреблены на пути в изгнание в Сирию во время Первой мировой войны. Турция всячески препятствовала такой интерпретации истории.

Генеральный штаб вооруженных сил Турции сообщил, что в ближайшие полгода предаст огласке содержание четырех томов, касающихся “армянских дел”. Некоторые ученые, впрочем, уверены, что важные архивные документы того времени утеряны или уничтожены.

bbcrussian.com

Гостиная “Демо”

Кимитака МАЦУЗАТО – доктор юридических наук, профессор Центра славянских исследований  Хоккаидовского Университета (Япония)

Очень интересно, что Вас могло заинтересовать здесь, в Карабахе?

– Наш Центр – это единственное в Японии учреждение, которое специализируется на славяно-евразийском исследовании. Я там работаю уже 14 лет. И в последние годы  исследую проблемы непризнанных государств. Я уже работал в Приднестровье, поработал в Карабахе, в ближайшее время собираюсь в Абхазию. Хочу сравнить ситуацию в этих государственных образованиях.

– Какие различия Вы заметили, сравнив ситуацию здесь и в Приднестровье?

– Самая большая разница – у вас здесь более оптимистическая атмосфера. Ваш голос дойдет до мировой общественности – с помощью Армении, с помощью диаспоры. А голос Приднестровья не будет услышан – сейчас их обвиняют в различных экономических преступлениях. У них мощная промышленность и, возможно, они богаче. Но атмосфера  там очень тяжелая…

– Ваши впечатления от Карабаха, от встреч здесь.

– Это маленькая страна, поэтому руководители здесь очень открытые. У меня сложилось очень хорошее впечатление от встреч. Была бы возможность, мне хотелось бы даже бросить свою работу и отдохнуть в Карабахе хотя бы в течение месяца…

– Как исследователь проблем непризнанных государств, как Вы считаете, у таких государств есть будущее в политическом смысле, каковы шансы на признание со стороны мирового общества?

– Это будет очень долгий процесс. Вот посмотрите – Тайвань уже сколько лет живет в условиях непризнанности. Но мое личное мнение – нужно признавать результаты войны. Другого выбора нет – отрицать результаты войны невозможно. Всегда надо исходить из существующих реалий.

——————————————————————————————-

Молодая гвардия

Основой государственной политики должно стать мнение народа

По итогам проведенного Клубом молодых политологов социологического опроса среди молодежи Нагорного Карабаха на тему «Ресурсы примирения»

Социологический опрос был нацелен на определение степени готовности карабахской молодежи к контактам, к интеграции и мирному сосуществованию с азербайджанцами, уровня восприятия молодыми людьми образа врага и их информированности. Ответы на вопросы были получены в городах Степанакерт, Шуши, в селах Красный базар (Мартунинский район), Азох (Гадрутский район) и Ханабад (Аскеранский район). В целом в фокус-группах было опрошено 80 человек, из коих выезжали за пределы Карабаха – 15, не выезжали – 65.

Ответы распределились примерно следующим образом:

1. Как вы представляете сосуществование карабахского и азербайджанского народов?

Старшеклассники, которые никогда не встречались с представителями Азербайджана, видят мирное сосуществование двух народов в ключе добрососедских отношений, но не под крышей одного государства. «Они такие же люди, как мы. С ними можно восстановить связи, только если они докажут, что им можно довериться». Успевшие повоевать молодые люди утверждают, что война была вызвана не ненавистью между народами, а угрозой жизни и безопасности для карабахцев. Лишь несколько человек высказали мнение, что примирение невозможно, так как «этого не может быть». Наиболее негативная позиция была высказана в Шуши.

Среди опрошенных была молодая женщина, мать которой – этническая азербайджанка. Она работает учительницей в школе, где, по ее словам, никто не упрекает ее в этнической принадлежности.

2. Готовы ли в Карабахе к экономическому сотрудничеству с Азербайджаном?

«Я, как учитель, считаю, что надо воспитывать детей в духе примирения. Все равно – искусство, бизнес, торговля не знают границ», – отметил молодой сельский учитель. «Мы не знаем, с какими целями они сюда будут приезжать, поэтому не можем одобрить их приезд», – так отреагировал второй учитель. Студенты оказались самыми противоречивыми: «Работают же иранцы в Армении? А ведь раньше армяне воевали с Персией”, – сказала студентка. Второй полюс – молодой человек, родные которого погибли в турецко-армянских столкновениях, считает, что нельзя дружить с народом, который совершил геноцид против твоего народа.

