№ 9 / 16 մայիս

ՇՈՒՇԻԻ ԱԶԱՏԱԳՐՄԱՆ 13-ՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԻ, ԼՂՀ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ  ՕՐՎԱ ԵՎ ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՖԱՇԻԶՄԻ ԴԵՄ ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ 60-ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԹԻՎ ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ Ա. ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻ ՈՒՂԵՐՁԻՑ 

Թանկագին հայրենակիցներ

Այսօր մենք նշում ենք Արցախի համար հիրավի բախտորոշ օր՝ Մայիսի 9-ը: Վաթսուն տարի առաջ այդ օրը ձեռք է բերվել մեծ հաղթանակ, որը մարդկությանը փրկեց ֆաշիստական ստրկացումից: Այդ պատերազմում զոհվել է  ռազմաճակատ մեկնած ամեն մի երկրորդ արցախցին: Արիության եւ հերոսության հրաշքներ գործելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտադաշտերում՝ մեր հայրերն ու պապերը պաշտպանում էին ոչ միայն մեր երբեմնի ընդհանուր երկիրը, այլեւ, առաջին հերթին, իրենց հայրենի օջախը, իրենց ընտանիքը, մեր Արցախը, նրա ապագան: Մեր լեռնաշխարհն իրավամբ հպարտանում է իր հերոսներով, ականավոր զորապետներով, ինչպիսիք են մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանը, ծովակալ Հովհաննես Իսակովը, ավիացիայի մարշալ Արմենակ Խանփերյանցը, իր մյուս քաջարի որդիներով ու դուստրերով, ովքեր ծանրակշիռ ավանդ ունեցան ֆաշիստական Գերմանիայի եւ նրա դաշնակիցների ջախջախման գործում:

Փա՜ռք ու պատիվ Մեծ հայրենականի վետերաններին: Հավե՜րժ հիշատակ ֆաշիզմի դեմ պայքարում զոհված մեր հայրենակիցներին:

Խորապես խորհրդանշական է, որ  մայիսի 9-ին մենք տոնում ենք նաեւ Շուշիի ազատագրումը եւ ԼՂՀ պաշտպանության բանակի ծնունդը: Այս զուգադիպությունը մարմնավորում է փառավոր ավանդույթների ժառանգականությունը, արցախցիների մերօրյա սերնդի վճռականությունը՝ պաշտպանելու  անդառնալի կորուստների գնով նվաճված մեր հայրենիքի՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ազատությունն ու անկախությունը:

Շուշիի ազատարար մարտիկների սխրանքը երբեք չի խամրի: Այն միշտ էլ քաջության ու խիզախության օրինակ կծառայի բոլոր նրանց համար, ովքեր վաղը կկանգնեն Հայրենիքի պաշտպանության դիրքերում:

Պատահական չէ, որ Շուշիի ազատագրման օրը նաեւ ԼՂՀ պաշտպանության բանակի ծննդյան օրն է համարվում: Մեր հիրավի համաժողովրդական բանակը, որը կազմավորվեց Արցախի ազատության համար մղված մարտերի բովում, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության, մեր երեխաների ու թոռների, մեր ապագայի անվտանգության ամենահուսալի երաշխիքն է:

Թանկագին վետերաններ: Այս տոնական օրը ես դիմում եմ ձեզ անկեղծ շնորհակալության, խորը հարգանքի ու ակնածանքի խոսքով՝ հերոսության համար, այն զրկանքների ու փորձությունների համար, որոնք ձեզ վիճակվել է հաղթահարել պատերազմի ծանր տարիներին: Մեր պարտքն է, մեր պետության պարտքն է՝ հնարավորինս ազատել ձեզ ներկայիս ոչ թեթեւ սոցիալական հիմնախնդիրներից, մոռացության չմատնել ձեր սխրանքը: Թող մեր հիշողության հավերժական կրակը ջերմացնի ու քաջալերի ձեզ: Թող Աստված երկար տարիների առողջություն պարգեւի ձեզ:

——————————————————————————————-

Տոնական հիմնախնդիր

ՆԱՂԴԻ ՈՒ ՆԻՍՅԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Որպեսզի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների համար մայրաքաղաքի Թումանյան փողոցում 45-բնակարանոց շենք կառուցենք, պետք է արագ վաճառենք Ազատամարտիկների փողոցի վրա կառուցած էլիտային շենքերը՝ ասել է վարչապետը կառավարության նիստում: Խոսքը լուսանկարում պատկերված այս երկու գեղեցիկ շենքերի մասին է:

Երևույթը բավականին արտասովոր է: Մի պահ ենթադրենք, որ վարչապետի ասածը վկայությունն է այն բանի, որ իշխանություններն իրոք լրջորեն մտահոգ են զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների բնակարանային պայմանների բարելավման հարցով: Ու չգիտեն, թե ինչ անեն: Եթե այդպես է, ապա մեզ միամիտի տեղ դնենք ու նույն այդ իշխանություններին առաջարկենք մի շատ պարզ ու հասարակ տարբերակ՝ ոչ թե սպասել, որ այդ շենքերի թանկուկրակ բնակարանները վաճառվեն, որպեսզի գոյացած գումարով նոր շենք կառուցվի, այլ նույն այդ բնակարանները տալ զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին: Եւ ժամանակ շահած կլինենք, և բարի գործ արած կլինենք:

Կամ էլ այդ շենքերի բնակարանների մի մասն էլ հատկացնել դրանց դիմաց գտնվող «բանվորական» թաղի  շուտով քանդվելիք շենքերի բնակիչներին: Մեկ է՝ նրանց պիտի բնակարանով ապահովեն կամ փոխհատուցում տան: Կարելի էր նաև մայիսի 9-ի՝  մեր կարևորագույն տոնի առթիվ հաճելի նվեր մատուցել մի խումբ վետերանների՝ Մեծ հայրենականի ու մեր Ազատամարտի:

Ինչպես տեսնում եք՝ ելք կա: Պարզապես ցանկություն և իրական մտահոգություն է պետք: Նման որոշման համար բոլոր հիմքերը կան: Նախ՝ այդ էլիտային շենքերի թանկուկրակ բնակարանները արդեն քանիերորդ անգամ աճուրդի են հանում, բայց չեն կարողանում վաճառել, որովհետև քչերը հնարավորություն ունեն նման գնով բնակարան ձեռք բերելու: Հետո էլ՝ այդ շենքերը կառուցվել են ոչ թե կոնկրետ պաշտոնյաների կամ նրանց ապուպապերի, այլ պետության փողերով, այնպես որ՝ իշխանությունները շատ հանգիստ կարող են դրանք հատկացնել պետության ամենակարիքավոր խավերին:

Եւ, վերջապես, մարդկանց հիշողությունն այդքան էլ կարճ չէ, նրանք շատ լավ հիշում են, որ իշխանությունները նույն բանն էին խոստանում նաև մինչ այդ կառուցված երկու այլ էլիտային (թատրոնից վերև գտնվող) շենքերի կապակցությամբ: Այդ շենքերը վաճառվեցին, բայց ոչ ոք չգիտի, թե ուր գնացին վաճառքից գոյացած գումարները:

Այնպես որ, հարգելի իշխանավորներ, պետք չէ սարուձոր ընկնել: Ինչպես ղարաբաղցիներն են ասում՝ «նաղդը թողած՝ նիսյայի հետևից չընկնինք»:

——————————————————————————————-

Լրահոս

Ղարաբաղա-ադրբեջանական շփման գծում անհասկանալի իրավիճակ է տիրում

Նորերս ղարաբաղյան կողմն Ադրբեջանին է հանձնել մոտ 2 ամիս առաջ գերության մեջ հայտնված 3 ադրբեջանցի զինծառայողների: Մինչ այդ ադրբեջանական կողմը «համաշխարհային աղմուկ» էր բարձրացրել: Նույնիսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն էր դիմել հայկական կողմին, թե՝ «պե՞տք է, խառնվենք»: Պաշտոնական Ստեփանակերտը հավասարակշիռ պատասխան էր տվել՝ հետաքննությունն ավարտելուց հետո ազատ կարձակվեն ադրբեջանցի զինվորները: Պաշտոնական Երևանն էլ հայտարարել է, որ ՀՀ բանակի մի զինվոր ներկայումս գտնվում է Ադրբեջանում եւ պահանջել է կատարել գերիների փոխանակում: Տառացիորեն նույն օրը մի քանի հայտնի միջազգային իրավապաշտպաններ բավականին կոշտ հայտարարություն են տարածել, որում ղարաբաղյան կողմից պահանջել են «արագ կերպով» վերադարձնել գերիներին: Բաքուն էլ իր հերթին հերքել է հայկական զինվորի՝ ադրբեջանական գերության մեջ գտնվելու փաստը: Ի պատասխան Երևանից ոչինչ չհնչեց, պաշտոնական որևէ հայտարարություն չեղավ, դրա փոխարեն եղան ոչ պաշտոնական կարծիքներ: Համաձայն մի փորձագետի կարծիքի, հայկական կողմի համար անընդունելի էր իրավապաշտպանների հայտարարության տոնը, եւ մեր պաշտոնյաները չեն ցանկացել, որ տպավորություն ստեղծվի, թե իրենց կարելի է ստիպել ինչ-որ քայլ ձեռնարկել նման հայտարարություններով: Մյուս փորձագետը պնդում էր, որ Բաքուն ստում է՝ ասելով, որ Ադրբեջանում չկա հայ գերի:

Չգիտենք, թե որ ենթադրությունն էր ճիշտ, բայց ադրբեջանցի զինվորներին հանձնելու հաջորդ օրը Բաքուն հայկական կողմին է փոխանցել երկու հայ քաղաքացու՝ Կառլոս Կարապետյանին եւ Զոհրաբ Թումանյանին: Ադրբեջանի ՊՆ պաշտոնական հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ Թումանյանը անցել է սահմանը ապրիլին, սակայն ոչինչ չի ասվում, թե ինչու էր Բաքուն ստում, ասելով, որ Ադրբեջանում հայ գերիներ չկան:

Կարելի կլիներ հանգուցալուծումը բարեհաջող համարել, եթե որպես նստվածք չմնար Բաքվի բարձրացրած աղմուկը եւ հայկական կողմի լռությունը: Առավել եւս, որ այդ իրավիճակը հատուկ է ընդհանրապես մեր փոխհարաբերություններին: Արդեն 2-3 ամիս է, ինչ Ադրբեջանն ամեն օր հաղորդագրություններ է տարածում սահմանային գծում հայերի կողմից զինադադարը խախտելու մասին: Խոսվում է զոհերի, վնասների մասին: Ամեն ամսվա վերջում ադրբեջանցի լրագրողները իրար են գումարում այդ բոլոր դեպքերը, եւ ստացվում է մի ահռելի թիվ, որը և ներկայացվում է միջազգային հանրությանը:  Հայկական կողմը ալարկոտ հերքումներ է տալիս այդ ամենին, ասելով, որ դա սադրանք է, սուտ է եւ այլն: Սակայն փաստը մնում է փաստ, եւ վաղը ցանկացած միջազգային դիտորդ՝ հենվելով այդ տվյալների վրա, կարող է «ապացուցել», որ հայկական կողմն է նախահարձակ, որ զինադադարը այլեւս հնարավոր չէ պահպանել կողմերի ջանքերով, որ նպատակահարմար է երրորդ երկրների միջամտությունը: Մեր դիվանագետները հաշվարկու՞մ են, արդյոք, իրողությունների նման զարգացումը: Ոչ մեկին չի՞ հետաքրքրում, թե ինչու է Բաքուն ամեն օր խոսում զինադադարի խախտման մասին: Թե մենք միայն ներքաղաքական հարցերո՞վ ենք զբաղված:

Արկադի Ղուկասյան. «Մեր ընտրությունները լավագույնն էին հետխորհրդային տարածքում»

Հայաստանի հանրային հեռուստատեսությանը տված բացառիկ հարցազրույցում ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանն ընդգծել է, որ 2004 թվականի օգոստոսին կայացած ՏԻՄ ընտրությունները լավագույնն էին հետխորհրդային տարածքում, մասնավորապես նշելով այն հանգամանքը, որ Ստեփանակերտի քաղաքապետ է ընտրվել ոչ իշխանամետ թեկնածու: Ժողովրդավարացման ասպարեզում մենք ունենք ձերքբերումներ, որոնք պետք է ամրապնդենք՝ ասել է նախագահը: «Ժողովրդավարացումը մեզ համար ճանաչման երաշխիք չէ, բայց պատմական շանս է»՝ ընդգծել է Ա. Ղուկասյանը:

ՀՕՄ-ը նոր մանկապարտեզներ կբացի Արցախում

Հայ օգնության միությունը հիմնադրվել է 1910 թ.: Ունի 18 հազար անդամ՝ աշխարհի 24 երկրներում: Հայաստանում ՀՕՄ-ը սկսել է աշխատել Սպիտակի երկրաշարժից անմիջապես հետո: ԼՂՀ-ում իրականացվող որբախնամ ծրագրի շրջանակներում զոհված ազատամարտիկների 4000 երեխաներ ամենամյա նպաստ են ստանում ՀՕՄ-ից: 400 երեխաներ էլ իրենց հերթին են սպասում: «Սոսե» 10 մանկապարտեզներ են հաճախում հարյուրավոր երեխաներ: Բացի այդ, մանկական հիմնարկները աշխատանքով ապահովում են մոտ 50 կանանց: Ինչպես տեղեկացրել է Հայ օգնության միության ատենապետ Մարո Մինասյանը՝ մանկապարտեզներ կբացվեն հանրապետության եւս մի քանի սահմանամերձ գյուղերում:

Պավել Նաջարյանը նշանակվել է վարչության պետ

Միգրացիայի, վերաբնակեցման եւ փախստականների հարցերով պետական վարչության պետ է նշանակվել Պավել Նաջարյանը: Այդ պաշտոնից ազատվել է ՀՅԴ անդամ Սերժ Ամիրխանյանը: Առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու համար Արցախի ժողովրդավարական կուսակցության ներկայացրած համամասնական ցուցակում Պ. Նաջարյանը 14-րդն է:

Նախընտրական առաջին վիճահարույց հարցը. չեղյալ է համարվել երկու առաջադրվածների  գրանցումը

Մայիսի 13-ին կայացած նիստում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը ընդունեց որոշում` 6 կուսակցությունների եւ 1 դաշինքի /ՀՅԴ-«Շարժում 88»/  գրանցման մասին: Կուսակցական ցուցակներում ընդգրկված են 80 հոգի. 25 թեկնածու ներկայացրել է Արցախի ժողովրդավարական կուսակցությունը, 18-ը` Դաշինքը, 17-ը` «Ազատ Հայրենիք» եւ 10-ը` Կոմունիստական կուսակցությունները:

ԿԸՀ-ն հաստատել է նախընտրական քարոզչության կարգը, համաձայն որի քարոզչության իրավունք չունեն պետական եւ ինքնակառավարման, դատաիրավական մարմինների աշխատողները, զինծառայողները, օտարերկրյա քաղաքացիները, բարեգործական եւ կրոնական կազմակերպությունները:  Բոլոր կուսակցություններին Հանրային հեռուստառադիոյի եթերում տրամադրվում է մինչեւ 60 րոպե անվճար եւ մինչեւ 90 րոպե վճարովի եթեր: Մեծամասնական կարգով ընտրվող թեկնածուների համար թույլատրվում է 10 րոպե վճարովի հեռուստա- եւ ռադիո եթեր: Հետաքրքիր նորույթ. հեռուստա- եւ ռադիոհեռարձակմամբ եւ վերահեռարձակմամբ զբաղվող` հանրապետությունում առկա սուբյեկտները իրավունք չունեն օգտագործել իրենց պատկանող տեխնիկան քարոզչություն իրականացնելու համար: Այլ կերպ ասած, բացի Հանրայինից, ցանկացած այլ ռադիո- եւ հեռուստաալիքներով քարոզչությունը կհամարվի օրինախախտում:

Պետական եւ համայնքային պարբերական մամուլում եւս անվճար եւ վճարովի տեղ կհատկացվի քարոզչության համար: Նշված ու նաեւ մասնավոր թերթերը պարտավոր են հավասար պայմաններ ապահովել բոլոր թեկնածուների համար:

«ՀՅԴ-Շարժում-88» դաշինքի ներկայացուցիչը նիստի ժամանակ հանդես եկավ հայտարարությամբ առ այն, որ պետական եվ ինքնակառավարման մարմինների աշխատող հանդիսացող ոչ բոլոր թեկնածուները եւ ընտրական հանձնաժողովների անդամներն են ժամանակավոր ազատվել աշխատանքից: ԿԸՀ նախագահը խոստացել է հատուկ հայտարարություն անել այդ առթիվ:

Հանձնաժողովը վերացրել է թ. 19 ընտրատարածքի հանձնաժողովի որոշումը` որպես թեկնածու գրանցել երկու առաջադրվածների, ովքեր սահմանված ժամկետից ուշ են ներկայացրել որոշ փաստաթղթեր: ԿԸՀ նախագահ Սերգեյ Նասիբյանը վիճահարույց հարցով սպառիչ պարզաբանումներ տվեց:

«Ժողովրդավարություն» խմբակցությունը գոհ է կառավարության աշխատանքից

«Ժողովրդավարություն» /նախկինում՝ ԺԱՄ/ խորհրդարանական խմբակցությունը մայիսի 14-ին հրավիրած մամուլի ասուլիսի ժամանակ հաշվետվություն է ներկայացրել անցած 5 տարում իր գործունեության մասին: Հաշվետվությունը, համաձայն «ավանդույթի», ներկայացրել է ոչ թե խմբակցության ղեկավար Ժաննա Գալստյանը, այլ նրա տեղակալ Վահրամ Աթանեսյանը:

Վ. Աթանեսյանը ընթերցել է խմբակցության քաղաքական հայտարարությունը, որտեղ նշել է, որ 2000 թ. ձեւավորված ԺԱՄ խորհրդարանական մեծամասնությունը պաշտպանել է գործող կառավարության սոցիալ-տնտեսական ծրագրերը և դրա համար չի փոշմանել, քանի որ հենց այդ ծրագրերի շնորհիվ է երկրում զգալի առաջընթաց արձանագրվել: Մասնավորապես, ըստ հայտարարության, 5 տարում կրկնապատկվել է պետական բյուջեն, սեփական եկամուտներն ավելացել են 3 անգամ: Քառապատկվել են կապիտալ շինարարության ծավալները, զգալիորեն բարձրացել են բյուջետային  համակարգի աշխատողների դրամական եկամուտները, թոշակները եւ նպաստները: Վ. Աթանեսյանը խոստովանել է, որ, այդուհանդերձ, երկրում կան չլուծված խնդիրներ, եւ կառավարությունը բոլոր հնարավորությունները չէ, որ օգտագործել է առավել մեծ առաջընթաց ապահովելու համար:

Խոսելով կառավարության ձեւավորմանը խմբակցության մասնակցության մասին, նա ասել է, որ, ըստ օրենսդրության, կառավարությունը ձեւավորում են ոչ թե կուսակցությունները, այլ երկրի ղեկավարը: Նա որպես շահարկում գնահատեց «որոշ» ուժերի փորձերը «կուսակցականացնել» կառավարությունը: ՀՅԴ անդամ Արմեն Սարգսյանի՝ կրթության եւ մշակույթի նախարարի պաշտոնից ազատելու հարցում Վ. Աթանեսյանը «համամիտ է ԱԺ նիստում վարչապետի հայտնած կարծիքին»: Իսկ Սերժ Ամիրխանյանի հարցով նշել է, որ նրան իր պաշտոնից ՀՅԴ կուսակցությունն է հետ կանչել. «միգրացիայի եւ փախստականների վարչության պետի տեղը հո թափուր չի՞ մնալու»: Միևնույն ժամանակ, Վ. Աթանեսյանը նկատել է, որ Պավել Նաջարյանին այդ պաշտոնում նշանակելու հարցը կառավարությունը խմբակցության հետ չի քննարկել:

Վ. Աթանեսյանը խոսել է նաեւ երկրում ժողովրդավարությունը ապահովող օրենքների մասին: Խորհրդարանական մեծամասնության ջանքերով են ընդունվել հեռուստառադիոյի, «որոշ ԶԼՄ-ներում անպտուղ վեճերի առիթ դարձած» տեղեկատվության ազատության, զանգվածային լրատվության մասին օրենքները, ինչպես նաև Ընտրական օրենսգիրքը, կուսակցությունների եւ ոչ կառավարական կազմակերպությունների, մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին օրենքները: Վ. Աթանեսյանը հույս հայտնեց, որ գալիք ընտրությունների արդյունքում ձեւավորվելիք խորհրդարանական մեծամասնությունը կշարունակի այդ բարի ավանդույթները:

Ըստ երևույթին, Վ. Աթանեսյանը համոզված չէ, որ Արցախի ժողովրդավարական կուսակցությունը (նախկինում՝ ԺԱՄ) այս անգամ եւս մեծամասնություն կկազմի:

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Պատգամավոր Արարատ Պետրոսյանի այն հարցին, թե ինչու Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանի սեփականաշնորհմանը մասնակից չի արվում գործարանի կոլեկտիվը, նախարար Արմո Ծատրյանը պատասխանել է, որ կոլեկտիվից հայտ չի ստացվել. իսկ ահա մեր տվյալներով, հենց կոլեկտիվի համատեղ դիմումով է աշխատանքից վերջերս ազատվել նույն գործարանի տնօրենը:

Համապատասխան օրենքում փոփոխություն մտցնելուց հետո՝ օտարերկրյա քաղաքացիները մեր հանրապետություն մուտք գործելու համար անհամեմատ քիչ պետական տուրք կվճարեն:

Մայիսի երկրորդ կեսին «Ղ-Տելեկոմը»  /«Ղարաբաղ Տելեկոմի» դուստր ձեռնարկությունը Հայաստանում/ համաձայնագիր կստորագրի «Արմենթելի» հետ, որի համաձայն այդ երկու ընկերությունների բջջային ցանցերը կմիավորվեն:

ԼՂՀ տարածքում ևս շուտով կկիրարկվեն Հայաստանի Հանրապետության Ընտանեկան եւ Աշխատանքային օրենսգրքերը. վերջապես՝ օրենքով գործատու կճանաչվի ոչ միայն պետությունը, այլեւ՝ մասնավորը:

Մայիսի 2-ին կայացավ Արցախի գրողների միության երրորդ համագումարը. վերջին տարիներին միության կատարած աշխատանքների մասին զեկույցով հանդես եկավ ԼՂՀ ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը:

Ստեփանակերտում անցկացվել է «Բերանի խոռոչի հիգիենան եւ հիվանդությունների կանխարգելումը երեխաների մոտ» թեմայով համաժողով, որի նախաձեռնողներն էին «Ձեռք-ձեռքի» միջազգային հասարակական կազմակերպությունն ու ԼՂՀ առողջապահության նախարարությունը:

Ստեփանակերտի Գրիգոր Լուսավորիչ փողոցի վրա ադամանդի մշակման նոր ձեռնարկություն է բացվել. ձեռնարկության բաժնետեր Վարդգես Քնաջյանի (Բելգիա) եւ գործադիր տնօրեն Ռաջեսթ Սեթիայի (վերջինս ընտանիքով տեղափոխվել  է Ստեփանակերտ) հավաստմամբ, գործարան է հասցված ադամանդի մշակման սարքավորումների «վերջին խոսքը»:

Հայ բարեգործական ընդհանուր միությունը Հադրութի շրջանի Նորաշեն գյուղում կառուցել է 22 բնակելի տուն, սոցիալական օբյեկտներ, ներկայումս էլ սկսված է դպրոցի շինարարությունը:

——————————————————————————————-

ՎԱՐՔ ԱՐԹՈՒՐ ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ…

Աշխատությունը լավագույնս պատասխանում է այն հարցադրումներին, թե ինչ դերակատարություն ունեցավ Արցախի պառլամենտի առաջին նախագահը ազատագրական պայքարի նախապատրաստման, կազմակերպման և ղեկավարման գործում:

Պատմության հուզախռով պահերին նվիրյալների և հերոսների կարիքն է զգացվում:

Եվ նրանք ծնվում են պատմական հանգամանքների այրող թելադրանքով: Նրանցով պատմությունն է կերտվում: Այդպիսի հերոսների շարքում է Արցախի ԳԽ առաջին նախագահ, ինքնապաշտպանության կազմակերպիչ Արթուր Մկրտչյանը:

Նրա կյանքի և գործի մասին արժեքավոր մի աշխատություն է  հեղինակել պատմաբան, փիլիսոփա և հրապարակագիր Աշոտ Պետրոսյանը:

Գիրքը փաստավավերագրական արժեք ունի:

Հեղինակը փաստագրական բազմապիսի և բազմառատ նյութերի հիման վրա ձգտել է ամբողջականորեն ներկայացնել ազգային-ազատագրական նորօրյա պայքարի երդվյալ նվիրյալի, պետական, քաղաքական գործչի կյանքի և գործունեության բոլոր շրջանները:

Ընդգծուն կերպով և քայլ առ քայլ բացահայտվում, արժեվորվում է Ա. Մկրտչյանի դերը Արցախի հողում հայոց պետականության վերականգնման գործում:

Հեղինակը փաստավավերագրերի միջոցով դիտարկում է Ա. Մկրտչյանի անցած կյանքի ճանապարհը, որոնում նրա ակունքները, բացահայտում հերոսի կենսագործունեության հիմնական դրսևորումները:

Վերջում ներկայացված է Արցախի առաջին նախագահի կյանքի և գործունեության համառոտ ժամանակագրությունը: Փառք Արթուր Մկրտչյանին՝ հակիրճ այսպես կարելի է բնութագրել սույն գրքի խորհուրդն ու իմաստը:

Արմեն ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Պատմագիտության թեկնածու

Ի ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԻ

Մայիսի 16-ից մինչև հունիսի 17-ը, այն է՝ նախընտրական քարոզչության ժամանակահատվածում, «Դեմո» հանրային թերթն իր էջերը տրամադրելու է վճարովի հիմունքներով քաղաքական գովազդի համար: Խմբագրակազմն ընդունել է վճարովի գովազդի միասնական գնացուցակ, ըստ որի լրագրային մեկ էջ մակերեսի համար նախատեսվում է 40 հազար դրամ: Նվազ կամ ավել լրագրային մակերեսի համար վճարը հաշվարկվելու է՝ ելնելով հիշյալ գումարից:

«Դեմո» թերթի խմբագրակազմ ընտրություններ

ՀԱՐԳԵՆՔ ԱՍՏԾՈ ՊԱՏՎԻՐԱՆՆԵՐԸ, ՊԱՐՈՆԱՅՔ

Մեկ ամսից քիչ ավելի ժամանակ է մնացել ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրություններին: Խորհրդարանի 33 մանդատին հավակնում են մեծամասնական ընտրակարգով 120-ից ավելի, համամասնական ընտրակարգով՝ 8 տասնյակ պատգամավորության թեկնածուներ՝ կուսակցական լիդերներից ու վարչապետի խորհրդականից սկսած մինչև զանազան ՍՊԸ-ների, ՓԲԸ-ների տնօրեններ, օլիգարխներ ու ոչ մի տեղ չաշխատող (գործազուրկ) քաղաքացիներ: Նախկին և ներկա խորհրդարանների պատգամավորներն, ըստ երևույթին, ոգևորել են հասարակության ամենատարբեր խավի մարդկանց: «Ես նրանցից ինչո՞վ եմ պակաս» պատճառաբանություն-հիմնավորումը ոտքի է հանել նույնիսկ նրանց, ովքեր նվազագույն պատկերացում չունեն, թե ինչ ասել է Խորհրդարան, Օրենսդիր մարմին: Աչքի առաջ ունենալով մերօրյա պատգամավորների մի զանգվածին, ովքեր պատգամավորության 5 տարիների ընթացքում, բերանները ջուր առած, զբաղվել են միայն քվեարկությունների ժամանակ դպրոցականի պես ձեռք բարձրացնելով, շատերի մոտ այն կարծիքն է ձևավորվել, թե Խորհրդարանն աշխատավարձ ստանալու և անձնական հարցերը լուծելու ամենահարմար վայրն է:

Ըստ երևույթին, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվածների մի զգալի մասն այսպես է պատկերացնում Օրենսդիր մարմնի աշխատանքը: Այլապես՝ նրանք ամենախոր երազում անգամ չէին համարձակվի մտածել պատգամավոր դառնալու մասին: Բարեբախտաբար, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվածների մեջ կան մոտ 2-3 տասնյակ մարդիկ, որոնց վրա կարելի է հույս դնել, և ովքեր վերջին 15-20 տարում ոչ միայն չեն աղտոտվել, այլև կարողացել են մարդ մնալ:

Սակայն այնքան էլ հեշտ աշխատանք չի սպասվում այս 2-3 տասնյակին, քանզի առավել բարձր ու խրոխտ ինքնաթմբկահարելու են նրանք, ովքեր արդեն մի անգամ հուսախաբ են արել ընտրողներին, նրանք, ովքեր Խորհրդարանը դիտում են որպես անձնական հարցեր լուծելու համար ստեղծված հատուկ նստավայր: Եվ խոստումներ են շաղ տալու, փող ու շաքարավազից սկսած, ամենատարբեր կարգի կաշառք են բաժանելու ընտրողներին: Ոմանք էլ մարդկանց սիրաշահելու համար 1-2 թաղամասերում գիշերային լամպեր են կախելու կամ ասֆալտապատել են տալու վաղուց մոռացված մի քանի փողոցներ… Ասես՝ ապագա Խորհրդարանը, ոչ ավել, ոչ պակաս, էլեկտրամոնտյորի կամ ճանապարհաշինարարի աշխատատեղի է: Անգամ ցույց են տալու, թե իբր իրենք էլ են դժգոհ իշխանություններից, մինչև անգամ մեկ-երկու «քաղցր» խոսք են ասելու նրանց հասցեին…

Թեկնածուների այս համաստեղության մեջ կարիերիստներ ու դեմոգոգներ էլ կան, ովքեր իրենց նպատակին հասնելու համար կոտնահարեն ամեն սրբություն, կզոհաբերեն անգամ սեփական երկիրն ու ժողովրդին: Եվ այսօրվա մեր հասարակական-քաղաքական կյանքում հենց նմանների գոյությունն ու ներկայությունն է շուրջբոլոր այլասերել ու արժեզրկել ամենայն լավ բան: Նրանք հեշտ ու հանգիստ մի կուսակցությունից մյուսն են անցնում, մի աթոռից ցատկում մի այլ աթոռի վրա: Որտեղ տնկում ես՝ բուսնում են, չես տնկում՝ դարձյալ բուսնում են: Ու այսպիսի «կադրերին» շա¯տ բարձր են գնահատում մեր իշխանությունները… Մինչդեռ սրանց նմանների առջև պետք է փակել ամեն դուռ ու լուսամուտ, այսպիսիներին պետք է մեկուսացնել հասարակական-քաղաքական կյանքից ու, ընդհանրապես՝ հասարակությունից, և ոչ թե թիկունքում կանգնել, փող ու այլ միջոցներ վատնելով՝ նմաններին փորձել խցկել Խորհրդարան…

Եվ խաբեության ու աչքակապության որքա՜ն օրինակների ականատեսն ենք դառնալու: Ձեռաց «լուծելու» են ոչ միայն բնակչության սոցիալական հարցերը, կենցաղային խնդիրները, այլև մի հարվածով «լուծելու» են Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը: Շահարկելու են նաև արցախյան պատերազմին իրենց մասնակցությունը, անշուշտ, շրջանցելով, որ պատերազմից հետո, վերջին 10 տարում իրենց բան ու գործն այն է եղել, որ տարբեր տրամաչափի բարձր աթոռներ գրավելով, զբաղվել են միայն անձնական բարեկեցության խնդիրներ լուծելով:

Ձեռնոցը նետված է. ընտրարշավը սկսված է: Համամասնական ընտրակարգի հայտ է ներկայացրել Արցախում գրանցված 7 կուսակցություն, որոնցից ամենատարեցը կոմունիստական կուսակցությունն ու ՀՅԴ-ն են, ամենափորձվածը՝ Արցախի ժողովրդավարական կուսակցությունը (ԺԱՄ-ը), իսկ վերջերս կուսակցության կարգավիճակ ստացած «Ազատ հայրենիքը», «Մեր տունը Հայաստանն է»-ն, «Բարոյական վերածնունդը», «Սոցիալական արդարությունը» և «Շարժում-88»-ը (վերջինս ընտրապայքարին մասնակցում է ՀՅ Դաշնակցության հետ դաշնակցած) ընտրապայքարի փորձ չունեն կամ քիչ փորձ ունեն, և դեռևս կայացման փուլում են:

Այս քաղաքական ուժերից յուրաքանչյուրն ընտրապայքարին ձեռնամուխ է եղել բարոյականության իր պատկերացումներով ու չափանիշներով: Ոմանք մինչև ընտրապայքարի ազդանշան տրվելն արդեն հասցրել են մի քանի բուռ ցեխ ու զրպարտություններ նետել «հակառակորդ» ճամբարների ուղղություններով, ասես, խոսքը ոչ թե կողքիդ կանգնած համերկրացու և քաղաքական ուժի մասին է, այլ՝ խրամատից անդին գտնվող թշնամու: Ոմանք ընտրապայքարի մեկնարկից շատ առաջ արդեն սկսել են «ձայներ» ու, այսպես ասած, «մեռած հոգիներ» հավաքագրել (խոսքը ոչ թե ֆիզիկապես, այլ հոգեպես մեռածների մասին է), սիրաշահելով, անգամ սպառնալով ու վախեցնելով՝ կողմնակիցների ճամբար ձևավորել:

Որոշ քաղաքական ուժեր ընտրապայքարից դեռ շատ առաջ արդեն սկսել են «աչքակապուկի» խաղալ ընտրազանգվածի հետ՝ ընտրելով դեպ ժողովուրդ տանող ոչ թե ամենակարճ և ամենաուղիղ ճանապարհը, այլ ոլորապտույտ ու կեռումեռ ուղին:

Քաղաքական ուժերի հետ կապված մյուս մտահոգիչ հանգամանքը արցախյան կուսակցությունների «մարդաշատությունն է»: Պարզվում է, որ 4-5 հոգով կարելի է կուսակցություն ստեղծել… որովհետև առջևում խորհրդարանական ընտրություններ են: Կուսակցությունը, սակայն, մեկ դերասանի թատրոն չէ, պարոնայք:

Եվ, վերջապես, բացի ԼՂՀ կոմկուսից ու ՀՅԴ-ից, մյուս բոլոր քաղաքական ուժերն ընտրել են բարձրագոչ, ճչան անվանումներ: Կարևորը, սակայն, ձևը չէ, բովանդակությունն է: Անունը ցուցանակ չէ, որ գլխավերևում կախես ու երկրպագուներ հավաքագրես: Եվ ոչ թե անունն է գեղեցկացնում տիրոջը, այլև, իր բարոյական ու այլ արժանիքներով, անվանատերն է հարգարժան դարձնում իր անունը:

Հուսանք, որ ինչ էլ լինի, ընտրապայքարը զերծ կմնա փոխադարձ վիրավորանքներից ու, ամենակարևորը՝ բազմիցս խաբված ժողովրդին մեկ անգամ ևս խաբելու գայթակղությունից (հիշեք Աստծո 10 պատվիրանները, և հատկապես դրանցից մեկը՝ մի° ստիր…):

Եվ, ամենավերջում, ուզում եմ հիշեցնել, որ ես անկուսակցական եմ, ու իմ ամենամեծ ցանկությունն այն է, որ հնարավորին չափ շատ բարեկիրթ, ազնիվ ու արժանի մարդիկ մտնեն Խորհրդարան: Վաղուց ժամանակն է, որ ԼՂՀ ԱԺ-ն իրոք դառնա Օրենսդիր մարմին ու վաղուց ժամանակն է նաև, որ մեր երկրում վերջապես գերակայի օրենքի իշխանությունը: Մեր երկրում կա վաղուց մոռացված, հարստահարված ու նվաստացված մի խավ, որին «Մերսեդեսների» սև պատուհաններից չեն տեսնում. դա ժողովուրդն է: Եվ ես իմ քվեն տալու եմ այն թեկնածուին ու քաղաքական ուժին, որոնք ԺՈՂՈՎՐԴԱՄԵՏ են:

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ՀՐԱԺԱՐՎԵՆՔ ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՐԾԻՔԻՑ

Մի քանի տարի առաջ, իշխանության ու ընդդիմության միջև լուրջ դիմակայության օրերին, նկարիչը իշխանամետ թերթի խմբագրություն ներկայացրեց «Լեզվակռվի վերջը» գծանկարը: Իմաստն այն էր, որ պետք է վերջ տալ լեզվակռվին, քանզի դրանից երկու կողմն էլ օգուտ չունեն. նկարում լեզվակռվողների լեզուները փաթաթվում են իրար, գունդուկծիկ դառնում և, երկու կողմերն էլ իրար կպած, իրարից անբաժան, գլորվում են անդունդը:

Սակայն խմբագիրը գծանկարի հեղինակից պահանջեց.

– Թող մեր կողմից լեզվակռվողը մնա անդունդի եզրին, իսկ հակառակ կողմի լեզվակռվողը գլորվի անդունդը:

Կանխակալության ինչպիսի՜ անհեթեթ, ծայրահեղ դրսևորում: Իսկապես որ անհեթեթ պահանջ, քանի որ նույնիսկ պահանջը կատարելու դեպքում անգամ խմբագիրը ո՞նց պիտի որոշեր, թե ո՞վ է յուրայինը և ո՞վ հակառակ կողմը, էլ չենք խոսում ընթերցողի մասին:

Այդ կանխակալությունը վարակել էր երկու կողմին: Մինչևիսկ՝ կրպակավաճառներին: Կրպակներ կային, որոնցում չէր վաճառվում ընդդիմադիր թերթը, և ճիշտ հակառակը. կային կրպակներ, որոնցում չէր վաճառվում իշխանամետ թերթը, չնայած բոլոր կրպակներն անխտիր ստանում էին և’ այս, և’ այն թերթերը:

Այո, դա մի քանի տարի առաջ էր, և կարելի էր կարծել, թե դա արդեն անցյալ է, մեր օրերում նման կանխակալություն չի կարող լինել…

Ո՞ւր էր, թե այդպես լիներ…

Օրերս մտա մի հանրահայտ թերթի խմբագրություն և, ի պատասխան իմ «Բարև ձեզ»-ի, լսեցի.

– Դուք շփոթել եք, սա այսինչ թերթի խմբագրությունն է:

Ակնարկումը, չնայած շատ թափանցիկ էր, բայց ես գլխի չընկա, քանի որ չխորացա բարևիս պատասխանի վերլուծության մեջ: Մեկ-երկու օր հետո սկսեցի խորհել լսածիս շուրջը. ախր չէ՞ որ տասնյակ տարիներ է, ինչ ռեպլիկ նետողն ու ես ճանաչում ենք իրար, հիշյալ թերթի խմբագրություն այցելելուց, ինչպես ասում են, խամ չեմ. տարիներ շարունակ թղթակցել, տպագրվել եմ այդ թերթում: Սա ի՞նչ հանելուկ է, ի՞նչ էր ուզում ասել, ավելի ճիշտ՝ ի՞նչ էր ակնարկում իմ այդ վաղեմի ծանոթը:

Ղամմազ տանե ինձ, ինչքան խորհեցի՝ գլխի չընկա: Եվ համոթ ինձ, ի վերջո, ընկերներիս օգնությամբ հազիվ գլխի ընկա, թե ինչ էր ակնարկում ծանոթս. խնդիրն այն է, որ իմ գրածները հիմա տպագրվում են ոչ թե հիշյալ թերթում, այլ՝ մի այլ՝ ընդդիմադիր թերթում: Ահա թե որտեղ է թաղված շան գլուխը:

Ուրեմն՝ սխալվել եմ, կարծելով, թե անցյալում են մնացել նման մոտեցումները, մինչդեռ պարզվում է, որ նորից գլուխ է բարձրացնում այդ չարաբաստիկ կանխատրամադրվածությունը, որի հետևանքն անխուսափելիորեն կլինի այն, որ լրագրողը կսկսի գործել կանխակալ կերպով:

Կարող են ինձ առարկել, թե ինչ կարիք կա սովորական մի ռեպլիկին ի պատասխան այսքան «չանա թակել» կամ՝ «պետք չէր զենք վերցնել»: Կընդունեի առարկությունը, եթե իսկապես մեկ կամ մի երկու հոգի այդպես մտածեին ու այդպես գործեին: Դժբախտաբար, քիչ չեն այն լրագրողները, ովքեր այդպես են մտածում և այդպես գործում: Խնդիրն այն է, որ այդ ռեպլիկի մեջ խտացված է մի արատավոր երևույթ, որը ջլատում է մեր ուժերը, շեղում ճշմարիտ ուղուց. չէ՞ որ բոլոր լրագրողները պետք է որ ունենան միևնույն առաքելությունը՝ ճիշտ տեղեկատվությամբ բացահայտել ճշմարտությունը և նպաստել արդարության վերհանման ու վերականգնմանը ու դրանով իսկ՝ ժողովրդավարական սկզբունքների արմատավորմանը: Մինչդեռ այս նպատակին հասնելու համար կանխակալ մոտեցումը վատ խորհրդատու է. ինչքան էլ որ քո կանխակալ կարծիքը հերքող փաստեր գտնվեն ու հայտնվեն, մեկ է, կանխակալությունը, հատկապես, երբ այն ինչ-որ տեղից իջեցված պատվեր է, խանգարում է ճիշտ կողմնորոշվելու, կամա-ակամա ստացվում է աշխարհի մեծագույն փիլիսոփաներից մեկի՝ Հեգելի մոտեցումը. երբ ընդդիմախոսները մեծ փիլիսոփային առարկեցին, թե պարոն Հեգել, ախր փաստերն այլ բան են ասում, ձեր տեսակետի օգտին չեն վկայում, հակառակն են հաստատում, նա անվրդով պատասխանել է.

– Ավելի վատ հենց իրենց՝ փաստերի համար:

Ահա թե որքան մեծ է, ավելի ճիշտ՝ ճնշող, ճիշտ ուղուց շեղող է կանխակալությունը, կանխակալ կարծիքը, որին անզոր է դիմադրելու անգամ մեծ մտածողը: Դե, եթե մեծ մտածողն անգամ անկարող գտնվեց դիմակայելու կանխակալության ճնշմանը, ապա մենք, հասարակ մահկանացուներս, ինչ խոսք, որ ավելի շատ, ավելի ուժգին կարող ենք ենթարկվել այդ ճնշմանը: Բարդ ու տարողունակ է կանխակալության պրոբլեմը: Տեղ ու ժամանակ չկա, չզբաղվենք դրանով, դնենք մի կողմ, կարճենք:

Թեժ, լարված, բախտորոշ օրեր ու աշխատանք են սպասում մեզ (անուն չեմ տալիս, հասկանալի է): Լինենք անկողմնակալ, անկանխակալ ու անաչառ: Լինենք մեր անմահ Պըլը-Պուղու պես ճշմարտախոս՝ առանց դեմքին ու դիրքին նայելու: Լինենք արդարության, ժողովրդավարության համար մղվող պայքարի դիրքերում, բացառենք կանխակարծությունն ու կանխակալությունը՝ ճիշտ, ճշմարիտ ուղիով ընթանալու համար, ձեռնպահ մնանք իշխողամետ պատվիրատուի պատվերներ կատարելուց, մնանք մեր կոչման բարձրության վրա:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Հայրենական

ԿԱՐԵԼԻ՞ Է ՄԻ ՀԱՐՑ ՏԱՄ

«Բա մեր օգուտը ո՞րն է» շարքից

Ստեփանակերտցիները եւ «սեփականակերտցիները»

Ասում են, Սովետի փուչն այն էր, որ գործունյա մարդը չի կարողացել օրինական սեփականություն ունենալ եւ տիրություն անել: Հենց որ Սովետը փլվի, ամեն ինչ նորից կբաժանենք մարդկանց՝ խոստանում էին ոմանք: Չմեռանք՝ Սովետի փլուզումն էլ տեսանք, բայց սեփականատեր այդպես էլ չդարձանք: Խոսքս ինձ նման շարքային ստեփանակերտցիների մասին է: Գյուղացուն գոնե հող է բաժին հասել, իսկ մեզ՝ ամենքիս չորս պատ, որ մինչ այդ էլ ունեինք, պարզապես «աֆիցալնի» մերը դարձավ: Գործարաններ ենք ունեցել, օգտակար տարածքներ, ով գիտի՝ էլ ինչ, բայց գործարանները թալանվեցին, եւ ոչ ոքի էլ փայ չհասավ: Սեփականաշնորհված ձեռնարկություններն էլ ոչ թե այնտեղ աշխատող շարքային մարդկանցը դարձան, այլ ուրիշներինը:

Ղեկավարությունն ասում է՝ ով խոստանա ներդրումներ անել, նրան էլ կտանք ձեռնարկությունը, նույնիսկ՝ անհատույց: Իսկ մինչև սեփականաշնորհելը ձեռնարկությունը «Պետական փակ բաժնետիրական ընկերություն» են կնքում, ամեն տարի միլիոնավոր վարկեր տալիս՝ իբր թե «առողջացման» համար: Վարկերը ջուրն են թափվում, կառավարությունը ներում է գոյացած պարտքերը կամ հավաքագրում այն գործարանում աշխատողների հաշվին: Կամ էլ նոր վարկ է տալիս՝ հինը փակելու համար, և այսպես շարունակ: Տնօրենը, որն «առողջացման» քաղաքականություն իրականացնելու փոխարեն վաճառում է թանկարժեք հաստոցները եւ սեփականաշնորհում գործարանի ամենաշահավետ աշխատամասը, անպատիժ է մնում, ավելին՝ կոչումներ ստանում:

Մի անգամ նման գործարաններից մեկի կոլեկտիվը դիմել է համապատասխան նախարարին՝ պահանջելով աշխատանքից ազատել բարգավաճող գործարանը սնանկության հասցրած տնօրենին: Եւ գիտե՞ք, թե ինչ է պատասխանել նախարարը: Բա, մեղք չէ՞ էդ մարդը, որ առանց գործի թողնենք: Ուրեմն, մոտ 80 աշխատողներ, որոնց տնօրենն առանց գործի եւ աշխատավարձի է թողել, մեղք չեն, բայց սա մեղք է: Եւ այսպես՝ ողջ աշխատանքային գործունեությունն այդ գործարանին նվիրաբերած մարդիկ կրկին հայտնվում են «աուտում»:

Հիմա ես՝ շարքային մարդս, հարցնում եմ նրանց, ովքեր ի պաշտոնե պարտավոր են պահպանել ժողովրդի ջանքերով ստեղծածը եւ ծառայեցնել նույն այդ ժողովրդին. ո՞րն է իմ օգուտը Սովետի փլուզումից եւ այն բանից, որ արցախցիներն են դարձել Արցախի տերը: Եթե ճիշտ տնտեսական քաղաքականությունը ոմանք անշահավետ գործ են համարում, ապա ես  ասելիք չունեմ: Նրանց հետ պիտի այլ լեզվով խոսել:

Հա, քիչ մնաց մոռանայի: Մի գրագետ հրողբորտղա ունեմ, ասում է՝ արաբական մի շարք երկրներում նավթի մեծ պաշարներ հայտնաբերելուց հետո դրանց իշխանություններն այդ ընդհանուր հարստության փայատեր են դարձրել անխտիր բոլոր քաղաքացիներին: Ու հիմա այդ երկրների շարքային քաղաքացիները մեր օրին չեն. եթե ոչինչ էլ չանեն՝ հանգիստ կարող են տոկոսներով ապրել: Հասկացանք՝ մենք նավթ չունենք, բայց ուրիշ բաներ ունենք, որ նրանք չունեն: Ուրեմն՝ իմ կարճ խելքով այդ ուրիշ բաներից մեզ էլ պիտի բաժին հասնի: Թե՞ «մենք աշխարհի խորթ տղերքն ենք, մեզ փայ չկա աշխարհից»: Հը՞, քե մատաղ…

Ո՞րն է առավել հեռանկարային. իշխանամե՞տ, թե՞ ընդդիմադիր լինելը

Ներող կլինեք, մի բան էլ պետք է հարցնեմ ընտրություններից առաջ: Թեկուզ քարոզչությունն արգելված էր, բայց, բնական է, թեկնածուները հարցուփորձ էին անում ծանոթ-բարեկամներին, եւ, օգտվելով առիթից, քիչ մը քարոզում: Զարմանալի մի բան եմ նկատել. քչերն են ասում, որ իրենք կանգնած են իշխանությունների կողքին եւ պաշտպանում են նրանց դիրքորոշումը: Թեկնածուների մեծ մասն իր պարտքն է համարում իշխանություններին քարկոծելը, որպեսզի ապացուցի, որ ինքն ընդդիմադիր է եւ ոչ մի կապ չունի մինչ օրս տարվող քաղաքականության հետ: Ու այն էլ ի¯նչ մարդիկ են ասում… Նրանք, ովքեր հենց ներկայիս իշխանությունների հովանու ներքո են հարստություն դիզել, պաշտոններ ձեռք բերել: Ես էլ, որպես շարքային քաղաքացի, ուզում եմ հարցնել. էդ ի՞նչ օրն է ընկել խեղճ իշխանությունը, որ բոլորդ միանգամից երես եք թեքել նրանից: Եւ նույնիսկ «իշխանության միջանցքներում ոմանք ավելի ու ավելի համառորեն են խոսում իշխանության կուսակցության հավանական ֆիասկոյի մասին», ինչպես նորերս գրել էր իշխանածին մի թերթ: Ճիշտն ասած, մեր իշխանությանը դա էլ քիչ է, որովհետև իրեն շրջապատել է մորթապաշտներով ու կարիերիստներով, չհասկանալով, որ առաջին իսկ առիթի դեպքում հենց նրանք են սկսելու առնետավազքը:

Մեկ էլ մտածում եմ. գուցե պատճառն այն է, որ իշխանությունները հարկ չեն համարում գոնե ամիսը մեկ դուրս գալ ժողովրդի առաջ, մամուլի ասուլիս հրավիրել, ուղիղ եթերում պատմել իրենց արած-չարածի մասին ու պատասխանել մարդկանց հարցերին: Երեւի վախենում են, որ հանկարծ մեկը կարող է «սխալ» հարց տալ: Հարևանս էլ ուրիշ բան է ասում: Ասում է՝ նորմալ երկրներում իշխանավորի պաշտոնը կախված է ժողովրդի ձայնից, վերաբերմունքից, վստահությունից, այդ պատճառով էլ նրանք ջանք չեն խնայում ժողովրդին ապացուցելու համար, որ իրենք են ամենաարժանին: Իսկ պատգամավորներն էլ վախենում են, որ հանկարծ ընտրողները կարող են իրենց հետ կանչել: Իսկ մեզ մոտ ոչ մի պաշտոնյա ժողովրդի կարծիքի կարիքը չի զգում, ուրեմն՝ նրա պաշտոնը կախված չէ ժողովրդից: Այդ դեպքում ո՞ւմից է կախված: Եւ ու՞մ են պետք ընտրությունները: Ուզում եմ ասել՝ մեր օգուտը ո՞րն է այդ ընտրություններից: Գոնե խորհրդարանում վերականգնեն պատգամավորների հետկանչման մեխանիզմը:

Շարքային քաղաքացիների մտորումները գրի առավ Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆԸ

Գ. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. «ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԻ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԱՇՏՈՆԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ»

Հայ հեղափոխական դաշնակցության Արցախի կազմակերպությունը կմասնակցի հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններին` դաշինք կազմելով «Շարժում-88» կուսակցության հետ: Գործող խորհրդարանում ՀՅԴ-ն ունի խմբակցություն, որի միջոցով կուսակցությունը անցած 5 տարվա ընթացքում փորձել է ազդել իշխանությունների քաղաքականության վրա: Ինչքանո՞վ է դա հաջողվել եւ ի՞նչ անելիքներ ունի Դաշնակցությունը ապագա խորհրդարանում. այդ մասին է մեր հարցազրույցը ՀՅԴ Արցախի կազմակերպության ներկայացուցիչ Գրիշա ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻ հետ:

Պրն. Հայրապետյան, սկսենք այն հարցից, որի մասին ամենաշատն է խոսվում: Եթե դաշինքը խորհրդարանում մեծամասնություն ստանա, կարո՞ղ է ծագել երկրի նախագահի պաշտոնանկության հարց:

– Դաշինքը չի քննարկում նախագահի պաշտոնանկության հարցը: Գալիք ընտրությունները մենք դիտում ենք ոչ թե որպես իշխանափոխության հնարավորություն, այլ պարզապես որպես խորհրդարանական ընտրություններ: Մենք կձգտենք ձեւավորել այնպիսի խորհրդարան, որը կկարողանա հավասարակշռել եւ վերահսկել իշխանության գործադիր թեւը: Իսկ նախագահը պետք է աշխատի այնքան, ինչքան օրենքն է նրան թույլ տալիս: Միակ պահանջը, որ մենք կունենանք նախագահի հանդեպ` որ նա պատրաստ լինի աշխատել ընդդիմադիր խորհրդարանի հետ:

– Ինչի՞ եք պատրաստվում. ժողովրդավարական ընտրությունների, ոչ ժողովրդավարական ընտրությունների՞, թե՞ հեղափոխության:

–  Մենք դատապարտված ենք անցկացնել ժողովրդավարական ընտրություններ, քանի որ ժողովրդավարական պետությունը` մեր միակ փրկությունն է ստեղծված իրավիճակում: Այնպես որ, մենք պատրաստվում ենք ժողովրդավարական ընտրությունների եւ իշխանություններից կպահանջենք ապահովել դրա համար անհրաժեշտ պայմաններ: Թույլ չենք տալու խախտեն մեր իրավունքները: Թեկուզ, պետք է ասեմ, որ արդեն կան անհանգստացնող նախադրյալներ:

– Ինչպե՞ս եք գնահատում ՀՅԴ խորհրդարանական խմբակցության 5 տարվա աշխատանքը: Ո՞րը պետք է լինի խորհրդարանի դերը պետական կառուցվածքի մեջ:

– Գործող խորհրդարանի ձեւավորումից հետո Ազգային ժողովի կազմում ընտրվեցին 9 դաշնակցականներ, ԺԱՄ-ի 13 անդամներ եւ 11 անկախ պատգամավորներ: Առաջին իսկ նիստից հետո իշխանությունները բանակցություններ սկսեցին անկախ պատգամավորների հետ եւ առաջարկեցին նրանց միանալ նորաստեղծ ԺԱՄ խմբակցությանը: Արդյունքում՝ այս 5 տարվա ընթացքում ԺԱՄ խմբակցությունը ճնշող մեծամասնություն է ունեցել խորհրդա-րանում եւ կարողացել ապահովել կառավարության կողմից ներկայացված բոլոր նախագծերի ընդունումը: Մենք գտնում ենք, որ նման իրավիճակ չի կարելի թույլ տալ, եւ պետք է անենք ամեն ինչ, որպեսզի ընտրվելիք խորհրդարանը ճիշտ կատարի իր դերը եւ կարողանա ընդունել ժողովրդի շահերից բխող օրենքներ:

– Ի՞նչ պետություն եք պատրաստվում կառուցել` իրավակա՞ն, սոցիալակա՞ն, ազգայի՞ն:

– Պետությունը պետք է լինի իրավական, որպեսզի կարողանա ծառայել իր ժողովրդին եւ լուծել սոցիալական խնդիրներ: Մեր աշխարհագրական դիրքը այնպիսին է, որ մարտահրավերներին կարող ենք դիմադրել ազգային մտածողությամբ միայն: Բայց եւ ազգային պետությունը պետք է հիմնված լինի օրինականության հիմքերի վրա:

-Ի՞նչն է իշխանությունների քաղաքականության մեջ առաջ բերել ձեր դժգոհությունը եւ ստիպել Դաշնակցությանը իրեն ընդդիմություն հայտարարել:

– Վերջին նախագահական ընտրությունների ժամանակ մենք պաշտպանել ենք գործող նախագահի թեկնածությունը եւ նրան ներկայացրել 4 պահանջ. ապահովել դեմոկրատական ընտրություններ, սկսել կոռուպցիայի դեմ պայքար, նոր ուղղվածություն տալ տնտեսության զարգացմանը եւ նոր հնչողություն` վերաբնակեցման գործընթացին: Մենք դժգոհ մնացինք կատարվածից, քանի որ մեր պայմանները չընդունվեցին ոչ մի հարցում:

Օրինակ, տնտեսական քաղաքականության մեջ պետությունը, մեր գնահատմամբ, վեր է ածվել հարկահավաք մեքենայի եւ չի կատարում ոչ մի դեր տնտեսության զարգացման գործում: Ավելին, կառավարությունը շինծու թվերով է փորձում ապացուցել, որ տնտեսությունը զարգանում է:

Պետական կառավարման համակարգում չի կատարվել իշխանության թեւերի տարանջատում, դատաիրավական համակարգը լրիվությամբ կախված է գործադիրից: Քաղաքացին գիտի, որ կարող է իր հարցերը ավելի շուտ լուծել՝ դիմելով որեւէ պաշտոնյայի, բայց ոչ` դատարան: Իսկ գործադիր մարմինները վերածվել են մի տարօրինակ համակարգի. մի խումբ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ յուրաքանչյուր շրջանում հովանավորում են 5-6 մարդու` վարչակազմի ղեկավար, միլպետ, դատախազ, 2-3 բիզնեսմեն, որոնք ծառայություններ են մատուցում հովանավորներին եւ վախի մեջ պահում ժողովրդին: Տպավորություն է ստեղծվում, որ հանրապետության նախագահը ոչ թե ղեկավարում է, այլ թագավորում:

Նման պարագայում ենք մենք հայտարարել մեր կուսակցության ընդդիմադիր դիրքի մասին:

– Ո՞ր սկզբունքն է միավորել ՀՅԴ եւ «Շարժում-88» կուսակցությունները: Ի՞նչ եք կարծում. մեզ գաղափարների՞, թե՞ անձերի պայքար է սպասում:

– Դաշինքի ստեղծման հիմնական սկզբունքը` երկու կուսակցությունների այն գիտակցումն է, որ երկրի փրկությունը ժողովրդավարական եւ իրավական պետության կայացումն է: Իշխանություններն այդ ուղղությամբ լուրջ քայլեր չեն կատարել եւ իմիտացիայի ձեւով փորձել են համոզել արտաքին աշխարհին, որ բարեփոխումներ են իրականացնում: Դա շատ վտանգավոր է երկրի համար: Ինչ վերաբերում է պայքարին, կասեմ, որ մեր հանրապետությունում դեռ շատ մեծ է անհատների դերակատարությունը, բայց, կարծում եմ, գալիք ընտրությունները քայլ կլինեն դեպի գաղափարների պայքար:

-ԱՊՀ տարածքում «գունավոր» հեղափոխությունների համատեքստում շատ է խոսվում ղարաբաղյան ընտրությունների` Հայաստանի վրա ազդեցության մասին:

– Հաշվի առնելով, որ Ղարաբաղը դիտարկում ենք որպես Հայաստանի մի մաս, այդ թվում` քաղաքական առումով, մենք գտնում ենք, որ ղարաբաղյան ընտրությունները լուրջ ազդեցություն կունենան Հայաստանի քաղաքական դաշտի վրա:

– Ինչպե՞ս է դաշինքը պատրաստվում նախընտրական քարոզչություն իրականացնել:

– Մենք ունենք համատեղ ծրագիր, որը կներկայացնենք ժողովրդին՝ պարզ եւ հասկանալի ձեւով: Զանգված հավաքելու այլ ճանապարհ մենք չունենք:

-Ազգային ժողովի վերջին նիստի ժամանակ վարչապետը, պատասխանելով Հադրութի շրջվարչակազմի ղեկավարին վերաբերող՝ պատգամավորի հարցին, մատնանշեց ՀՅԴ հայտնի անդամների հանդեպ հարուցած մի քանի քրեական գործեր: Չե՞ք սպասում, որ ընտրությունների նախօրե-ին իշխանությունները քրե-ական գործերի «շքերթ» կսկսեն դաշինքի դեմ:

– Կարծում եմ, վարչապետի ասածին պատգամավորը շատ ճիշտ պատասխան տվեց: Համոզված եմ, որ դա գործընթացի սկիզբ չէ եւ նման հարցերը չեն քաղաքականացվելու: Համենայնդեպս, մենք հակված չենք պետական մարմինների նորմալ աշխատանքին քաղաքական երանգ տալ: Չի կարելի իրավական հարցերը դիտել այլ ենթատեքստում:

– ՀՅԴ-ն իր խիստ բացասական կարծիքն է արտահայտել վերջին շրջանում հնչեցվող` ազատագրված տարածքների վերադարձման մասին «առաջարկների» վերաբերյալ: Դա մեր ժողովրդին հուզող կարեւորագույն խնդիրներից է: Ինչպիսի՞ն է ձեր դիրքորոշումը:

– Բացի նրանից, որ ազատագրված տարածքները մեզ համար անվտանգության գործոն են հանդիսանում, նրանք Ղարաբաղի համար կենսական անհրաժեշտություն ունեն: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո մենք զրկվել ենք կոմունիկացիաներից եւ ապրելու այլ միջոցներից, հետեւաբար, մեր պետության գոյատեւումը ուղղակիորեն պայմանավորված է այդ տարածքներով:

ՀՅ Դաշնակցությունը գտնում է, որ Ղարաբաղի վերահսկողության տակ գտնվող ներկա տարածքի սահմանները պետք է ամրագրվեն Սահմանադրության մեջ, եւ երկրի նախագահը պետք է երաշխավորի մեր երկրի տարածքային ամբողջականությունը եւ այստեղ ապրող ժողովրդի իրավունքները: Ոչ ոք իրավասու չէ այդ տարածքներն ու ժողովրդի իրավունքները առեւտրի առարկա դարձնել:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
«Ապառաժ» 

——————————————————————————————-

Մայիսի 9

ՆՈՐԻՑ ՆՈՒՅՆ ԹՇՆԱՄԻՆ
կամ՝ ծիծեռնակը բույն է շինում

Հայրապետյանների գերդաստանը շատ հարուստ և, չվախենանք բառից, հերոսական պատմություն ունի: Մի գերդաստան, որ անցել է պատերազմի թոհ ու բոհերով… Զարմանալ կարելի է, թե այդ ինչ տոկուն հոգի ունի հայը, նվիրվելու ինչ կարողություն՝ ուր էլ որ լինի…

Մարտունու շրջանի Քերթ գյուղից են Հայրապետյանները: Առուստամ Հայրապետյանը՝ ընտանիքի հայրը, ավարտելով Մոսկվայի Կարմիր համալսարանը, նշանակվում է Խանլարի շրջանային գործկոմի քարտուղար:

1937-ի դաժան ժամանակներից տուժում է նաև կոմունիստական գաղափարներին այնքան նվիրված Առուստամ Հայրապետյանը: Նրան էլ շատերի պես բանտարկում են: Մի տարուց հետո, բարեբախտաբար, արդարացվում է և նշանակվում Ադրբեջանի թեթև արդյունաբերության նախարարի տեղակալ:

Շուտով պայթեց Մեծ հայրենականը:

Սաթենիկը՝ Առուստամ Հայրապետյանի ավագ դուստրը, ավարտական երեկոյին էր պատրաստվում, երբ հայրը մեկնեց ռազմաճակատ:

Սաթենիկն ընդունվեց Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը: Աղջիկը չէր կարող հանգիստ սովորել, կարծես հայրը հեռավոր Ղրիմից հանդիմանում էր նրան. «Թող ամեն ինչ և զինվորագրվիր»…

Սաթենիկը կիսատ թողեց ուսումը և կամավոր զինվորագրվեց: Ծառայության անցավ Բաքվի կողմերում տեղադրված հակաօդային գնդում: Վեց ամիս ծառայելուց հետո, հիվանդացավ և զորացրվեց: Հայրն այդ ժամանակ ռազմական գործով գալիս է Բաքու: Սաթենիկը փոքր-ինչ թոթափվել էր հիվանդությունից: Հայրն աղջկան համոզեց, որ պատռի հիվանդության թերթիկը, որով ազատվում է զինվորական ծառայությունից, և իր հետ մեկնի ռազմաճակատ: Սաթենիկի տատը արցունքն աչքերին աղաչում է որդուն՝ խնայել հիվանդ աղջկան: «Ո՞վ պիտի պաշտպանի մեր հայրենիքը, եթե մորթապաշտություն անենք բոլորս»,- այսպես է պատասխանում Առուստամ Հայրապետյանը…

Հայր ու աղջիկ մարտերով առաջ են գնում մինչև Քյոնեսբուրգ: Սաթենիկը վաշտի կապավորն էր: Մարտական ծառայությունների համար նա պարգևատրվել է բազմաթիվ շքանշաններով:

1945թ. օգոստոսին Սաթենիկը զորացրվում է և շարունակում կիսատ թողած ուսումը. այս անգամ՝ պատմության ֆակուլտետում: Իսկ ռազմաճակատից նոր վերադարձած Առուստամ Հայրապետյանը նշանակվում է նոր ստեղծվող քաղաքի՝ Մինգեչաուրի առաջին քարտուղար: Սաթենիկը, որ նոր էր ամուսնացել իր համագյուղացի բաքվաբնակ օդաչու Գուրգեն Հայրապետյանի հետ, հոր պահանջով տեղափոխվում է նոր ստեղծվող քաղաքը:

Թողած Բաքվի հարմարավետ բնակարանը, կենցաղային նորմալ պայմանները, նրանք Մինգեչաուրում ապրում էին գետնախորշերում (դեռ կառուցված ոչ մի շենք չկար):

Քերթ գյուղի աշխատավոր, արարող, ստեղծող այդ մարդիկ հազարավոր հայ գերդաստանների հետ կառուցում են ադրբեջանական մի նոր քաղաք՝ չիմանալով, որ մի օր երախտամոռ «բարեկամները» վտարելու են իրենց այդ նույն քաղաքից…

Սաթենիկը աշխատում էր դպրոցում՝ որպես գրադարանավար, ջոկատավար, փոխտնօրեն: 1955թ. նշանակվեց դպրոցի տնօրեն և աշխատեց մինչև թոշակի անցնելը: Մի քանի անգամ ընտրվել է քաղաքային խորհրդի պատգամավոր, կանանց խորհրդի նախագահն էր…

Եկավ 1988 թիվը: Արցախյան շարժում: Ալեկոծված էր արցախական աշխարհը…

Հայրապետյանները չէին հավատում, որ իրենց ստեղծած քաղաքում կարող էին խեթ աչքով նայել իրենց (մինչև շարժումը այնքա¯ն շատ էին գնահատում ու մեծարում նրանց): Օր-օրի լարվում է դրությունը քաղաքում: Եվ թողնելով 40 տարվա տուն ու տեղ, կողպեցին իրենց բնակարանի դուռն ու հեռացան… Սաթենիկ Հայրապետյանի որդին՝ Լեոնիդը, տխրությամբ պատմում է. «Ծնողներս իրենց այնքան նվիրումի համար, ինչքան շատ ափսոսացին, ո՞ւմ, ո՞ւմ համար ստեղծեցին այնքանը, և ինչո՞ւ, և ի՞նչ հատուցում եղավ…»: Արցունքն աչքերին, Սաթենիկ Հայրապետյանը ծանր հիշողությունների գիրկն ընկավ:

Հիշեց տատի պատմածները: 1920 թվականին տատն էլ կողպեց Շուշիի իր տան դուռն, և ձեռքին մնաց միայն տան բանալին. նույն պատմությունը, և էլի նույն թուրքը, նույն թշնամին…

Այսպես, 1988թ. Հայրապետյանները դառն ու դատարկ բռնագաղթեցին: Չուզեցին նորից օտար ափեր գնալ, գիտեին, որ հայրենի լեռնաշխարհում պայթյունավտանգ ժամանակներ են, բայց Հայրենական մեծ պատերազմի բովով անցած Սաթենիկ և Գուրգեն Հայրապետյանների համար դա վտանգ չէր…

Մարտունի քաղաքում նոր տան հիմք դրեցին՝ «Ծիծեռնակը բույս է շինում, և շինում է,  և հիշում…»: Այս անգամ հավատացած են, որ տան հիմքն ամուր է, որովհետև հայրենի հողի վրա է դրվում: Թոշակառու Սաթենիկ և Գուրգեն Հայրապետյանները մնացին ծննդավայրում՝ հայրենի Քերթ գյուղում, իսկ նրանց որդին՝ Լեոնիդը, իր չորս տղաների հետ հաստատվեց Մարտունիում: Նշանակվեց գիշերային դպրոցի տնօրեն: Ակտիվ մասնակցում էր ինքնապաշտպանական ջոկատներին: 1992-ին Ավոյի կողմից նշանակվեց օպերատիվ բաժնի պետ՝ Մարտունու պաշտպանական շրջանում: Մասնակցել է մի շարք մարտական գործողությունների:

«1993-ին,- պատմում է Լեոնիդը,- գրավել էինք Մինջևանը: Ազերիները խուճապահար փախչում էին: Պարսիկները Արաքսի վրայով ռազմական կամուրջ էին տեղադրել, բայց խուճապի մատնված այդ ամբոխը գետն էր թափվում: Ակամայից հիշեցի բանաստեղծի տողերը. «Առաջը ջուր, հետևը՝ սուր…»: Մի ներքին հրճվանք էի ապրում այդ ժամանակ, հիմա հատուցման ժամն է եկել, թող հասկանա այդ երախտամոռ քոչվորը, որ այն խեղճ հայը չէ հիմա, որ պատմությունը կրկնվում է նորից, բայց ոչ իրենց օգտին… 4 արու զավակ ունեմ, ինձնից ոչ պակաս հայրենասեր: Հայրենի լեռնաշխարհից հեռանալու ոչ մի միտում չունեն, օտար ափերը չեն ձգում նրանց: Ամուր ենք հաստատվել հայրենիքում»:

Արդար, արարող, հիանալի այս գերդաստանի վերջին հանգրվանը արցախական հողն է:

Անի ԽԱՉԱՏՐՅԱՆՄարտունի

«ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ ՄԵՆՔ ՄԵԶ ԻՍԿԱԿԱՆ ՀԵՐՈՍ ԷԻՆՔ ԶԳՈՒՄ».
ասում է Մեծ հայրենականի մասնակից Անահիտ Սարգսյանը

Աստվածաշնչում ասվում է, որ կինը տղամարդուց մեկ քայլ հետ պետք է լինի: Որոշ կանայք հետևում են այդ չհաստատված օրենքին, իսկ որոշներն էլ՝ ոչ: Մեր հերոսուհին՝ Անահիտ Սարգսյանը, գիտակցում էր այդ «օրենքի» կարևորությունը և, անշուշտ, հետևում էր դրան: Բայց, ավաղ, երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ստիպեց նրան քայլել տղամարդկանց համընթաց, երբեմն էլ՝ մեկ քայլ առաջ:

1941-ին սկսվեց Մեծ հայրենականը: Հենց այդ թվականին էլ ռազմի դաշտ մեկնեց մինուճար եղբայրը: Անահիտը տակավին տասնհինգ տարեկան աղջնակ էր, երբ հասկացավ, որ իր այդչափ նուրբ մարմնում տեղադրված է մարտատենչ հոգի, որի համար չպայքարելը հավասարազոր է չապրելուն: Այդ իսկ պատճառով անձնագիր և, բնականաբար, պայքարելու թույլտվություն ստանալու համար նա մեծացրեց իր տարիքը: Անհավատալի է, չէ՞. ոմանք այդ տարիներին ահասարսուռ փորձում էին դուրս պրծնել պատերազմի ճանկերից, իսկ տասնհինգամյա աղջնակը երազում է վրեժ առնել թշնամուց…

Սկզբում Անահիտին ուղարկեցին Շուշիի զինվորական հոսպիտալը: Իսկ մեկ տարի անց նա դիմեց իրեն ռազմաճակատ տեղափոխելու խնդրանքով և ստացավ դրական պատասխան, որից հետո նրան տեղափոխեցին Բաքու՝ որպես ջոկի հրամանատար… Ու նրա մարտական ուղին ձգվեց մինչև Ճապոնիայի սահմանները:

1945 թվականի մայիսի 9-ին ավարտվեց երկրորդ աշխարհամարտը: Անահիտ տատիկի եղբայրն այդպես էլ չվերադարձավ ռազմի դաշտից: Անցել է ուղիղ 60 տարի, բայց նրա ցավը դեռևս չի սպիացել: Եվ մինչ օրս էլ, պատերազմից խոսելիս, արցունքներ են թափվում նրա չքնաղ, երկնագույն աչքերից:

– Շարունակ արյունռուշտ մարտեր էին տեղի ունենում, ու թվում էր՝ շուրջբոլորս թշնամին է: Ամենուր դիակներ, արյունլվիկ դեմքեր, որոնք ստիպում էին ավելի ու ավելի ուժեղ ատել պատերազմը: Բայց, այնուամենայնիվ, կար նպատակ, կար հեռվից կանչող հայրենիք, կար սեր, կար կարոտ,- հույզերի պոռթկումով պատմում է Անահիտ տատիկը:

Այսօր նա 78 տարեկան է: Ունի մի շարք շքանշաններ, այդ թվում՝ մայրության և մարտական վաստակների համար: Ամուսինը լքեց այս աշխարհը վեց տարի առաջ: Բայց, այնուհանդերձ, այստեղ էլ քաջությունը չլքեց նրան, ու նա կարողացավ, տառապելով հանդերձ, մաքառել հանուն կյանքի:

Մեր զրույցից պարզվեց, որ Անահիտ տատիկն այնքան էլ գոհ չէ Մեծ հայրենականի վետերաններին ցուցաբերած ուշադրությունից:

– Սովետական տարիներին մենք մեզ իսկական հերոս էինք զգում, մեզ գնահատում էին, իսկ հիմա կարծես թե շատ քչերն են հիշում մեր սխրագործությունների մասին,- ափսոսանքով ասաց նա:

Ու վերջում՝ Մեծ հայրենականի վետերանի և կյանքի փորձով իմաստնացած կնոջ պատգամը երիտասարդներին.

– Եղեք հայրենասեր, պաշտեք ձեր հայրենիքը և ոչ մի դեպքում մի’ լքեք այն:

Անահիտ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ ժուռնալիստիկայի 1-ին կուրս

——————————————————————————————-

Հայեր

ՍՓՅՈՒՌՔ, ՍՓՅՈՒՌՔ ՄԻՆՉԵՎ ՎԵՐՋ ՍՓՅՈՒՌՔԸ՝ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ ԿԱ

1968թ. սեպտեմբեր ամսին ինձ ծննդավայրս Կիլիկիայից Կ.Պոլսո Շիշլի թաղամասում գտնվող Գարակէօզեան որբանոց էին բերել: Բերել էին հայեցի դաստիարակություն տալու: Սասունից, Բաղեշից (Բիթլիս), Տիգրանակերտից, Սեբաստիայից, Կեսարիայից, Ատիամանից, Մալաթիայից, Մուսալեռից եւ Աղեքսանդրեթից այստեղ էին բերել նաեւ ինձ նման շատ հայ երեխաների: Մեզնից շատերը հայերեն չգիտեին, ինձ նման իմացողներն էլ՝ խոսում էին տարբեր գավառաբարբառներով միմիայն: Մաշտոցյան տառերը մեզ բոլորիս անծանոթ էին:

Հայերենի մեր առաջին ուսուցչուհին՝ 1915 թիվը վերապրողներից, ծագումով սեբաստացի, արդեն բավականին պատկառելի տարիքով օրիորդ Մարիամ Մինասյանն էր: Հմուտ մանկավարժ, իր ողջ կյանքը երեխաներին մայրենին սովորեցնելով անցկացրած անձնավորությունն ամեն առավոտ, արեւածագից շատ առաջ Կ.Պոլսո մի թաղամասից մինչեւ մեր վարժարանի թաղամասը ոտքով գալիս-հասնում էր հատուկ մեզ՝ Արեւմտյան Հայաստանից եւ Կիլիկիայից բերվածներիս հայերեն սովորեցնելու համար:

Այդ ժամերն օրիորդ Մարիամ Մինասյանի դասաժամերը չէին, նա ոչ էլ վճարվում էր դրանց դիմաց: Նա իր կամքով եւ սիրահոժար էր անում այդ, անում էր մեծ սիրով եւ գուրգուրանքով առ մեզ՝ 1915 թվի մնացորդների մնացորդների մնացորդներին, կարծես ի հեճուկս թշնամու եւ մոլախոտի նման դեռ Հայոց Էրկրում ծնվածներիս:

Կապուտաչյա, ամբողջովին սպիտակած մազերով օրիորդ Մարիամ Մինասյանը երբեք իմ հիշողությունից դուրս չի գալիս: Ես իմ կյանքում արած ամեն ինչի հիմքում, անկախ իմ կամքից, ՕՐԻՈՐԴ ՄԱՐԻԱՄ ՄԻՆԱՍՅԱՆԻՆ եմ ունեցել, ում հիշատակին էլ որդիական սրբազան երկյուղածությամբ ձոնվում է այս հրատարակումը: Ինքս ինձ միշտ հաշվետու եմ զգացել նրա հիշատակի առջեւ, թեկուզ աներեւույթ, բայց կարծես միշտ նա եղել է իմ կողքին, ինձ հետ, ինձ համար: Նա ինձանից անբաժան իմ խիղճն է եղել. հիմա էլ է այդպես, բարեբախտաբար, այս առումով ոչինչ չի փոխվել:

Նա է եղել իմ առաջին ուսուցչուհին, դաստիարակը եւ իմ խմորի թթխմորը: Եվ նա  այս ամենն արել է Թալեաթի շքեղ գերեզմանից մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա գտնվող Պոլսո գիշերօթիկ Գարակէօզեան Վարժարանում: Թալեաթը շուտվանից անցել էր պատմության աղբանոցը, բայց 1915 թվականի որբերից օրիորդ Մարիամ Մինասյանը նույն հողի վրա շարունակում էր հայ մարդ ձեւավորել: Ահա° թե ինչու ես կամ ու այսպիսին եմ…

Ձեւավորումս շարունակվել է Կ.Պոլսո Սուրբ Խաչ Դպրեվանքում: Այստեղ գիտակցորեն հասկացել եմ մարդ՝ մեծատառով ՄԱՐԴ հասկացության իրական արժեքն ու իմաստը: Դա եղել է այն եզակի վայրը իմ աշխարհում, ուր ամեն ինչ պատկանել է բոլորին՝  մանկությունը, գիտելիքը, խաղերը, սերը, կարոտը, Արեւմտյան Հայաստանն ու Կիլիկիան, ամեն ինչ եւ ամեն վայրկյան պատկանել է մեզ բոլորիս: Ամեն բան եղել է ընդհանուր եւ ամենքիս համար: Մեկս եղել ենք բոլորի համար, բոլորը եղել են թե° մեկիս, թե° բոլորիս համար:

Չգիտեմ՝ արդյո՞ք նկարագրելու մեջ լուրջ դժվարություն ունեցածս՝ Կ.Պոլսո Սուրբ Խաչ Դպրեվանքի նմանը կա աշխարհում, բայց ես հենց այդ եղածի պատերից ներս անցկացրած գիշերօթիկ վեց տարիների ընթացքում եմ մարդ դարձել: Լինելով Արեւմտյան Հայաստանի ու Կիլիկիո, այսպես ասած, վերջին հայ մոհիկանների շառավիղներից՝ իմ համն ու հոտն ստացել եմ Սուրբ Խաչ Դպրեվանքում: Գարակէօզեան Վարժարանում օրիորդ Մարիամ Մինասյանի ձեռքով իմ մարդկային խմորին դրված թթխմորը Սուրբ Խաչ Դպրեվանքում արդեն պատրաստի հաց դարձավ: Եվ այս ամենը կատարվում էր բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանի շիրիմից  միմիայն մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա գտնվող Դպրեվանքում:

Այնտեղ եմ սովորել անխտիր ում ասես հաշիվ տալն ու պահանջելը: Առ այսօր դեռ հաշիվ եմ տալիս աշխարհին՝ շատ լավ իմանալով հանդերձ, որ աշխարհից իմ հաշիվ պահանջելու օրերն անհասանելի սարերի հետեւում չեն:

Թուրքի հետ հակասության պատճառով ես դարձա սփյուռքահայ, այլապես ինչու՞ պիտի հեռանայի իմ ծննդավայր Կիլիկիայից, ինչու՞ պիտի լքեի իմ հայրենի հողը:

Մենք՝ 1980-ականների երիտասարդներս, հենց Թուրքիայի Հանրապետության ներսում սկսեցինք մի քիչ անսովոր բան՝ պահանջատիրություն ներկայացնել: Ասում էինք, որ պետք է մեր լեզվով խոսենք, մենք ենք այդտեղի իսկական տերերը, որ թուրքերն են եկվոր եւ իրենք են մեր ամբողջ դժբախտությունների պատճառը դարձել, որ նրանք չունեն այնքան կրթություն, ազնվություն ու բարոյականություն՝ խոստովանելու, իրենք իրենց հետ հաշվի նստելու, իրենք իրենց վերլուծությունն անելու: 1978-79թթ. Կ.Պոլսում ուսանող հայ երիտասարդությունը քաջությունն ունեցավ այդ հարցերն իրենց սեղանի վրա դնելու:

Այս թեմաներով մամուլում հանդես գալու համար ձերբակալվեցի, տանջվեցի թուրքերի կողմից: Մանավանդ ռազմական հեղաշրջումից հետո, երբ այնտեղ հաստատվեց ֆաշիստական համակարգ, ինձ համար այլեւս անհնարին դարձավ Թուրքիայում մնալը: 1915 թվականի եւ 1980-ականների Թուրքիաների միջեւ տարբերություն չկար: Եվ հայկական հողում ծնվածս, հայկական միջավայրում մեծացածս դարձա սփյուռքահայ, հայտնվեցի Եվրոպայում:

1980-ականների Շվեյցարիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա. ահավասի°կ իմ ուղին, որտեղ ծանոթացա տեղի հայկական համայնքների հետ: Տեսա, որ այդ մարդիկ իսկապես կտրված են իրենց արմատից, որ նույնիսկ հարեւան չեն իրենց լեզվին, որ ծանոթ չեն իրենց պատմությանը, որ անհաղորդ են իրենց մշակույթին: Երբեմն անուն-ազգանունները մնացել են հայկական, սակայն չկար հայը: Եվ ինձ՝ հայրենի հողից եկած մարդուս ցնցեց այդ իրականության հետ հանդիպումը: Ես չէի կարողանում պատկերացնել. ապրում էին միլիոնավոր մարդիկ, կարծես թե կային, բայց իրականում չկային: Չկար այդ մարդը, ո°չ մի բանով չկար. չկար մշակութապես, չկար հոգեպես, պատմական արմատներից ընդհանրապես կտրված էր: Նույնիսկ նամակագրական կապ չուներ իր հարազատների հետ, չուներ կարոտ: Արտաքնապես կար այդ մարդը. մարմին ուներ, երկու ոտք ուներ, իբրեւ թե գլուխ ուներ, սակայն կատարյալ մի անասունի, կենդանու մինչ այժմ անհայտ մի տեսակի նման բան էր: Եվ ահա այսպես էր, որ ես ինձ համար հայտնագործեցի Սփյուռքը:

Ես շատ երկար, 10 տարուց ավելի ապրել եմ Սփյուռք ասված իրականության մեջ, եւ գիշեր ու զօր տանջել է ինձ այս միտքը, թե ի՞նչ է իրականում Սփյուռքը: Երբ ես Հայաստան եկա, շատ ավելի խորքից ճանաչեցի Սփյուռքը: Հայաստանում արդեն վերջապես հասկացել եմ, որ Սփյուռքը կա’մ դինոզավրերի ժամանակաշրջանի նման վերլուծման ենթակա մի հանգամանք է, կա’մ դեռ չհայտնաբերված անասունի մի տեսակ, որին պետք է անվանել, կոչել ինչպես որ ինքն է, որովհետեւ ինքը չունի այդ գիտակցությունն ու քաջությունը՝ ասելու. «Ես բաղկանում եմ այս, այս, այս մասերից, մտածում եմ այսպես, գործում եմ այսպես. մտածում եւ գործում եմ՝ ուրեմն կամ»: Բայց արդյո՞ք մտածում է: Մտածելն ընդհանրապես մարդուն ու մարդկային հասարակությանն է տրված, այսինքն՝ մարդն է մտածում, բանական էակն է մտածում: Բայց իմ սփյուռքահայության տասնամյակում եւ հիմա, երբ շատ ավելի հաճախ եմ շփվում  Սփյուռքի ու սփյուռքահայերի հետ, չեմ տեսնում մտածող ուղեղ եւ գործող մարմին: Չկա° այդ բանը: Ընդհանրապես չկա: Դա բացակայում է, որովհետեւ բացակայում են այնքան շատ բաներ, որ գոյության պարտադիր պայմաններն են:

Սփյուռք ասված իրականությունը, որ մոտավորապես 19-րդ դարի վերջից է սկսվել ու շարունակվում է մոտ 100 տարի, մահվան դատապարտված բանտարկյալի նման է: Սփյուռքն իր բոլոր գաղթօջախներով՝ մեծ մի բանտ է, ուր մարդիկ կամավոր են գնում: Կարծես հանցագործ լինեն, որ ինքնակամ գնում հանձնվում են այդ Սփյուռք կոչեցյալին՝ ասելով. «Մենք եկանք: Հիմա որ խուցն ուզում եք՝ տեղավորեք մեզ: Մենք ամեն ինչի պատրաստ ենք, մենք եկել ենք մահանալու»: Այսինքն՝ անձնասպանության են գնում: Ինչպե՞ս կարող է մարդն ինքն իրեն սպանել: Ահավասիկ, եթե աշխարհում ամեն հայ սրա պատասխանն իր համար տա, ուրեմն հայերի հարցը կլուծվի: Հայն ինքնաոչնչացման գնալու մեծագույն տաղանդ ունեցող միակ եւ անկրկնելի ազգն է մոլորակի վրա:

Հայերն իսկապես շատ ծեր են: Մեր հասակակից ազգերն այսօր պատմության տարբեր դասագրքերում են միայն: Բայց որ մենք իբրեւ դեռ կանք, գոյատեւում ենք՝ այս երեւույթը մի քիչ խաբուսիկ է: Եթե քանակ ես հաշվում, ինչպես ոչխարի հոտը, ապա՝ այո°, այսքան ու այսքան ենք: Բայց ազգն անասունների գլխաքանակ չէ, որովհետեւ այն ունի արմատներ, պատմություն, անցյալ, մշակույթ, լեզու…, որ, ուզես թե չուզես, քեզ կապում է քեզնից առաջվա հետ: Եվ եթե դու կաս, պետք է ապագա կերտես, այդ անցյալդ պետք է ապագայի հետ կամրջվի:

Այդ մարդիկ, չանվանելով իրենց ապրած իրական կյանքը, չեն ուզում իրականության աչքերի մեջ նայել ազնվորեն՝ առանց խաբելու թե’ իրենք իրենց եւ թե’ դիմացինին, ու ապրում են կատարյալ դժոխքի մեջ:

Երբ 1990թ. մշտական բնակության նպատակով եկա Հայաստան ու սկսեցի այստեղ ապրել, գործել, տեսնել, շփվել, մտածել, տեսա՝ ինչքան խորթ էր ինձ այս ամբողջը. իսկապես շատ խորթ էր: Բայց դրա մեջ ոչ մեկը մեղավոր չէր. ես հետո ինքս ինձ մեղադրեցի: Ես էի իմ մտքի մեջ նկարել մի Հայաստան, որտեղ որպես դերասաններ պատկերել էի ինձ եւ ուրիշ մարդկանց, գրել էի սցենարը, երաժշտությունը, ամբողջ թատրոնը: Այստեղ հասկացա, որ դա° չէ Հայաստանը՝ մտացածինը: Ուրեմն տարիներ շարունակ պատրաստած իմ այդ թատերականությունն էր կեղծ կամ ուտոպիա: Իմ այդ ուտոպիան փշրվեց միանգամից. ես տեսա կենդանի մարդկանց՝ իրենց առօրյայով ու կենցաղով: Հասկացա, որ կենդանի էակը՝ իրական Հայրենիքը սա’ է: Այդ իրականությունը տեսած մարդը, այսինքն՝ մի քայլ առաջ նետած մարդը, անշուշտ, չէր կարող ետ քայլ նետել. Հայաստան քայլը՝ արվելիք վերջին քայլն էր:

Ես կարող եմ ասել, որ իմ ամբողջ գերդաստանից (մենք հինգ քույր ու եղբայր ենք) ես միակն եմ, որ գիտակցաբար որոշել եմ գալ Հայաստան ու ապրել այստեղ՝ ինչ էլ որ լինի Հայաստանի վիճակը՝ պատերազմ կամ սով, վերացում կամ բարգավաճ ապագա: Գալով Հայաստան՝ ուզում էի մեկ անհատի, մեկ հայի անհատական ճակատագիրս ընդհանուր ճակատագրի հետ միացնել. այսքան բան: Այսինքն՝ մի մեծ կաթսայի մեջ եփվող ճաշի մեջ ես էլ էի լինելու՝ անկախ այն բանից՝ կվառվի՞, թե՞ ոչ այդ ճաշը: Եվ այսպես ես վերադառնում էի իմ մանկությանը, տատիկիս պատմած հայկական հեքիաթները, սովորեցրած հայկական բանաստեղծությունները, որոնք այսօր արդեն չկան Սփյուռքի մեջ: Այդ հայկականությունն արդեն վերացած է: Սփյուռքում թոռնիկն իր տատիկին  չի ճանաչում, չի ապրում իր տատի ու պապի հետ, նույն բակը չունեն նրանք, երբեւիցե նույն թթի ծառից չեն օգտվում, միմյանց հետ նույնիսկ նամակակցական կապ չունեն: Տարին կամ երկու տարին մեկ, եթե իհարկե ճանաչում են զիրար, ու գիտեն, որ ինչ-որ մի երկրում մի մորաքույր կա, հեռախոսով հազիվ թե կապվում, խոսում են: Սա° է Սփյուռքը:

Հայաստան գալուցս քիչ անց սկսվեցին ռազմական գործողությունները: Ես աչքովս տեսա, թե ինչպես են մարդիկ կամավոր ճակատ մեկնում: Պատերազմն ընդհանրապես ամենադաժան երեւույթն է մարդկության համար: Ոչ մեկի համար պատերազմը չի կարող լավը լինել. չկա մի մարդ աշխարհում, որ ասի. «Գիտե՞ս, ես ուզում եմ պատերազմ, դա շատ լավ բան է, դրանից այս, այս, այս լավ բաները կլինեն»: Բայց անդորրից այդքան վատ, հակասական իրավիճակին այսպես կամավոր գնալ՝ ես Հայաստանում տեսա:

Ես շշմած էի, երբ Սփյուռքում ասում էին, թե՝ «Հայաստանում մեկ միլիոն մարդ ոտքի է ելել»: Ես չէի հավատում: Մոտավորապես երեք ամիս անց Փարիզում մի տեսաերիզ ստացանք Երեւանից: Չգիտեմ՝ 10, 20, 30 անգամ, առանց հավատալու այդ ցույցերին, նկարահանված ժապավենը դիտեցինք: Ընկերներով չէինք կարողանում հասկանալ, թե դա ինչպես է պատահել: Ոչ մի հարց աշխարհի ոչ մի երկրում չի կարող (մեծ թե փոքր ժողովուրդ՝ մարդկանց քանակն էական չէ) երեք մարդուց մեկին ոտքի հանել: Այս տարօրինակ իրավիճակը Հայաստանում ստացվել էր:

Ինձ համար հիմա էլ սա՝ պատասխանը չգտնված հարց է: Ես ուզում եմ ինքս ինձ այդ հարցի պատասխանը տալ, որը, շատ դժբախտաբար, չեմ կարողանում ճարել, որից էլ կախված է արդեն, կարծում եմ, մեր երկրի ապագան: Այսինքն՝ եթե մի հարցի առիթով երեք հայից մեկը ոտքի է կանգնել, ինչու՞ վաղն այդ երեք հայից երկուսը չպիտի կանգներ, կամ՝ այդ երեք հայից մյուս մեկը եւս չկանգներ մեկ այլ հարցի առիթով: Այդ երեք հայից մեկը հիմա պառկած վիճակում է, երկրորդը գնացել է երկրից, մյուսն էլ՝ կա՞, թե՞ չկա՝ հարցականի տակ է դրված, շատ դժբախտաբար: Սա անհասկանալի երեւույթ է, եւ ոչ ոք չի ուզում լուրջ վերլուծության ենթարկել այս իրավիճակը, հասկանալ՝ ինչու՞:

Ասում ենք՝ մարդ ենք, բանական էակ ենք ու «ինչուներ» կան աշխարհում, այդ բոլոր «ինչուներն», այսպես թե այնպես, իրենց պատասխաններն ունեն, բայց հայերն այդ «ինչուները» կարծես թե շատ չեն հարցնում, չեն ուզում հարցրած լինել, ավելի շատ խուսափում են հարցնելուց, իրենց դուր չեկած պատասխանը գտնելուց. ավելի հարմար են համարում չհարցնել ու փախչել-գնալ այստեղից: Այսինքն՝ հեշտին են դիմում:

(շարունակելի)
Սարգիս ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ

ՊԱՐՏՔԻ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ  ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

Պետականության հաստատումից ի վեր պիտի գտնվեր մի սփյուռքահայ (թեեւ մեծ մեղք է Կիլիկյան Հայաստանում ծնված, հայկական կրթություն ստացած, Արցախյան պատերազմին կամավոր մասնակցած, Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից առաջ Հայաստանի մշտական բնակիչ դարձած ու միայն հանգամանքների պարտադրանքով 10 տարի Եվրոպայում անցկացրած ազնիվ, լուսավոր ու խիզախ հայորդուն սփյուռքահայ անվանելը), որ բարձրաձայներ ահավոր դառը ճշմարտությունները:

Հայրենահայությունն այսօր իր ճակատագրական ընտրանքն ունի, ու եթե սխալ կատարեց իր հաշվարկները, ապա անդարձ է լինելու կորուստը. թեկուզ մանեւրային նահանջի՝ այլեւս հնար չունի հայը: Վարվե՞նք տոնական ջայլամությամբ – դրա համար տեղ չի թողնում հեղինակն իր մերկ փաստերով ու փաստարկներով:

Սփյուռքի մեծագույն մասը մերժում էր Խորհրդային Հայաստանը, որ մենք նույնացնում էինք խորհրդային կարգերի մերժման հետ: Բայց Հայաստանի հանդեպ վերաբերմունքը կարծես թե չի փոխվում, պահանջատիրությունը շրջվել ու ներկայացվում է Հայաստանին: Դաժան է, բայց այսօր արդեն փաստ, որ Խորհրդային Հայաստանը Սփյուռքին ավելի էր «հարազատ», քանի որ հնարավոր էր Հայրենիքի խորհրդային լինելով պատճառաբանել հրաժարումը Հայաստանից,  հնարավոր  էր  պատճառաբանել  դասալքությունը, որդիական պարտքի չվճարումը. դրա համար էլ, երբ Հայաստանի բնակիչները որոշել էին դուրս գալ ԽՍՀՄ-ից եւ անկախ պետություն կերտել, սփյուռքյան կուսակցությունները, չգիտես որ իրավունքով, դեմ էին դրան. հիմա էլ դեմ են՝ դեռ չեն հաշտվել անկախ Հայրենիքի գաղափարին, մանավանդ երբ այդ Հայրենիքն իրենց շրջաբերականներով չի կառավարվում, այլ սեփական շահի գիտակցման տարտամ փորձեր է անում:

Մի՞թե ճիշտ էր Լոուրենս Արաբիացին, երբ ասում էր, թե հայերն այդ հողերն ուզում են, որպեսզի արտոնագրությամբ վարձու տան ուրիշներին ու, ի հաշիվ ստացած վարձի, ապրեն ծովեզրին, քաղաքներում ու զբաղվեն արժեթղթերի առք ու վաճառքով:

Չէր սխալվել Վիլյամ Սարոյանը, երբ 1966-ին Ալեքսանդրեթի գերեզմանոցում իրեն ուղեկցող 4 տարեկան Սարգսի համար ասել էր, թե Մեծ մարդ է դառնալու: Եվ այդ մեծությունը պետք չէ փնտրել ո°չ նրա ծագման, ո°չ դաստիարակության, ո°չ ԱՍԱԼԱ-ական անցյալի, ո°չ մինչեւիսկ Արցախյան պատերազմի զինյալ մարտիկ ու վավերագրող մտավորական լինելու մեջ, այլ հայության ու հայ պետության առջեւ դրված խնդիրների սթափ գիտակցման ու քաղաքացիականության մեջ:

Բազմապատիկ արժեքավոր են քաղաքացու, սփյուռքահայի, Եկեղեցու, պարտքի, իրավունքի, բարոյականության մասին Ս.Հացպանյանի դատողությունները, քանի որ դրանք առաջինն  են. առաջինն են իրենց անկեղծության ու լրջության մեջ: Գուցե այսքան պարզ ու այսքան չընկալվող ճշմարտությունների այսքան ազնվական մատուցու՞մը ստիպի առանց ծեքծեքումների նայելու իրականության ուղիղ աչքերի մեջ: Տա° Աստված:

Դառն են Սարգիս Հացպանյանի ճշմարտությունները, որոնց գիտակցումն իսկ սարսռեցնում է: Մերն է ընտրելու իրավունքը – կուլ տալ բուժիչ   այդ դառնահա՞բը, թե՞ երանությամբ տրվել տաք ավազանում երակները բացածի մահացու արնահոսությանը:

Միքայել  ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆ

——————————————————————————————-

Չորրորդ իշխանություն

ՄԱՅԻՍԻ 3-Ը ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ  ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՕՐՆ Է ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ԴԻՄՈՒՄԸ

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը շնորհավորում է արցախցի լրագրողներին Մամուլի ազատության համաշխարհային  օրվա առթիվ եւ մաղթում  հաջողություններ նրանց չափազանց դժվարին, բայց նույնքան էլ հանրօգուտ գործում եւ անձնական կյանքում:

Մասնագիտական այս տոնի կապակցությամբ բոլոր լրագրողներին, լրատվամիջոցներին ու լրագրողական կազմակերպություններին կոչ ենք անում՝ առաջնորդվել լրագրողական համերաշխության սկզբունքով, համախմբվել եւ ուժերի ներածին չափ նպաստել ժողովրդավարության արմատավորման ու քաղաքացիական հասարակության կառուցման գործին՝ ի շահ նորանկախ պետության կայացման ու ամրապնդման:

3 մայիսի 2005թ.

ԱՄՓՈՓՎԵՑԻՆ ԶԼՄ-ՆԵՐԻ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

Մայիսի 6-ին Ստեփանակերտի մամուլի ակումբում կայացավ Լրատվամիջոցների ու լրագրողական կազմակերպությունների խորհրդի նիստը (Խորհուրդը ստեղծվել է 2005 թվականի փետրվարի 12-ին՝ արցախյան առաջատար լրատվամիջոցների ու լրագրողական կազմակերպությունների ղեկավարների հավաքում), որի ժամանակ քննարկվեցին ԶԼՄ-ների եռամսյակային դիտարկման արդյունքները: Խորհրդի նախորդ նիստում որոշում էր ընդունվել պարբերաբար անցկացնել արցախյան լրատվամիջոցների դիտարկում, նպատակ ունենալով պարզել, թե ԶԼՄ-ները որքանով են պահպանում լրագրողական էթիկայի և իրենց իսկ ընդունած վարքականոնի սկզբունքները: Առաջին դիտարկումը, որն ընդգրկում է փետրվար-ապրիլ ժամանակահատվածը, անցկացրել է Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը: Խորհրդի նիստին մասնակցել են նրա տասնմեկ անդամներից ութը:

Փետրվարի 1-ից մինչև ապրիլի 30-ն ընկած ժամանակահատվածում անցկացնելով արցախյան լրատվամիջոցների դիտարկում, Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը փաստել է, որ խորհրդի կազմավորումն ու վարքականոնի ընդունումը միառժամանակ որոշակիորեն նպաստել են լրագրողական էթիկայի, լրագրողական համերաշխության մթնոլորտի ապահովմանն ու ԶԼՄ-ների միջև բնականոն ու քաղաքակիրթ հարաբերությունների արմատավորմանը, մի կարճ ժամանակահատվածում վարքականոնի լուրջ խախտումներ չեն արձանագրվել: Սակայն ս.թ. հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների մոտենալուն զուգընթաց արցախյան քաղաքական դաշտում առկա լարվածությունը թափանցել է նաև լրատվամիջոցներ: Ընդսմին, հաճախ հենց լրատվամիջոցներն են նպաստում լարվածության աճին, կամ այդ միտումն ընդգծվում է նրանց միջոցով: Արձանագրվել է ևս մեկ անընդունելի միտում. այն է՝ որոշ ԶԼՄ-ների մեղքով քաղաքական ուժերի պայքարը վերածվում է լրատվամիջոցների պայքարի:

Զեկույցում ներկայացվել են այն լրատվամիջոցները և կոնկրետ հրապարակումները, որոնցում, ըստ դիտարկումն անցկացնողների, խախտումներ են արձանագրվել: Մասնավորապես, նշվել են Արցախի ժողովրդավարական կուսակցության «Հայրենիք» պաշտոնաթերթը, «Դեմո» և «Ակունք» հանրային թերթերը, ՀՅԴ Արցախի կազմակերպության «Ապառաժ» պաշտոնաթերթը: Հաշվետվությունում մանրամասն քննության են առնվել այս կամ այն լրատվամիջոցին առնչվող կոնկրետ դրվագներ ու հրապարակումներ, նշվել է խախտումների բնույթը:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը, որպես դիտարկումն անցկացրած կազմակերպություն, իր առաջարկություններն է ներկայացրել Լրատվամիջոցների ու լրագրողական կազմակերպությունների խորհրդին: Առաջարկությունների քննարկումից հետո փոխհամաձայնությամբ ընդունվել է որոշման վերջնական տարբերակը հետևյալ տեսքով.

1. Արցախյան լրատվամիջոցներին կոչ անել երկրի համար ներկայիս պատասխանատու  շրջանում զերծ մնալ քաղաքական դաշտի լարվածությանը նպաստող հրապարակումներից, քաղաքական դաշտում առկա պայքարը չփոխարինել լրատվամիջոցների պայքարով և պահպանել լրագրողական էթիկայի կանոններն ու արցախցի լրագրողի վարքականոնի պահանջները.

2. Զեկույցում նշված լրատվամիջոցներին («Հայրենիք», «Դեմո», «Ակունք», «Ապառաժ») հորդորել զերծ մնալու առկա թերացումներից.

3. Փաստել, որ Արցախի ժողովրդավարական կուսակցության «Հայրենիք» թերթն ամենաշատ խախտումներ կատարած և լրագրողական համերաշխության սկզբունքը չպահպանած լրատվամիջոցն է, և թերթի ղեկավարությանը հորդորել վերանայելու մյուս լրատվամիջոցների և չնախընտրած քաղաքական ուժերի նկատմամբ վերաբերմունքը, հարգելով վերջիններիս արժանապատվությունը.

4. Որպես դրական փաստ արձանագրել, որ «Ազատ Արցախ» հանրապետական թերթը և Արցախի հանրային հեռուստատեսությունը զերծ են մնացել սև փիարից ու հակաքարոզչությունից, միևնույն ժամանակ նրանց հորդորել առավել ընդգրկուն ներկայացնել քաղաքական դաշտի զարգացումները:

Արցախյան ԶԼՄ-ների հերթական դիտարկումն անցկացնելու է Արցախի ժուռնալիստների միությունը:

ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արցախի ժուռնալիստների միությունը ԼՂՀ լրատվական դաշտի կայացմանը նպաստելու եւ լրագրողների ստեղծագործական ակտիվությունը խթանելու նպատակով հայտարարում է ամենամյա մրցանակաբաշխություն հետեւյալ անվանակարգերով.

ա) լավագույն հասարակական-քաղաքական վերլուծության  համար,
բ) զինվորական թեմայով լավագույն հրապարակման համար,
գ) տարվա երիտասարդ լրագրող:

«Լավագույն հասարակական-քաղաքական վերլուծության  համար» մրցանակը  սահմանվում է տարվա ընթացքում զանգվածային լրատվամիջոցներում հրապարակված՝ ԼՂՀ ներքին եւ արտաքին քաղաքական« ինչպես նաեւ հասարակական խնդիրներին առնչվող թեմաներով վերլուծական հոդվածների համար: Այն իրենից ներկայացնում է համապատասխան դիպլոմ եւ 40. 000 (քառասուն հազար) դրամ մրցանակային պարգեւ:

«Զինվորական թեմայով լավագույն հրապարակման համար» մրցանակը  սահմանվում է   տարվա ընթացքում զանգվածային լրատվամիջոցներում հրապարակված՝ ԼՂՀ պաշտպանության բանակի առօրյային եւ այդ ասպարեզում առկա խնդիրներին նվիրված հրապարակումների համար: Այն իրենից ներկայացնում է համապատասխան դիպլոմ եւ 40.000 /քառասուն հազար/ դրամ մրցանակային պարգեւ:

«Տարվա երիտասարդ լրագրող» մրցանակը սահմանվում է տարվա ընթացքում լրագրողական ակտիվություն ցուցաբերած« ԶԼՄ-ներում պարբերաբար հասարակական հնչողության խնդիրներ արծարծած երիտասարդ լրագրողներին խրախուսելու նպատակով:  Այն իրենից ներկայացնում է համապատասխան դիպլոմ եւ 40. 000 (քառասուն հազար) դրամ մրցանակային պարգեւ:

Մրցանակաբաշխությանը կարող են մասնակցել ԼՂՀ-ում գործող բոլոր լրագրողները:

Մասնակցության հայտերի ընդունման վերջնական ժամկետն ընթացիկ տարվա դեկտեմբերի 15-ն է:

Հայտերն ընդունվում են հեղինակների կամ լրատվամիջոցների ներկայացմամբ« տպագիր նյութերը՝ հրապարակման բնագրի կամ պատճենի« հեռուստառադիոնյութերը՝ հաղորդման տեքստի եւ տեսահոլովակի (ձայներիզի) տեսքով:

Մրցանակաբաշխությանը մասնակցելու համար նյութերը ներկայացնել հետեւյալ հասցեով՝    ք. Ստեփանակերտ, Դավիթ Բեկ 7, Արցախի ԺՄ վարչություն:

Կոնտակտային  հեռախոսներ՝ 4-38-99« 21-41-42  /բջջ/:

ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

——————————————————————————————-

Հայացք՝ դեպ անցյալ

ՇՈՒՇԻԻ N6 ԳՆԴԻ ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆՆԵՐԸ

17-18-րդ դարերում Անդրկովկասի շատ խանություններ, այդ թվում` Արցախն իր մելիքություններով, գտնվում էին Պարսկաստանի հպատակության տակ: 1747թ. իր մերձավորների կողմից սպանված Նադիր շահի իշխանության փլուզումից հետո շահի թափորին նստել ցանկացողների թիվը շատանում է և սկսում են գահակալական կռիվներն իրենց անկախ հռչակած խաների միջև: Եվ երկրի վիճակի նման վատթարացումը նպաստում է, որ Պարսկաստանն ունենա տարածքային կորուստ:

Ցարական Ռուսաստանը, որ հայացքը վաղուց էր ուղղված դեպի Կովկաս, օգտագործում է ընձեռված հնարավորությունը: 1805թ. մայիսի 14-ին Գանձակից (Ելիզավետպոլ) ոչ հեռու, Կուրակ գետի (Քուռ գետի աջ վտակներից) ափին տեղակայված Ցիցիանովի զինվորական ճամբարում կնքվում է պայմանագիր, համաձայն որի Ղարաբաղն առանց մարտական գործողությունների կամավոր անցնում է Ռուսաստանի տիրապետության տակ: Տարածաշրջանում իրավիճակը վերահսկելու, իր հարավային սահմաններն ամրապնդելու և Պարսկաստանին ավելի մոտիկ լինելու նպատակով Շուշիում տեղակայում են ցարական մի գումարտակ, որի հրամանատարն էր մայոր Լիսանևիչը: Երևի վճռական ու անկախ, կտրուկ քայլեր ձեռնարկելու համար են տեղացի մահմեդականները նրան տվել «դալի մայոր» մականունը: Իսկ ինչ վերաբերում է տեղակայված զինվորական ջոկատին, համոզված եմ, որ Շուշիի հին հայկական ու ռուսական գերեզմանատների վիմագիր արձանագրությունների ուսումնասիրության ու գրառման ժամանակ ի հայտ եկած շատ արձանագրություններ վկայում են, որ դա ցարական Ռուսաստանի N 6 սահմանապահ գունդն է եղել, և մասնակցել է ինչպես 1826-28 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի մարտական գործողություններին ու հասել մինչև Եփրատ գետի ափերը, գրավել Կասպից ծովի ափին գտնվող «Ղուբա» ամրոցը, այնպես էլ 1914-18 թթ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ Ղարսի, Սարիղամիշի և Էրզրումի մարտական գործողություններին:

Զորամասն ունեցել է հեծելազորային, եգերական, Շուշի-Ելիզավետպոլ-Թիֆլիս ճանապարհը վերահսկող և տնտեսական գործերով զբաղվող գումարտակներ: Գնդի շտաբն ու զորանոցը տեղակայված են եղել Շուշիի Մեղրեցոց եկեղեցու հարևանությամբ: Գորիս-Շուշի ճամապարհի վրա (Երևանյան դռներից 14 կմ) գունդն ունեցել է մեկ ուղեկալ, որի անունով այժմ էլ տեղամասը կոչվում է «Զաստավա»:

Զորամասի Շուշիում տեղակայվելու առաջին տարիներից նորմալ հարաբերություններ են ստեղծվել ռուսների և քաղաքի հայ բնակիչների միջև, հաճախակի են եղել փոխադարձ այցելությունները: Որոշ ընտանիքների մտերմությունը ժամանակի ընթացքում հասել է բարեկամության: Դրա ապացույցը գնդի երիտասարդ սպա Գրիգոր բեկ Ավշարյանցի ամուսնության փաստն է նույն գնդի ավագ սպա Յակով Կովալյովի դստեր՝ Վարվարայի հետ, որի մասին երևի Ավշարյանների ներկայիս սերունդը չգիտի: Կովալյովի դիակը հողին է հանձնված Ավշարյանների տոհմական գերեզմանատանը:

Երբ ես մտքերս էի ժողովում թերթելով հավաքածս արձանագրությունները, որպեսզի ըստ նորահայտ արձանագրությունների ընթերցողին ներկայացնեմ N 6 սահմանապահ գնդի հայ զինծառայողների մարտական կարևոր գործողությունների և ճակատագրերի մասին, Բաքվի ռադիոյով հանդես եկող համալսարանի պատմության ամբիոնի դասախոսը կոչ էր անում ժողովրդին ու Ադրբեջանի իշխանությանը, որ անհրաժեշտ է տարածաշրջանը 1918թ. հայերից «ազատող» Օսմանյան Թուրքիայի բանակի կերպարն ընդհանրացնող թուրք զինվորի արձանը կանգնեցնել Բաքու, Շամախի քաղաքներում, իսկ Շուշիում՝ ազատագրելուց հետո: Ըստ պրոֆեսորի, բացումը պետք է կատարվի 2005 թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին:

Պատկերացնո՞ւմ եք: Սրանք տարեթիվ ու ամիսներ են, երբ 11 զոհ տալով 1918թ. սեպտեմբերի 8-ին, առաջին անգամ տեղահան է արվել Բերդաձորը, Օսմանյան Թուրքիայի կողմից գրավվել Շուշին, իսկ հոկտեմբերին՝ Շամախին ու Բաքուն: «Այս հողերը թուրքական բանակն է հայերից վերցրել ու տվել մեզ: Թուրք զինվորն է Բաքուն ազատագրել հայերից ու դաշնակ Շահումյանից»,- վերջում եզրափակեց նա: Իսկ մենք  ուշադիր լսում ենք, քմծիծաղում, օդում մի երկու բառ շպրտում ու նորից ինքներս լսում, առանց խորանալու վերը նշվածի իմաստի մեջ:

Սա իմիջիայլոց: Բայց քանի որ նպատակադրվել եմ Ձեր ուշադրությունը ներկայացնել մեր կողմից դարերով մոռացված, փշատերև ծառերի, թփերի սաղարթների տակ կորած մեր արմատների՝ յուր ժամանակին զինվորականի համազգեստ հագած, զենք վերցրած ու տարածաշրջանի անդորրը պաշտպանած շուշեցիների, նաև մյուս գավառներում ծնված, սակայն Շուշիի հին հայկական գերեզմանատներում հողին հանձնված զինվորականների մասին չնչին տեղեկություններ, հույսի ակնկալիքով, որ հետագայում նրանց մասին գուցե ասվեն շատ մանրամասնություններ, որի համար երախտապարտ կլինեմ:

Չծավալվելու համար ուզում եմ ներկայացնել ի հայտն բերված հայ ենթասպաների, պորուչիկների, միջին և ավագ այն սպաների միայն ազգանուն, անուն, հայրանունները առանց արձանագրությունների, որ գրի եմ առել շիրմաքարերից: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ նպատակ ունեմ հրատարակել Շուշիի տարբեր կողմերում գտնվող 6 հայկական, 1 համատեղ՝ հայ-ռուսական և 1 ռուսական գերեզմանատների քարտեզագիրք, որի էջերում տեղ կգտնեն արդեն պատրաստ հազար նորահայտ արձանագրություններ յուր ժամանակին Շուշիում ապրած 130-ից ավելի հայ գերդաստանների մասին:

Եվ այսպես: Տարբեր ժամանակներում Շուշիի N6 սահմանապահ գնդում ծառայել են՝

1. Արզուման բէկ Թորոսյան, թնդանոթապետ, մահացած 1835 թ.
2. Մէլիք Ջամշուդ Մէլիք Շահնազարյան, գնդապետ, մահացած 1850թ.
3. Մէլիք Բէհրամ բէկ Մէլիք Շահնազարյան, պրապորշչիկ, որդին Մէլիք Ջումշուդի, մահացած 1850թ.
4. Սարգիս Բէհրամ բէկ Մէլիք Շահնազարյան (թոռը Մէլիք Շահնազար 2-րդի (1843-1891)
5. Գրիգոր բէկ Ավշարյանց, կրտսեր սպա
6. Պետրոս բէկ Չերքեզեանց, փոխգնդապետ
7. Եսայի բէկ Դանիլբէկէանց, պրապորշչիկ
8. Իսահակ Հովհաննեսի Ղարամյանց, փոխգնդապետ (1821-1886)
9. Սերգեյ բէկ Ղազարբէկյանց, մայոր, Դիզակի Թաղոտ գյուղից
10. Հայրապետ աղա Բաղդասարի Դոլուխանյանց, շտաբս-կապիտան
11. Ալեքսան բէկ Զոհրաբեանց, գնդապետ
12. Հովսեփ Ստեփանի Միրզայեանց, մայոր (1812-1882)
13. Մաղաք բէկ Մուսայելի Դոլուխանյանց, կապիտան (1833-1883)
14. Եսայի բէկ Բաղդասարի Դոլուխանյանց, մայոր (1797-1881)
15. Գյանջում աղա Առաքելի Խանդամիրյանց, պորուչիկ, մահացել է 1853թ. (Շուշիի բերդապետ, 1826-28թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ Երևանյան դռների մոտ ռուսական զինվորների հրամանատար: Պարտություն են կրել պարսիկներն ու նահանջել):

16. Իսաջան Աղա Գյանջում Աղայի Խանդամիրյան, պրապորշչիկ, մահացել 1842թ.
17. Բարաբեգ Զոհրաբյանց, փոխգնդապետ, 1830-1894
18. Սամսոն Բախշիի Մնացականով (Մնացականյան), 1894-1977
19. Մոսեսով Ներսես, 1892-1952
20. Թումանյան Հակոբջան Մակիչի, Բերդաձոր, 1892-1954
21. Միքայել Մէլիք Շահնազարյան, գնդապետ, 1914-18թթ. (առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 1917-1918թթ. եղել է Շուշիի N 6 սահմանապահ գնդի հրամանատարը: Նրա հրամանատարության տակ գունդը մասնակցել է Ղարսի, Սարիղամիշի և Էրզրումի համար մղված մարտերին: Գնդապետ Շահնազարյանը եղել է գնդի վերջին հրամանատարը):

Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության պատճառով Կովկասյան ցարական բանակը հանվել է Արևմտյան Հայաստանի տարածքից ու տեղափոխվել Ռուսաստան: Գնդի բոլոր ղարաբաղցի զինծառայողները մնացել են տեղում ու անցել ինքնապաշտպանության:

Ոչ մի հանրագիտարանում չընթերցեցի նշված զինվորականներից որևէ մեկի մասին: Մի՞թե չէր կարելի տեղ տալ գոնե Գյանջում Աղա Առաքելի Խանդամիրյանցին ու փոխգնդապետ Իսահակ Հովհաննեսի Ղարամյանցին: Տարօրինակ է. լեռնական, հոգևորական Շամիլին հանրագիտարանում տեղ է հատկացվել, իսկ Գունիբում նրան գերած ռուսական բանակի ավագ սպա Ղարամյանցին՝ ոչ:

Մենք պարտավոր էինք նրանց տեղ հատկացնել՝ որպես հարազատ զավակների, իսկ ռուսը՝ որպես իր բանակի խիզախ հրամանատարների:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

Արձանագրություն Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի խորհուրդների առաջին համագումարի առաջին նիստի 6 հոկտեմբերի 1923թ. ժամը՝ 12.00

Համագումարը բացում է մարզային հեղափոխական կոմիտեի նախագահ ընկեր Ղարագյոզովը (երգում են «Ինտերնացիոնալը»)

Ինֆորմացիա խորհրդածության համար – Ղարաբաղի հեղկոմ, 19 հուլիսի 1920 թ., ք. Շուշի

Ձեր հաջողությունները անչափ ուրախացնում են ինձ, մենք չենք կասկածում, որ Բաքվի բաց թողված մոտ 100 միլիոն ռուբլին իզուր չեն անցնի: Թող աստված օրհնի ուժը փողի, որ կատարում է ավելին, քան ուժեղ զորքերը: Ես այդ մասին գրում եմ երկար, որպեսզի ձեզ և մյուս բոլոր ընկերներին համոզեմ, որ անչափ սխալ է ձեր այն հին քաղաքականությունը, այսինքն՝ Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գրավումը զորքերով: Մենք գիտենք, որ մեր զորքերը պարտվել են և հետ նահանջել: Այսօր զորքերի փոխարեն մեր փողերը կգործեն հրաշքներ, կառավարությունը որոշել է Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը Ադրբեջանին միացնելու համար բաց թողնել 200 միլիոն ռուբլի: Հարկավոր է շտապել:

…Օրերս այդտեղ կգա Արմենակ Ղարագյոզյանը: Նա ուշանում է՝ փողը չստանալու պատճառով: Մինչև որ չստանա իր 28 միլիոն ռուբլին, չի ճանապարհվի: Լավ ժամանակն է հարստանալու, ինչո՞ւ չօգտվել, ոչինչ, բարով վայելի այն, ինչ տալիս է մեր կառավարությունը. նա (Ղարագյոզյանը) խոստացել է յոթ օրվա ընթացքում Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը միացնի Ադրբեջանին:

Ասադ ԿԱՐԱԵՎ

Ողջույնի խոսքը տրվում է ընկ. Իլդրիմին.

