№ 2 / 15 փետրվար

ՓՈԽԱՏԵՂՈՒՄ
 

ԼՂՀ կառավարությունը վերջին 6-7 տարում այնքան կայուն կազմ ուներ, որ սկսել էր անմահկաշչեյական սինդրոմով վարակվելու վտանգ ներկայացնել իրենից: Նման  համեմատական «անմահության» դեղատոմսը, ինչպես բոլորս ենք հասկանում, ոչ թե կառավարության գերազանց ու անթերի աշխատանքն է, այլ այն պարզ ճշմարտությունը, որ մեզ մոտ քաղաքական դաշտը դեռ չի հասունացել ու կայացել, երկիրը միաբևեռ առանցք է իրենից ներկայացնում, ինչի պայմաններում երկրի նախագահը ցանկության դեպքում կարող է մի այդքան էլ պահել կառավարությունը՝ ինքն էլ, իհարկե, մնալով:

Այսինքն՝ դրսի (նկատի ունենք՝ իշխանությունից դուրս) ազդակները չեն, որ երկրի ղեկավարին ստիպում են մերթընդմերթ էպիզոդիկ ու շտրիխային փոփոխություններ մտցնել կառավարության կազմում: Ամենայն հավանականությամբ, միաբևեռի (իմա՝ իշխանության) ներսում ևս երբեմն հակասություններ են ծագում, որոնք, հասկանալի է, ոչ մի կապ չունեն լավ կամ վատ աշխատանքի, հանրության համար այս կամ այն հրատապ հարցի լուծման-չլուծման, օրինախախտման կամ օրինապահության հետ: Իշխանությունը դարձել է պետություն՝ պետության մեջ, ունի իր առանձին (ավելի ճիշտ՝ լրացուցիչ) պետական ատրիբուտները, իր առանձին հոգսերն ու հաջողությունները, իր առանձին ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը և, վերջապես, իր առանձին դրամաշրջանառությունը:
Այնպես որ, փոփոխությունները հարկ է դիտարկել հենց այս տրամաբանությամբ, թե չէ որոշ փորձագետներ գլուխ են ջարդում՝ հասկանալու համար այս կամ այն կադրային փոփոխության իմաստն ու պատճառահետևանքային կապերը և նյարդայնությունից եղունգները կրծոտում են: Անիմաստ են այդ ջանքերը, որովհետև ընդհանուրիս պետության տրամաբանությամբ առաջնորդվելով, այդպես էլ ոչինչ չենք հասկանա: Սատանան անգամ անզորությունից կվնգստա…

Դատեցեք ինքներդ. մեզ մոտ նախարարին գործից ազատելիս շնորհակալություն են հայտնում լավ աշխատանքի համար, օդում կախված թողնելով միանգամայն օրինաչափ հարցը՝ ուրեմն ինչո՞ւ են խեղճին ազատում. լավ աշխատանքի համա՞ր: Կադրային ոչ մի փոփոխության ժամանակ չի խոսվում ազատված պաշտոնյայի կամ ոլորտում թույլ տրված սխալների մասին: Ուստի առնվազն տարակուսելի է տարին մեկ անգամ նախագահի կողմից պետական ապարատի «ծրագրային» քննադատությունը: Նորերս՝ գլխավոր դատախազին փոխելու ժամանակ, նախագահը զարմանալիորեն նշեց, որ հարկ է ուշադրության կենտրոնում պահել մարդու և պետության իրավունքները, կարծես թե ակնարկելով, որ մինչ այդ դրանք ուշադրության կենտրոնում չէին: Ճիշտ է, մի քանի վայրկյան հետո նախագահը հարցը տեղափոխեց մեզ ցավալիորեն ծանոթ հուն՝ «իհարկե, մինչ այդ էլ դրանք ուշադրության կենտրոնում էին, բայց ժամանակը նոր պահանջներ է դնում մեր առաջ»: Ցավոք, ժամանակն անձնավորված չէ, որպեսզի նրան պատին դեմ տանք ու հարցնենք, թե այդ ինչ նոր պահանջներ են և ինչու դրանք «երեգի չէ մեկալ օրն» են ծագել:

Ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, որ ազատված պաշտոնյաները շատ հանգիստ են տանում իրենց պաշտոնանկությունը և իրենց հերթին շնորհակալություն են հայտնում նախագահին, քանի որ գիտեն՝ իրենք, միևնույն է, պահանջված են, սա պարզապես ժամանակավոր դադար է՝ շուտով իրենց մասին հիշելու են: Ու որոշ ժամանակ անց տանելու են մեկ այլ լավ պաշտոնի, իսկ ժամանակավոր դադարի ժամանակ էլ հացի խնդիր չեն ունենա՝ ժամանակավոր պաշտոնական կացարան իրենց անպայման տրամադրվելու է: Ժամանակավոր կացարանը հիմնականում նախագահի աշխատակազմն է լինում, որը նաև վերջերս դարձել է կադրերի դարբնոց՝ գնում են-գալիս, գալիս են-գնում: Այս տեղաշարժ-տեղապտույտ-կարուսելի վրա քիչ մարդիկ են հանգրվանած, մոտավորապես այնքան, որքան մանկական կարուսելի նստատեղերն են: Սա խոսում է ոչ թե արցախցի կադրերի ահավոր պակասի մասին (ոչ, արցախյան արգանդը չի չորացել), այլ վկայում է մեկ այլ հանգամանքի մասին՝ մինչև ուղնուծուծը հավատարիմ կադրերն են պակաս, իսկ հավատարմությունը մենումիակ չափանիշն է մեզ մոտ: Կադրերի նման «պակասը» հույս է ներշնչում, որ ամեն ինչ չէ կորած հանրության համար, որ հանրությունը ապագա ունի:

——————————————————————————————-

Լրահոս 

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿՇԱՐՈՒՆԱԿՎԵՆ ՄԱՐՏԻ ՍԿԶԲԻՆ ՎԱՇԻՆԳՏՈՆՈՒՄ 

«Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցությունները կշարունակվեն մարտի սկզբին Վաշինգտոնում, որտեղ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների միջեւ տեղի կունենան խորհրդակցություններ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ»,- ասվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների Ֆրանսիայում կայացած հանդիպման արդյունքներին նվիրված հայտարարության մեջ: «Խորհրդակցությունների ընթացքում կքննարկվեն Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի շուրջ ապագա բանավեճի տարբեր տեսանկյունները: Չնայած ինտենսիվ քննարկումներին, կողմերի դիրքորոշումները որոշ բարդ սկզբունքների հարցում մնացել են անփոփոխ: Այնուամենայնիվ, նախագահները բարձր են գնահատել բանակցությունների ընթացքը եւ նույնիսկ ցուցումներ են տվել իրենց երկրների արտգործնախարարներին համանախագահների աջակցությամբ գտնել ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման նոր ուղիներ: Հանդիպման ավարտին ԵԱՀԿ ՄԽ ամերիկացի համանախագահ Սթիվեն Մաննը հայտարարել է լրագրողներին. «Տեղի են ունեցել բանակցություններ երկու նախագահների միջեւ, որոնց ընթացքում քննարկվել է ղարաբաղյան հակամարտությանն առնչվող հարցերի ողջ շրջանակը: Հանդիպման ընթացքում երկու նախագահների միջեւ բարենպաստ անձնական մթնոլորտ ձեւավորվեց: Սակայն քննարկումների արդյունքում կողմերի դիրքորոշումներում էական փոփոխություններ չեղան: Մենք պետք է մտածենք, թե որ ուղղությամբ պետք է շարժվենք առաջ, արդյունքներ չկան, համաձայնության հասնել չի հաջողվել»: Սթիվեն Մաննը հաղորդել է, որ փետրվարի 13-ին համանախագահները պետք է մեկնեն Բրյուսել ԵԱՀԿ գործող նախագահին իրենց զեկույցը ներկայացնելու համար: Նա նաեւ հաղորդել է, որ մարտի սկզբին Վաշինգտոնում կտրվի Ռամբույեի հանդիպման գնահատականը:

PanArmenian.net

ՔՈՉԱՐՅԱՆՆ ՈՒ ԱԼԻԵՎԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՉԵԿԱՆ

ԼՂՀ հակամարտության խաղաղ կարգավորման բանակցությունները Ռամբույեյում արդյունք չտվեցին: Ռոբերտ Քոչարյանն ու Իլհամ Ալիեւը համաձայնություն են ձեռք բերել միայն այն մասին, որ բանակցությունները կշարունակվեն մարտին Վաշինգթոնում: Այնտեղ կհանդիպեն Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարները եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամների հետ կքննարկեն առաջիկա մյուս հանդիպումների մանրամասները:

Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների երկօրյա բանակցությունների ընթացքի մասին լիարժեք տեղեկատվություն այդպես էլ չհրապարակվեց: Նախագահներն ընդհանրապես չեն խոսել, իսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների տարածած հայտարարության մեջ ասված է. «Չնայած ակտիվ բանակցություններին, կողմերի դիրքորոշումը որոշ հարցերի առումով, մնացել է անփոփոխ: Այնուամենայնիվ, նախագահները բարձր են գնահատել բանակցությունների ընթացքը եւ արտգործնախարարներին ցուցումներ են տվել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ մշակել նոր ուղիներ հակամարտությունը կարգավորելու համար»:

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկյան համանախագահ Սթիվեն Մաննը հայտարարել է, որ «համաձայնություն ձեռք չի բերվել: Ռամբույեյի բանակցությունների արդյունքները մենք կգնահատենք եւ կորոշենք, թե ինչ անել հետագայում»: Դիվանագետների ներկայացմամբ՝ ցանկացած փաստաթղթում, ամենայն հավանականությամբ, պետք է համաձայնեցվի, որ ԼՂ տարածքի վերահսկողության դիմաց հայկական զինված ուժերը պետք է դուրս բերվեն ԼՂ հարակից տարածքներից: Կարող է քննարկվել նաեւ միջազգային խաղաղապահների տեղակայումը հակամարտության գոտում: Այդ ամենի հետ մեկտեղ չի բացառվում, որ ԼՂ կարգավիճակի հանրաքվեն կհետաձգվի անորոշ ժամանակով:

«Regnum»-ի փոխանցմամբ, մեկնաբանելով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը, Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը հայտարարել է, որ հանդիպման ժամանակ 9 քննարկվող հարցերից համաձայնեցվել է 7-ը: Ադրբեջանի արտգործնախարարի ներկայացմամբ չեն համաձայնեցվել միայն «փախստականների եւ ուժով տեղահանվածների վերադարձը նախկին բնակավայրեր» եւ «Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության» հարցերը: «Ադրբեջանը չի գնա տարածքային որեւէ զիջումների»,- հայտարարել է Էլմար Մամեդյարովը:

http://www.a1plus.am

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐՆ ԱԿՏԻՎԱՆՈՒՄ ԵՆ

Վերջին ժամանակներս արցախյան հասարակական-քաղաքական դաշտում էական աշխուժություն է նկատվում. հասարակական-քաղաքական ուժերը վերջապես արթնացել են տևական թմբիրից: Արթնացնողը ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորումն է, ինչը չափազանց ուսանելի ու խրախուսելի է, քանի որ մարդկանց, ի վերջո, հուզել է իրենց իսկ ճակատագիրը:

Ամեն ինչ սկսվեց ԼՂՀ ԱԺ «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խմբի հայտարարությունից առ այն, որ խումբը մտադիր է հանդես գալ նախաձեռնությամբ հիմնախնդրի շուրջ խորհրդարանական և հանրային քննարկումներ կազմակերպելու համար՝ ակնկալելով իշխանությունների, հասարակական-քաղաքական ուժերի և ամբողջ հանրության շահագրգիռ վերաբերմունքը: Ակնկալիքը, ինչպես պարզվեց, անհիմն չէր և կատարվեց: Նախ՝ հանրային հեռուստատեսության կիրակնօրյա եթերում խորհրդարանական խմբակցությունների ղեկավարները պաշտպանեցին այդ նախաձեռնությունը, ցույց տալով դրանց մասնակցելու և աջակցելու իրենց պատրաստակամությունը: Մեր տեղեկություններով՝ արդյունավետ էր նաև ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Ա.Ղուլյանի հետ խումբ-խմբակցությունների ղեկավարների հանդիպումը:

Այդ ընթացքում նոր նախաձեռնություններ եղան, կազմակերպվեց երեք կլոր սեղան: Կլորսեղանային շարքը սկսեց «Բաց հասարակություն» ՀԿ-ն, որ սկզբունքային նախանձախնդրություն է ցուցաբերում այս հարցում, իսկ շարունակեցին ՀՅԴ-ն և «Ազատ հայրենիք» կուսակցությունը: Առաջին կլոր սեղանի մասին կարող եք կարդալ մեր թերթի 4-րդ էջում, ուստի անդրադառնանք վերջին երկուսի առավել կարևոր դրվագներին:

ՀՅԴ-ի կազմակերպած քննարկման  խնդրո առարկան հակամարտության պատմաիրավական հիմունքներն էին: Բանախոս Վահրամ Բալայանն իր զեկուցման մեջ անդրադարձավ 20-րդ դարասկզբին տարածաշրջանում առկա իրավիճակին, հիմնավորելով այն թեզն, ըստ որի տարածքային ամբողջականության սկզբունքն ամենևին էլ մեր «թշնամին» չէ: Ըստ նրա, Արցախը ոչ մի առնչություն չունի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության հետ, քանի որ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետությունն իրեն իրավահաջորդն է հռչակել ոչ թե Ադրբ. ԽՍՀ-ի, որի կազմում ԼՂ-ն եղել է, այլ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության, որի կազմում ԼՂ-ն չի եղել: Բանախոսը հիշեցրեց, որ ժամանակին Անդրկովկասի Սեյմը ԼՂ-ն ճանաչել է որպես ազատ շրջան: Ավելին՝ 1918-20թթ. Արցախում ձևավորված էին պետական բոլոր ինստիտուտները, երկրի իշխանությունները վերահսկում էին Գանձակի մատույցներից մինչև Արաքսի ափերն ընկած տարածքը: Բանախոսն ընդգծեց, որ մեր պարագայում հակասություն չկա երկու հիմնարար սկզբունքների՝ տարածքային ամբողջականության և ազգերի ինքնորոշման միջև:

ԼՂՀ ԱԺ «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար Արթուր Թովմասյանը, համաձայնվելով բանախոսի փաստարկների հետ, միևնույն ժամանակ միանգամայն տրամաբանական հարց տվեց՝ «Ի՞նչ ռեսուրսներ ունենք մեր այս տեսակետն ընդունելի դարձնելու համար»: Ինչին «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խմբի անդամ Գեղամ Բաղդասարյանը հավելեց, որ ռեսուրսներ գոնե այս հարթության վրա ունենք: Դա ԼՂՀ-ՀՀ հարաբերությունների հստակեցման, հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացում երկու հայկական պետությունների իրավասությունների շրջանակի ճշտումն է: Ըստ նրա, Ադրբեջանը քաջ գիտակցում է, որ Ստեփանակերտ-Բաքու հարաբերությունների հարթության վրա տարածքային ամբողջականության սկզբունքն ամենևին էլ կռվան չէ իր ձեռքին, ուստի հարցը ջանադրաբար տեղափոխում է Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների հարթություն, որտեղ այս կռվանը միանշանակ իր օգտին է: Ուստի, պատգամավորի կարծիքով, հարկ է հարցը տեղափոխել ԼՂՀ-Ադրբեջան հարթություն, ինչը մինչև հիմա չի հաջողվում անել մեր դիվանագիտության սպասողական ու կրավորական կեցվածքի պատճառով:

ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավար Վահրամ Աթանեսյանը չհամաձայնվեց այն պնդման հետ, թե մեր դիվանագիտությունը լավ չի աշխատում՝ «եթե այդպես լիներ, ապա մենք այստեղ հանգիստ նստած այս քննարկումը չէինք անի»: Ըստ նրա, երկու հիմնարար սկզբունքների միջև, այնուամենայնիվ, հակասություն կա, ավելին՝ իրատեսական չէ 20-րդ դարասկզբին չճանաչված երկրի (իմա՝ Արցախի) տարածքային ամբողջականության մասին պնդելը: «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում-88» պատգամավորական խմբի ղեկավար Արմեն Սարգսյանը հակադարձեց նրան, պնդելով, որ հնարավոր չէ, որպեսզի միջազգային փաստաթղթերում մի սկզբունքը հակասի մյուսին: Ինչ վերաբերում է չճանաչված երկրի տարածքային ամբողջականությանը, ապա խոսքն այդ մասին չէր, այլ այն մասին, որ այն ժամանակ ճանաչված ադրբեջանական պետության տարածքային ամբողջականության հետ ԼՂ-ն ոչ մի առնչություն չի ունեցել:

«Ազատ  հայրենիք» կուսակցությունն իր կազմակերպած կլոր սեղանի համար խելամտորեն խնդրո առարկա դարձրեց ոչ թե հակամարտության կարգավորման հարցն ընդհանրապես, այլ դրա միայն մի ասպեկտը՝ նավթի դերը: Բանախոս Արթուր Թովմասյանն իր զեկույցում վերլուծելով նավթային գործոնի դերը, կարծիք հայտնեց, որ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը պայմանականորեն կարելի է «խաղաղության նավթամուղ անվանել» գոնե մոտակա 15-20 տարվա կտրվածքով, այսինքն՝ մինչև հիմնական նավթապաշարի բարեհաջող սպառումը:

Քննարկման մասնակիցներից ոմանց կարծիքով պետք չէ ոչ գերագնահատել, ոչ էլ թերագնահատել նավթային գործոնի դերը: Մասնավորապես, ըստ պատգամավոր Արա Հարությունյանի, առաջին տարում Ադրբեջանը նավթից ստանալու է մոտ մեկ միլիարդ դոլարի եկամուտ, ինչը երկրի տնտեսական զարգացումը էականորեն խթանելու կամ արդիական հզոր բանակ ստեղծելու տեսանկյունից մեծ գումար չէ: Ռազմական արդիական տեխնիկայի ներկայիս գների պարագայում ևս այս գումարը վճռորոշ դեր խաղալ չի կարող բանակի հզորացման գործում:

Այնուամենայնիվ, ի՞նչ կարող ենք մենք հակադրել նավթային գործոնին: Ըստ փորձագետ Դավիթ Բաբայանի՝  Արցախը կարող է խմելու ջրի հսկայական պաշարներ արտահանել Իրան և այլուր, ինչը կարևոր է աշխարհում առկա էներգակիրների այլընտրանքի ներկայիս որոնումների և դրանից ածանցյալ նավթի դերի հնարավոր նվազեցման պարագայում: Իսկ ահա պատգամավոր Գ. Բաղդասարյանի կարծիքով, մեր հակափաստարկը կարող է լինել քաղաքակիրթ ու ժողովրդավարական պետության կառուցումը:

Կլոր սեղանների ժամանակ երևակվեցին նաև նման քննարկումների տրամագծորեն հակառակ գնահատականներ: Տարբեր, երբեմն իրարամերժ կարծիքների առկայությունը, ոմանց կարծիքով, կարող է խաթարել ազգային միասնությունը: Միևնույն ժամանակ որպես հակափաստարկ հնչել է այն կարծիքը, որ ազգային միասնությունը կարող է ձեռք բերվել ամբողջ հանրության կարծիքի ուսումնասիրմամբ ու նրա գիտակցված կամքով, այլ ոչ թե վերևից պարտադրված ձևով: Իսկ կոնսենսուսի հասնում են հենց այս ձևով:

«Դեմո»

«ԱՐԿԱԴԻ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԸ ԼՂ ՀԱՐՑՈՒՄ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ՉԷ»

ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանն իմ ընկերն է, սակայն նա ԼՂ հարցում տեղեկացված չէ: Այսօր Երեւանի ծառայողական մեքենայի ցանկացած վարորդ ավելի ինֆորմացված է, քան Ղարաբաղի նախագահը»,-  «Հայաստանի ազատագրված տարածքը եւ Արցախի հիմնախնդիրը» ժողովածուի շնորհանդեսի ժամանակ հայտարարեց քաղաքագետ Իգոր Մուրադյանը:

Նրա կարծիքով՝ 21- դարի սկզբում հայերն ավելի լավ էին ներկայացված միջազգային էլիտայում, քան այսօր. «10 տարի առաջ Ստեփանակերտում նախաձեռնություն կար հավաքվել խորհրդարանում եւ քննարկել ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման հարցը: Նիստ չգումարվեց եւ որոշեցին ժողով անցկացնել: Մինչ օրս նիստ չեն հրավիրել, որովհետեւ վախենում են, թե ինչ կմտածեն Հայաստանում: Ղարաբաղի խորհրդարանը զրո է եւ քաղաքական հանցագործների հավաքածու»:

Ի՞նչ է կատարվում իրականում. հարց բարձրացրեց Իգոր Մուրադյանը եւ ինքն էլ պատասխանեց. «Հարցը ձախողված է ամենանպաստավոր պատմական պայմաններում, երբ որեւէ մեկը չի պատրաստվում կարգավորել այդ հարցը: Այս խառնաշփոթը արդյունք չունի եւ դա հասկանալը շատ կարեւոր է: Վարդան Օսկանյանը, ինչ էլ լինի, դա չի հասկանա: Նա տեղեկացված մարդ չէ եւ իր գործով չի զբաղվում: Ընդհանրապես այստեղ տեղեկացված մարդիկ չկան»:

Նա գտնում է, որ մեր քաղաքական գործիչները չեն հասկանում, որ նպատակը արդյունք չէ, այլ ընդամենը նոր իրավիճակ: Պարոն Մուրադյանի կարծիքով՝ այսօր ընդամենը առավելագույնս նավթ ստանալու հարց է լուծվում: Քաղաքագետը մեղադրելով իշխանություններին՝ նշեց, որ նրանք չեն հասկանում, որ իրենց կողմից վարվող քաղաքականության արդյունքում վաղն իրենց որդիներին են ուղարկելու պատերազմի:

http://www.a1plus.am

——————————————————————————————-

Հայրենական

ԲՈԼՈՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՂԱՐԱԲԱՂՑԻ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐ՝ ՄԻԱՑԵ՛Ք 

Գաղտնիք չէ, որ այսօր մեծ թվով ղարաբաղցի ուսանողներ պետպատվերով ուսանում են տարբեր երկրների, և հատկապես՝ մայր Հայաստանի բուհերում: Նրանց համար պետությունը ծախսում է որոշակի գումար՝ վճարում է ուսման վարձն ու նաև ավելցուկ գումար տալիս կացարանային խնդիրները լուծելու համար: Գաղտնիք չէ նաև, որ սովորելու գնացած երիտասարդների մի ստվար մասն այդպես էլ չի վերադառնում Արցախ: Եվ ի՞նչ է ստացվում: Պետությունը գումարներ է ծախսում, սպասում նոր կադրերի և վերջում մնում կոտրած տաշտակի առաջ: Թեև, հանուն ճշմարտության նշենք, որ գնացողների մի մասն, այնուամենայնիվ, վերադառնում է:

Եվ այսպես՝ գնացողների, մնացողների և վերադարձողների համար ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարությունը փետրվարի 4-ին «ԷդԷմ» ռեստորանում կազմակերպել էր հավաք-հանդիպում ԼՂՀ իշխանության առաջին այրերի հետ՝ գլխավորությամբ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի: Հանդիպման նպատակը, ըստ ԿՄՍ նախարար Կամո Աթայանի, այն է, որպեսզի տարբեր բուհերում սովորող արցախցի բոլոր ուսանողները հանդիպեն, շփվեն իրար հետ և նման հանդիպումները դարձնեն ավանդական: Իսկ իրական նպատակը, խոստովանեց նա, այն է, որպեսզի «արցախցի ուսանողները տնփեսա չգնան, իսկ ուսանողուհիներն էլ՝ տնփեսաներ բերեն»:

Ավանդական պերաշկին ու նրբերշիկը 

Ուզում եմ հատուկ նշել ընդունելության սեղանը, որտեղ կազմակերպիչների մտահղացման համաձայն կար միայն այն, ինչ սովորաբար կարող է իրեն թույլ տար շարքային ուսանողը. մածուն, հաց, լիմոնադ, նրբերշիկ, պերաշկի, բուլկի, մրգեղեն, գինի: Հա, չմոռանամ՝ մեկ էլ վերջում տապակած կարտոֆիլ ու միս մատուցեցին: Մի խոսքով, ամեն ինչ այնպես էր կազմակերպված, որ ուսանողը իրեն զգա, ինչպես իր հարազատ բուֆետում, եթե հաշվի չառնենք ռեստորանի չափերն ու շքեղությունը, մեկ էլ հանրային հեռուստատեսության այս ու այն կողմից ողջ դահլիճը նկարահանող տեսախցիկները: Փոխարենը, հարուստ էր ծրագիրը՝ հագեցված տարբեր երաժշտական և հումորային համարներով: Նշեմ նաև, որ երեկոյի ընթացքում, որը միաժամանակ վարում էին վեց հաղորդավարներ, կազմակերպվեցին տարբեր մրցույթներ, հարցուպատասխաններ՝ իսկը ինչպես բուհական քննությունների ժամանակ. ասել է թե՝ քաշեք ձեր տոմսը և պատասխանեք հարցերին: Այսպես՝ իրենց տոմսերը քաշեցին հանրապետության նախագահը, Աժ նախագահը, վարչապետը, ԱԳ, պաշտպանության, առողջապահության, ԿՄՍ նախարարները, Ոստիկանապետը և ԿՄՍ փոխնախարարը:

Ինչպես դառնալ նախագահ. հաջողության բանաձևը 

Հանրապետության նախագահի համար հաղորդավարները տարբեր հարցեր էին պատրաստել. սկսած նրանից, թե որն է Արկադի Ղուկասյանի սիրած ճաշատեսակը, որ երգչին է սիրում լսել, վերջացրած նրանով, թե որն է նախագահի հաջողության բանաձևը: Ի դեպ, հաջողության բանալին, պարզվում է, հետևյալն է. պետք է ավարտել Երևանի պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, սկզբից աշխատել լրագրող, այնուհետև՝ արտգործնախարար, ինչից հետո էլ կարելի է ընտրվել հանրապետության նախագահ: Ուսանողները իմացան նաև, որ հանրապետության նախագահը սիրում է ուտել կրմզուկ և կարմրակուճի թթու, ի թիվս այլոց լսել Հախվերդյան և Օկուջավա: Պարզվեց, սակայն, որ բոլոր պետական այրերը չէ, որ կիսում են նախագահի երաժշտական նախասիրությունները: Օրինակ՝ մեր նախարարներից մեկի ամենասիրած երգը «Նամակ, նամակ»-ն է: Ուսանողներն այդ հետաքրքիր տեղեկությունն իմացան անձամբ նախագահից, ով, սակայն, չնշեց, այդ «երաժշտասեր» նախարարի անունը:

Նշենք նաև, որ հարցերին պատասխանելուց հետո հաղորդավարներն Արկադի Ղուկասյանին հանձնեցին ստուգման գրքույկը՝ բոլոր հարցերին պատասխանելու համար նախագահին նշանակելով գերազանց:

Կինն ու գինին

Պաշտպանության նախարարից հաղորդավարներն առաջին հերթին ուզում էին իմանալ, թե ինչից է անպաշտպան Պաշտպանության նախարարությունը: Հարցին Ս. Օհանյանը պատասխանեց Թումանյանից մեջբերում անելով. «Ի՞նչը կհաղթեր հերոսին, թե չլինեին կինն ու գինին»: Հաղորդավարներին հետաքրքրում էր նաև, թե որ քաղաքի բուհն է ավարտել  Ս. Օհանյանը և հնարավո՞ր է, արդյոք, բոլոր հավաքվածներով միասին գնալ և տեսնել այն: Պարզվեց, որ այն տեսնելու հնարավորությունը մենք բաց ենք թողել տաս տարի առաջ, քանի որ վերոհիշյալ բուհը գտնվում է Բաքվում:

Առողջությունը ամենից գլխավորն է

Ինչպես տեղեկացրին հանդիպման հաղորդավարները, այսօր երկրից դուրս սովորող ամենից շատ ուսանողներից են բժշկական համալսարաններում սովորողները: Բայց, չնայած դրան, ԼՂՀ շրջաններում շարունակում է հրատապ մնալ համապատասխան բուժաշխատողներ չունենալու խնդիրը: Առողջապահության նախարար ըստ արժանվույն գնահատեց հաղորդավարների հարցադրումը: Նա նշեց, որ դա շատ հրատապ հարց է, և որ այդ խնդիրն այսօր համակարգի ամենաթույլ կողմերից է: Զոյա Լազարյանը վստահեցրեց, որ տարեցտարի այդ ուսանողները համալրելով Արցախյան բժիշկների շարքերը՝ կլրացնեն այդ բացը:

Պատասխանը մեզ մոտ մի բնական հարց առաջացրեց՝  այդ ե՞րբ…

Հաղթեցին «Ապուշը» և «Բութը»

Ուսանողների մասին հայտարարված անեկդոտների մրցույթում հաղթող ճանաչվեց «Հանրային հեռուստաընկերություն» ՓԲԸ-ի գործադիր տնօրեն Վարդգես Բաղրյանը՝ իր «Ապուշը» և «Բութը» անեկդոտներով, որոնց համար նրան պարգևատեցին գերազանցիկի կրթաթոշակով՝ 6000 դրամով: Նա էլ իր հերթին այդ գումարը որոշեց տալ բոլոր ուսանողներին, բայց քանի որ գումարը քիչ էր, ուսանողները՝ շատ, որոշվեց 6000 դրամը հանձնել միջոցառման ֆոնդին՝ հետագա պարգևատրումների համար:

Լավագույնների քառյակը

Հայտարարված էր նաև ուսանողներին ամենից շատը աջակցող լավագույն քաղաքական գործչի, մշակութային գործչի, պատգամավորի և գործարարի մրցույթ: Հավակնորդների անունները ներկայացրեցին հավաքվածները: Լավագույն քաղաքական գործիչ ճանաչվեց Արմեն Իսագուլովը, մշակույթի գործիչ՝ Կամո Աթայանը, գործարար՝ Սամվել Հակոբյանը: Պայքարը միայն վերջին նոմինացիայում էր՝ լավագույն պատգամավորի անվանակարգում ներկայացված էին կրկին անգամ Սամվել Հակոբյանը, Մուշեղ Օհանջանյանը և Վիտալի Բալասանյանը: Հավաքվածները նախապատվությունը տվեցին Վիտալի Բալասանյանին:

Պարում ենք դիսկո 

Հավաքի պաշտոնական մասից հետո սկսվեց ոչ պաշտոնական, բայց և ոչ պակաս կարևոր մասը՝ դիսկոտեկը: Ուսանողները հնարավորություն ստացան մի լավ լիցքաթափվել, իսկ վերջին մոտ նրանց հյուր եկավ այդ օրը Ստեփանակերտում համերգային ծրագրով հանդես եկած երգիչ Հայկոն:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՉԿԱ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Արցախը զբոսաշրջիկների համար գրավիչ դարձնելու մասին խոսում են շատերը, մինչդեռ բոլորը չէ, որ հստակ գիտեն, թե դրա համար ինչ պետք է անել և ինչպես: Մեր թերթի հարցերին պատասխանում է  «Զբոսաշրջության զարգացման գործակալություն» ՀԿ նախագահ Սերգեյ  ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆԸ:

– Պարոն Շահվերդյան, ի՞նչ կարող ենք անել Արցախը զբոսաշրջիկների համար գրավիչ դարձնելու համար և արդյո՞ք չճանաչվածության գործոնը այդքան մեծ է:

– Չճանաչված լինելու հանգամանքը մեր պարագայում, իհարկե, բավականին մեծ ազդեցություն ունի, բայց նկատի առնելով այն, որ մեզ մոտ զբոսաշրջությունը էթնիկական բնույթ է կրում, այսինքն զբոսաշրջիկները հիմնականում հայեր են, ապա այդ հանգամանքը դադարում է էական լինել: Մեկ տարում Հայաստան է այցելում առնվազն 200-300 հազար զբոսաշրջիկ, մեզ մոտ այդ թիվը կազմում է մոտ 4000:

Այսինքն՝ Հայաստան հասած մեր հայրենակիցների մոտ 10 տոկոսն է միայն գալիս Ղարաբաղ: Ինչո՞ւ: Մեզ մոտ առկա է Ղարաբաղի զբոսաշրջության գրավչության օբյեկտները քարոզելու խնդիրը: Հայաստանյան զբոսաշրջությունը ինքնաբերաբար չէ զարգացել: Ե°վ պետությունը, և° մասնավոր ընկերությունները բավականին ջանքեր են ներդրել, որպեսզի ապահովեն Հայաստանի գրավչության իմիջը տարբեր միջազգային ատյաններում: ՀՀ իշխանությունները կազմակերպում և աջակցում են հայաստանյան զբոսաշրջային ընկերությունների մասնակցությունը միջազգային տուրիստական ցուցահանդեսներին: Ամեն տարի Հայաստանը ներկա է լինում համաշխարհային ճանաչում ունեցող 5-6 նման ցուցահանդեսների: Ոչ թե այն պատճառով, որ մասնավոր ընկերություններն են դա անում, այլ որովհետև պետությունն ինքը՝ զբոսաշրջության զարգացման գործակալության միջոցով, կազմակերպում է այդ ամենը: Իսկ ի՞նչ է կատարվում մեզ մոտ: Պետությանը հուշելու մեր բոլոր փորձերը, որ անհրաժեշտ է միջոցներ ներդնել միջազգային ցուցահանդեսներում Ղարաբաղի ներկայությունը ապահովելու համար, առայժմ ապարդյուն են անցնում: Մարտ ամսին Մոսկվայում կկայանա աշխարհի 5 մեծագույն զբոսաշրջային ցուցահանդեսներից մեկը: Պետությանը առաջարկեցինք մեր ծառայությունները և ֆինանսական ներդրումը, ցանկացանք միայն, որպեսզի այն ևս պետական ներդրումներով մասնակից լինի, դրանով ապահովի մեր երկրի մասնակցությունը: Դա կլիներ ոչ միայն զբոսաշրջության, այլ նաև ԼՂ Հանրապետության քարոզարշավ: Ու չնայած այն հանգամանքին, որ հանրապետության նախագահը միանշանակ ընդգծել է, որ երկիրը վերցնում է զբոսաշրջության զարգացման ուղղություն, կառավարության որոշ պաշտոնյաներ գտան, որ նպատակահարմար չէ մասնակցել այդ ցուցահանդեսին, քանի որ Հայաստանը չի մասնակցում: Հիմնականում խնդիրն այն է, որ Ղարաբաղում զբոսաշրջության ոլորտում չկա պետական կառավարման մարմին: Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքային զարգացման նախարարությունում  ստեղծվել է մի բաժին՝ ստանդարտացման, առև-տրի և զբոսաշրջության, որում կա 3 աշխատող՝ որոնցից մեկը բաժնի վարիչ: Ստացվում է, որ նույնիսկ մեկ ուղղությամբ մի աշխատող չունեն: Նպատակահարմար ենք տեսնում ստեղծել առանձին վարչություն կամ գործակալություն, որը կզբաղվի զուտ տուրիզմով: Թե չէ ստացվում է, որ կառավարության ապարատում «կես» պաշտոնյա է զբաղվում զբոսաշրջությամբ: Բնական է, որ այս պարագայում  զբոսաշրջության զարգացման մասին խոսք լինել չի կարող: Զբոսաշրջության բաժնին այս տարի հատկացվել է ընդամենը 2 մլն դրամ: 2 մլն դրամը զբոսաշրջության զարգացման համար ոչինչ է: Միայն ցուցահանդեսի սրահի վարձը առնվազն 5000 դոլար է: Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ պետք է պատրաստել նյութեր, մարդիկ ուղարկել:

– Մեր պաշտոնյաները չե՞ն հասկանում դրա կարևորությունը, չե՞ն ուզում հասկանալ, թե՞ հասկանում են, բայց…

– Զբոսաշրջությունը այնպիսի մի ոլորտ է, որով պիտի զբաղվեն մասնագետները: Շատ բաներ, բնականաբար, չեն հասկանում: Ժամանակին ես չկարողացա տարածքային կառավարման փոխնախարարին հասկացնել, թե ինչի համար է անհրաժեշտ «Զբոսաշրջության մասին» օրենքի նախագծում էական փոփոխություններ մտցնելը և ինչ պետք է ապահովի այն: Կառավարման մարմինները հեռու են հասարակության կամ փորձագետների հետ աշխատելու կուլտուրայից: Հետո էլ՝ իրենց համար այդպես հարմար է. ինչո՞ւ  չարչարվել: Կառավարության զբոսաշրջությամբ զբաղվող բաժինը ղեկավարում է շատ ազնիվ մի մարդ, բայց, արդյո՞ք, ինքը ունի հարց լուծելու լիազորություններ: Թեև, ըստ օրենքի՝ պետք է ունենա:

– Ի՞նչ պետք է անել դրա համար:

– Նախ՝ տուրիզմի զարգացման համար պետությունը պետք է ստեղծի այդ ասպարեզի լիարժեք կառավարման մարմին, որն անմիջականորեն կենթարկվի կառավարությանը և ապահովված կլինի ֆինանսական ռեսուրսներով: Երկրորդը հուշարձանների պահպանության խնդիրն է: Այդ գործով զբաղվում է ԿՄՍ նախարարության կազմում գտնվող բաժիններից մեկը: Արդյունավետ կլինի այն դուրս բերել նախարարության կազմից և վերածել գործակալության, որը կունենա ինքնուրույն կարգավիճակ ու կկարողանա իրականում վերահսկել հուշարձանների պահպանությունը: Երրորդ. զբոսաշրջությունը նաև համապատասխան ենթակառուցվածքների ձևավորումն է, իսկ դրանք ինքնաբերաբար չեն ստեղծվում: Օրինակ՝ մենք ունենք Գանձասար տանող 2 ժամանոց ճանապարհ, որի եզրին չկա ոչ մի զուգարան: Այն ոչ ոք չի կառուցելու, մինչև պետությունը հատուկ պայմաններ չստեղծի դրա համար: Ի՞նչ վիճակում են զբոսաշրջության գրավչության օբյեկտները, ո՞վ  պիտի ապահովի դրանց գիշերային լուսավորումը: Մենք 10 տարի շարունակ փորձում էինք հասնել նրան, որ լուսավորվի «Տատիկ-պապիկը»  և միայն մի տարի առաջ քաղաքապետարանը կազմակերպեց այդ ոչ բարդ գործը: Իսկ ո՞վ պիտի միացնի մեր հուշահամալիրի «անմար կրակը», դա ՀԿ-ների խնդիրը չէ: ՀԿ-ների խնդիրն է հնչեցնել այդ տագնապները, և մենք հնչեցնում ենք:

– Գո՞ւցե ոչ բավարար ֆինանսավորումը պայմանավորում են նրանով, որ դա միայն զուր տեղը փող ծախսել է: Զբոսաշրջության զարգացումը ի՞նչ կարող է տալ մեր տնտեսությանը:

– Յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկ, այցելելով Ղարաբաղ, մոտավորապես 100 դոլար է թողնում այստեղ: Եթե մենք 4000 մարդ ենք ընդունել, ուրեմն մոտ 400 հազար գումար է մնացել այստեղ: Եթե հասնենք նրան, որ տարեկան 50 հազար մարդ այցելի, ապա գումարները կավելանան մի քանի անգամ: Պարզապես մեր չինովնիկները չեն ուզում ընկալել, որ սկզբից պիտի փող ծախսել, հետո ակնկալել եկամուտ: Բայց դա մենք հասկանում ենք, որ պետական պաշտոնյաների համար դժվար է ընկալել այն միտքը, որ պետությունը պիտի փող ծախսի զբոսաշրջության զարգացման համար, իսկ մասնավոր ընկերությունները շահույթ ունենան:  Նախագահի հռչակած ուղեգծի միակ արդյունավետ ձևն է:

– Վերջին հարցս Շուշիի մասին է: Ի՞նչ պետք է անենք Շուշիի վերածննդի համար:

– Ես զարմանում եմ այն մարդկանցից, որոնցից կախված էր և է Շուշիի պահպանությունը և զարգացումը. ինչքա՞ն պիտի աննամուս լինենք, որպեսզի թույլ տանք, որ 10 տարվա մեջ ավերվի Հայաստանի միակ բերդաքաղաքը և հետո նոր սկսենք խոսել կառուցման մասին: Պետությունը պատասխանատու է Շուշիի պահպանության համար: Շատերը կարծում են, թե անհրաժեշտ է թելեթոն անցկացնել և վերականգնել Շուշին: Բայց սփյուռքահայերը չէ, որ ավերել են այն. մենք ենք ավերել, մենք էլ պիտի սկսենք վերականգնել, հետո նոր դիմենք Սփյուռքին, ասենք՝ մենք այսքանը արել ենք, դուք էլ եկեք օգնեք մեզ: Խոսում են Շուշին մշակույթի կենտրոն դարձնելու ծրագրի մասին. ես այնքան եմ թերահավատորեն մոտենալու այդ հարցին, մինչև այն հիմնավորված չլինի կոնկրետ միջոցառումներով և ֆինանսավորմամբ: 10 տարի է՝ առաջարկում ենք պետհամալսարանը տեղափոխել Շուշի: Չեն անում և չենք հասկանում՝ ինչո՞ւ: «Ոչ» ասելու համար հիմնավոր պատճառ չկա: Շենքերը կան, ճանապարհը կա, հեռախոսը կա, հանրակացարանների համար տարածքներ կան: Հասնում են նրան, որ ռեալական ուսումնարանի կեսը քանդվի, որպեսզի 10 մլն դրամով այն վերակառուցենք, այն դեպքում, երբ 5 տարի առաջ կես միլիոնով կարելի էր անել այդ գործն ու այնտեղ տեղավորել համալսարանը, կամ խորհրդարանը, կամ նախագահի աշխատակազմը կամ կառավարությունը: Չնայած ուշ, բայց ի վերջո պետությունը եկավ Շուշին մշակութային և գիտական կենտրոնի վերածելու ծրագրի անհրաժեշտության գիտակցությանը, և ես հուսով եմ, որ  ծրագիրն այս անգամ կկազմվի գիտական հիմնավորումով և կապահովվեն դրա իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները: Վստահ եմ, որ այդ գործում պետության ջանքերը կարժանան ողջ հայ հասարակության անվերապահ օժանդակությանը:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՇԱՀԵՐԸ ՊԵՏՔ Է ԳԵՐԱԿԱՅԵՆ.
գոնե այս հարցում համամիտ են կլոր սեղանի բոլոր մասնակիցները