«Я против, чтобы они открывали у нас предприятия. Они постепенно распространятся, а потом будет новый сумгаит. Я из Сумгаита. Мне было 4 года. Я не могу забыть, как мама и папа с топорами защищали нас», – говорит молодая учительница. «Под словом «компромисс» многие наши политически деятели понимают национальные интересы. То есть, можно пожертвовать этими интересами ради бизнеса и экономики. Но если даже нам предлагают бизнес, мы должны ставить условия», – считает ее коллега.

«Встречи, в том числе между бизнесменами, организуют международные организации. Мировое сообщество всю жизнь интересовала только нефть, им плевать на национальные интересы армян». «Если турки хотят открыть в Карабахе бизнес, это путь к неоколониализму. Экономические связи приведут к политике, и тогда начнутся новые столкновения», – это мнение опять же было высказано в Шуши.

3. Вы хотели бы встретиться с азербайджанцем?

Многие, особенно школьники, высказали интерес: «Было бы интересно с ними встретиться, узнать, какие они. Соседи все-таки». «Я беженка, и хотела бы поехать, увидеть Баку, но жить там уже не смогу», – сказала сельская учительница. «Нельзя сказать, что все они плохие. У меня было немало друзей в Баку, которые в студенческие годы провожали меня домой, чтобы меня не обидели другие азербайджанцы», – рассказывает бывшая студентка бакинского института.

В ходе опросов выяснилось, что в городах, где есть интернет-связь, многие имеют контакты с азербайджанцами. «Я по интернету общаюсь с азербайджанской девушкой. Хорошая девушка», – сказал молодой преподаватель колледжа.

«Я коренная шушинка, росла среди азербайджанцев, имела подруг, но сегодня не представляю наше совместное будущее. Мы молчим, но думаем об этом. Мы так обижены, что я не представляю общих встреч. Хотя, если я встречу кого-то, не отвернусь», – такое мнение высказала молодая неработающая женщина в Шуши. «Если в нашей школе будет учиться азербайджанец, я не против – при чем здесь дети», – так отреагировал школьник в другом селе.  «Мой инстинкт самосохранения диктует мне не ехать в Азербайджан. Но если они приедут, я с ними ничего плохого не сделаю», – говорит студент.

4. Достаточно ли информирована карабахская молодежь о проблеме?

«Люди не информированы – и это вина местных СМИ», – говорят работающие респонденты. Небольшая, но активная часть студентов считает, что, наоборот, в нашей жизни «слишком много патриотической пропаганды, просто мы привыкли этого не замечать. Люди политизированы, но не информированы». «Люди слишком далеки от политики, так как не знают о своих правах».

Многие уверены, что их голос ничего не решает в политическом урегулировании. Сельские жители даже не представляют, каким образом они могут реализовать свое право на свободу слова и получение информации.

В качестве одной из причин инертности и неинформированности населения, особенно сельского, называется засилье бытовых и социальных проблем. Но главное, власти проводят недостаточно четкую информационную политику. «А ведь это проблема народа, и он должен решать все вопросы. У народа должна быть возможность высказаться», – считают студенты. «Мы не знаем, какого мнения придерживаются наши политические силы. Если б народ знал, он обязательно бы довел до властей свое мнение, и тогда власти имели бы мандат народа», – замечает учитель истории.

5. Что препятствует налаживанию добрососедских связей – история, религия, ментальность, взаимная ненависть, отсутствие общения?

Самый главный довод, который приводили большинство респондентов, это огромные потери, ценой которых была завоевана независимость. Поэтому иное решение вопроса, кроме независимости, воспринимается как оскорбление памяти погибших. История играет огромную роль в создании межнациональных барьеров. «Мы знаем из истории, что они всегда плохо относились к армянам. Это политика их властей. Но мы должны защищаться. Не выступаем же мы против грузин, русских. Потому что они не посягают на нашу жизнь и свободу. А азербайджанцы посягают».