Իլդրիմ – Բոլոր ուժերի լարումով, համառ և հետևողական պայքարից հետո վերջապես մենք տիրացանք իշխանության: Մենք տեսնում ենք, որ կոմունիստական կուսակցության ցուցմունքները բերում են ցանկալի նպատակների իրագործման ոչ միայն մեզ մոտ, այլև ամենուր… Պայքարը դեռ նոր է սկսվել… Կեցցե կոմունիստական կուսակցությունը (ծափահարություններ, երգում են «Ինտերնացիոնալը»):

Արխիվային պատճեն

Հ. Հ. Կառավարություն Ներքին գործոց մինիստր Նո. 03.98, 3 հոկտեմբերի, 1919թ. Երևան, Զինվորական մինիստրին

Թիֆլիսում հրատարակվող «Աշխատավոր» թերթի 203 համարում տպագրվել է սեպտեմբերի 25-ին Շուշիից ստացված հետևյալ տեղեկությունը, որը և ստորև հաղորդում ենք ձեզ.

«Թիֆլիս եկածները հաղորդում են, որ մի շաբաթ առաջ ընդհանուր նահանգապետ Սուլթանովը Կարիագինի վրայով մեկնել է Զանգեզուրի սահմանի Թաթարական շրջանները, իսկ մի քանի օրից հետո Շուշուց լուր է ստացվել այն մասին, որ Ադրբեյջանի զորքերը և տեղական թաթար-բանդաները սկսել են հարձակում Զանգեզուրի վրայ՝ երկու ուղղությամբ. Արաքսի հովտի հարավային կողմից՝ Ղարաբաղ, Ագարաք, Եղուարդ և ուրիշ հայկական գյուղերի վրայ և Նախիջևանի կողմից (հավանորեն Սիսիանի շրջանից) Մեղրի գյուղի շրջանում: Վերոհիշյալ հոդվածը ուղարկելով ձեզ, ձեր լուրջ ուշադրությունն է հրավիրվում»:

Ներ. Գործ. Մինիստր

*  *  *

Արխիվային քաղվածք Հայաստանի Մինիստրների խորհրդի 1919 թ. մարտի 18-ի նիստի

1. Բողոքի յայտագիր ուղարկել անգլիական հրամանատարությանը, Ղարաբաղում բժիշկ Սուլթանովին գեներալ-նահանգապետ նշանակելու և Ղարաբաղ զինվորական ուժեր մտցնելու համար:

2. Իրազեկ դարձնել այդ մասին Թիֆլիսի և Բագուի մեր դիվանագիտական ներկայացուցիչներին և Ադրբեջանի պառլամենտի հայ անդամներին:

3. Պահանջել դուրս տանել Ղարաբաղից Ադրբեջանի զինվորական ուժերը:

4. Պահանջել, որ Ղարաբաղում առայժմ լինի միայն տեղական վարչություն, անգլիական գեներալ նահանգապետի ղեկավարությամբ և որ Ղարաբաղի չեզոք բնույթը չփոխվի մինչև որ այդ հարցը չվճռվի միջազգային կոնֆերանսում:

*  *  *

Նախագահ ընկեր Ղարագյոզովը կարդում է Ադրբեջանի կոմունիստների խորհրդի նախագահ ընկեր Մուսաբեկովայի ողջույնի հեռագիրը

(Ծափահարություններ, երգում են «Ինտերնացիոնալը»)

Խոսքը տրվում է ընկ. Համիդ Սուլաթանովին

Ինֆորմացիա խորհրդածության համար – Այդ տարիներին Ադրբեջանում ապրում էր Սուլթանովների մի ողջ դինաստիա, որոնց բոլորի գործունեությունը, անկախ նրանից, թե որտեղ է ապրում և ինչ պաշտոնի, նույն ուղղվածությունն ուներ:

Արխիվային այս նամակներում դուք կհանդիպեք նրանցից երեքին:

Համիդ Սուլթանով – Ընկերներ, Ադրբեջանի կենտգործկոմը պարտավորեցրել է ողջունելու ԼՂԻՄ-ի առաջին համագումարը: Կենտգործկոմը ճիշտ է հաշվի առել պահը, երբ որոշել է Ղարաբաղին տալ ինքնավարություն: Դա արվել է ոչ թե որևէ մի ճնշման տակ, կամ որպես նվեր, այլ դրանով Ադրբեջանի կենտգործկոմը և ժողկոմխորհը կատարել են այն, ինչը որ թելադրում էին Ղարաբաղի բնական պայմանները…

Արխիվային պատճեն Ղարաբաղի հայոց ազգային խորհուրդ, 20. մայիսի 1919 թ., հ 710, ք. Շուշի, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը

Ղարաբաղի հայոց ազգային խորհուրդը շրջանի հայության քաղաքական դրության մասին է ցանկանում իրազեկ դարձնել ձեզ:

Ղարաբաղի հայության քաղաքական ձգտումների մասին խորհուրդիս նախորդ գրություններից տեղեկացած կլինեք. նա պարզ ու կտրուկ հայտարարել է, որ երբեք իր բախտը չի կապի Ադրբեջանի կառավաթյան հետ: Նրա այդ որոշման մասին անցած ապրիլ ամսում գումարած 5-րդ համագումարի միջոցով նա կրկին անգամ հայտնեց անգլիական հրամանատարության ներկայացուցիչ, գեներալ Շատելվոլտին, որ հատկապես եկել է Բագուից՝ համագումարին հայտարարություններ անելու: Նրա հայտարարությունները մի նպատակով է արվում. վարագուրած սպառնալիքներով ազդել հայության վրա, ինչպես օրինակ տնտեսական բոյկոտի և ճանապարհների հաղորդակցության ընդհատելու երկյուղի տակ Ադրբեջանի անհրաժեշտությունն է ցանկանում ապացուցել: Դրությունն ավելի վատթարանում է այն պատճառով, որ գյուղացիք, զբաղված լինելով ինքնապաշտպանության գործով, հնարավորություն չունեն արդեն հասած ցանքսը հավաքելու դաշտերից, իսկ Ադրբեջանին ենթարկվելու մասին հայ գյուղացիությունը լսել անգամ չի ուզում: Պահանջվում են արտակարգ միջոցներ՝ ազատելու Ղարաբաղի Հայությունը սարսափի ու մահի ճիրաններից:

Տեղեկատու բյուրոյի պետ՝               /Ստորագրություն/

(շարունակելի)
Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«ԸՆԾԱՆ» ԿԼԻՆԻ ԱՄԵՆԱՄՅԱ ԵՎ ՄԻՇՏ ԷԼ ԿԱՆՑԿԱՑՎԻ ԱՐՑԱԽՈՒՄ.
հավաստիացնում են մրցույթի կազմակերպիչները

Մայիսի 2-5-ը Ստեփանակերտում անցկացվեց համահայկական երգի «Ընծա» մրցույթ-փառատոնը: Այն կազմակերպել էին ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարությունը, «Օժանդակություն տաղանդավոր երեխաներին» հիմնադրամը (որ գործում է հանրապետության առաջին տիկնոջ հովանու ներքո և Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի տնօրեն Լիրա Քոչարյանի տնօրինությամբ) և Հայաստանի երգի պետական թատրոնը՝ կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանի ղեկավարությամբ: Հայաստանի տարբեր շրջաններից և Արցախից մրցույթին մասնակցեց 14-ից 23 տարեկան 22 հոգի, որոնցից մեկը, սակայն, ձայնալարերի վնասվածքի պատճառով դուրս մնաց մրցույթից: Երեք օր տևած մրցույթի ընթացքում հանձնախումբն, այնուամենայնիվ, կարողացավ ընտրել լավագույն եռյակին. առաջին տեղին արժանացավ Սարո Թովմասյանը՝ Էջմիածնից, երկրորդ տեղին՝ Սոնա Շահգելդյանը՝ Երևանից, երրորդը Նարեկ Բավեյանն էր՝ Վեդիից: Իսկ Գրան պրիին արժանացավ արցախցի Ռազմիկ Ամյանը, որ բոլորի կողմից ճանաչվեց լավագույնը: Հանձնախմբի կազմում ընդգրկված էին հայրենական երաժշտարվեստի այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են երգչուհիներ Վարդուհի Վարդանյանը, Նադեժդա Սարգսյանը, Մերի Կարապետյանը, երգիչ Արսեն Գրիգորյանը, դիրիժոր Գևորգ Մուրադյանը, ռեժիսոր Հրաչ Քեշիշյանը, որն, ի դեպ, և հանձնախմբի նախագահն էր, ռադիո «Վանի» տնօրեն Շուշանիկ Արևշատյանը, հեռուստալրագրող Մերի Դավթյանը և «Գրիգոր Լուսավորիչ» համալսարանի ռեկտոր Գեորգի Սահակյանը:

Գնահատականների ակնկալիքով մրցույթի վերջում դիմեցինք հանձնախմբի անդամներին:

Շուշանիկ Արևշատյան – բոլոր մասնակիցներն էլ պրոֆեսիոնալ են, թեև տարիքով փոքր են: Լավ պատրաստված են, ունեն հիանալի ձայն, ուստի շատ դժվար էր ընտրելը: Պիտի լավերից ընտրեինք լավագույներին:

– Ինչպե՞ս կբացատրեիք այն հանգամանքը, երբ հանդիսատեսն ու հանձնախումբը տարակարծիք էին:

– Հանդիսատեսը որոշ հարցերի սուբյեկտիվ է մոտենում՝ ծանոթ, դասարանցի, համակուրսեցի, նման դեպքերում, բնականաբար, առաջանում են շատ պարզ էմոցիաներ: Իսկ մենք չպիտի սուբյեկտիվ լինենք, պիտի գնահատենք և երգը, և բեմական արվեստը, և զգեստը, մի խոսքով՝ ամեն ինչը: Առաջին հերթին, բնականաբար, երգարվեստը:

Մասնակիցներից որևէ մեկին անձամբ նախապատվությո՞ւն էիք տվել:

– Ես հավանել եմ բոլորին: 21 մասնակիցներից գուցե մեկ կամ երկու հոգու հավանած չլինեմ, ուստի և բարդ էր ընտրություն կատարելը:

Գևորգ Մուրադյան – ժամանակը ցույց կտա, թե մասնակիցներից ովքեր իսկական արտիստներ կդառնան, բայց ինքնին երևույթը շատ գնահատելի է:

Ինչ վերաբերում է մեր և հանդիսատեսի տարակարծությանը, ասեմ, որ միշտ էլ այդպես է լինում, քանի որ հանձնախումբը շատ ավելի պրոֆեսիոնալ տեսանկյունից է նայում խնդրին:

Եթե ինչ-որ մեկին 7 միավոր եմ նշանակել, ուրեմն՝ հավանել և նրան եմ տվել նախապատվությունը:

Արսեն Գրիգորյան – Շատ դժվար էր մեր գործը, որովհետև երեխաները բոլորն էլ մեկը մյուսից լավն էին, սակայն փորձեցինք լինել աչալուրջ և, ըստ իս, ամեն մեկին գնահատեցինք ըստ իր արժանիքների:

Հանդիսատեսի և մեր կարծիքը հաճախ կարող է  չհամընկնել: Չեմ ուզում անուններ տալ, բայց այսօր Հայաստանում կան երգիչ-երգչուհիներ, ովքեր կարող են բեմ դուրս գալ, ու ժողովուրդը իրենց շատ լավ ընդունի՝ չհասկանալով, իսկ մենք որպես պրոֆեսիոնալ՝ չընդունենք:

Բնականաբար, եղան մասնակիցներ, որոնց ես նախապատվություն եմ տվել:

– Ովքե՞ր:
– Մեկ հոգի չէ, երկու-երեք հոգի են:
– Իսկ ավելի կոնկրե՞տ:
– Չեմ սիրում անուններ տալ:

Նադեժդա Սարգսյան- Մրցույթը կայացավ, ինչն արդեն գեղեցիկ փաստ է, քանի որ Արթուր Գրիգորյանը այդ մասին վաղուց էր երազում: Եվ ես վստահ եմ, որ այս մրցույթը կդառնա ավանդական:

Ես բոլոր մասնակիցներին վաղուց եմ ճանաչում ու բոլորին էլ սիրում եմ, պարզապես կցանկանայի ընդգծել Ռազմիկին:

Հրաչ Քեշիշյան – Գրեթե բոլոր մասնակիցներին ճանաչում էի, բացառությամբ գյումրեցի մի աղջկա: Ինչ վերաբերում է մասնակիցների պատրաստվածությանը, նշեմ, որ փոքր տարիքային խմբում կային այնպիսիները, ովքեր լավ ապագա  են ունենալու, իսկ այն մասնակիցները, ովքեր գրավել են բարձր տեղեր, իրենց այցեքարտը դրանով իսկ ներկայացրել են մեծ էստրադա:

Իհարկե, ես ունեմ իմ սեփական նախապատվությունը, բայց հավաստիացնում եմ, որ դա երբեք չի ազդում գնահատականների վրա, քանի որ փորձում եմ գնահատել տվյալ պահի նրա կատարումը:

– Ի՞նչ կասեք մասնակիցների երգացանկի ընտրության մասին:

– Մրցույթը շատ կարճ ժամանակում է նախապատրաստվել և օգտագործվել են այն երգերը, գործիքավորումները, որոնք եղել են: Դա հասկանալով՝ հանձնախումբն այս հարցում եղավ ոչ այնքան խիստ: Հուսով եմ, որ հաջորդ մրցույթին սահմանված կլինի նաև երգի տևողությունը, քանի որ բոլորի համար էլ շատ բարդ է լսել 8 րոպեանոց երգ, կամ այնպիսի երգեր, որոնք իրենց կատարումով բարդ են և կատարել են շատ հայտնի երգիչներ: Եթե մասնակիցը հավակնում է երգել այդպիսի երգ, ուրեմն պետք է հասկանա, թե ինչ է երգում:

Վարդուհի Վարդանյան – Շատ ուրախ եմ, որ նման մրցույթ վերջապես կազմակերպվեց, այն էլ՝ Արցախում: Ես շատ եմ մասնակցել մրցույթների, բայց հավատացեք, շատ լուրջ միջազգային մրցույթներում նման առողջ և ուժեղ մրցակցություն քիչ է հանդիպում: Ես գնահատող հանձնախմբի կազմում էի, և շատ դժվար էր կողմնորոշվել, թե ովքեր են գրավելու առաջնային տեղերը: 21 մասնակիցներից 5-ը իրենց առաջին քայլերն էին անում: Նրանք մեծ ներուժ ու տաղանդ ունեն, նրանց սպասվում է փայլուն ապագա: Կարծում եմ, 2-3 տարուց հետո մասնակիցներից շատերը արդեն հանրահայտ կլինեն, և նրանց կսիրի ժողովուրդը, ինչն էլ մրցույթի նպատակն է:

Արթուր Գրիգորյան – Այս ամենը չի արվել հենց այնպես, պարզապես ինչ որ բան անելու համար, նպատակն այն է, որպեսզի կարողանանք նոր անուններ հայտնաբերել: Հենց այսպիսի մրցույթների ձևով ենք կարող որոշել՝ ունե՞նք, թե՞ չունենք նոր սերունդ, որը կարող է փոխարինել հենց նույն Վարդուհի Վարդանյանին կամ Արթուր Իսպիրյանին և այլն: Այս ամենից դուրս եկավ, որ ունենք սերունդ ու կարող ենք հպարտությամբ ասել՝ լավ սերունդ ենք մեծացնում: Մրցույթը լինելու է ամենամյա, մյուս տարի անպայման կներգրավվի սփյուռքը: Սա, ըստ իս, ողջունելի գործ է ոչ միայն մեզ՝ երաժիշտներիս, այլև Արցախի համար, որովհետև երիտասարդությունը չգիտի ինչով զբաղվել, իսկ սա շատ լավ առիթ է արտահայտվելու:

Ես այնքան եմ հասցրել մասնակիցներին սիրել, որ նախապատվություն չունեմ: Ինչ վերաբերում է Գրան պրիին, միանշանակ ասեմ, որ շատ ճիշտ որոշում է ընդունվել: Ռազմիկ Ամյանն այսօր լավագույն երգիչներից մեկն է Հայաստանում: Եվ եթե մենք նրան չենք կարողացել «ռասկրուտկա» անել և դուք չգիտեք նրա մասին, դա չի նշանակում, որ Ռազմիկը նույն Անդրեից կամ Արսեն Սաֆարյանից պակաս է, եթե չասեմ, որ ավել էլ է՝ իր ձայնային տվյալներով:

«ՉԵՄ ՊԱՏՐԱՍՏՎՈՒՄ ՈՂՋ ԿՅԱՆՔՍ ԹԱՔՆՎԵԼ ԴԻՄԱԿԻ ՏԱԿ».
սակայն դիմակահանդեսը դեռ շարունակվում է

Պատերազմից հետո հայկական էստրադան «լավագույն» վիճակում չէր: Այսօր, տարիներ անց, կարելի է փաստել, որ հայկական էստրադան մեկ այլ՝ արագ զարգացման փուլում է գտնվում. օրեցօր հայտնվում են նորանոր երգիչ-երգչուհիներ, ինչպես սնկերը՝ անձրևից հետ: Բնականաբար, երբ համատարած երգում են բոլոր քիչ թե շատ երգել իմացողները՝ «ով ավելի արագ» ու «ով ավելի շատ» կարգախոսների հետևից ընկած, թվում է՝ մոռացվում է ամենակարևորը՝ «ով ավելի լավ» կարգախոսը:

Միստր X-ի Արցախում ունեցած համերգը առիթ դարձավ  մեր հարցազրույցին, որի ընթացքում փորձեցինք պարզել, թե ի՞նչ անձնավորություն է թաքնված Միստր X-ի դիմակի տակ և, ինչու չէ, իմանալ, թե վերը նշված կարգախոսներից որին է հետևում ինքը՝ հայտնի, բայց այդպես էլ անհայտ երգիչ Միստր X-ը:

– Ո՞վ է այն Միստր X-ը, որին մենք ճանաչում ենք:

-Ես բոլորի նման սովորական մի մարդ եմ, ունեմ իմ ընտանիքը, իմ ընկերները: Պարզապես իմ սկզբունքներից ելնելով ու ինչ-ինչ պատճառներով՝ 2000 թվականից սկսած հանդես եմ գալիս դիմակով:

– Ինչո՞ւ դիմակով:

– Եթե ասեմ բոլոր պատճառները, պիտի ամեն ինչ բացահայտեմ: Միայն կարող եմ ասել, որ չեմ պատրաստվում ողջ կյանքս դիմակով անցկացնել, և եթե գա ճիշտ ժամանակը և ես լինեմ ճիշտ տեղում, ես կբացահայտեմ ինձ:

– Ու ո՞րոնք են այդ ճիշտ տեղն ու ժամանակը:

– Ես էլ չգիտեմ: Սպասում եմ:

– Համերգի ժամանակ Դուք նշեցիք Ձեր հեռակա ուսուցիչների մասին, իսկ ովքե՞ր են եղել Ձեր անմիջական ուսուցիչները:

– Ամենից մեծ ուսուցիչներն, իհարկե, եղել են իմ ծնողները, իսկ երաժշտության ասպարեզում իմ ամենամեծ ուսուցիչը եղել եմ ես: Ես ինքս փորձել եմ սովորել  այն, ինչ չի ստացվել սովորել: Եվ հիմնականում ես եմ ինձ վրա աշխատել: Բայց, իհարկե, «Արձագանք» ստուդիայում ինձ դասավանդել է Նինա Հովսեփովնան: Նա ինձ շատ է օգնել: Մի օր ինձ լսելով՝ (իսկ այդ ժամանակ ես արդեն երգում էի) նա ինձ հրավիրեց իր դասերին, ասաց՝ արի ու որոշ ժամանակ անց ձայնդ ավելի լավ «կբացվի»: Իրոք, որոշ ժամանակ անց ես տարբերություններ նկատեցի:

– Այսօր հայկական էստրադայի աստղերը քիչ են տարբերվում իրարից: Ըստ Ձեզ, դիմակից բացի, Դուք է՞լ ինչով եք տարբերվում  մյուսներից:

– Կարծում եմ, յուրաքանչյուրն էլ, այսպես թե այնպես, ինչ-որ ձևով տարբերվում է մյուսներից: Իսկ ես, ըստ իս, տարբերվում եմ նրանով, որ չեմ փորձում անել այն, ինչ այդ պահին հաճելի է հանդիսատեսին: Իհարկե, ես հարգում եմ հանրության կարծիքը, բայց անում եմ այն, ինչ ես եմ ճիշտ գտնում: Կարծում եմ՝ ես իմ գործը սիրով եմ անում:

– Երգիչները, այդ թվում և Դուք, այսօր մի ամբողջ սերնդի ճաշակ են դաստիարակում: Կարծում եք, այսօր հայկական էստրադան ճի՞շտ ճաշակ է դաստիարակում, և ինչպիսի՞ն է Ձեր լուման այդ գործում:

– Ես հաճախ նամակներ եմ ստանում, որտեղ սկսնակ երգիչները հարցնում են՝ ինչպե՞ս ստացվեց Ձեզ մոտ, և չէի՞ք սովորեցնի, արդյոք, մեզ: Ես այս ամենը համարում եմ լավ գործի արձագանք: Ասում են՝ բոլորը երգում են: Ես կողմ եմ դրան, թող երգեն, ինչ ուզում է լինի, միևնույն է՝ այն արվեստը, որ խոր արմատներ ունի, մնայուն է: Ես անձամբ իմ ելույթներում շեշտը միշտ էլ դնում եմ երգի վրա: Իհարկե, կարևոր է նաև բեմական պահվածքը և այլն, բայց ինձ համար ամենից կարևորը երգն է: Քանի որ ինձ, նախ և առաջ, ճանաչում են որպես երգչի:

– Ինչպե՞ս եք ընտրում Ձեր երգացանկը և ունե՞ք Ձեր երգահանը:

– Նախ և առաջ ընտրում եմ այն երգերը, որոնք սիրելի են ինձ: Երկրորդ հարցին չեմ կարող պատասխանել այո կամ ոչ, քանի որ երկու դեպքում էլ պատասխանս սխալ կլինի:

– Ասում են՝ երգիչները բեմ դուրս գալուց առաջ վախի զգացում են ունենում, ինչի՞ց եք վախենում Դուք:

– Ես ավելի շատ ոչ թե վախ, այլ պատասխանատվության զգացում եմ ունենում: Ինձ հաճախ են հարցնում՝ ե՞րբ ես հանգստանում, ու ես պատասխանում եմ՝ միայն հաջողված համերգից հետո, երբ ամեն ինչ լավ է ընթանում: Միայն այդ ժամանակ մի հաճելի հանգստություն ես զգում, ինչը կարելի է համարել միայն քո ցանածի հաջող բերքահավաք:

– Դուք նշեցիք, որ մի երգ ուղարկել եք ԱՄՆ, որը գուցե համաշխարհային էստրադա դուրս գալու հնարավորություն տա: Ի՞նչ եք կարծում, հայ երգիչները ինչո՞ւ չունեն այդ հնարավորությունը, այդ ի՞նչն է մերոնց պակասում:

-Առաջին հերթին պետք է երգել անգլերեն ու երգել լավ: Ու բացի այդ, պիտի լինել յուրահատուկ ու, ամենակարևորը, անհրաժեշտ են մարդիկ, ովքեր կարող են այդ երգչին «դուրս հանել» համաշխարհային էստրադա: Մի անգամ, այստեղ էր՝ «Նաիրի» հյուրանոցում նստած էինք ու մեկ էլ խոհարարը սկսեց երգել, այնպես էր երգում, ես Ձեզ վստահեցնում եմ՝ եթե այդ մարդը համերգ տար, ես անպայման տոմս կառնեի ու կգնայի նրան նորից լսելու: Ասածս այն է, որ պետք են մարդիկ, որ տեսնեն այդ ամենը և ցույց տան աշխարհին: Վերջապես «շոու-բիզնես» ասվածը ցույց տալ է նշանակում:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԱՐԱՐՄԱՆ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ…
(ՆՎԱՐԴ ԱՍԱՏՐՅԱՆ – 80)

Բեղմնավոր ու պատվաբեր ստեղծագործական ուղի է անցել  ՀՀ վաստակավոր և ԼՂՀ ժողովրդական  արտիստուհի  Նվարդ Ասատրյանը: Նրա բեմական  60 տարիները եղել են  որոնումների և ձեռքբերումների,  ինքնաճանաչման և ինքնահաստատման, վերելքների ու թռիչքների, ինչու չէ, նաև նահաջների ու  տեղատվությունների տարիներ: Կարևորն այն է, որ արտիստուհու  այդ  հախուռն  ու  արգասավոր  բեմական կյանքն անցել է հանդիսատեսի  համակրանքի մշտական ուղեկցությամբ. մարդիկ անհամբերությամբ սպասել են ամեն նոր հանդիպման, ազդագրերում փնտրել  են ծանոթ անունը,  գտնելով՝ շտապել թատրոն ու հաճույքով ըմբոշխնել նրա ինքնատիպ  արվեստի պարգևած ուրախությունն ու բերկրանքը: Եվ միշտ  հրաժեշտ են տվել  ժպտալով՝ ուշքը ետ  պահած՝ նորից տեսնվելու  ակնկալիքներով: Թերևս, յուրաքանչյուր դերասանի  անթաքույց երազանքն է սա, գերխնդիրը,  որն էլ   երևի հենց  կոչվում է երջանիկ  բեմական  կյանք…