Պատերազմից հետո Արցախում, ըստ երևույթին, որոշել են, որ ժողովուրդը արդեն ասել է իր խոսքը, պատերազմը տեղափոխվում է դիվանագիտական դաշտ, այսինքն՝ ասպարեզը զիջում են քաղաքական գործիչներին: Տված զոհերից և ունեցած այլ կորուստներից ու զրկանքներից հոգնած, իրենց հողն ու անվտանգությունը պատվով պաշտպանած՝ մարդիկ անցել են խաղաղ աշխատանքի, կորցնելով զգոնությունը: Մտահոգվելու բան կարծես թե չկար, ամենակարևոր ճակատում՝ պատերազմում, իրենք հաղթել են, ինչը, ըստ իրենց,  գրավականն է մյուս ճակատներում (տնտեսական, դիվանագիտական և այլն) ևս հաջողության հասնելու համար: Ժողովուրդը մտածում էր ամենասովորական ու պարզ տրամաբանությամբ՝ պատերազմն իր կանոններն ունի, և մենք չենք որոշել այդ կանոնները, ոչ էլ մենք ենք սկսել պատերազմը: Պատերազմ հրահրողը պիտի պատժվի, պարտված կողմը պարտավոր է ճանաչել իր պարտությունը եւ հատուցել բոլոր վնասները: Պատերազմը հո Ադրբեջանի տարածքու՞մ չէր, այլ Ղարաբաղի, մենք էլ ընդամենը պաշտպանվում էինք: Իսկ եթե մեկը հարցնում էր, թե՝ բա որ ասեն հողերը վերադարձրեք, մերոնք պատասխանում էին՝ դե թող Ռուսաստանը Կալինինգրադը վերադարձնի, հետո մեզ բան ասի…

Սակայն պատերազմից ավելի քան մեկ տասնամյակ անց պարզվեց, որ բանակցությունների ընթացքում հասել ենք այն նշակետին, երբ անտեսվում են ոչ միայն պատերազմի հետևանքով ստեղծված նոր իրողությունները, այլև վիճահարույց է դարձել անգամ մեր ինքնորոշման իրավունքը: Մեր դիվանագետներին համոզել են, որ պետք է հանձնենք բոլոր տարածքները, թույլ տանք ադրբեջանցի փախստականների վերադարձը, նրանց անվտանգությունն ապահովելու համար երրորդ երկրների ուժերի մուտքը, հետո նոր միայն միասին որոշենք՝ անկախությո՞ւն, թե՞ «չանկախություն»: Սրա կողքին հանրահայտ կոտրած տաշտակը կարգին բան է:

Հասարակությունը, իներցիայով վստահելով դիվանագետներին և, որ ամենասարսափելին է, խուսափելով պատասխանատվությունից,  չի էլ փորձում տեր կանգնել իր իրավունքներին, նվաճումներին ու շահերին:

«Բաց հասարակություն» ոչ կառավարական կազմակերպությունը հարցում է անցկացրել ղարաբաղյան կարգավորման թեմայով: Հետո «կլոր սեղան» է հրավիրել եւ փորձել պարզել, թե որքանով են կարգավորման արդեն հրապարակված սկզբունքները համընկնում մեր հասարակության կենսական շահերին, եւ ինչ կարող է անել հասարակությունը, որպեսզի իր շահերը հասանելի դարձնի միջազգային հանրությանը:

Ընթերցողներին ենք ներկայացնում ամենահետաքրքիր դրվագները «կլոր սեղանի» արձանագրությունից:

Վահրամ Աթանեսյան – ԼՂՀ ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավար, արտաքին հարաբերությունների եւ տեղեկատվության հանձնաժողովի նախագահ.

– Դուք տեղյակ եք, որ ԼՂՀ ԱԺ-ում ներկայացված քաղաքական ուժերի, խմբակցությունների եւ պատգամավորական խմբի ներկայացուցիչներս հանրային հեռուստատեսության ուղիղ եթերում վստահեցրել ենք, որ գարնանային նստաշրջանի ընթացքում անպայման կանդրադառնանք Ղարաբաղյան կարգավորման հարցին: Ես անձամբ կողմնակից եմ հարցը քննարկել խորհրդարանական լսումների ձեւաչափով, այնպես, ինչպես վարվել է Հայաստանի Ազգային ժողովը անցյալ տարվա մարտին:

Արթուր Թովմասյան – «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար.

-Խորհրդարանը պետք է ոչ միայն օրինաստեղծ մարմին լինի, այլ նաեւ զբաղվի քաղաքական հարցերով: Այս առումով Ղարաբաղյան կարգավորման թեմայով լսումները արդեն հրատապ են եւ գերխնդիր: Ցանկալի է, որ այդ լսումներին հրավիրվեն ՀՀ պատգամավորներ, ինչու չէ՝ քաղաքական տարբեր ուժերից, ինչպես նաև ԼՂՀ այն քաղաքական ուժերը, որոնք ներկայացված չեն խորհրդարանում:

Արմեն Սարգսյան – «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում 88» պատգամավորական խմբի ղեկավար.

– Մեր կարծիքով, խորհրդարանը այն ամենաաշխույժ քաղաքական մարմինը պիտի լինի, որն առաջնահերթաբար պետք է քննարկի Ղարաբաղի հարցը, եւ ղեկը պետք է լինի խորհրդարանի ձեռքին: Մեր խումբը ուզում է մշակել մի այնպիսի մեխանիզմ, որ խորհրդարանը սիստեմատիկ կարողանա լսումներ կազմակերպել: Մեր կարծիքով, լսումներ կազմակերպելը դեռ շատ քիչ է: Խորհրդարանը պետք է մշակի այնպիսի մեխանիզմներ, որ առկա վիճակը եւ առաջարկությունները կարողանա անկաշկանդ ներկայացնել ժողովրդին: Սակայն եկեք տեսնենք, թե մեր պատգամավորները որքանով են տեղյակ Ղարաբաղի հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման նրբություններին: Պատգամավորն ինչպե՞ս կարող է կողմնորոշվել, եթե տեղյակ չէ այդ ամենին: Խորհրդարանը, իմ կարծիքով, շատ քիչ բան է անում, որպեսզի Ղարաբաղի հարցը, Ղարաբաղի ձայնը լսելի դարձնի արտաքին աշխարհում: Քննարկումներ չկան, կարծիքներ չկան: Բնական է՝ եթե այսօր մենք փորձենք «աշխուժանալ», որոշ հաջողության կհասնենք, բայց վերջնական իմաստով չենք կարող, որովհետեւ Ղարաբաղը բանակցային կողմ չէ: Եթե Ղարաբաղը լինի բանակցային գործընթացի կողմ, խորհրդարանը այս կամ այն ձեւով կմասնակցի: Հարկ է ճշտել մեր ռազմավարական նպատակները: Մենք պետք է հարցը հստակ ձևակերպենք, թե ինչ ենք ուզում եւ ինչ տարածքներով, նոր միայն խոսենք բարեկամության մասին:

Արթուր Թովմասյան – Այսօր բանակցությունները տարվում են Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների մակարդակով: Եկեք ուշադիր նայենք՝ ո՞վ է Քոչարյանը, մենք չե՞նք վստահում Քոչարյանին: Ես գտնում եմ, որ Ղարաբաղը միշտ էլ որպես հակամարտող կողմ է հանդես եկել՝ հանձինս պարոն Քոչարյանի: Գերտերություններին այսօր Ղարաբաղի հարցը չի հուզում: Այսօր եւ ԱՄՆ-ն, եւ Մեծ Բրիտանիան ավելի շատ շահագրգռված են Բաքու-Ջեյհան-Թբիլիսի  նավթամուղի հարցով, եւ այդ նավթամուղն  առաջիկա տասը տարիներին կլինի խաղաղության նավթամուղ: Այսօր հակամարտության գոտի խաղաղարար ուժեր մտցնելը հենց այդ նավթամուղն անխափան աշխատեցնելու համար է: Ադրբեջանի իշխանություններից կայունության երաշխիք են պահանջել: 2006-ին Ղարաբաղի հարցը չի կարգավորվի: Ես միանգամայն համոզված եմ, որ  մենք բանակցային գործընթացին կկցվենք այն ժամանակ, երբ որ հարմար կլինի:

Վահրամ Աթանեսյան – Համաձայնության ստորագրումն այս պահին ո՛չ Ադրբեջանին, ո՛չ Հայաստանին, ո՛չ էլ Լեռնային Ղարաբաղին պետք չէ: Եկեք ողբերգություն չսարքենք այն բանից, որ եթե ինչ-որ խոսակցություններ կան, ուրեմն՝ անպայման զարգացումները հանգեցնելու են նրան, որ կողմերը  ստորագրեն համաձայնագիր: Եկեք չչափազանցացնենք, որ կողմերը պատրաստ են ստորագրել այդ փաստաթուղթը, որովհետև դա վտանգավոր է կողմերի համար: Կան որոշակի քաղաքական ուժեր, որոնք գտնվում են նախընտրական ռեժիմի մեջ. 2007-ին Հայաստանում սպասվում են խորհրդարանական ընտրություններ:

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները, բանակցող հայկական կողմը մշտապես հայտարարում են, որ ԼՂ ճակատագիրն առանց ԼՂՀ ժողովրդի  որոշելն անհնարին է: Այսօր, արդյո՞ք, ժամանակն է, որպեսզի մենք մեր հասարակությանը ներկայացնենք այն ինֆորմացիան, որը գոնե մենք ունենք: Ես կարծում եմ, որ ժամանակը չէ: Մեր դիրքորոշումն արտահայտված է 1991 թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեում, մեր ժողովուրդը 99.98 տոկոսով քվեարկել է անկախության օգտին, դա ինքնանպատակ հանրաքվե չի եղել, դա երեւի հայ դիվանագիտության 15 տարիների ամենաճիշտ քայլն է եղել:

Հայաստանում, իմ տպավորությամբ, քաղաքական ուժերը չեն թաքցնում իրենց զարմանքը մեր անկախության վերաբերյալ: Քաղաքական կոալիցիայի ոչ մի կուսակցություն ԼՂՀ Ազգային ժողովին չի ընկալում որպես անկախ պետության խորհրդարան: Մարդիկ տպավորություն ունեն, որ սա մի մարզ է:

Դավիթ Բաբայան – ԼՂՀ նախագահի օգնական.