В ходе опросов звучало немало этнически центробежных мнений: «Русское образование мешает нашим руководителям думать с точки зрения национальных интересов. Это ведет нас к общечеловеческим ценностям, и мы забываем о том, что как нация тоже имеем место под солнцем».

«В советские годы не было национального вопроса. Я из Газанчи, где мы вместе жили с азербайджанцами. Сейчас мы враги. По азербайджанскому телевидению мы видим, чему учат у них в школах. Вряд ли они представляют, что у нас в колледже сейчас обсуждается вопрос примирения», – сказал учитель из Шуши.

6. Каким вы видите урегулирование карабахской проблемы и будущее региона?

«Проблему решит время, не надо форсировать процессы». Многие, особенно, школьники, считают, что единственный вариант решения проблемы – Карабах в составе Армении. «Азербайджанцы должны понять, что им не стоит ассимилировать Карабах, а надо жить в добрососедстве», – сказала школьница. «После 15-го года было же примирение. Наше село 3 раза поджигали, в Шуши 3 раза горел армянский квартал. Но потом мирились. Просто сейчас слишком сильна вражда».

«Эта планета никому не дана изначально: кто-то завоевывал земли и добился нынешнего состояния. Давайте посмотрим на все с точки зрения сложившихся реалий», – говорят студенты. Старшее поколение, особенно – городское, обвиняет карабахские власти в дипломатической пассивности. «Урегулирование должно начаться с наших властей. Пока в нашем МИД в паспортах зарубежных граждан не ставится виза НКР, нас никогда не признают. Сами власти пока не знают, что лучше – независимость или воссоединение? Нам нужна независимость. Поэтому я обвиняю не приезжающих, которые не признают наш герб и флаг, а власти».

Студенты считают, что Карабах – это проблема между супердержавами. «То армянам, то Азербайджану показывают мышь – Карабах, чтобы держать их под контролем». «Наш конфликт – как Израиль и Палестина. Уже родились поколения, не принимающие друг друга. Нужна грубая третья сила. Но сопредседатели не могут выступать в качестве третьей силы, так как им все равно, в чью пользу решится вопрос».

И в селах, и в городах на уровне интуиции осознается неизбежность глобализации и региональной интеграции. Однако, осознается также, что там, где одна из сторон не придерживается интернациональной позиции, глобализм идет в ущерб другой стороне. «Интернационализм кончается там, где нарушается право на жизнь по национальному признаку, и тогда начинает работать инстинкт самосохранения».

Это мнение, пожалуй, и стало квинтэссенцией опроса. Нашим дипломатическим ведомствам было бы весьма полезно проводить подобные опросы и представлять на международной арене их результаты, а не мнения политиков. Как известно, мир может не соглашаться с политиками, но мнение народа он не вправе игнорировать.

Наира АЙРУМЯН

Это и есть то, к чему мы шли?

В рамках проекта британского консорциума 4 НПО карабахская неправительственная организация “Молодые демократы” реализовала проект “Создание молодежной сети в НКР”. Было проведено анкетирование среди представителей молодежи, а также организованы дискуссии на тему армяно-азербайджанского диалога. Как представители карабахской молодежи смотрят на общение со сверстниками из Азербайджана, задумываются ли вообще о дальнейшем процессе урегулирования, что готовы предложить сами – этому кругу вопросов были посвящены дискуссии, которые плавно перелились в обсуждение самых различных тем.

В чьих руках будущее

Как ни странно, но проблема карабахского урегулирования волнует нашу молодежь мало и вяло. Разговор о возможности армяно-азербайджанского диалога вызвал бурю эмоций – оказывается, молодые даже не задумывались о том, что сегодня и завтра решается судьба их государства, их же будущего. Во время аскеранского Круглого стола кто-то сказал: “Так не мы же решаем, а политики!” На вопрос-возражение «Но ведь решается ваша судьба! Вы, молодые, будете жить в завтрашнем обществе! Вы имеете представление о том, что сегодня обсуждают политики за столом переговоров?» был один ответ – молчание. И это молчание эхом разнеслось по всем районам, на всех дискуссиях. Ни один молодой человек не знает о том, как решается его собственная судьба и что обсуждается во время переговоров. Откуда это равнодушие? Неужели только из осознания того, что политика – дело политиков, а переговоры – тайна за семью дверьми? Но почему никого не интересует простой вопрос: «А тот, кто уполномочен вести переговоры, хотя бы знает о том, чего хочет карабахский народ? Независимости или воссоединения? Мира или войны? Сдачи земель или крови? Примирения или отчуждения?”