Պակաս հետաքրքիր չէ նաև Նվարդ Ասատրյան մարդը. կենսասեր ու կենսախինդ, անհանգիստ խառնվածքի ու հազվագյուտ  էներգիայի  տեր այս անձնավորությանը խորթ է խաղաղ ափը, բնությունը  նրան օժտել է արարման ձիրքով՝ միահյուսված շատ  կարևոր մի հատկության հետ. նա  գիտե նվիրվել  մինչև  վերջ՝ գործին,  ընտանիքին,  բարեկամներին և այդ ամենի  հետ միասին լինել կին, հրապուրել  ու հրապուրվել, սիրել ու սիրվել:

Ուստի  անվարան կարելի է ասել, որ  Նվարդ  Ասատրյանը կյանքի կողքով չի  անցել, նա կայացել է որպես դերասան, կին, մայր, տատիկ և պարզապես՝ Արցախի քաղաքացի:

Ծնվել է 1925 թվականին, մայիսի 25¬ին  Նախիջևանի Ինքնավար  Հանրապետության Շահբուզի  (Շահապունքի) շրջանի Գոմեր գյուղում: Վեց տարեկանում տեղափոխվել է Բաքու՝ եղբոր մոտ, որտեղ էլ անցել է նրա  մանկությունն ու պատանեկությունը:

Դեռ դպրոցական  տարիներից սիրել է  թատրոնը: Դրանում պակաս կարևոր դեր  չի խաղացել այն հանգամանքը, որ նրանց բակում էին ապրում Բաքվի  Հայ դրամայի  նշանավոր դերասաններ Հովսեփ Ոսկանյանը,  Արզո Արզումանյանը, Նվարդ Սանթրյանը: Երիտասարդ աղջնակը հաճախել է թատրոն,  ակնածանքով  դիտել նրանց կատարումները և ի վերջո որոշում ընդունել իր ճակատագիրը ևս կապել բեմի հետ:  Այդ նպատակով  1941թ.   ընդունվել է  Բաքվի  թատերական  ուսումնարանը:  Սովորելուն  զուգընթաց հաճախել  է նաև հայկական թատրոնին կից  գործող դերասանական ստուդիան  և միաժամանակ մասնակցել ներկայացումների մասսայական  տեսարաններին:

1945թ. ավարտելով  ուսումնարանը,  Ասատրյանը աշխատանքի է անցնում Բաքվի  թատրոնում և իր դերասանական մկրտությունը ստանում կերպավորելով Ծովինարին՝ «Ջավահիր» և Նինա  Իվանցովային՝ «Երիտասարդ գվարդիա» ներկայացումներում: Նրա բեմելը ողջունել և բարի երթ են մաղթել Ժասմենը,  Ալեքսանդր Հովհաննիսյանը, Աստղիկ Երամյանը: Դերասանուհին  հատկապես երախտագիտությամբ է հիշում  Կարո  Ալվարյանին, որի սանն է եղել ուսումնարանում  և որի  ղեկավարությամբ էլ կատարել է առաջին  քայլերը պրոֆեսիոնալ բեմում:

1949թ. «Մի քաղաք» ներկայացումով փակվում է Բաքվի Լ. Երամյանի  անվան հայկական  պետական Կարմրադրոշ թատրոնը: Ասատրյանը իր ամուսնու՝ Մամիկոն  Միքայելյանի  և մի խումբ արդեն վաստակ  ու ճանաչում ունեցող դերասանների հետ  տեղափոխվում է Ստեփանակերտի հայկական պետական թատրոն, որի  բեմին էլ ծառայում է մինչ օրս: Բաքվի  Հայ  դրաման այժմ հուշ և պատմություն է միայն, և Նվարդ  Ասատրյանը  այն  վերջին  մոհիկանն է, որ կապում  է  մեզ մշակույթի այդ  երբեմնի փայլուն օջախի պատմությանը:

Նվարդ  Ասատրյանը որպես  դերասանուհի  ձևավորվել է  Ստեփանակերտի բեմում, այստեղ  է ձեռք բերել  դիմագիծ, վարպետություն,  ճանաչում և ինքն էլ դարձել  այդ թատրոնի պատմության կերտողն ու սյուներից մեկը: Հարյուրից ավելի կերպարներ է մարմնավորել նա՝ մեծ ու փոքր, հիշարժան ու  անցողիկ: Եվ այդ  հարուստ  դերացանկի մեջ պարզորոշ երևում են   արտիստուհու ստեղծագործական նախասիրությունները, որոնք հուշում են մեզ,  որ նա  խառնվածքով բնութագրական (խարակտերային) դերասանուհի է՝ կատակերգական  գունավորումներով, չնայած հաջողությամբ  կատարել է  նաև  դրամատիկական դերեր, ինչպես,  օրինակ, Պոլինան՝ «Ձմեռային  հեքիաթ», Նաստյան՝  «Հատակում», Վերգինեն՝ «Արմենուհի», Զարուհին՝ «Այրվող պատիվ» բեմադրություններում: Այդուհանդերձ, Նվարդ Ասատրյանը համբավ ու ճանաչում է գտել և հանդիսատեսի կողմից սիրվել է որպես խարակտերային և կատակերգական դերերի  վարպետ¬ կատարող: Այդ շարքից հատկապես կարելի է առանձնացնել նրա Կետտին՝ «Ստախոս կինը», Փեփրոնը՝ «Արտասահմանյան փեսացու», Ռոզիտան՝ «Բակում կատաղի շուն  կա», Ցիցան՝ «Կողոպուտ կեսգիշերին», Ռոզը՝  «Սերը  ճամպրուկի  մեջ»,  Վիկտորյան՝ «Աշխարհն, այո, շուռ է եկել», Նադյան՝  «Բաղնիքդ անուշ»,  Ռոզին՝ «Ա˜խ, սեր…» ներկայացումներում:

Արտիստուհին  իր երկարամյա բեմական աշխատանքով  հաստատել է, որ վարպետորեն տիրապետում է  բնութագրական և կատակերգական բնավորություններ ներկայացնելու խաղամիջոցներին: Նա միշտ  կարևորել է կերպարի  ժանրային պատկանելությունը և հատկապես կատակերգական դերերում ցուցադրել է թեթև ու անճիգ խաղ, օգտագործել է վառ,  ընդգծված գույներ՝ առավելս  դրսևորելով  ցայտուն դերապատկեր ստեղծելու իր հմտությունը:

Ուսումնասիրելով  արտիստուհու  մարմնավորած կերպարների ուրույն  պատկերասրահը,  պարզորոշ նկատում ենք, որ նրա կատակերգական ձիրքն ավելի վառ դրսևորվել է  Նվարդ  Ասատրյան և Մամիկոն  Միքայելյան զուգախաղում: Լայն ժողովրդականություն վայելող և Արցախ աշխարհին ծիծաղ պարգևող այդ գեղեցիկ զույգի մասնակցությունն այս կամ այն ներկայացմանը  արդեն իսկ հաջողության գրավական էր թատրոնի համար:  Բեմական հազվագյուտ զուգընկերություն  էր դա, որտեղ խաղը երբեմն հասնում էր այնպիսի բացարձակ ազատության,  որ հատուկ է միայն բեմի  վարպետներին: Հիշենք նրանցից մի քանիսը. «Սերը ճամպրուկի  մեջ»՝ Ռոզ¬Կնյազ, «Բնակարանամուտ»՝ Նուշիկ¬Սերոբ, «Կարուսել»՝ Հրանուշ¬Շմավոն, «Գնա մեռիր, արի սիրեմ»՝ Սոֆո¬Տարոն, «Ախ, ներվեր, ներվեր»՝ Անյա¬Արշակ Պարթև, «Բաղնիքդ անուշ»՝ Նադյա¬Լուկաշին, «Կողոպուտ կեսգիշերին»՝ Ցիցա ¬Դյոլա, «Ստախոս կինը»՝ Կետտի¬Ջիմմի, «Անդրոն և Սանդրոն»՝ Մարգո¬Անդրո:  Այս կենսախինդ, աշխույժ ու գունեղ բեմադրությունները տարիներ շարունակ հրճվանք են պատճառել մարդկանց  և այն զվարթ շունչը, որ համակում էր դիտողին, առաջին հերթին բխում էր այդ երկու դերասաններից:  Նրանք խաղացվել են Արցախի գրեթե բոլոր անկյուններում և հանդիսատեսի  կողմից ընդունվել սրտաբաց ջերմությամբ, աշխույժ  ծիծաղով և խանդավառ ծափերով:

Մեծ դերասան Միխայիլ  Չեխովին է  պատկանում այն միտքը,  որ գոյություն ունի  դերասանական խաղի երեք ձև՝ իր համար,  հանդիսատեսի համար և խաղընկերոջ  համար:  Նրա կարծիքով,  դերասանների մեծ մասը խաղում է իր և հանդիսատեսի համար, սակայն ամենից ճշմարիտ խաղը՝ խաղընկերոջ համար խաղալն է: Նվարդ Ասատրյանը կարողանում է խաղալ բեմընկերոջ համար,  արձագանքել ու զգալ նրան ոչ միայն  տեխնիկապես,  այլև ապրումներով, որի արդյունքում խաղընկերն իրեն անվտանգ է զգում ու վստահ: Այս կարևոր հանգամանքը խոսում է նաև դերասանուհու՝  կերպարին տարալուծվելու  կարողության մասին, որը   արդարացիորեն  նկատել է Վարսիկ  Գրիգորյանը՝  «Այգի  առանց հողի» ներկայացման թատերախոսականում. «Բենիկ  Օվչյան¬Ծերուկի  և Նվարդ Ասատրյան¬Պառավի բեմական դուետը երկու վարպետների  ստեղծագործական բերկրալի պատեհությունն է,  ուր ի թիվս այլ բարեմասնությունների արտահայտվում է կերպարին տարալուծվելու բացառիկ շնորհք» («Երեկոյան Երևան», 1987, 17 դեկտեմբերի):

Ասվածից  երևում է, որ  Ասատրյանը գիտե  պեղել կերպարի  հոգեկան աշխարհը և պատահական չէ, որ իր ճշմարիտ ու հավաստի խաղով շահել է հանդիսատեսի անվերապահ համակրանքը նույնիսկ այնպիսի դերերում, որ համակիրներ քիչ են ունենում:

Նվարդ Ասատրյանը  այն դերասաններից է, որի հետ աշխատելիս անհարկի դժվարություններ և խնդիրներ չեն  առաջանում բեմընկերների և, մանավանդ, ռեժիսորների մոտ: Նրա մասին մի առիթով ահա ինչ է գրել թատրոնի երախտավոր Իվ. Հովհաննիսյանը. «Նվարդը ճկուն դերասանուհի է, ճկուն՝ ոչ միայն պլաստիկայի տեսակետից, այլև դերը  ըմբռնելու և այն հավաստի  մատուցելու տեսակետից:  Հանձին նրա, ես  միշտ  էլ  ունեցել եմ ռեժիսորական մտահղացումը  շուտ ընկալող և ռեժիսորին  օգնող դերասանուհու: Նա ունի շատ թանկագին մի  բարեմասնություն ևս՝ լինի մեծ ու պատասխանատու, թե փոքր ու էպիզոդիկ դեր,  հյուրախաղային  կարևոր ներկայացում, թե գյուղական բեմում  խաղացվող, իր գործին մոտենում է պրոֆեսիոնալ լրջությամբ ու  բարձր  պատասխանատվությամբ: Այսպիսի պարտաճանաչությունը միշտ էլ ինձ համար սիրելի գիծ է եղել, որի համար էլ բարձր եմ գնահատում նրա  աշխատանքը» («Սովետական  Ղարաբաղ», 1980, 30 մարտի): Ասվածը այլ կերպ կոչվում է ստեղծագործական կարգապահություն, որ  դերասանուհուն է անցել  բեմարվեստի մեր  մեծերից ու պետք է   օրինակ դառնա այսօրվա երիտասարդների համար:

Նվարդ  Ասատրյանի  բազմամյա  ու բեղմնավոր  բեմական  գործունեությունը բարձր է գնահատվել  կառավարության կողմից. 1973թ. նա  արժանացել է  վաստակավոր արտիստի, իսկ 1979 թվականին՝ ժողովրդական արտիստի  պատվավոր կոչման: Սակայն ամենամեծ պարգևը երևի  հանդիսատեսի սերն է, որ նա վայելել է ողջ կյանքում:  Հուրախություն  բոլորի,  դերասանուհին  այսօր  էլ շարունակում է ստեղծագործ աշխատանքը և իր անսպառ լավատեսությամբ հաստատում արարման երջանկության  հավերժական  երթը:

Կարինե ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ

——————————————————————————————-

Անդրադարձ
«ԴԵՄՈ» ԹԵՐԹԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ԽՄԲԱԳԻՐ ՊՐՆ. Գ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻՆ

Ձեր թերթի 30 ապրիլի 2005թ. թիվ 8 (27)-ում տպագրված «Ստեփանակերտի դրամատիկին պետք չե՞ն երիտասարդ կադրեր…» հռետորական հարցադրումով հոդվածի մեջ բերված «փաստերն» ու նաև հետ-գրության մեջ, մեղմ ասած, անպատասխանատու եզրահանգումները թողնելով Ձեր ու Ձեր թերթի մշակույթի բաժնի խղճին, ասեմ միայն. հարկավոր էր գրելուց առաջ նախ ճշտել եղած փաստերը, լսել երկրորդ կողմին, ինչը չեք արել, հետո լինել անկողմնակալ և ազնիվ եզրակացություններում, ինչը չկա Ձեր տպած նյութում:

Ձեզ ենք ուղարկում այն փաստացի նյութերն ու թատրոնի կոլեկտիվի ընդհանուր ժողովի եզրակացությունը, որ կարողանանք թատրոնը հանիրավի և ներքին հրճվանքով «պախարակելու» փորձից առաջ, նախ լինել այդ նույն թատրոնի գոնե շարքային հանդիսատեսը, հետո՝ նրա անողոք դատավորը:

Թատրոնի ներքին կյանքը, ինչպես ցանկացած, այսպես ասենք, հիմնարկի կյանք՝ իրենն է և հարկավոր չէ միտումնավոր վնասել: Իսկ նկարը, որը տպված է թերթում, վառ ապացույցն է այն բանի, որ օրինապահ և թատրոնին նվիրված երիտասարդները թատրոնում են և աշխատում են բավականին հաջող:

Ի գիտություն նաև, որ նկարում երկու երիտասարդ կադրերի մեջտեղում պատկերված Ն. Մելքումյանը բեմի համար իր տարիքով և խաղացած դերերի քանակով, ճիշտ է, սկսնակ է, բայց ոչ՝ երիտասարդ: Եվ թատրոնի հետ առնչվել է ընդամենը մեկ տարի և երեք ամիս, չունենալով ոչ դերասանի մասնագիտություն, ոչ էլ որևէ թատրոնում աշխատելու փորձ: Սակայն, նախկին աշխատավայրից (Բուսաբանական այգուց) դատարանով և աղմկալից ազատվելու փորձ ունի:

Նա իր բեմական անհայտությունից դեպի հայտնի «բարձունքների» ողջ ճանապարհի համար պարտական է Ստեփանակերտի դրամատիկին, հանձինս նրա տնօրեն, նույն ինքը գեղարվեստական ղեկավար, նույն ինքը «Աստղիկ» մանկապատանեկան թատրոնի դասախոս, ԼՂՀ ժողովրդական արտիստ Լեոնիդ Հարությունյանին: Ի դեպ, ուշադիր եղեք նաև, քանի որ դուք թվարկում եք և վերագրում ինձ ուրիշ այլ պաշտոններ, որոնք չկան, ամոթ է, այդքան անգիտաբար վստահ չեն լինի, մարդիկ պիտի հավատան Ձեր գրածի գոնե մոտավոր ճշտությանը:

Հարգանքներով՝ Լ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Հ. Գ. Կարող եք նաև չտպագրել ոչինչ, ոչ իմ գրածից, ոչ էլ այն նյութերից, որոնք ուղարկում եմ Ձեզ:

ԴԱՏԸ ՀԵՏԱՁԳՎԵԼ Է

«Դեմո» թերթի վերջին համարում տեղեկացրել էինք Ստեփանակերտի դրամատիկ թատրոնի տնօրենի կողմից դերասանուհի Նունե Մելքումյանին աշխատանքից ազատելու մասին: Վերջինս իր իրավունքները պաշտպանելու նպատակով դիմել էր դատարան: Դատը նշանակված էր մայիսի 5-ին, սակայն, ինչպես տեղեկացանք Ն. Մելքումյանից, տնօրեն Լ. Հարությունյանը չէր ներկայացել դատարան՝ պատճառաբանելով, որ զբաղված է Գրերի գյուտի 1600-ամյակին նվիրված ներկայացմամբ, որ պիտի կայանա հունիսի վերջին: Վերոհիշյալ դատական նիստը հետաձգվել է մինչև մայիսի 18-ը: «Դեմո»-ն կհետևի նիստի ընթացքին և արդյունքների մասին կտեղեկացնի ընթերցողներին:

Մշակույթի բաժին

ՌԵԺԻՍՈՐՆԵՐ ԵՆ ՊԵՏՔ, ՌԵԺԻՍՈՐՆԵՐ

Պատահաբար ձեռքս ընկավ «Դեմո» հանրային թերթի ապրիլի 30-ի համարը: Ուշադրությունս գրավեց մի վերնագիր՝ «Ստեփանակերտի դրամատիկին պետք չե՞ն երիտասարդ կադրեր»: Ծանոթացա նյութին: Ընթերցեցի նաև նույն էջում տպագրված մեկ ուրիշ նյութ՝ «Վկայագրություն, որը հիմք հանդիսացավ ներկայացման համար» վերնագրի տակ:

Սա առաջին անգամը չէ, որ Ստեփանակերտի դրամատիկի մասին նյութեր կարդալուց հետո մեջս ցանկություն է առաջանում արձագանքել, բայց միշտ լռել եմ: Լռել եմ, որովհետև մեկ անգամ սխալ եմ գործել՝ մինչև վերջ չեմ պայքարել, թեև՝ պետք էր: Բավարարվել եմ փոքրիկ հաղթանակով, և իզուր:

Մի առիթով մի անձնավորություն, բոլորիս կողմից ճանաչված ու հարգված, ինձ համեմատել է «արդարության համար պայքարող մարտիկի հետ», և իրոք, երբեք չեմ կարողացել հանդուրժել անարդարությունը: Հիմա էլ հանուն արդարության եմ գրում:

Ընկերներ, թատրոն սիրող և հասկացող ընկերներ (եթե, իհարկե, կան այդպիսիք).

Ստեփանակերտի դրամատիկ թատրոնին առաջին հերթին պետք են ոչ թե երիտասարդ կադրեր, այլ կարգին ռեժիսորներ:

Ա. Ա.

——————————————————————————————-

Накануне

Пришло время умных и гибких политиков

Итак, предвыборная гонка в Карабахе выходит на финишную прямую. Начинается самый горячий этап – словесный марафон, в ходе которого каждый кандидат или каждая партия должны убедить избирателей, что именно этот кандидат или именно эта партия – то, что нужно Карабаху для его выхода из “болота”, в которое мы все дружно попали: избираемые – из-за того, что красиво лгут, избиратели – из-за того, что позволяют им лгать.

Сегодня самым популярным в Карабахе стало слово “демократия”. Под него стали подстраиваться все, и с его помощью многие хотят разрешить свои личные вопросы.

Понимают ли говорящие о демократии, что сама демократия – это утверждение конституционных порядков? Хотят ли те партии, которые ведут в парламент олигархов и криминал, чтоб в стране воцарилась власть закона? Насколько сами эти партии и их кандидаты соответствуют нормам закона? Ведь на протяжении последних лет многие из власть имущих только и делали, что нарушали законы. Они упорно внедряли в сознание народа, что только они имеют право на власть, только они вправе решать судьбу народа. Они узурпировали власть, чтоб решать свои мелкоместнические проблемы, среди которых – создание монопольных предприятий, фетиширование новокарабахского образа жизни, предполагающего “право” на сотни гектаров земли, если сидишь в высоких чиновничьих креслах, “право” не брать в счет мнение народа – только потому, что он устал отвечать на бесчинства чиновников и махнул рукой на свою судьбу.

Но нынешние выборы в Карабахе – особенные, потому что народ стало труднее обманывать. Сегодняшний карабахец хочет не только послушать программу избираемого кандидата и партии. Он хочет узнать, какими конституционными методами эти кандидаты хотят претворить ее. Никто уже не сумеет “накормить” нас обещаниями, что будут отремонтированы дороги, дома, будут повышены размеры зарплат и пенсий, будут созданы новые рабочие места и т. д.

Нас сегодня интересует, сумеет ли тот или иной кандидат, избравшийся в парламент, поднять там вопросы, касающиеся решения проблемы Карабаха, его статуса, дальнейшей судьбы нашего государства с точки зрения мировой политики.

Сумеют ли олигархи проголосовать за законы, которые могут сильно ударить по их карманам, но спасут жизни десятков тысяч карабахцев?

Сумеют ли члены нового Национального Собрания принять законы, которые будут способствовать преобразованию поствоенного общества с его последствиями в гражданское общество, где каждый житель Карабаха сумеет защищать свои права по закону? Насколько сегодняшние кандидаты в депутаты Парламента НКР знакомы с законами нашего государства, насколько они знакомы с функциями парламента и со своими будущими функциями избранников народа?

Насколько мы, избиратели, знаем об этих законах и функциях, чтоб не допустить нового обмана общества со стороны кандидатов и партий?

Насколько мы осведомлены о политической и экономической деятельности тех или иных партий, чтоб суметь понять, почему так часто в последнее время поднимается вопрос о возврате освобожденных земель именно со стороны провластных деятелей? А может быть, возврат земель взамен на статус независимости Карабаха устраивает олигархов и их покровителей, потому что это – возможность скрыть теневую деятельность, которая во многом может быть связана с этими территориями?

Карабахцам есть над чем задуматься… Думать надо над тем, готовы ли мы поставить под угрозу наши десятилетние достижения, к которым мы пришли через финансовые, экономические, моральные лишения, через унижения и оскорбления, через произвол чиновников и криминализацию?

Готовы ли мы отдать жизнь и будущее своих детей на передовой и в тылу ради спасения репутации того или иного провинившегося перед законом кандидата? Готовы ли мы и дальше спокойно смотреть, как наше подрастающее поколение и молодежь ищет себе применения не там где нужно, потому что им нечем зарабатывать на жизнь, на отдых, на обустройство жизни?

Почему сегодня карабахцы так единодушно требуют демократии? Да потому, что мы – изначально законопослушный народ. Мы привыкли достигать благ жизни своим умом, талантом, знаниями и умениями. Карабахцы всегда были традиционалистами (что и позволило нам сохранить самобытность и цивилизованность); в нас крепко сидят закоренелые понятия об устройстве семьи, быта, взаимоотношений в обществе. К сожалению, среди нас оказались люди, которые показали, что быть карабахцем – не означает быть гарантированным от соблазна упиваться властью, богатством, неприятием мнения простых людей.

Народу Карабаха впору вспомнить, что даже семимиллионный Азербайджан и могучая коммунистическая партия не смогли сломить в нас воли к социальной справедливости и жизни по нормам цивилизованного мира.

Думаю, сегодня каждый гражданин Карабаха должен стряхнуть с себя неуверенность и пессимизм и понять, что именно его голос – решающий, и именно этот голос решит дальнейшую судьбу нашей страны и изменит нашу жизнь в ту или иную сторону.

Идущие в Национальное Собрание НКР должны ясно осознавать, что каждая из представленных там 33 фамилий может повернуть судьбу и историю Карабаха в то или иное русло. Чувство ответственности не должно покидать никого.

Время “крепких хозяйственников” в Карабахе закончилось, пришло время умных и гибких политиков. И об этом должны помнить все!

Маргарита КАРАМЯН

Дорога к Храму или обращение к интеллигенции

Выкристализованные ценностные ориентиры в годы войны позволили нашему народу подняться над страхом смерти и с честью преодолеть все испытания. Кризис идейности, наступивший в послевоенные годы, отсутствие ясных и четких целей привели к нравственной растерянности и подавленности основной массы населения, а затем и к потере какой бы то ни было сопротивляемости в отношении агрессивной безнравственности «воинствующей безграмотности».

Сведя к минимуму внешнюю угрозу, мы встали перед неменьшей опасностью углубляющегося процесса размывания веками сложенного облика народа, девальвации национальных, культурных и духовных ценностей.

Выход из духовного кризиса должен стать сверхзадачей интеллигенции, ибо нравственные компромиссы, допускаемые в последние годы именно интеллигенцией, привели к сегодняшней атмосфере чиновничьего произвола, расцвета коррупции и казнокрадства.

Общество, где традиционно гордились званием интеллигента как дворянским титулом, где интеллигентность была синонимом воспитанности, образованности, порядочности и правильных убеждений, должно решительно отмежеваться от примазавшихся полуграмотных чиновников, «интеллигентов» с душой раба, ловко перепрыгивающих с одной чаши весов на другую. Интеллигенция по сути превратилась в обслугу для бюрократии. И она несет основную долю ответственности за происходящее. Нравственный и исторический долг перед народом плохо осмыслен и еще хуже исполнен.

Интеллигенция потенциально способна и обязана взять на себя роль субъекта развития. Но в нынешнем социально растрепанном и политически разобщенном состоянии она не способна выполнить свою миссию. Нищенское, унизительное положение интеллигенции является закономерным результатом отказа от организованных форм политической борьбы за насущные интересы – как свои, так и всенародные.

Интеллигенция должна исподволь устанавливать критерии нравственности в обществе, определять общий нравственный климат в стране. Социальная, общечеловеческая миссия ее состоит в том, чтобы своими поступками, поведением показать возможность и необходимость существования в этом мире высоких нравственных и этических норм, постоянно напоминать окружающим, что такие извечно свойственные нашему народу понятия как совесть, честность, бескорыстие, сострадание – не пустые абстракции, а необходимые составляющие повседневной жизни. Еще одна социальная функция интеллигенции сводится к осмыслению происходящего в стране с позиций общечеловеческих ценностей. Историческая ответственность интеллигенции – знать, что нужно стране, задумываться над тем, как достичь цели, с помощью каких социальных механизмов. И нужно сделать все возможное, чтобы голос интеллигенции звучал громче профессиональных болтунов, обслуживающих бюрократическую машину государства.

Однако социальная и политическая активность интеллигенции  сдерживается тем, что большая ее  часть просто вынуждена бороться за существование. Более того, самое угнетающее – это невостребованность знаний интеллигента, его ума, его неравнодушия к проблемам государства и общества. Вчера еще уважаемый коллегами и соседями, сегодня он воспринимается окружающими как нечто жалкое – “жить не умеет”. И это только потому, что не хочет заниматься махинациями, не хочет обворовывать государство. Свое государство – ради которого мы воевали и потеряли тысячи жизней.

Исторический опыт свидетельствует, что социальные группы, не способные сформулировать влиятельные организационные структуры для реализации своей политики, оттесняются на политическую и социальную обочину, подвергаются эксплуатации и неизбежно деградируют. Необходимость координации усилий и консолидации интеллектуальных ресурсов сделала насущной потребность в объединении интеллигенции.

Бездействие с целью сохранения политической невинности недопустимо, а на нынешнем этапе – аморально. Интеллигенция должна, может и хочет помочь государству. Государство не может и не будет развиваться, делая ставку на чиновников (у большинства из которых «государство на языке, а на уме – пирог с казенной начинкой»), а не на интеллигенцию с ее государственным мышлением. Программы государства не должны быть аморфными, полными общих слов и прописных истин.  Обществу нужны честные, понятные, открытые, конкретные установки. Власть должна предлагать обществу свои версии развития, а общество через известные механизмы одобрять их. Не бывает демократии, спущенной сверху.

Арцах не оскудел талантами – людьми одаренными, деятельными, с государственным мышлением. Проблема в том, чтобы государство смогло сориетироваться на них, оценить, сделать их работу привлекательной. Должна существовать категория лиц, обладающих досугом и достатком для осуществления фактической монополии на умственный труд.

И долг нашего общества – возвращение к вере, спасшей народ от уничтожения; сохранение и развитие духовных ценностей, которые мы как нация имеем; восстановление генетической тяги нашего общества к культуре, искусству и знаниям.

И  даст Бог, мы найдем дорогу к Храму.