-Այսօրվա դրությամբ, ճիշտ է, ԼՂՀ-ն մասնակից չէ այդ բոլոր գործընթացներին, բայց դրան պետք չէ նայել որպես բացասական երեւույթ, որովհետեւ մենք ունենք բավականին մեծ ժամանակ մեզ վրա աշխատելու: Միեւնույն է, այդ բանակցությունները ոչինչ չեն տալու, և վերջնականապես միջազգային հանրությունը պետք է մեկ անգամ ևս համոզվի, որ առանց Լեռնային Ղարաբաղի հնարավոր չէ բանակցել և հարցը կարգավորել: Մեզ համար ստեղծվում է նոր հնարավորություն՝ հասարակության հետ աշխատելու համար:

Հարցման արդյունքները ուսումնասիրելով, պարզվեց, որ կրկնակի հանրաքվեին դեմ են 168 հոգի,  79-ը կողմ են, իսկ 68-ը դժվարացել են պատասխանել: Եթե վերջին երկու թվերը գումարելու լինենք, ապա համարյա թե կհավասարվեն այդ կարծիքները: Սա նշանակում է, որ հասարակությունը շատ հարցերից տեղյակ չէ: Որքան հասարակությունը պատրաստ է, այնքան նրան դժվար է ինչ-որ ձեւով մոլորության մեջ գցել:

Այսօր ադրբեջանցիները ԼՂ հարցը հանել են քաղաքական եւ իրավաբանական հարթություններից, որտեղ նրանք մեզ 100 տոկոսով զիջում են: Նրանք հիմնական շեշտը դնում են հումանիտար ասպեկտի վրա՝ շոշափելով ադրբեջանցի փախստականների հարցը: Իսկ մեր Նախիջեւանի եւ Ջուղայի խնդի՞րը, սա էլ է հումանիտար հարց, եւ մենք էլ այս մասին պետք է խոսենք:

Կարինե Օհանյան – Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ.

-Խնդիրը նրանում է, որ մեր հանրապետությունում չկան հասարակական կարծիքի ուսումնասիրման ինստիտուտներ: Ուստի պետք է փնտրել ժողովրդի կարծիքը իմանալու այլ միջոցներ: Օրինակ՝ անհրաժեշտ է, որ պատգամավորները հանդիպեն իրենց ընտրողների հետ նաեւ  ընտրություններից հետո: Ես չգիտեմ, նրանք ինչ-որ բան ունե՞ն ասելու, թե՞ ոչ, բայց լսելու բան շատ կա: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ այն, ինչ քննարկվում է բանակցությունների սեղանի շուրջ, նույնիսկ մեր պատգամավորներին չէ հայտնի: Իշխանության ներկայացուցիչները ոչ միայն պետք է տեղեկացնեն մարդկանց, այլեւ ժողովրդի կարծիքը պիտի իմանան եւ հասցնեն այդ կարծիքը մինչեւ բանակցությունների գործընթաց:

Իրինա Գրիգորյան – «Ժողովրդավարության կովկասյան ինստիտուտ» ՀԿ.

– Ինչքան մենք մթության մեջ պահենք ժողովրդին, այնքան մեզ համար դժվար է լինելու: Ի՞նչ է նշանակում ժողովրդին չասել այն, ինչ կատարվում է մեր կյանքում, կամ չասել այն, ինչ ուզում են մեզ հետ անել: Իրականում մեզ օդի պես անհրաժեշտ է մշակված ռազմավարություն: Մենք պիտի իմանանք, թե ինչ ենք ուզում, թե ինչ են մեզ առաջարկում և ինչն է վատը կամ լավը մեզ համար:

Դավիթ Բաբայան – Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե մեր հասարակությունը ոչ մի դեր չունի կամ նրա կարծիքը հաշվի չի առնվում  միջազգային ատյաններում, բայց դա այդպես չէ: Ես բազմաթիվ անգամ մասնակցել եմ այդ հանդիպումներին: Եւ երբ ինչ-որ բաներ են առաջարկվում եւ պատասխանը հնչում է՝ հանրությունը չի ընդունում, ապա հարցերը փակվում են:

Մի բան կարող եմ հստակ ասել՝ նախկին ԼՂԻՄ-ը իր տարածքով չի կարող  ապահովել ժողովրդի անվտանգությունը: Եթե 1991-ին Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը եղել է միայն կարգավիճակի հիմնախնդիր, այսինքն՝ հայ ազգի անվտանգության եւ գոյատևման ապահովման միակ ձեւը եղել է կարգավիճակը, ապա հիմա տարածքներն էլ են գումարվել: Առանց դրանց հնարավոր չէ լուծել անվտանգության հարցը:

Արմեն Սարգսյան – Այսօր պետությունը չունի խնդրի վերաբերյալ հայեցակարգ, որի առկայությունը, սակայն, չափազանց կարևոր ու  անհրաժեշտ է: Մենք մի մեծ շարք առաջարկություններ ունենք, որոնք բանակցությունների ընթացքում կարելի է ավելացնել ընդհանուր քաղաքականությանը: Մենք գտնում ենք (կուսակցության որոշումն է), որ  նախևառաջ ԼՂՀ իշխանությունները պետք է իրենց իրավատիրույթը համարեն ներկայիս փաստացի սահմաններով: Երկրորդ՝ ԼՂՀ-ն պետք է լինի լիիրավ բանակցային կողմ: Մենք չենք ասում նրա համար, որ Հայաստանին չենք վստահում, այլ որ Ղարաբաղի անկախության ճանաչման հերթական քայլն է, որ Ղարաբաղը բանակցային կողմ լինի: Երրորդ՝ Հայաստանը պետք է հանդես գա բանակցություններում որպես ԼՂՀ բնակչության ինքնորոշման իրավունքի եւ անվտանգության երաշխավոր:

Իմ կարծիքով, Ղարաբաղի իշխանությունները պատրաստ են լինել բանակցային կողմ: Միջազգային ուժերը մեզնից մշտապես պահանջել են տարածքների հանձնում: Սակայն մինչեւ հիմա, անկախ նրանից, թե ինչ իշխանություն է եղել, որեւէ տարածք հանձնե՞լ ենք, թե՞ ոչ: Մեր խումբը գտնում է, որ տարածքների հանձնումը պատերազմ է, ու հարցնում է՝ ո՞վ է պատասխան տալու մեր ժողովրդի առաջ:

Մեր ամենամեծ սխալներից մեկն էլ այն է, որ մեր արտաքին քաղաքականությունը հենվում է Ադրբեջանի «ոչ»-ի վրա: Այսինքն՝ միջազգային ուժերն ինչ-որ բան են առաջարկում, Ադրբեջանը «ոչ» է ասում, եւ այդ պահին մենք փրկվում ենք: Բայց ինչքա՞ն կարող է սա շարունակվել, և ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ այս սպասողական-կրավորական կեցվածքը… Չպիտի թողնել, որ բանը հասնի նրան, երբ ժողովուրդն այլևս չդիմանա: Կարող է այնպիսի իրավիճակ ստեղծվել, որ կարճ ժամկետում ստիպված լինենք ամբողջ ինֆորմացիայով հեղեղել ժողովրդին, որն էլ պատրաստ չլինի ընկալել ու մարսել այդ ամենը՝ ճիշտ կողմնորոշվելով: Ժողովրդին պետք է պարբերաբար տեղեկացնել:

Գալյա Առստամյան – Զոհված ազատամարտիկների հարազատների միության նախագահ.

– Ժողովրդից ինչ-որ բան ծածուկ եք անում: Ի՞նչ է, սպասում եք, որ պատերազմ լինի, ժողովրդին էլի առա՞ջ տանեք: Չենք մտածում, թե ինչ գնով ենք ձեռք բերել մեր ազատությունն ու անկախությունը: Ազգային ժողովի պատգամավորը… Ձեզ եմ հարցնում, պարոն Աթանեսյան, իմանո՞ւմ եք, թե էս թանգարանում ով՝ ով է, այս կամ այն զոհվածը ով է: Որպես ինձ ճանաչող, որպես վաղուց իրար ճանաչող՝ մի անգամ չեք մտնում զոհվածների թանգարան, որպեսզի հասկանաք՝ էս մայրերը, էս ընտանիքները, էս մեր կորցրած զավակները… հենց նրանց ճակատագիրն է լուծվում: Եթե հիմա էլ ազերիները մտնեն ու մեր գերեզմանները  կոխկրտեն, ի՞նչ է լինելու… Սրա մասին պիտի մտածենք, մեր երիտասարդությանը դաստիարակենք ու նախապատրաստենք…

Վահրամ Աթանեսյան – Մենք պետք է բոլոր խողովակներով փորձենք համոզել, որ միջազգային հանրությունը ճանաչի 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի մեր հանրաքվեի արդյունքները: Ճիշտ է, այն ժամանակ սահմանների հարց չի եղել, իսկ հիմա տարածքներն ընդարձակվել են: Արյամբ գծված այդ սահմաններից ժողովուրդը պատրա՞ստ է հետ կանգնել, հետ քաշվել՝ թող ինքը որոշի:

Վիտալի Բալասանյան– «ՀՅ Դաշնակցություն – Շարժում 88» պատգամավորական խմբի անդամ, գեներալ-մայոր.

– Ես, որպես պատերազմի մասնակից հրամանատար, այն տպավորությունն ունեմ, որ «ստրուկը» նորից մտել է մեր մեջ: Եկեք չթողնենք, որ ստրուկը մտնի մեր մեջ: Այսօր մենք խոսում ենք ազատագրված կամ գրավյալ տարածքների հանձնման, փոխզիջումների մասին: Նախ՝ եկեք հստակեցնենք ու պնդենք, որ երբ ղարաբաղցիները հարց են բարձրացրել, մեր դեմ են պատերազմ սկսել: Մենք պետք է Ադրբեջանի Հանրապետությունը ճանաչենք որպես պատերազմ սկսող: Երբ խոսում են տարածքների մասին, մեր որոշ պետական այրեր կամ պաշտոնատար  անձինք վախից ասում են, որ պետք է ազատագրված տարածքները հանձնենք: Իսկ ինչո՞ւ պիտի հանձնենք այդ տարածքները: Մեր խմբի տեսակետը հետեւյալն է՝ Լեռնային Ղարաբաղի  Հանրապետությունում չկա ազատագրված կամ գրավյալ տարածք հասկացություն, կա ԼՂ Հանրապետության ամբողջականություն: Եւ ոչ մի թիզ հող՝ թշնամուն: Տեսեք, թե ինչպես է Ադրբեջանի նախագահը ասում՝ հին Ջուղան փշրեք: Էթնիկական զտումից անցնում են պատմական զտման: Մենք էլ այստեղ նստած՝ լռում ենք:

Ես գտնում եմ, որ բանակցություններում սխալ է, երբ ասում են, որ գաղտնապահության ռեժիմը պիտի պահպանվի: Իմ հարցն են լուծում, ի՞նչ գաղտնապահության մասին է խոսքը, ինձնից գաղտնի՞ են ուզում լուծել իմ հարցը: Ես պետք է Ղարաբաղում ապրեմ այսօրվա անկախ Ղարաբաղի տարածքով: Եթե ուրիշ տարբերակ ընտրեն՝ ես անձամբ Ղարաբաղում չեմ ապրելու:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈ՞ՒՄ, ԹԵ՞ ՕՂԱՊԱՐԱՆ ԱՐՑԱԽՑԻՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ 