Почему эти вопросы поднимаются только сегодня, когда переговорный процесс фактически в тупике? А чем апеллировали политики на этих переговорах, когда сами не знали мнения своего общества? У “игры в переговоры”  свои правила и законы, но неужели они важнее позиции тех, кто завтра будет жить и строить это общество?..

Инертность

Во всех странах молодежь – это авангард общества, движущая сила всех революций и преобразований, впередсмотрящий актив и энергичный заряд. На митинги выходили молодые, воевали и погибали – молодые, и думать сегодня о “завтра” тоже должны – молодые… Вопросы в воздух перешли в обдумывание, а потом стали появляться мысли и идеи. Почему мы молчим и ничего не предпринимаем? Сможем ли убедить азербайджанцев в правоте своей идеи? Как это сделать? Диалог? Результаты соцопроса говорят о том, что почти половина опрошенных готова к диалогу с азербайджанцами. Чуть меньше молодых людей не хотят общаться с ними вообще. Но никто не может предложить альтернативу инертному “ждать”… Один молодой человек на дискуссии в Мартуни предложил начать строить гражданское общество внутри Карабаха, потом уже думать об армяно-азербайджанском диалоге. Но ведь война не ждет! Она не говорит – «Я разминаюсь пока, стройте свою демократию, а я нагряну позже…”

Нет, надо успевать делать и то, и другое одновременно. Это трудно. Но такое ли мы преодолевали?

Обида

Почти во всех районах и в течение всех дискуссий молодые люди говорили о проблемах внутри своих обществ. Об обидах и недовольстве, о вездесущей коррупции и социальной несправедливости, о безработице и чиновничьем произволе. Воевавшие парни говорили о мизерных пенсиях, молодые учителя – о смехотворных зарплатах, беженцы – о равнодушии к их судьбе, студенты – о призрачном будущем, и многие – о желании уехать… Ребята жаловались нам, как будто мы могли стать связующим звеном между ними и властью! “Скажите Президенту, доведите до Президента, пожалуйтесь Президенту”… И упреки, упреки, упреки. О том, что властям нет дела до молодежи. О том, что даже в соседней Армении ситуация завиднее – Кочарян может позволить себе потусоваться в лагере “Базе” и хотя бы выслушать тех, кто является будущим его страны. А выслушать для умного человека означает также “сделать какие-то выводы”…

Центр и районы

Удивительная вещь – в каждом райцентре (заметьте, не в селе, а в райцентре) гости из Степанакерта воспринимались как живой источник информации. Недостаток этой информации повсюду перекрывает воздух. Мало того, что нет никакого досуга (для кого-то просто выйти на работу – уже развлечение!), но нет и никакой информации о жизни вокруг. Девушка в Аскеране возмущалась, что у них показывают все азербайджанские телеканалы, и ее дети-малолетки прекрасно владеют азербайджанским языком, потому что постоянно вынуждены слушать его. “У нас больше информации о соседней стране, чем о нас самих!” – возмущались во многих местах. Круглый стол в Гадруте чуть ли не сорвался, потому что внутренние проблемы так накопились и это настолько закрытая тема в гадрутском обществе, что любое мероприятие там грозит превратиться в дискуссию на темы внутренние и наболевшие. Оторванность районов от центра очевидна. Нас долго не отпускали выражениями типа “Просто побеседуйте с нами – о чем угодно! Нам интересно все! Потому что никто не вспоминает о нас – тех, кто живет не в Степанакерте”… В этих словах – и боль, и обида, и непонимание… А главное – досада и горечь, что о сельчанах вспоминают лишь накануне тех или иных выборов…