Гагик БАГУНЦ

——————————————————————————————-

НК и вокруг него

Политика России и карабахская проблема

В начальный период перестройки Москву вполне устраивало небольшое, еле заметное общественное движение в армянской среде, связанное с карабахской проблемой. Москва вполне допускала микроскопический, управляемый протест армян по поводу Нагорного Карабаха, тем более, что в досье ЦРУ, британских и турецких спецслужб карабахская проблема в СССР не принадлежала к актуальным и не содержала сколь-нибудь существенного политического потенциала. В Москве, в Вашингтоне, в Лондоне и в Анкаре армяне рассматривались как нация, проигравшая в истории и обреченная на молчаливое согласие со своей судьбой. После того, как карабахское движение приобрело массовый характер, Москва посчитала, что, решив свои вопросы с администрацией в Армении и в Азербайджане, движение можно будет свести на нет. Так или иначе, Россия, практически все русское общество, русская интеллигенция восприняли карабахское движение как враждебное, направленное на разрушение империи. Активистам движения не удалось заручиться поддержкой ни одной общественной группы в России. Советские СМИ перевыполнили план указаний советского руководства по клеймению национального движения армян. Армянский народ никогда не забудет репрессий 1989-91 годов, две карательные экспедиции 1991 и 1992 годов советских и российских войск против армянского населения Нагорного Карабаха, когда был потерян Северный Арцах, было уничтожено до 40 армянских населенных пунктов, погибло более 1000 армян. Поэтому, строя отношения с Россией, нельзя забывать, что завершение исторической пророссийской ориентации армянского народа началось с Нагорного Карабаха.

Современная Россия представляет собой страну, где власть в значительной мере децентрализована и государством управляют сразу несколько центров власти, представляющих промышленные, сырьевые, энергетические, информационные, информационно-разведывательные и оборонные корпорации. Поэтому не представляет большого труда манипулировать ни внутренней, ни внешней политикой. На разных этапах, после 1994 года, в Москве, а также в некоторых южных регионах России, возникали лоббистские группировки, которые либо поддерживали Азербайджан, либо проводили антиармянскую политику. Данные группы в разное время возглавляли Владимир Гусинский, Филипп Бабков, Евгений Примаков и другие. Эти группировки получали крупные суммы от Гейдара Алиева и Ильхама Алиева. Активно использовался в лоббистских целях президент «Лукойла» Вагит Алекперов. Но «армянское счастье» заключалось в том, что после устранения Е. Примакова с поста премьер-министра никто из данных лоббистов так и не оказался бесконкурентным в высших эшелонах власти в Москве.

После избрания В. Путина президентом России произошла принципиальная корректировка российской внешней политики. Региональная политика России с середины 2000 года по настоящее время находится в состоянии активной дискуссии, которая происходит буквально в «предбаннике» российского президента. Суть данной дискуссии во многом  заключается в решении проблемы “Какой должна быть политика России в отношении конфликтующих или конфронтационных сторон” – паритетной, то есть традиционной для Москвы, или – приоритетной. Политику паритетов мог позволить себе Советский Союз, но не нынешняя Россия. Паритетная политика, сопровождающаяся катастрофическим запаздыванием, диспропорциями, непоследовательностью, отсутствием внутренней поддержки российского общества, привела к полному провалу на Балканах, были утрачены практически все позиции на Ближнем Востоке, сохраняется недоверие со стороны таких держав, как Индия и Иран. Попытки паритетных спекуляций Москвы привели к переосмыслению роли России даже в такой небольшой республике как Абхазия, да и вообще – во всем регионе Северного Кавказа.

В конце 2002 года политическое руководство России приходит к весьма принципиальному, даже историческому решению активного применения геополитического инструментария в отношении регионов СНГ. Принимается, что Россия не только несет историческую ответственность за бывшие советские автономии и этнические регионы вне пределов нынешней России, но и должна быть готова к «аннексии» данных территорий. Россия не обладает экономическими возможностями для абсорбции политических элит в новых независимых государствах, во всяком случае не в состоянии конкурировать с США и западным сообществом в экономической сфере. Поэтому, за исключением энергокоммуникационного фактора, Россия имеет возможность укрепить свои позиции в регионах только с помощью такого приема, как изменение конфигурации государственных границ и создание новых государственных образований. Данное решение было принято под впечатлением аналогичной политики, которую готовятся проводить США в Центральной Евразии, на Балканах и на Ближнем Востоке. Такая политика России не носит антиамериканского характера, хотя и найдет противодействие со стороны Европы, не заинтересованной в развитии данной тенденции.

Приняв политику «тотальной» поддержки Армении, Россия не упускает случая для напоминания ей об уязвимости и проблемах безопасности. Время от времени российские политики делают совершенно бессодержательные заявления по поводу карабахской проблемы, которые вызывают изумление даже в Азербайджане. Некоторое время Россия была обеспокоена возможностью игры американцев на опережение и желанием Вашингтона поставить «последнюю точку» в карабахской проблеме, причем в пользу Армении. Убедившись в том, что политика США хотя и подразумевает некоторое опережение, но не приведет к катастрофической утрате российского влияния на Армению, Россия стала более спокойно относиться к происходящим процессам. Этому во многом способствовала позиция США в отношении грузинских проблем, которая заключалась в невмешательстве в ситуацию в Абхазии и в Южной Осетии. США вполне удовлетворены безопасностью «евразийского коридора», обеспечивающего транспортировку каспийской нефти. Те государственные образования, которые не представляют угрозы этим проектам, а вернее – проводят предсказуемую политику – “имеют право” на существование и даже сотрудничество с США и мировым сообществом. США никогда не принимали какой-либо ответственности за Абхазию и Южную Осетию. Вместе с тем, совершенно иную позицию США занимают в отношении Приднестровской Республики, которая является «военной базой» России, внося элемент стратегического прорыва в Центральной Европе. Одновременно военное присутствие России в Абхазии и Южной Осетии вполне соответствует интересам США и Великобритании, так как этим самым усиливается безопасность в регионе Южного Кавказа.

Россия убедилась, что Нагорный Карабах не может быть аргументом или рычагом давления ни на Азербайджан, ни на Армению. Россия формирует иную систему рычагов давления на Азербайджан, которая будет носить долговременный характер, но не включать карабахский фактор. В данных условиях Россия придерживается политики неприсутствия в Нагорном Карабахе. Это, несомненно, разумная политика и она может только приветствоваться.

В последнее время отставные российские дипломаты и эксперты призывают к включению Нагорно-Карабахской Республики в число участников переговоров. Это объясняется тем, что, опасаясь утратить позиции в карабахском процессе (который носит чисто имитационный характер), Россия пытается применить предложения и инициативы, которые не вполне осмысленны и не содержат прогнозных оценок, к чему это приведет. За неимением иных идей применяются не совсем разработанные – лишь бы не остаться за бортом событий. Практически, Россия пытается растянуть использование теперь уже незначительных политических возможностей, уступая США инициативу в принятии наиболее радикального решения, связанного с международным признанием Нагорно-Карабахской Республики.

Вместе с тем НКР не собирается лишаться тех значительных возможностей, которые имеются в российском политическом «поле». Давно пора решить вопрос статуса представительства НКР в Москве, для чего необходимо решение Государственной Думы. Государственная Дума должна дать оценки событиям и трагедии 1991-1992 годов, связанных с действиями вооруженных сил России против карабахских армян. Было бы целесообразно создание представительств НКР в регионах Северного Кавказа и Поволжья. Нет необходимости создания в России карабахского лобби, этим пусть занимается Азербайджан. Сейчас идея лоббирования весьма популярна в Азербайджане. В Баку все внешнеполитические успехи Армении связываются с деятельностью армянского лобби, что стало «синдромом лобби» в азербайджанском мышлении. Лучшие карабахские лоббисты это – карабахские вооруженные силы и геостратегическое положение Нагорного Карабаха, а также готовность его народа построить современное государство. НКР имеет иные, практические задачи в России, связанные с привлечением финансовых и материальных ресурсов. Следует обратить внимание на то, что, находясь на протяжении десятков лет во враждебных отношениях с Россией, Израиль стремится стать ее стратегическим партнером. Армения и НКР, имея более длительные и тесные отношения с Россией, не должны упускать возможности, которые предоставляет сотрудничество с нею. Необходимо начать новый этап сотрудничества с Россией – в новых исторических условиях. А Россия в свою очередь должна восстановить свое экономическое, культурно-образовательное присутствие в Нагорном Карабахе.

Александр МКРТЧЯН
Кандидат исторических наук, политический исследователь,
Москва

 

«Мамаша Кураж» карабахской революции

В 1977 году Гейдар Алиев доложил в Москву, что карабахской проблемы больше не существует. В соответствии с действующими правилами, в КГБ СССР Нагорный Карабах не рассматривался как возможный очаг возмущений. Такого же мнения придерживались разведслужбы США. 4 марта 1988 года шеф ЦРУ испытал недовольство президента Р. Рейгана по поводу отсутствия прогноза о карабахском движении. Один из видных армянских диссидентов, воспринимавших карабахское движение исключительно как инициацию КГБ, говорил, что в 1987 году офицер КГБ уверял его, что скоро в Нагорном Карабахе начнутся волнения, подтверждая тем самым соответствующее мнение армянских диссидентских кругов. В 1987 году  нужды в прогнозах не было, так как к тому времени карабахское движение уже началось.

Москве длительное время казалось, что она вполне контролирует процессы, связанные с карабахской проблемой. И руководители Армении осознанно или по наивности подтверждали эти иллюзии своего союзника. Но меняются не только взгляды, но и объективная картина, а также возникают новые субъекты интересов. Москва начала понимать, что существует угроза утверждения ее формального присутствия на Южном Кавказе и с настороженностью стала воспринимать сближение Армении с Западом. Как опытные российские дипломаты, так и «нувориши» в политике не питают иллюзий, и ими всерьез не воспринимаются аргументы руководителей Армении о «вечной дружбе».

В России сложились своеобразные оценки и взгляды в отношении Армении. Российские политики и администраторы весьма раздражены тем, что они так и не сумели использовать карабахский фактор в полной мере и неспособны даже минимально влиять на карабахскую ситуацию в настоящее время. Карабахская тема воспринимается российскими политиками с нескрываемой враждебностью. Упоминание о Нагорно-Карабахской Республике, о ее вооруженных силах, о ее определенном присутствии на международной арене более чем раздражает русских. Российские политики и администраторы очень хорошо информированы о карательных экспедициях российских войск в Нагорном Карабахе, а также о тех настроениях, которые бытуют в армянских вооруженных силах в отношении политики России. То, что офицеры советской службы не заняли в армянских вооруженных силах должные позиции, не может не восприниматься русскими с настороженностью. Россию раздражает также и то, что Нагорный Карабах – это единственная конфликтная зона на постсоветском пространстве, где отсутствуют российские войска. Причем имеется понимание, что в этом не заинтересованы ни Армения, ни Азербайджан.

Россия хотела бы реализовать следующие задачи: принудить Армению сдать Азербайджану почти все освобожденные территории; ввести в зону конфликта свои войска (желательно утвердить только свое военное присутствие); тем самым попытаться улучшить отношения с Азербайджаном; лишить США возможности для политического маневра в регионе; не допустить международного признания НКР как бывшей автономии, что создало бы прецедент для нынешних российских автономий. Имеются основания утверждать, что Россия в последнее время пытается оказать грубое давление на Армению – с целью реализовать данные задачи, при этом выступив в роли спасителя. Эта политика России разрабатывается под влиянием определенных политических кругов и крупных компаний. Бизнес-элита России совершенно не заинтересована в Армении, она считает ее балластом в российской политике. Единственным и искренним лоббистом интересов Армении в России является президент В. Путин (возможно, и два-три лица из президентской администрации). Но Путин все больше становится оппозиционером в своей стране, прибегая к стилю и методам оппозиционера. Выкручивание рук продолжается достаточно давно, и наконец-то взялись и за президента НКР А. Гукасяна. Видимо, у России остается очень мало времени.

Внешняя политика РА на американском и европейском направлениях потерпела полный провал. Рейтинг политических руководителей Армении сохраняется на нулевой отметке. Националистические партии Армении – «Дашнакцутюн» и “Республиканская партия”, идеология которых предполагает антисистемную политику – представляют собой искателей кормушек. Армянский политический национализм временно умер, почти как Бог у Ф. Ницше. Национализм армянского народа никогда не имел самодостаточного характера и ограничивался «институтом» фидаинов. Поэтому деятельность националистических партий имела важное значение. Но таковые отсутствуют. Имеют место только высокопарные нечастые заявления во время кризисов во внешней политике. Армянская актуальная оппозиция смешна и беззуба как никогда. Кроме того, все без исключения оппозиционные партии и организации ментально запрограммированы на капитуляцию перед Азербайджаном – во имя личного и группового благополучия. Русские знают все это лучше кого-либо.

Все эти политические условия, сложившиеся в Армении, хорошо известны и американцам, но они в своей политике и тактике давления на Армению совершенно исключают карабахский фактор. Складывается впечатление, что для США карабахской проблемы вообще не существует. Тем не менее, американское давление, направленное на коррекцию политики Армении в целом, весьма желательно для России, потому что ослабляет и ограничивает политические возможности армянских руководителей.

В условиях не очень успешных попыток урегулировать отношения между США и Турцией, которые предпринимаются обеими сторонами, Турция все более пытается разыграть старую и проверенную схему – продемонстрировать новое, хорошее отношение к России. В последние месяцы между Россией и Турцией наблюдается «медовый месяц», который может подразумевать все что угодно. Достаточно вспомнить 1918, 1921, 1945, 1953, 1974 годы. США не питают более иллюзий относительно партнерских достоинств Турции. США приняли принципиальное решение, которое предполагает политическое и экономическое ослабление Турции, ограничение ее роли и влияния на Кавказе и в Центральной Азии. Европейское сообщество ведет с Турцией очень циничную игру – в условиях,  когда европейская элита уже приняла решение не допустить Турцию в Евросоюз. Сложилась благоприятная для России ситуация в отношении Турции: обе страны готовы к более тесному сотрудничеству в военно-технической, энергетической и других сферах. Россия, оказавшись во внешнеполитической изоляции, как никогда заинтересована в поддержке со стороны Турции. Вместе с тем, Турция ненадежный партнер не только для США. Во время визита Примакова и Степашина в Анкару осенью 1994 года (то есть накануне войны в Чечне) Россия и Турция вроде бы договорились об отказе от поддержки соответственно, турецким курдам и чеченцам. Россия выполнила эти договоренности, но Турция еще более укрепила свое присутствие и влияние на Северном Кавказе. Природа турецкой и азербайджанской государственности такова – обе страны не могут быть надежными партнерами. Период стабильного существования турецкого кемалистского государства прошел. Турция переживает исторический кризис и партнерство с Турцией чревато высоким уровнем неопределенности. Перед Россией стоит выбор – войти в договорные отношения по поводу Кавказа и Центральной Азии или с Турцией, или с США. Партнерство с США гораздо предпочтительнее для России. США более не нуждаются в услугах Турции в данном регионе. Стратегия США там направлена не только на вытеснение России, но и Турции, и Китая. Однако эта стратегия так или иначе должна подразумевать относительно более тесные отношения хотя бы с одним из данных государств. И этой страной непременно будет Россия.

Позиция России, которая пока носит очень сдержанный характер, во многом обусловлена тем, что, с усилением влияния США и Европы на Армению, Россия предстает перед угрозой утраты позиций на Южном Кавказе. Исходя из данной перспективы, Россия стремится к упрочению отношений с Азербайджаном и даже хочет довести их до уровня отношений с Арменией. Вполне возможно и то, что на Южном Кавказе так и не произойдут катастрофические для России изменения, и сложившийся в настоящее время военно-политический баланс сохранится на несколько десятилетий. То есть для России не представится возможность использовать карабахский фактор для улучшения отношений с Азербайджаном. Но в любом случае, при любом раскладе сил и интересов, при любом влиянии фактора времени, России не удастся воспользоваться карабахским фактором исключительно по той причине, что этого не допустят США. Армянская политика если не совершенно, то вполне убедительно не рассматривает фактора времени. Армянская психология явно не в ладах с этим фактором. Но это очень мощный фактор в современной карабахской истории. Хорошо бы вспомнить времена Вольского и Поляничко, а также формулировки ЦК КПСС по событиям в Карабахе, вспомнить решения Москвы 1991 и 1992 годов об уничтожении армянства Нагорного Карабаха. Сейчас Нагорный Карабах в трех шагах от международного признания.

На линии противостояния произошли вооруженные инциденты, погибли военнослужащие. Это предварялось продолжительной реваншистской истерией в Азербайджане. При этом неоднократно азербайджанские политики и обозреватели обращали внимание на падение духа армян, неспособность армян воевать дальше, ссылаясь на ряд заявлений армянских руководителей и политиков. Израильский политик Натан Шаранский как-то отметил: «В этом регионе категорически нельзя говорить, что мы слабые. И если даже мы очень сильны, нельзя говорить, что мы слабы». В Армении практически вся оппозиция не упускает случая, чтоб сказать об урегулировании, об уступках освобожденных территорий, практически – о капитуляции. Но если даже отдельные оппозиционеры не подразумевают капитуляции, то азеры воспринимают это именно таким образом. Армянское пропагандистское «поле» стало местом для конкуренции в погоне за урегулированием. Сколько бы ни утверждали армянские политики и продажные СМИ о том, что недавние вооруженные инциденты произошли на потребу внутриазербайджанской ситуации, это произошло по причине бесконечного плача ереванских капитулянтов.

Привлекает внимание, что министр обороны Армении время от времени делает пацифистские заявления о возможной сдаче некоторых территорий. Однажды (пусть даже однажды) об этом заявил и заместитель министра обороны НКР. Интересно, какого мнения армянский генералитет? Генералитет помалкивает и правильно делает. Генералитет должен заниматься своим делом – торговать бензином и табачными изделиями, строить особняки в стиле позднего рококо. Военным строительством и политикой, видимо, должны заниматься другие. Интересно, что американцы, которые хорошо относятся даже к такому проводнику российских интересов как начальник генштаба М. Арутюнян, так и не восприняли министра обороны Армении как партнера, подразумевая его особые связи с Москвой. Возможно, это и не совсем адекватно, но на этом строится политика и США, и России.

Короче, “похоронили” не только Нагорный Карабах, но и Армению. Складывается впечатление, что армянская государственность возникает время от времени – как необычное природное явление, чаще всего, брутального характера, чтобы потешить международную публику, а затем вновь возвращается в сферу идей. Во всяком случае, Армения – единственное государство в истории, в котором именно генералы борются за мир и допускают сдачу врагу части родины. Отчего это происходит – от внутреннего убеждения или внешних побуждений? Видимо, в головах у генералов «мамаша Кураж». Этой даме не откажешь в вездесущности.

В Москве понимают, что так называемая пророссийская ориентация армянского общества исчерпана как идея и остается она исключительно в декларативной форме. Поэтому цели России в отношении карабахской проблемы не могут принять угрожающих форм, если армянское руководство и армянское общество не поддастся на шантаж и сохранит свои приоритеты. Освобожденные территории равнинного Карабаха – одна из немногих надежд России на утверждение своего военно-политического присутствия в Азербайджане. Эти взгляды разделяют не только платные высокопоставленные лоббисты Азербайджана в Москве, но и так называемые давние друзья Армении. Но данная политика России обречена на провал – как и многое другое. Российская политика обречена на различие форматов в отношениях с соседями по СНГ. Помимо многих внутриевразийских факторов, политику приоритетов ограничивает мощная экспансия США во внутренние регионы Евразии.

Российские политики пытаются осторожно нащупать элементы капитуляции или, по крайней мере, психологии уступок в Армении и Нагорно-Карабахской Республике. Не обнаружив таковых, Москва не станет делать перегибов и идти на риск враждебной настроенности армянского общества  в отношении России. Не та историческая ситуация. Москва не будет никоим образом демонстрировать свои истинные позиции и цели. Она пытается сделать «черное дело» руками зависимых и напуганных армянских руководителей. Российские администраторы переживают большое «разочарование» в связи с ситуацией, которая не сдвигается с места. Они озадачены, и не каждый считает это своим личным служебным провалом. Деятельность официальных политиков можно еще воспринять, но деятельность лоббистов нужно пресекать. В традиционном обществе пленных продавали их родственникам, а наемников забрасывали камнями насмерть.

Как сказал молодой офицер из армии НКР: «Пережили Советский Союз – переживем и Европейский Союз». В этом есть логика, это не только образное выражение. Нагорный Карабах пока воспринимается русскими только как боевая единица в походе, но никак не политический субъект. Признание Россией Нагорного Карабаха в качестве политического субъекта (даже де-факто) означает не только фактическое признание карабахской государственности, но и окончательное разрушение российской геополитики, геополитической логики, геополитико-имперской парадигмы, впрочем, и более конкретные реалии – кардинальное изменение политико-идеологического статуса пост-советского пространства. За боевой единицей в походе влачит свою тележку «мамаша Кураж» – с повторяющимися возгласами «Только бы не отстать, только бы не отстать!». Но в результате заработав гроши на войне, «мамаша Кураж» теряет всех своих детей. Так и будет.

Задача армянского общества проста как никогда. Общество должно отвергнуть идею капитуляции. Предстоящие парламентские выборы в НКР должны стать совершенно особенными. Было бы уроком для нынешнего состава парламента НКР, если бы ни один из нынешних парламентариев не был бы переизбран. Традиционные политические партии в НКР, включая «Дашнакцутюн», должны переосмыслить свое дальнейшее существование. Провластные партии просто не имеют права на голос – эти комические компании должны быть распущены по домам без подъемных и без содержания. Это будет уроком и для вновь возникших политических партий, которые переполнены амбициями. Давно пора создать в НКР массовую патриотическую партию или движение, которое игнорировало бы любые выборы, занималось бы не политическими, а национальными проблемами и выступало бы одним из гарантов защиты национальных интересов. Одной из задач является пресечение капитулянтских партий и организаций армянской актуальной оппозиции в Ереване, совершенно растерявшейся, но продолжающей подавать надежды внешним силам – так называемой “мамашей Кураж» внутреннего национального свойства. Это лучше всего может быть сделано из Степанакерта, в том числе – со стороны политического руководства НКР. Должна, наконец, состояться политика с маркой «Сделано в НКР». Предстоящие парламентские выборы в Карабахе станут серьезным экзаменом на политическую зрелость и патриотичность нашего народа. Слишком долго армянское общество боролось с армянским национализмом. Переэкзаменовка не предусматривается.

Манвел КАРАПЕТЯН
(«Микеланджело»), участник отрядов самооброны
1989-92гг    

——————————————————————————————-

Гостиная “Демо”

Алан ДЖУССОЕВ – директор неправительственной организации “Агентство по мотивации общества” (Южная Осетия). Приехал в Карабах вместе со своим другом, представляющим организацию “Закон выше власти”. Цель визита ознакомительная: что делают в Карабахе, чем живут – в свете того, как сегодня меняется Южный Кавказ.

– Какова сейчас ситуация в Южной Осетии?

– Довольно напряженная. Не стреляют, но напряженность не снижается, потому что вооруженные силы не выведены. Если раньше линия противостояния была какой-то буферной зоной в 13-14 километров, то сейчас вооруженные силы стоят почти впритык друг к другу, на расстоянии выстрела. Конечно, между ними стоят миротворческие силы, наблюдатели ОБСЕ, но все же…

Вы побывали в Карабахе. Какие аналогии можете провести?

– Природой очень похожи Карабах и Осетия. И людьми – у нас очень похож менталитет (я много ездил по всему Кавказу и заметил, что похожи именно карабахцы и юго-осетины). Причем, как отличается Карабах от Армении, так отличается и Южная Осетия от Северной. Что касается экономики, то здесь, конечно, возможностей больше – скорее всего, в этом роль армянской диаспоры. Отличается еще и тем, что у наших “тылов” разные статусы: Армения является отдельным государством, а Северная Осетия – субъектом другого государства.

Я не впервые в Карабахе –  был здесь на конференции, а в такие дни обычно не успеваешь посмотреть город, познакомиться с людьми. Сейчас я впервые приехал сюда на государственные деньги – для того, чтоб ознакомиться с  ситуацией на месте, завести новые знакомства. Мой коллега проводит здесь съемки для нашего ТВ. Думаю, надо начинать сотрудничество с таких визитов. И это очень важно, когда подобные визиты представителей непризнанных государств в “коллегиальные” финансируются именно государством – потому что важность такого сотрудничества должна признаваться и на государственном уровне. У нас есть очень большое желание побывать здесь в качестве наблюдателей на парламентских выборах. И очень хотелось бы, чтобы наше государство включило в состав делегации из Южной Осетии и нас, представителей третьего сектора. Это будет новым показателем демократизации общества, и мы должны стремиться к этому. Потому что никакие авторитарные режимы не могут долго существовать…

——————————————————————————————-

Соседи

Карабахский дневник
Путешествие из Еревана в Карабах

Уже в бакинском аэропорту меня сильно удивила реакция азербайджанского полицейского, который почему-то решил заглянуть в мой авиабилет. Мой перелет в Ереван буквально застиг его врасплох: «Как? Неужели? В самом деле? А государство разрешает?» Узнав, что я не занимаюсь торговлей бензином с Ереваном, усатый и обрюзглый полицейский быстро сменил маску на лице и с едва заметным карабахским акцентом и с умилением на лице сказал: «Хоть бы они вернули наш Физулинский район!». Да, карабахский беженец, удобно устроившийся в аэропорту имени Гейдара Алиева, мечтает о благосклонности армян, он уповает на милостыню… «Как же после этого мы можем мечтать о возвращении Карабаха?» – с этой грустной мыслью я прошел азербайджанский пограничный контроль и направился в Карабах.

Так уж распорядилась судьба, что, направляясь в Карабах, мы обязаны преодолевать границы… И не только межгосударственные, но и человеческие.

За все время моего пребывания в Карабахе я стал невольным свидетелем той глубокой пропасти, которая разделила наши народы. В каждом общении, беседе, мысли чувствовалась непреодолимая несовместимость.

Они отдают себе отчет в том, что они победили в этой войне. А нам столь тяжело признаться самим себе в собственном бессилии и общенациональном поражении.

«Жаль, что ты не приехал сюда летом», – сказала Карина, с которой мы познакомились во время семинара журналистов в Сочи в недалеком 2002 году. –  «Я знаю, что ты впервые в Карабахе, и ты не знаешь, как здесь прекрасно летом. Ты бы понял, ЧТО ВЫ ПОТЕРЯЛИ!»

Последние слова Карины, с которыми она встретила меня на карабахской земле, сильно задели меня. Нет, она сказала правду. Просто эта правда показалась мне очень жестокой.

Падение мифов

Уже с первого дня моего пребывания в Карабахе я осознал весь масштаб дезинформации, которой напичкана наша пресса и которая поспособствовала формированию стереотипного мышления наших людей. Не скрою, я тоже был подвержен этим стереотипам. И как удивительно было наблюдать за самим собой, точнее – как на моих глазах рушились придуманные нашими журналистами мифы. Я чувствовал со слов окружавших меня армян их убежденность в необходимости взаимных компромиссов, низкую вероятность реанимации Тер-Петросяна, примерно одинаковый уровень жизни ереванцев и бакинцев, активные попытки карабахцев построить мосты доверия с официальным Баку. Странно, но в родном городе я читал и слышал совершенно обратное.

Поверьте, ереванцы погибают с голода не больше чем бакинцы, и жизнь в Ереване мне представилась не в столь мрачных окрасках. Впрочем, в Ереване отсутствует та двадцатитысячная бакинская элита, прикрепленная к нефтеигле. Но Бог обделил армян нефтью. Так что таланты нации тут вовсе не причем.

Кроме падения мифов, в первые дни моего пребывания в Армении, когда я отправился на автомобиле из Еревана в Карабах, меня сильно заинтересовали места, где несколько десятилетий тому назад компактно проживали азербайджанцы. Проезжая вдоль Масиса, Веди и легендарного Сисиана, окруженного снежными холмами, я не мог поразиться ужасающим природным и бытовым условиям, в которых проживали «безземельцы» в течение многих десятилетий.

Мое внимание привлекло и то, что, в отличие от провинций нефтяного Азербайджана, в горных и скалистых селениях Армении создана новая инфраструктура, а перебои со светом и газом вспоминают как страшной сон времен Теровской (так здесь называют Левона Тер-Петросяна) эпохи.

Останавливаемся в одном из селений Сисианского района. Вдоль автомобильной трассы многие жительницы сел торгуют продовольствием. Подойдя к одной старушке по имени Айреник, я попытался застать ее врасплох своим появлением из вражеской страны.

– Бабушка, я из Азербайджана!

– Правда? Вы первый азербайджанец, которого я вижу за последние десять лет. Что-то хотите купить?

Вот и все. Меня поразила реакция армянки, которая с таким хладнокровным спокойствием встретила первого встречного из вроде бы вражеской страны. Никаких вопросов о Карабахе, национальных чувствах. Никакой патетики. “Что-то хотите купить?” Я подумал, что возможно – это приятная случайность, и при следующих встречах меня не будут шокировать таким хладнокровием. Нет, я ошибался. Всюду – и в армянских, и в карабахских селениях – я не замечал негативных эмоций на лицах у людей. Старые бакинцы, встречавшие меня в Армении и Карабахе, не могли скрыть своих ностальгических чувств, а остальные в худшем случае демонстрировали спокойное равнодушие. Война для многих из них осталась в прошлом, ибо в отличие от нас они не терзают свою душу горькими чувствами потери родной земли.