«Ոչ մի թիզ հողի» մասին սովորաբար խոսում են նրանք, ովքեր արյուն չեն թափել: Բացի 4-5 հղփացած գեներալից, Ղարաբաղն ազատագրած մարդկանց մեծ մասը ընդհանրապես չկա հասարակական ասպարեզում,- կարդում ենք «Առավոտի» (31.01.06) խմբագրականում:

Անշուշտ կան այդպիսիք, բայց նրանք ամենևին վտանգավոր չեն: Վտանգավոր են նրանք, ովքեր արյուն չեն թափել Արցախի ազատագրության համար, բայց այսօր ազերիներից բարձր են բղավում այդ հողերը զիջելու մասին: Վտանգավորն այն է նաև, որ այսօր Արցախի ճակատագիրը փորձում են որոշել մարդիկ, ովքեր կապ չունեն Արցախի հետ, Արցախում չեն ապրում և երբեք այնտեղ չեն ապրելու: Իսկ ինչ մնում է «հղփացած գեներալներին», ապա, ընդհակառակը, հենց նրանք են հայտարարություններ անում հողերը տալու մասին… Եվ եթե հարցը լուծվի այնպես, ինչպես այսօր փորձում են լուծել, ապա Արցախում այլևս հայ չի ապրելու: Այն, ինչ կատարվում է մեր Արցախ-նավի հետ, հիշեցնում է «Տիտանիկի» խորտակման այն պահը, երբ բոլորը վալս են պարում ու զվարճանում, անտեղյակ, որ համերաշխորեն գնում են դեպի կործանում:

Աշխարհի մամուլը միաբերան խոսում է 2006-ի մասին՝ որպես հակամարտության լուծման տարի, իսկ հայաստանյան քաղաքական վերնախավի և սրճարանային մտավորականության մեծ մասն այնպես է սպասում այդ «բաղձալի օրվան», ասես բավական է այդ «լուծումը գա», և Երևանի փողոցները հեղեղվելու են երկնքից թափված մանանաներով:

Այսօր ոչ ոք այլևս չի հիշում Մոնթեի նշանավոր խոսքերը. «Եթե մենք կորցնենք Արցախը, ապա կշրջենք մեր պատմության վերջին էջը»: Երևանյան քաղաքական մթնոլորտում չկա այն վախը, որ «Պոմպեյի վերջին օրը» Արցախում, ի վերջո, դառնալու է Հայաստանի Հանրապետության վերջի սկիզբը: Կորցնելով Արցախը, Հայաստանը դառնալու է ընդամենը 29 հազ. քառ. կմ տարածքով անկլավ-պետություն:

Ղարաբաղին դուրս մղելով բանակցային գործընթացից, հայ դիվանագիտությունն իրեն զրկել է մանևրելու հնարավորությունից: Արցախ-հակամարտող կողմը դարձել է տարածքային վեճ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: Դեռ ավելին՝ վերջին 10 տարում միանշանակ ընդունելով հաղթողին անհարիր պարտվողական կեցվածք, հայկական դիվանագիտությունն արցախյան պատերազմի հաղթանակի նշաձողը իջեցրել, հավասարեցրել է հրետակոծվող Ստեփանակերտի և «Կոլցո» օպերացիայի ժամանակների իրողությանը: Մինչդեռ ադրբեջանցիները պետական մակարդակով այնպես են բարձրացրել այդ նշաձողը, որ, ասենք, ճիվաղ Սաֆարովի արարքը ոչ հերոսական համարելը, Ղարաբաղի ադրբեջանական տարածք լինելում կասկածելը կամ հայկական ապրանք գնելը հավասարազոր է դավաճանության: Եվ նրա հակահայկական հիստերիայի հետ հաշվի է նստում թե’ Արևմուտքը, և թե’ մեր «ռազմավարական դաշնակից» Ռուսաստանը:

«Զենքի ուժով Ղարաբաղը ազատագրելու», «Տարածաքային ամբողջականության», «Գրավյալ 20 տոկոս տարածքների» և ազերիների նմանօրինակ կարգախոսներին ու հակահայկական քարոզչությանը հայ դիվանագիտությունը պարբերաբար պատասխանում է «գրավյալ տարածքները» հանձնելու և խաղաղությունն ամեն գնով պահպանելու հայտարարություններով: Հակառակորդի սադիստական տրամադրություններին հայկական կողմն այսօր հակադրել է իր մազոխիզմը: Ասես ոչ թե մենք ենք երեկ հաղթել պատերազմում, այլ նրանք, ասես ոչ թե մենք ենք արդար, այլ՝ նրանք: Կարծես բազմաչարչար այս երկիրը ոչ թե մերն է, այլ նրանցը: Այնպես է ստացվում, որ հայկական դիվանագիտությունն ամեն ինչ անում է, որպեսզի Արցախը ենթարկվի Արևմտյան Հայաստանի ճակատագրին և հետո սկսի ողբալ իր հերթական կորուստը…

Եվ այսօր մենք ունենք այն, ինչ ունենք. օկուպանտ հայկական բանակ՝ ընդդեմ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության, բազմահազար ադրբեջանցի փախստականների և, ընդհանրապես, արդար վրեժի ցասումով տոգորված ադրբեջանական ժողովրդի: Միջազգային հանրությունն այսպես է ընկալում հակամարտությունը:

Տարբեր լրատվամիջոցներով զօրուգիշեր հնչող «Երկու հանրապետություններում 2006 թ. ընտրություններ չկան, որը նպաստավոր հող է ստեղծել Ղարաբաղյան հակամարտության լուծման համար» խոսքերից արցախցին այսօր իրեն վիրավորված ու նվաստացած է զգում: Ասես Ղարաբաղը որբի գլուխ է, որ իր ճակատագիրը հանձնել է երկու դիլետանտ վարսավիրի: Ասես նույն ղարաբաղցին չէ այդ վարսավիրներից մեկին դուրս շպրտել Արցախի սիրտ Շուշիից, Լաչինից մինչև Հորադիզ, Քելբաջարից մինչև Ֆիզուլի:

Այսօր այդ բոլոր եվրախորհուրդները, ԵԱՀԿ-ները, ճգնաժամային խմբերն ու արևմտյան մյուս միջնորդական առաքելությունները մեր իսկ թողտվությամբ բանակցային սեղանին են դրել հակամարտության լուծման տարբերակներ, որոնցում առկա պահանջներից յուրաքանչյուրը և բոլորը միասին ենթադրում են Արցախ՝ առանց արցախցիների: Ահավասիկ ամենահիմնականները:

Ազատագրված տարածքների հանձնում: Հայաստանյան մեր դիվանագետները դա անվանում են «գրավյալ տարածքների վերադարձում»: Իսկ արցախցիների համար դրանք ոչ միայն Դաշտային Ղարաբաղն են ու հայկական հինավուրց հողերը, այլև անվտանգության գոտիներ: Ազատագրված 5 շրջաններից (Լաչինի ու Քելբաջարի մասին երբեք չպիտի խոսք լինի, դրանք պետք է սահմանադրորեն ամրագրել որպես ԼՂՀ տարածք) յուրաքանչյուրի վերադարձը նշանակում է ադրբեջանական ռազմակայանների վերականգնում ու պատերազմի վերսկսման հավանականության մեծացում: Յուրաքանչյուր հողակտոր կարելի է հանձնել միայն փոխզիջման պայմանավորվածությամբ, ասենք՝ Հորադիզի կամ Ֆիզուլու շրջանների ինչ-որ մաս՝ Գետաշեն-Շահումյանի և պատմականորեն հայկական այլ տարածքների վերադարձման դիմաց:

Փախստականների վերադարձ: Փախստականների վերադարձ ասելով այսօր հասկացվում է 40 հազար (անշուշտ, ազերիները դրան կգումարեն ևս 30-40 հազար) ադրբեջանցիների վերադարձ Շուշի, Խոջալու, Ղարադաղլու, Կրկժան և այլն: Եվ ոչ մի խոսք Բաքուն, Սումգայիթը, Կիրովաբադն ու Ադրբեջանի մյուս հայաբնակ բնակավայրերը լքած 400 հազար հայերի մասին: Այս կետը ևս հայ դիվանագիտության անգործունեության արդյունք է, իսկ ազերիների համար՝ մեր երկրում «տրոյական ձի» մտցնելու փայլուն հնարավորություն:

Իրար թշնամի, էթնիկական և կրոնական ոչ մի ընդհանրություն չունեցող ժողովուրդների յուրաքանչյուր արհեստական մերձեցում նշանակում է ազգամիջյան կրակի նոր բորբոքում… Ի՞նչ բարոյական իրավունքով պիտի այստեղ վերադառնա քնած մարդու վրա կացին բարձրացնող ու բահ-քլունգով խաչքարեր ոչնչացնող ստահակը, կամ այն «խաղաղ բնակիչը», որ Շուշիի բարձունքից տարիներ շարունակ հրետակոծում էր Ստեփանակերտն ու արցախյան մյուս բնակավայրերը: Նրանք պիտի գան Շուշի և կրկին անգամ վտարանդի դարձնեն իրենց ձեռքով հալածված, Սումգայիթի, Բաքվի ջարդերից մազապուրծ փրկված մեր հայրենակիցների՞ն:

Այսօրվա հրադադարի պահպանումը պայմանավորված է նաև հակամարտող երկու ժողովուրդների հենց տարանջատ գոյությամբ:

Հանրաքվե 10-15 տարի հետո: Այս կետը նշանակում է ոչ թե հակամարտության կարգավորում, այլ տեսականորեն առնվազն 10-15 տարով երկարաձգում: Տեսականորեն, որովհետև նախորդ կետերն իրագործելուց հետո հազիվ թե անհրաժեշտ լինի Արցախում 15 տարի հետո նոր հանրաքվե անցկացնելու: Այս հողում այլևս հայ չի մնալու: Մինչդեռ ամենևին պարտադիր չէ ազերիներին վերադարձնել այստեղ, որպեսզի 15 տարի հետո մասնակցեն հանրաքվեին: Հանրաքվեի ջատագովները ցանկության դեպքում այսօր էլ կարող են Արցախում հանրաքվե անցկացնել, և մեր 130-140 հազար այո-ն բաղդատել ազերիների 40 հազար ոչ-ի հետ, ու հարցը լուծված համարել հօգուտ մեծամասնության…

Խաղաղապահ զորք: Այսօրվա մեր անվտանգության, հրադադարի և խաղաղության ամենամեծ երաշխիքը մեր բանակն է: Ինչ մնում է «խաղաղապահներին», ապա նրանց մենք արդեն տեսել ենք սաֆոնովյան տարիներին, Գետաշենում, Շահումյանում, Բերդաձորում զտումներ կատարելիս: Նրանց ներկայությամբ ու լուռ համաձայնությամբ սերբերը լքել են իրենց հինավուրց բնակավայրերը Կոսովոյում…