Объединение

Молодые люди почти во всех районах в конце любой дискуссии спрашивали – а что дальше?  “Вы приехали, поговорили, уедете и не вспомните – так же, как и все? Но ведь дискуссии показали, что очень много наболевших вопросов, о которых надо открыто поговорить, чтоб вместе найти путь к решению”. Как сказал один участник дискуссии из Мартуни, “накопилось много энергии, которой надо бы выплеснуться”. Очень много поинстине талантливых, думающих и озабоченных будущим своей родины молодых людей в районах сегодня не могут влиять на судьбу своей страны. Кому-то есть до этого дело? Или все эти дискуссии и фонтаны идей – коту под хвост? Или так и будем продолжать – каждый себе в своем районе, а решать, говорить от имени всех будет кто-то, не имеющий представления  о чаяниях и мыслях своих сограждан, потому что в потоке красивой жизни забыл уже о том, что время от времени надо бы и поговорить с простым сельчанином или бывшим солдатом о том, что его волнует и как он живет сегодня?

“Надо объединяться. Вместе мы станем силой, способной что-то изменить как внутри нас, так и извне,” – фраза с мартунинского Круглого стола запала в память, потому что показалась ответом на вопросы. А пока…

Вопросы сменялись упреками, упреки – требованием довести все проблемы до власть имущих, требования – разочарованием и усталостью…

Это и есть то, к чему мы шли???

Карине ОГАНЯН

——————————————————————————————-

Куда ведут тебя, народ арцахский
или открытое письмо брату, кавалеру ордена “Мартакан хач” 1-ой степени, Игорю Багунцу

Мне больно и тяжело начинать этот разговор, хотя в последнее время обрывки и отдельные мысли все чаще, помимо воли, звучат во мне. Мне больно и тяжело оттого, что я предвижу – он закончится твоим печальным, полным немого осуждения взглядом с фотографии на могильной плите. Но я чувствую обязанным сделать это, чтобы иметь право приходить к тебе на могилу, вновь и вновь пытаясь объясниться и оправдаться за происходящее.

…Мы были друзьями “не разлей вода”. Дружили сколько себя помню, благо – дружили и наши отцы, и наши матери, преподающие в школе. Мы учились в одном классе, вместе играли в футбольной команде, вместе становились победителями республиканских соревнований по легкой атлетике и футболу, вместе ездили в Баку на республиканские олимпиады по математике и физике. Вместе поступили в вуз в Ереван… И вместе вступили в отряд самообороны. А потом судьба разлучила нас. Хотя… ирония судьбы – твоя могила всего в 200 метрах от моего дома.

Ты мог стать прекрасным специалистом, ибо с отличием окончил школу и институт. Ты мог стать прекрасным отцом, ибо безумно любил детей, обожающих тебя за необыкновенную внешнюю и душевную красоту. Ты был и остался бы прекрасным другом для многих. Ты мог уехать и прекрасно устроиться в России. Но… Ты ушел в бессмертие, а мать твоя так и не смогла оправиться от этого страшного удара судьбы, разом постарев на твои 29 лет, словно повторно пережив и прожив их. Отца твоего, души в тебе не чаявшего, полного сил и энергии, свалил паралич, сделав его инвалидом.

…Сколько подобных судеб в Арцахе – мы таковы и в том наша суть. Многих и многих уже не вернуть. Многого, очень многого уже не восстановить. Но закрепить, сделать окончательной и бесповоротной победу военную, построить справедливое и процветающее общество – долг наш, живущих сегодня.

Мы всегда вместе обсуждали имеющиеся проблемы и часто ты помогал находить выход из трудных ситуаций. Надеюсь, что это наше общение, если уж не даст ответы на вопросы, то, по крайней мере, позволит восстановить непреклонную волю и оптимизм, которыми мы были полны даже в Мараге в апреле 92-го, несмотря на весь ужас окружающего; позволит обозначить те неотложные проблемы, нерешенность которых поставит под угрозу плоды доставшейся великой ценой военной победы.

Почти пять лет назад, опубликовав на страницах “Азат Арцах” статью “Куда идешь, народ арцахский?” и все еще находясь в состоянии послевоенной эйфории, я твердо верил в правильность выбранного пути и скорую достижимость намеченных целей. Верилось, что наш народ, невероятным напряжением физических, духовных и интеллектуальных сил добившийся военной победы, заслужил право выбора дальнейшего пути. Почти десять лет перемирия убеждают, что нам в этом праве сильные мира сего не отказали. Оставалось лишь выдержать еще один серьезный экзамен перед мировой общественностью – доказать свою приверженность делу построения цивилизованного, гражданского общества.