Встреча с Лачином

Я почувствовал первую и самую глубокую боль при встрече с Лачином. Из армянского Гориса в этот оккупированный азербайджанский район следует новая автодорога, построенная на деньги армянской диаспоры. Проезжая по этой дороге, я невольно вспомнил свои мучительные ощущения, которые возникают у меня при виде наших разрушенных дорог в провинции.

Лачин… Он совсем не пострадал в результате боев. Поскольку здесь боев как таковых и не было. Лачинцы без единого выстрела сдали свой район. Первая встреча с этим райским земным уголком помогла осознать и ощутить всю горечь нашей общенациональной трагедии! Ведь природные условия этого края позволили бы нам в течение долгих лет вести партизанскую войну, годами обороняя каждое горное и неприступное село. Однако, оставляя на радость врагу этот район, жители Лачина не только не оказали даже видимого сопротивления, но и сдали свою землю с готовой инфраструктурой, домами, школами… Словом, преподнесли Лачин как жертву на алтарь армянской церкви. Кстати, в каждом селении Лачина и даже в самом малочисленном селении Забух, на деньги диаспоры строятся григорианские соборы. И Лачин уже здесь называют Бердзором, а сам район – Кашатагом. Грусть, боль и обида сопутствовали мне во время поездки в Лачин.

Я подъехал к знаменитому лачинскому перекрестку, где со слезами на глазах готовил свои последние репортажи Чингиз Мустафаев. В центре района уже построены новые магазины, забегаловки и даже установлен пост степанакертского ГАИ. Кстати, здесь нашли приют в основном беженцы из Баку, Кировобада, Мардакерта, и, конечно же, Армении. Я зашел в первый же магазин, где попытался завести беседу с людьми.

– Вы из Баку? А я из Кировобада. Меня зовут Лева Балатаев, до войны работал в МВД. Трудно нам здесь адаптироваться. А по ночам во сне вижу свой город, дом, в котором родился. Как же я хочу вернуться! Да будут прокляты те, кто начал эту войну…

«А я из Узбекистана. Из Ташкента», – представилась Бела Ардиянц, которая, потеряв свой очаг, узнала о государственной программе по заселению Лачина и попросила разрешить ей поселиться в одном из оккупированных районов. Погуляв по Карабаху, она решила выбрать Лачин – ее привлекли и климат, и отношение людей. Но, по ее словам, социальное положение жителей оставляет желать лучшего. Люди здесь бедствуют. «Нет денег, приходят, забирают продукты и потом выплачивают месяцами», – стала жаловаться продавщица Кнарик Григорян, которая родом из Ханларского района.

Не только бедность населения, но и построенные две школы, детский сад, поликлиника привлекли мое внимание. Кстати, в этот же день в Лачине молодежь отмечала “Тырындез” (церковный праздник влюбленных) – всюду зажигались костры, отовсюду раздавались смех и радостные крики. Только я чувствовал непреодолимую грусть в этой среде. Оказалось, что недавно созданный в Лачине молодежный центр дашнаков был организатором этого празднества, и окружавшие меня юноши и девушки – Аревик и Вартан из Еревана, Эдита из Гориса, Нарек из Гюмри – дети переселенцев, обосновавшихся в Лачине.

Они долго не могли поверить, что я из Азербайджана. «Учителя нам говорят, что Лачин – это древняя армянская земля. Здесь жили не азербайджанцы, а курды. А азербайджанцы – это наши враги», – откровенно признался Вартан. «И мы никогда не отдадим эту землю вам», – добавила Аревик.

А заявление Эдиты о том, что если азербайджанцы осмелятся переступить порог Лачина, то все они будут уничтожены, встретил мой вопрос: «Ты очень юная. И ты думаешь, что убить человека так легко?». Юная дашначка поразила меня своим ответом: «Человека убить сложно, но врага убивать легко».

Беседа с юными дашнаками еще более усилила мое эмоциональное восприятие. Вот что сделала война с нашими народами. А ведь подобные призывы раздаются из уст людей, которые только начинают свою жизнь. Что же нам сулит будущее?

С думами о будущем я попытался найти ответы в прошлом, и, медленно спускаясь вниз по городу, наткнулся на кладбище. «Это – азербайджанское кладбище. И его не тронули. А ваши газеты утверждают, что все могилы разрушены». Я был несколько удивлен, поскольку могилы азербайджанцев действительно были нетронуты.

(Продолжение следует)

Эйнулла ФАТУЛЛАЕВ, “Реальный Азербайджан”, Баку
Баку-Ереван-Карабах
(www. realazer.com)

——————————————————————————————-

Война и мир

Две войны в один век

С годами их становится все меньше – людей, прошедших Великую Отечественную и увидевших две войны за один век. Когда до карабахской войны эти люди в медалях с трепетом произносили слово “мир”, молодое поколение умилялось – тогда мы не знали цену войны и мира. Сегодня откровения ветеранов воспринимаются уже по-другому – ведь они Герои, сумевшие 60 лет назад выстоять и сохранить силы, чтоб выжить в другой войне. Это Герои с многолетним, но трудным стажем…

Егише Бегларяну было 19 лет, когда его позвала война. Армянская 89-ая дивизия начала свой славный путь с освобождения Северного Кавказа. Потом были Крым, Белоруссия, Польша, Германия. Пять лет войны, пять лет страха и ужасов, пять лет геройства и выдержки. Вряд ли полученные ордена и медали могут отразить те маленькие и большие Поступки, которые совершались в ту войну.

– После освобождения Крыма наша армянская дивизия получила три ордена и звание Таманской. Затем нас направили на 1 Белорусский фронт под командованием Жукова. Потом были бои под Варшавой и историческое освобождение Польши. Под Одером Армянская дивизия образовала своеобразный плацдарм шириной в 800 метров, который удерживался вплоть до 16 апреля 1945 года. Именно оттуда мы и начали наступление на Берлин. Вошли в Берлин 26 апреля и до 2 мая включительно вели бои в самом городе. А потом была Победа…

Всю войну дядя Егише прослужил в пехотных войсках, был минометчиком. И еще был комсоргом – сначала роты, потом батальона, полка, дивизии. До сих пор вспоминает, как однажды в Крыму увидел советского офицера, гордо скачущего на лошади с прицепленной пушкой, который, о том не догадываясь, прямо попадал в поле артобстрела немцев. Подбежал к нему, чтоб предупредить об опасности – оказалось, этот офицер его брат Хачик Арутюнян. После случайной встречи военные дороги братьев скрестились. Вместе с другими карабахцами они прошли всю тернистую военную тропу – от окопов до рейхстага. Вообще, ветеран с гордостью вспоминает о вкладе карабахцев в войну.

– Это не просто слова. Действительно, лучшей частью нашей дивизии считались карабахцы. Если были какие-то особо трудные поручения, то вызывали именно нас. Сегодня, к сожалению, можно уже пересчесть на пальцах тех, кто вместе с нами вошел в Берлин – годы берут свое, многих ровесников уже нет… И тем более, трудно понять, почему с годами мы лишаемся льгот, которые раньше имели. Живем на пенсию – обходимся, как и все…

Дядя Егише никогда не жалуется – не в его это натуре. С гордостью показывает магнитофон, который получил на банкете в день 60-летия Победы. А на вопрос, в какую войну  ему пришлось тяжелее – в Великую Отечественную или карабахскую – не задумываясь, отвечает:

– В первую – было тяжело физически, во вторую – морально… Два моих сына – Эрнест и Самвел – воевали в карабахской войне, оба получили ранения. В карабахской войне я не принимал непосредственного участия, как в 41-ом – тогда мне было страшнее. А в эту войну… я даже в подвал не спускался во время обстрелов – думал, раз сохранил меня Бог в те ужасные годы, и здесь выживу…

У Егише Бегларяна 11 внуков и 5 правнуков. Вот почему его не может не заботить будущее.

– Хочу пожелать нашему подрастающему поколению никогда не забывать уроков истории. Учите армянскую историю и обязательно – военное дело. Ветераны обеих войн хотят быть уверены, что наше дело будет достойно продолжено, а Родину всегда будут лелеять, охранять и оберегать надежные руки.

С. ДАНИЕЛЯН

 

Пусть память вернется…

Жизнь во все времена рождала боевые Подвиги.

Сегодня по велению сердца перелистываю страницы боевых дорог моего дяди, родного брата моей матери, майора в отставке Аванесяна Ашота Саркисовича, который прошел боевой путь до города Берлина. Подытоживая прошедшую дорогу жизни, оглядываюсь  на то, на что не хватило времени в водовороте бурных событий прошлого… Поэтому захотелось в мыслях возвратиться в дни Победы, когда вернулся дядя Ашот – весь в наградах…

Конечно, сегодня число чудотворных подвигов возросло – изменилась жизнь, изменились люди… Но время имеет большую силу над всем – даже над тем, что имеет срок давности в 60 лет.

Оживить память Аванесяна Ашота Саркисовича, принесшего Победу – значит, оживить для сегодняшнего поколения пример самоотверженного служения Отечеству как символ мужества.

Аванесян А. С. родился 24 декабря 1907 года в городе Шуши. Осиротев во время событий 1915-1920 гг., переборов сиротское детство и юность, он начал искать себя в жизни. Окончив АПИ в г. Баку, работал в партийных госорганах в г. Степанакерте. И принял самое активное участие в образовании и становлении советской власти в Карабахе. Боевые дороги в жизни Ашота Саркисовича начались с декабря 1941г., когда он, будучи комиссаром военного госпиталя в г. Степанакерте, добровольцем ушел на фронт. Начиная с декабря 1941г., Ашот Саркисович проходит политподготовку для дальнейшего прохождения военной службы в политвойсках, что дало ему право всегда быть на передовой, а потом стать участником боев за взятие Берлина. Аванесян А. С. умел в самые трудные минуты боя собрать и мобилизовать состав батальона. Неповторимые успехи на дорогах войны отмечались орденами, медалями, благодарностями.

Очень жаль, что не все сохранилось сегодня… Пожелтевшие от времени листы бумаги тоже пережили вторую войну – войну 90-х годов в Карабахе.

За все годы Великой Отечественной его жизнь была наполнена боевыми подвигами, ярко отмеченными приказами Верховного Главнокомандующего, Маршала Советского Союза Иосифа Сталина.

После взятия г. Гомеля Аванесян А. С. с группой политработников был направлен в гомельскую область по распоряжению генерал-лейтенанта Романенко. С 28.09.1942 по 5.01.1943 гг. в Гомельской области была восстановлена советская власть. В битве за Гомель он спас жизнь генерал-майора Чернова, который потом поистине стал ему вторым отцом.

После победы Аванесян  с 06.1945 по 12.1945 работал секретарем парткомиссии управления ВСУ-34 в г. Баку.

Потом была демобилизация. С 20.12.1945г. он был уволен в запас по статье 43: по болезни с правом ношения военной формы с особыми отличительными знаками на погонах. В послевоенное время работал в госучреждениях – пока фронтовые раны не дали о себе знать.

Пройдя такую трудную, жестокую дорогу войны и победы, Ашот Саркисович впервые за все годы в марте 1971 года потерпел поражение – в битве за жизнь.

Оборвалась жизнь очень интересного человека, одного из мужественных сыновей карабахской земли, но ведь сохранились – орден Красной Звезды, орден Красного Знамени, орден Отечественной войны 2-ой степени, медали “За отвагу”, “За освобождение Варшавы”, “За взятие Берлина”, “За победу над Германией” и т. д. Вместе со своим батальоном он шел навстречу силе, которая сметала все и всех… Я горжусь им, склоняю свою седину перед его сединой. Потому что он воевал не за землю, а за Родину. И хочу, чтоб сегодня вновь зазвучали строки Амо Сагияна:

Если все листья мне срежешь, все почки,
Чтобы навек я лишился крови,
Стану расти в глубину черной почвы,
В корни уйду я и выживу снова!

Елена БАБАЯН

——————————————————————————————-

Заявление Нагорно-Карабахского комитета «Хельсинкская инициатива – 92»

12 мая 2005 года соглашению о прекращении военных действий между Нагорным Карабахом, Азербайджаном и Арменией, заключенному при посреднической миссии Российской Федерации, исполнилось 11 лет.

Годы перемирия позволили нашим народам приступить к реконструкции разрушенных в ходе бесчеловечной войны всех сфер жизнедеятельности наших народов, решить многие гуманитарные вопросы. За послевоенное время наши народы оценили цену мира. Как никогда раньше они не хотят войны и приступили к строительству обществ, основанных на демократических ценностях, приоритетом в которых является человек.

11 лет перемирия наглядно диктуют необходимость примирения и интеграции в общеглобальные процессы. Сегодня вполне очевидно, что, не решив проблемы Нагорного Карабаха и других конфликтов на Кавказе, наш регион неспособен будет стать частью тех процессов в мире, где торжествует прогресс и цивилизованное взаимоотношение всех народов.

Последние события, связанные с эскалацией напряженности на азербайджано-карабахской линии соприкосновения, еще раз напомнили всем, насколько мир хрупок и как его необходимо беречь!

Проблема мира сегодня не только прерогатива правительств Азербайджана, Армении, Нагорного Карабаха, но и простых граждан, всего гражданского общества, которое должно воспитывать культуру мира у наших народов.

С 3 по 8 мая с. г. Нагорно-Карабахский комитет «Хельсинкская инициатива – 92» при поддержке Межцерковного Совета Мира (IKV, Нидерланды) провел серию круглых столов в  регионах Карабаха, посвященных значению мира для НКР и южнокавказского региона в целом. Участники круглых столов, в числе которых были представители средств массовой информации, НПО, местных властей, струденты, отметили необходимость продолжения диалога между всеми заинтересованными в разрешении конфликта сторонами и призвали международные межправительственные и неправительственные организации играть более активную роль в посреднической миссии. Участники семинаров в  связи с последними событиями на границе между Азербайджаном и Нагорным Карабахом, повлекшими за собой человеческие жертвы, призвали мировое сообщество оказать давление на правительства Армении, Нагорного Карабаха и Азербайджана с целью подписания трехстороннего соглашения о недопустимости возобновления военных действий вплоть до заключения Большого Мирного Договора, в котором будут заложены принципы мирной трансформации нагорно-карабахского конфликта и примирения.

В день 11-летия прекращения огня между Нагорным Карабахом и Азербайджаном НКК «Хельсинкская инициатива – 92» призвал лидеров Азербайджана, Армении и Нагорного Карабаха заявить своим народам о своей приверженности миру и строительству мер доверия между азербайджанским и армянским народами.

——————————————————————————————-

Мы и наши проблемы

Порядочность — залог успеха во всем!

Часть первая

Коррупция и теневая экономика.

Как часто мы слышим разговоры о коррупции и теневой экономике и как редко, почти ничего не слышим о предпринятых шагах для их ликвидации. Между тем, эти две очень серьезные проблемы замедляют темпы развития нашего государства и негативно сказываются  на благополучии всей  нации.  Достаточно  провести социологический опрос и мы получим впечатляющий процент, подтверждающий наличие коррупции и теневой экономики у нас в обществе. Вы скажете, что соцопрос не может служить доказательством. Но это мнение народа, пренебрегать которым я не советую никогда. Да, бороться с этими недугами сложно, но возможно и нужно. Отсутствие борьбы привело к тому, что сегодня коррупция проникла во все структуры власти – только в одних ее много, а в других поменьше. И для каждой структуры существует определенный  “левый”  лозунг. Так, для правохранительнных структур характерен “Кто богаче, тот всегда прав”; для образования “Деньги  есть, ума не надо!”; для здравоохранения “Минздрав предупреждает: бесплатное лечение опасно для Вашего здоровья” или “Заплати — выживешь!” и т. д.

Я прекрасно понимаю, что вы выполняете ответственную и благородную работу и получаете за это несоответствующую зарплату. А чем мы хуже или лучше вас? Ведь мы тоже получаем несоответствующую зарплату или пенсию. Так давайте совместно бороться с общим злом.

Высокая зарплата — хороший вариант, но не самый главный. Власть в руках состоятельных людей — отличный вариант, но тоже не самый главный. Потому что я не вижу предела сытости у большинства людей. А что же тогда самое главное? Самое главное — это порядочность и жесткий закон – составляющие, принятые во многих странах. А также массовая пропаганда – установка ярких плакатов на самых видных местах каждого учреждения, оповещающих о строгости закона с приложением телефонных номеров компетентных органов (естественно, порядочных)…

Что касается теневой экономики, то она неразрывно связана с коррупцией и представляет собой более серьезную проблему. Из-за теневой экономики бюджет страны ежегодно недополучает огромные средства, в которых так нуждается наше государство и от которых зависит очень многое, в том числе – размер наших зарплат и пенсий. Удивительно, что при такой благоприятной налоговой политике как сегодня, существует такая значительная теневая экономика. Не думаю, что при действующих налогах наша бизнес-элита способна обеднеть. Не думаю, что все наши бизнесмены антипатриотичны. Так в чем причина сокрытия доходов? А дело в том (это мое личное мнение), что наши бизнесмены не желают, чтоб их заработанные средства попадали в руки чиновников, замешанных в коррупции, которые часто используют бюджет страны в корыстных целях. Я уверен, если бы все чиновники отличались порядочностью, то достаточно одного совещания Президента с предпринимателями, чтоб превратить теневую экономику в легальную, а нашу жизнь — в достойную.

Как видите, порядочность и еще раз порядочность — залог успеха и процветания во всем.

Часть вторая

Выборы. Голосуем сердцем.

В самом начале руководства страной Михаил Сергеевич пообещал: “Все у нас будет хорошо”. После отставки заметил: “Я же не говорил, что все у вас будет хорошо”…

Да, это анекдот, но анекдот с правдивой начинкой  – он более актуален в наше время, чем тогда.

Сегодня большинство кандидатов, после избрания на тот или иной пост, забывают обо всех своих обещаниях и даже обязанностях и начинают стремительно заниматься личным благоустройством, а также обустройством родных и близких – ведь нужно уложиться в срок, пока эти кресла принадлежат им. (Как хорошо жили бы все, если бы каждый гражданин мог хоть раз в жизни избраться на такую должность).

Сколько раз после очередных выборов я говорил себе: “Все, больше никакой политики”. Но каждый раз она поглощает меня все сильнее и сильнее, по-видимому, не желая оставлять в стороне от происходящего. И каждый раз я все более и более разочаровываюсь, хотя прекрасно понимаю, что политика — дело нечистое.

Первые мои разочарования связаны со съездом и выборами в нашем Обществе Слепых, которые всегда проходят с многочисленными нарушениями закона “Об общественных организациях”. Власти прекрасно знают об этом, но только знают. Следующее разочарование – это прошлые выборы депутатов в парламент НКР, в которых баллотировался также мой близкий товарищ. Еще за два часа до окончания выборов  на нашем участке ничто не предвещало грома, как вдруг откуда ни возьмись появились автобусы с солдатами. Появились, чтоб изменить итоги выборов в пользу одного из кандидатов. Повторюсь – в пользу одного из кандидатов. Если бы 130 солдат имели хоть малейшее представление о списках кандидатов, то неужели бы они не проголосовали за героя Арцахской войны или других кандидатов? До каких пор мы будем корректировать итоги выборов при помощи Н3 в виде солдат и других махинаций, которые также имели место быть? Мой товарищ не обратился в суд по понятной причине – “А судьи кто?..” Можно привести еще несколько негативных примеров, связанных с выборами. Но стоит ли?

Использование грязных технологий подрывает доверие граждан к последующим выборам. Мы можем прийти к тому, что на выборы перестанут ходить. И тогда придется считать выборы состоявшимися при явке 20-25% избирателей – как в некоторых странах. Это будет антидемократично и бессмысленно. Как можно  считать себя избранником народа, если три четверти избирателей проигнорировали данные выборы и кандидатуры? Не лучше ли воспользоваться правом назначать? Чтоб избежать такого исхода, нам надо измениться и играть в честные выборы. Только честные выборы и порядочность кандидатов помогут вернуть доверие граждан к ним, и тогда отпадут  разговоры типа “и без нас все решено”. Нельзя заниматься давлением на руководителей учреждений с указанием, за кого должны проголосовать их подчиненные. Что касается подкупа, хотел бы отметить этот отрицательный момент с положительнoй иронией – это единственная помощь, которую получают избиратели раз в 3-4 года. Подкупайтесь, но не продавайтесь. Ведь тайное голосование позволяет голосовать безбоязненно и делать свой выбор так, как подсказывает сердце, а не навязывает кто-то…

19-го июня состоятся очередные выборы депутатов в НС НКР. Чем больше нас придет на выборы, тем меньше у них останется маневра для махинаций. В такие дни не мы у Власти в руках, а Власть в наших руках. Тем более, Власть должна меняться до тех пор, пока она себя не оправдает. Приходите и голосуйте только сердцем и только за достойных, порядочных партий и кандидатов (если нет таковых, все равно приходите – в бюллетене есть соответствующая графа).

Что касается кандидатов – если вы стремитесь к Власти в корыстных побуждениях, просьба сойти с дистанции. Остальным пожелаю, чтобы ваши обещания и дела совпадали. Честной, корректной борьбы вам и пусть победит сильнейший, но только порядочный кандидат.

Будьте порядочными и Вы победите! Будьте порядочными всегда и Вам удастся переизбраться еще не раз. Ведь порядочность –  залог успеха всех, всегда и во всем!

Альберт МАРДЯН

——————————————————————————————-

Резонанс

Я Армянин! И это для меня немало…

Прочитав в N3 газеты “Демо”  статью Ашота Саркисяна о категоричной монополизации армянского языка в Карабахе, я откликнулся на нее и высказал свое мнение по этому поводу. Однако ответственный редактор указанной газеты Вардгес Овян в оскорбительном для меня тоне отозвался на мою статью, подвергнув критике мою точку зрения по насущному вопросу и усмотрев во мне армяноненавистника. Это очень серьезное обвинение, в связи с чем я хотел бы выразить свое возмущение и, одновременно, более глубже рассмотреть злободневную проблему русского языка.

Так, В. Овян обвинил меня в том, что якобы в моей статье красной нитью проходит ненависть ко всему армянскому. Да простит меня В. Овян, но мне кажется, что он, слишком увлекшись поисками в разных словарях значения слов “элита”, “все же армянин”, а также призадумавшись о том, есть ли какая-то связь между элитой и властью, являются ли синонимами слова “элита” и “чиновник”, попросту прозевал строки, однозначно повествующие о том, что я, проживая в России, самостоятельно изучил армянский язык. Как армянин, я считал для себя стыдом и позором не знать родного языка.

Вместе с тем мне хотелось бы довести до сведения В. Овяна, что свою нацию я люблю не меньше него (если не больше), к тому же сам готов встать на пути любому, кто осмелится хоть как-то посягнуть на армянский язык, его национальную культуру, его традиции, поскольку по крови и плоти я Армянин.

Я Армянин! И это для меня немало.
А нацию мою армянами из  века в век зовут.
Я Армянин! И это для меня  немало.
А нацию мою армянами из века в век зовут.
Я Армянин! Не правда ли,  как гордо прозвучало.
Не каждый может возгордиться  так, мой друг!

Думаю, что это четверостишие, написанное мною на чужбине в 14-летнем возрасте, может передать силу и степень той любви, которую с детства я питаю к своей нации, и из-за которой после окончания средней школы я оставил Москву со всеми ее жизненными благами и удовольствиями, чтоб жить и творить в родном Арцахе. И именно из-за этой любви я не разделяю категоричного мнения В. Овяна о том, что поскольку Арцах является армянской страной, то государственным языком НКР должен быть только армянский.

Во-первых, отмечу, что в НКР живут не только армяне, а во-вторых, к сведению Овяна, никто не сомневается в том, что государственным языком должен быть армянский – это бесспорный факт, не  подлежащий обсуждению. Но то, что наряду с армянским, должен быть и русский язык – это тоже должно быть, на мой взгляд, бесспорным фактом.

Ведь нельзя не согласиться с тем, что, приняв закон “О языке”, наше государство

– попросту проигнорировало интересы своих граждан русской и иной национальности, интересы многочисленных русскоязычных беженцев из Азербайджана, а также интересы той немалой части арцахского народа, которая в свое время получила полноценное русское образование – кстати, с попечительства своего же государства, которое из года в год выделяло огромные средства и лимиты, чтоб обеспечить грамотное, образованное будущее Арцаха;

– фактически сожгло мосты для возвращения в отчий дом тех русскоязычных соотечественников, которые, не выдержав трудностей войны, выехали за пределы НКР в поисках лучшей жизни;

– одновременно перекрыло кислород оставшейся части русскоязычного населения Арцаха, в том числе и беженцам, которые, наравне с армяноязычными, защищали на поле боя независимость НКР, даже не подозревая о том, что в скором времени у них возникнут бесчисленные проблемы из-за языкового барьера, и в результате они вынуждены будут постепенно покидать отчий дом. И, как ни прискорбно, число уезжающих с каждым годом растет;

– не смогло учесть, что лучше иметь русскоязычного грамотного специалиста, дающего пользу Арцаху, чем того же самого специалиста, но не умеющего использовать свои знания из-за языкового барьера.

А по поводу того, что каждый армянин обязан знать родной язык, отмечу, что едва ли найдется в Карабахе хоть один русскоязычный человек, который не знал бы азы армянской письменности и не смог бы общаться на армянском языке. Но, к сожалению, этого недостаточно, чтобы чувствовать себя полноценным, грамотным человеком, умеющим четко и ясно выражать свои мысли, правильно понять содержание любого армянского текста – тем более, что каждая область знаний и сфера деятельности имеют свою терминологию, на изучение которой потребуется примерно столько же времени, сколько было потрачено на полноценное изучение русского языка.

А если учесть, что на полное овладение русским языком были потрачены самые лучшие годы молодости – как минимум 15 лет (10 школьных и 5 вузовских), когда ничем еще не захламленная память легко усваивала все новое, а единственным видом деятельности была только учеба, то невольно призадумаешься, а возможно ли заново пережить эти годы и посвятить их изучению фактически нового, чуть ли не иностранного языка, если времени едва хватает на домашние проблемы и постоянные поиски средств для содержания своих семей; если после перенесенных в подвалах стрессов, лишений и невзгод не осталось ни здоровья, ни памяти; если и возраст уже не тот – во всяком случае, не всем по 20-25 лет; если неизвестно, к скольким годам, при наличии указанных неблагоприятных условий, можно завершить изучение армянского литературного языка… И те, которые призадумались и трезво оценили ситуацию, а также приняли во внимание, что жизнь слишком коротка, чтоб перечеркнуть прожитые годы и заново начать все с нуля, попросту выехали за пределы НКР, где могли реализовать свои знания и потенциальные возможности.

Небезызвестный турецкий султан Абдул Гамид когда-то сказал: “Нас, мусульман, можно победить только на поле боя, а в политике – никогда!” И история неоднократно подтверждала его слова. Так, дальновидное государство Азербайджан не только не закрыло у себя русские школы, но и к 200-летию великого русского поэта А. С. Пушкина воздвигло ему памятник, пригласив на церемонию его открытия официальных представителей России – мол, посмотрите, какие мы интернационалисты и как мы уважаем русский язык.

Ведь история знает немало примеров, когда государство в интересах своего народа, помимо родного языка, признает также и второй, а порой и несколько языков.

Так, в Сингапуре, где подавляющее большинство населения китайцы, государство, помимо китайского языка, узаконило также и три других – малайский, тамильский и английский. В Швейцарии, помимо немецкого, итальянского и французского языков, государство ради одного процента своего населения узаконило также и ретомаранский язык. А в таких государствах как ЮАР, Индия, Кипр, Филиппины, Ирландия, Канада, Бруней, Зап. Самоа, Пакистан, Намибия, Танзания, Люксембург и многие другие, узаконено по 2 официальных языка, причем в большинстве из них с преобладающей численностью коренного населения (80-95%), помимо родного языка, узаконен также и английский – как международный.

Неужели кто-нибудь может усомниться в том, что указанные государства, узаконив 2 и более языка, подвергли свой родной язык опасности умаления и ущемления? Думаю, что наоборот, эти государства показали, что поистине являются цивилизованными и демократическими странами, заботящимися обо всех слоях своего общества.

И в завершение хотел бы заверить В. Овяна, что его обвинение по поводу того, что я якобы назвал Ашота Саркисяна националистом, носит предвзятый характер.

Что касается утверждения Овяна о том, что А. Саркисян в судьбоносные для нашего народа дни, подвергая свою жизнь опасности, сделал очень многое, то мне хотелось бы заметить, что полемика ведется вовсе не по поводу личности Ашота Саркисяна и его заслуг, а по поводу сохранения русского языка в Арцахе. Но раз уж речь зашла об этом, то лучше отвечу словами армянского поэта А. Исаакяна из стихотворения “Авику”:

И до конца счастливых дней
Будь предан Родине своей,
Ее защитой верной будь.
И если ты когда-нибудь
Пойдешь на подвиг для нее,
Не возгордись, дитя мое,
Ты только долг исполнишь свой.

От редакции: На данную тему мы опубликовали достаточно много материалов самых разных авторов, представляющих различные точки зрения. Дискуссию считаем завершенной, потому что соответствующие структуры имели возможность ознакомиться с мнением общества по данной проблеме. Дальше уже дело – за ними.

Самвел КОЧАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s