Первые же послевоенные годы, однако, выявили, какой дорогой ценой досталась  нам военная победа. Синдром “послевоенной усталости” вкупе с пьянящей абсолютной бесконтрольностью (оборотная сторона независимости) выявил все потаенные  пороки  в обществе. Война разорвала связи общества с устоявшимся культурным слоем, пошатнула все укоренившиеся представления о духовных ценностях. Меня всегда удивляло в нашем народе, казалось бы, существование двух абсолютно разных наций: одна – циничная нация торгашей и вульгарных материалистов, другая – нация высокоинтеллектуальная с культом веры, добродетели и знания. Воевала одна нация – самоотверженно, грамотно, благородно. В первые же послевоенные годы нас словно подменили – трусливые, покорные, бездарно разбазаривающие плоды победы. Но понемногу приходит понимание, осознание того, что и то, и другое сидит в нас. И от нас зависит выбор – какими мы предстанем на свой внутренний и сторонний суд.

Победа военная была уж слишком убедительной и обеспечила нам солидный запас прочности во всех отношениях. И мы что-то строили, что-то создали. Возможно, немало! Создали великолепно  обученную Армию. Мы сами, наверно, до конца не осознаем, какого восхищения и преклонения заслуживает тот факт, что уже который год в условиях отсутствия непосредственных боевых действий удается поддерживать боевую подготовку и дисциплину в Армии на столь высоком уровне.

Но запас времени тает… Современная наука, передовые промышленные технологии, новая философия мировой политики и социальной концепции развивались во второй половине 90-ых годов столь стремительно, что, подобно Алисе в Зазеркалье, надо быстро бежать, чтоб оставаться на месте,  а чтобы двигаться вперед – надо бежать в два раза быстрее. Наше отставание стало приобретать качественный характер. Чтобы как-то уследить за прогрессом, нужна предельная мобилизация, максимально полное привлечение и использование всех духовных и интеллектуальных сил общества, направленных на решение конкретно и четко обозначенной цели. Лишившись  мощного объединяющего стимула, существовавшего в условиях войны, потеряв многих и многих умных, энергичных, преданных Родине граждан, общество превратилось в аморфную массу обывателей с крайне эгоистичным сознанием – апатичных, обращенных внутрь себя. Тот мир, в котором мы  жили, распался. И от того, хватит  ли нам мужества показать его в состоянии распада, дать о нем истинное представление, зависит – сумеем ли  решить задачу построения нового приемлемого и для нас, и для мирового сообщества государства. Более того, стратегическая задача достижения признания нашей независимости во многом напрямую зависит от начинающих запаздывать результатов построения гражданского общества – общества действительно свободного. И изначальное ограничение демократических свобод, оправдываемое  некоторыми нашими политическими лидерами с позиции неприемлемости концепций открытого общества в существующих условиях ни войны-ни мира, создает потенциальные угрозы для процесса демократизации. Думается, проблема признания нашей независимости держится на трех китах:

–  демократия;

– экономическая, финансовая дееспособность;

– современное, качественное образование.

Достижение каждой из этих трех целей невозможно без жесткой привязки одной к двум остальным. Малообразованное общество не способно оценить, а тем более защитить и сохранить демократию, а экономически немощное государство путем нескончаемых переделов собственности рано или поздно скатывается к диктатуре. И, наоборот, отсутствие демократических свобод и правовой защищенности препятствует становлению и развитию рыночной экономики, в свою очередь, нуждающуюся в грамотных специалистах и квалифицированной рабочей силе, что требует развития системы образования.

Процесс демократизации в современной трактовке сводится во многом к построению гражданского общества, сформированного не по инициативе властей, а имеющего собственную корневую базу, питающуюся духом справедливости, независимости и ответственности. Гражданское общество – не придаток власти; однако, оно не должно и не может быть ее противником. Оно должно  содержать в себе функции равноправного партнерства с государством в деле создания сильной и благополучной страны. Однако и само общество в лице его общественных организаций жизненно нуждается в эффективном партнерстве государства.

Опыт всех современных развитых демократий подтверждает, что одним из главнейших условий и гарантов демократии является свобода слова: “Немота ведет к разложению”. Замалчивание, сокрытие пороков, определенных негативных процессов, имеющих место в государстве и обществе, может быть оправдано лишь кратковременным отвлечением на решение несравнимо более важных и неотложных задач, каковой является, к примеру, война. Однако в условиях закладывания основ государственности и становления общества проблема принимает абсолютно иной ракурс. Безусловно, коренной вопрос всякой этики “Следует ли говорить обществу, до чего оно плохо?” остается актуальным и сейчас (да и кто столь истинно понимает прошлое, настоящее и будущее, кто достаточно бескорыстен, чтобы осуждать других!). Чтоб ответить на этот вопрос, надо в каждом конкретном случае решить, останется ли у людей при осознании недостатков возможность стать лучше, или же именно это знание бесповоротно закроет перед ними путь к исправлению. Ведь часто плохое так и остается плохим. Более того, как только оно выделено и обозначено в качестве такого, оно становится изощреннее, агрессивнее, жестче. Но именно потому и уродливее. Вот тогда оно, наверное, и созревает для того, чтобы быть раскритикованным, битым, осмеянным с целью сведения до минимума. И от того, насколько грамотна, взвешена, конструктивна, и вместе с тем, остра и последовательна будет политика СМИ, во многом зависят нравственные и эстетические нормы, доминирующие в обществе, уровень ответственности, подконтрольности и подотчетности властных структур государства. И здесь уже всякая недоговоренность, сдержанность, а то и просто пилатовская трусость – грех, а для журналиста – смерть. Откровенная беззубость, поверхностность, безликость материалов большинства наших журналистов, почти физически ощущаемая их готовность при первом же одергивающем окрике сверху отступить, покаяться, дать опровержение однозначно задает планку открытости общества, уровню гласности. Однако требовать слишком многого от журналистов в условиях, когда любая серьезная критика очевидных, иногда и преступных деяний отдельного госчиновника воспринимается как посягательство на основы государства, как предательство национальных интересов, выглядит неоправданно и даже фарисейски – точно так же, как и в условиях отсутствия обратной связи с общественностью, с удовольствием смакующей любой острый материал, но и в мыслях не допускающей откликнуться и поддержать журналиста в его неравной, в чем-то донкихотовской борьбе. Сколько острых, злободневных статей Наиры Айрумян так и не нашло отклика ни у читателей, ни тем более у ответственных и заинтересованных лиц; сколько глубоко продуманных, передовых и полезных мыслей и идей прозвучало в обращениях Гегама Багдасаряна и ушло в небытие, не срезонировав ни в обществе, ни в соответсвующих государственных структурах, призванных содействовать их реализации и неустанно декларирующих их необходимость; сколько номеров авторского издания “Что делать?” Мурада Петросяна с серьезной, интеллектуально, идеологически и нравственно развивающей информацией так и остается невостребованной нами, неготовыми и неспособными пожертвовать 100 драмов в месяц, чтобы обеспечить тираж единственной в своем роде газеты хотя бы до нестыдной для нашего свободолюбия планки в 5000 экземпляров? А ведь именно по таким кажущимся на первый взгляд второстепенным признакам судят извне о серьезности, а не декларируемости наших намерений строить гражданское общество. И именно от эффективности строительства гражданского общества зависит наш успех в решении карабахской проблемы. Участившиеся в последнее время “утечки информации” о возможных путях ее решения предполагают, в первую очередь, выявление общественных настроений. И от того, насколько единым  и твердым будет общественное мнение, зависит – на какую из противоборствующих сторон ляжет основная тяжесть ”компромиссов”. То, что компромиссы неизбежны – исходит уже из самого определения и логики переговорного процесса, путем которого мы надеемся решить проблему. Однако, когда еще до начала истинного переговорного процесса (с участием карабахской стороны) начинает озвучиваться (и даже обосновываться устами высокопоставленного армейского чиновника) готовность к сдаче конкретных территорий – это смахивает на пораженчество.

Вместе с тем, часто сетуя на то, что Карабах отстранен от переговорного процесса, мы не даем себе трезвого отчета в том, готовы ли мы войти в довольно долгий и изнуряющий процесс выработки политически, юридически и социологически выверенного итогового документа. Тот, кто хоть в малой мере в течении последних 10 лет следил за развитием политической мысли в Европе и в мире в целом, за подходами к государственному строительству, за трансформацией понимания демократии и прав человека, согласится, что мир в бешеном темпе (словно стремясь избавиться от какой-то надвигающейся опасности) предъявляет все новые и новые вызовы. И наших скромных интеллектуальных, аналитических возможностей вполне может не хватить, чтобы ответить на эти вызовы, если мы, с одной стороны, не позаботимся о тылах, то есть о системе образования с четко поставленной задачей подготовки умеющего мыслить и анализировать интеллектуально развитого подрастающего поколения; с другой стороны, не сумеем объединить имеющиеся ресурсы, если каждая партия будет преследовать свои узкие, меркантильные интересы. В отсутствии общенациональной, объединяющей идеи общество теряет вектор направленности, вектор развития.

Власть с существующей системой подбора кадров не в состоянии решить эти проблемы. Нашей целью должно стать построение гражданского общества с его принципами демократии, социальной справедливости, которое позволит объединить все здоровые силы.

Возвращаясь к проблемам в системе образования, хочется, в первую очередь, отметить, что исконная тяга нашего народа к истинным знаниям получила ощутимый удар, от которого оправиться будет тяжело. Безусловный авторитет человека действительно грамотного, возможность после получения специальности устроиться на почетную, хорошо оплачиваемую работу – вот факторы, отсутствие которых отбило охоту учиться.

Верится, что наш народ, давший миру столько талантов, сможет решить и подобные проблемы, выбрав ориентир не на посредственность, а на самые высокие цели… И от того, насколько решительно и результативно пойдут преобразования в системе образования, думается, во многом будет зависеть решение самых серьезных задач нашего государства. Пока еще робкие попытки искоренения негативных явлений (в первую очередь, коррупции и мздоимства) вряд ли дадут ощутимые результаты, если не найдут должного внимания и отклика как со стороны руководства государства, так и со стороны широкой общественности. И на подобном фоне, по крайней мере, странно и непонятно звучит заявление одного из высших руководителей республики о том, что у нас нет коррупции, которое автоматически (или вынужденно) воспринимается органами правопорядка как запрет на любое мало-мальски серьезное дело, связанное с коррупцией. Конечно, хочется верить, что мы – единственная в мире страна, где коррупция не является одним из главных зол государства… Зло, к сожалению, естесственное – и потому с ним надо бороться всем миром, как это делается во всех состоявшихся государствах.

Нравственный климат  в обществе, уровень гражданского сознания населения может сыграть решающую роль в выборе возможных вариантов решения карабахской проблемы. Мы часто повторяем – “хочешь мира, готовься к войне”. Но при этом, как правило, подразумеваем техническое оснащение и боевую подготовку армии. Хотя к войне должно быть готово все общество. Готово всегда, готово в любой момент – в едином самозабвенном порыве, как в 92-ом. И это должно быть четко и во всеуслышание сказано – мы когда угодно и сколько раз угодно повторим 92 – 94гг. А то получается, что Ильхама Алиева с его “героической армией” удерживает от победного марша в Степанакерт только мировое сообщество, а мы, слабые и несчастные, у этого сообщества за спиной и прячемся.

И в заключение! Нужно понимать, что наша проблема не ограничивается  военной победой. Фетишировав военную победу, мы самоуспокоились, застоялись и обросли жиром в своем болоте. Отход от постоянной нацеленности на победу во всех направлениях, непонимание требований все более ускоренно развивающегося мирового сообщества – это начало поражения. Поражение же начинается с безверия в собственные силы, с перекладывания ответственности на Ереван, на предрешенность  вопроса сильными мира сего. Мы должны решать свои проблемы сами, и мы их решим!


Игорь БАГУНЦ

И долг каждого из нас – хотя бы ненамного поступиться личным ради общего, ради нашей Памяти, ради нашего Будущего!

…А пока – прости, брат!

Гагик БАГУНЦ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s