Այս 4 կետից յուրաքանչյուրի ընդունումը նշանակում է Արցախի վերջ: Մինչդեռ այս կետերն այսօր մեզ հրամցվում են մեկ համատեքստում: Ահա այսպես են ցանկանում «լուծել» Ղարաբաղյան հակամարտությունը:

Եթե իսկապես ուզում ենք ապրել այս հողում, եթե մեր մեջ դեռևս չի մեռել ազգային արժանապատվությունը, եթե իրոք մեզ մտահոգում է մեր զավակների, կանանց, մայրերի ու քույրերի ճակատագիրը, տեր կանգնենք մեր երկրին ու ճակատագրին:

Մեր լռությունն աշխուժացրել է ոչ միայն ազերիներին, այլև մեր երկրից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու «միջնորդական» տարրերին, և ոմն Սաբինա Ֆրեյզեր այնպես է խոսում մեր երկրի, մեր ճակատագրի ու անվտանգության հետ կապված հարցերի մասին, ասես խոսքն իր պապի խոպան բոստանի մասին է, որ այսօր ուզում է նվիրաբերել Բաքվին:

Երբ հակամարտության կարգավորում անվան տակ այսօր մեզ համար մի նոր «Կոլցո» օպերացիա են նախապատրաստում, մեր լռությունը նշանակում է համաձայնություն ինքնասպանության:

 Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ԻՍԿ Ի՞ՆՉ ԿԲԵՐԵՆ «ԽԱՂԱՂԱՐԱՐ» ՈՒԺԵՐԸ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ

Մենք չգիտենք, թե աշխարհի հզորները իրենց «խաղաղարարությամբ» երկրագնդի որ կետեր ինչ են հասցրել, բայց վերջին 300-ամյա մեր արյունոտ ու ողբերգական պատմությունը վկայում է, որ արտաքին ուժերի նման ամեն մի «հոգատարություն» մեզ դարձրել է հայրենազուրկ ու գաղթական: Եվ անշեղորեն շարունակվող այդ մարդակեր քաղաքականության մղձավանջային պայմաններում մեր ժողովուրդը աննախադեպ հերոսականությամբ ինչի էլ հասել է, հասել է միայն սեփական ուժերին ապավինելու շնորհիվ, հասել է միայն այն պահերին, երբ մեզ համար «քուն ու հանգիստ կորցրած քեռիները» պոչները քաշել են մեր երկրից: Վերջին 300 տարում մեր ժողովուրդը երեք վճռական ու ազգափրկիչ հաղթանակ է ունեցել՝ երեք դեպքերում էլ «բարի քեռիներից» խաբված, երեք դեպքերում էլ ապավինելով միայն սեփական հնարավորություններին: Առաջինը Արցախ-Զանգեզուրյան Հերոսամարտն էր 18-րդ դարի 20-ական թթ., 2-րդը՝ Սարդարապատը, 3-րդը՝ Արցախյան Հերոսամարտը: Բավական է միայն մի հետադարձ հայացք՝ միայն սեփական ուժերին վստահելու ճշմարտացիությանը հասու լինելու համար:

Գորբաչովի ուղարկած «խաղաղարարար» ուժերը ի՞նչ դերակատարում իրականացրին Ադրբեջանում ու Ղարաբաղում: Նրանց աչքի առաջ, թերևս նաև խրախուսմամբ, թուրք ջարդարարները մտնում էին հայերի բնակարանները, ոչնչացնում բնակիչներին և անպատիժ հեռանում: Իսկ երբ մի Մելքումով փորձեց պատշպանվել մարդասպաններից, աշխարհով մեկ դատապարտեցին նրան: Ինչպե՞ս մոռանալ սաֆոնովյան «խաղաղարարությունը», երբ պարետային ժամը խախտելու մեղադրանքով սեփական բակ դուրս եկած հային քարշ էին տալիս պարետատուն, իսկ քաղաքից մի քանի կմ հեռու գիշեր-ցերեկ կառուցումներ էին կատարում, որ մեսխեթ թուրքերին էլ խոթեն Ղարաբաղ: Այդքանն էլ բավարար չհամարելով՝ մեզ վերջնականապես զրկեցին նաև դեռևս կանգուն ու չնվաճված Շամխորի ու Քարհատի, Գետաշենի ու Շահումյանի շրջաններից, հայաթափեցին Հադրութի շրջանի մեծ մասը, Բերդաձորի հայկական գյուղերը: Այդ է հերթականորեն վերջին «խաղաղարար» ուժերի ծառայությունը հայ ժողովրդին:

Իսկ դա օրգանական շարունակությունն է մի քաղաքականության, որի սկիզբը դրել է Պետրոս Առաջինը: Անդրկովկասը ազատագրելու խոստումով ցարը ապստամբության մղեց հայերին ու վրացիներին: Հայ-վրացական միացյալ զորքերը Գանձակում սպասում էին ազատարար ցարին, սակայն վերջինս առանց մի կրակոցի, առանց մի զինվոր զոհելու տեր է դառնում Դերբենդին ու վերադառնում՝ իրեն սպասողներին մատնելով հուսախաբության: Այդ դեռ բավական չէր, 1724թ. Պոլսի գաղտնի դաշնագրով ցարը Պարսկաստանին ենթակա Անդրկովկասը ճանաչում է թուրքական սեփականություն՝ Թուրքիայի առաջ Անդրկովկասը նվաճելու ճանապարհ բացելով: Ցարիզմին մի անբողջ հարյուրամյակ էր հարկավոր, որպեսզի Թուրքիայի ու Պարսկաստանի ձեռքով հայերին ու վրացիներին հասցնի անդունդի եզրին, որից հետո իջնի Անդրկովկաս ու «փրկի» նրանց:

1724թ. Պոլսի դաշնագրի զորությամբ Թուրքիան ռազմակալեց Անդրկովկասը: Մի հարվածով շարքից դուրս եկավ Վրաստանը, վրաց թագավորը փրկություն գտավ Աստրախանում: Պայմանագրի համաձայն Թուրքիան հասավ մինչև Շամախի: Ամբողջ Անդրկովկասում միայն Արցախն ու Զանգեզուրն էին, որ ոչ միայն մնացին աննվաճ, այլև թուրք զավթիչներին արժանի ու հերոսական հակահարված էին տալիս: Նույնը կրկնվեց 200 տարի հետո, 1918թ., երբ թուրքերը իրենց նվաճումները հասցրել էին մինչև Բաքու:

1918թ. վերջերին թուրքերին փոխարինեցին անգլիական օկուպացիոն ուժերը: Նրանք Ղարաբաղին օգնության գնացող Անդրանիկին հետ դարձրին Շուշիի մատույցներից՝  սպառնալիքների ու խաղաղության կոնֆերանսում Ղարաբաղի հարցը լուծելու խաբկանքով: Նրանք երկու ամիս հետո անգլիական սվիններով, զենք ու զինամթերքով, Սուլթանովին իջեցրին Շուշի և Շուշիից մինչև Գորիսի փեշերը վերածեցին մոխրակույտերի: Այս էլ անգլիական  «խաղաղարարությունը»:

Այնուհետև Լենինը Ղարաբաղը նվիրեց ազերիներին: Ադրբեջանի մուսավաթաբոլշևիկյան վարչակարգը 70 տարի դիմել է բոլոր միջոցներին՝ «հայերի քոքը» իրենց նվիրված տարածքներից կտրելու համար: 70 տարի Արցախ-Ղարաբաղը ծանրածանր զոհողությունների գնով, հերոսական վճռականությամբ ու ազգային արժանապատվությամբ դիմագրավեց ոտնձգություններին ու մնաց աննվաճ: Միայն գորբաչովյան հրանոթների զորությամբ ազերու ոտքը մտավ Չարդախլու, Գետաշեն ու Շահումյան:

Ահա թե ինչպես են «խաղաղարար ուժերը» մեզ զրկել մեր Մեծ Հայրենիքից: Չգիտենք ինչ խելքի տեր պիտի լինել՝ անտեսելու համար պատմության այս արյունոտ դասերը: «Խաղաղարար» ուժերի մուտքը Ղարաբաղ հավասար է Ղարաբաղի վերջնական կորստի, որից հետո սկսելու են այս մի ափ մնացած ու քարքարոտ Հայրենիքից մեզ զրկելու գործընթացը:

Մենք հույս ունենք, որ մեր իշխանությունները չեն գնա նման կործանարար «խաղաղարարության», չեն գնա մեր զավակների կյանքի գնով ձեռք բերածի ոչնչացմանը: Ավելին՝ նրանք պարտավոր են պատմաքաղաքական այլ հարթություն տեղափոխել փոխադարձ զիջման հարցերը: Նրանք պարտավոր են երևույթներն իրենց անուններով կոչելու քաջությունն ունենալ և գոնե Արցախից բռնազավթված շրջանների վերադարձի հարցը հետապնդել, այլ ոչ թե սակարկել անգլիացիների ու Սուլթանովի ստեղծած մոխրակույտերի հարցի շուրջ:

Արտաշես ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ

ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ Է ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՊԼԱՆԸ

«Կարգավորման նոր պլանը արդեն կորցրել է իր գաղտնիությունը: Դրա մասին արդեն արվել են հայտարարություններ»,- ասել է ադրբեջանցի կոնֆլիկտաբան Արիֆ Յունուսը: Նրա խոսքերով, ըստ պլանի, առաջին փուլում հայերը կթողնեն Ֆիզուլիի, Աղդամի եւ Ջեբրայիլի շրջանները, որից հետո Հայաստանին կթույլատրվի մասնակցել տարածաշրջանային նախագծերին: Երկու երկրների միջեւ կբացվի երկաթուղային կապը, եւ Հայաստանը կմիանա ՏՐԱՍԵԿԱ ծրագրին: Երկրորդ փուլում Հայաստանը կազատի Կուբաթլուի եւ Զանգելանի շրջանները, որից հետո Մեղրիով կվերաբացվի Ադրբեջանի երկաթուղային կապը Նախիջեւանի հետ: Հետո ազատագրված տարածքներ կմտցվեն խաղաղարար ուժեր: Դրանից հետո կսկսի փախստականների վերադարձը: Այդ տարածքների ենթակառուցվածքների վերականգնման համար Ադրբեջանին եւ Հայաստանին կտրամադրվի 5 մլրդ դոլարի չափ օգնություն:

Հաջորդ փուլում նախատեսվում է որոշել Ղարաբաղի կարգավիճակը՝ հանրաքվեի միջոցով: Այդ հարցն արդեն որոշված է, մնում է համաձայնեցնել դրա ժամկետն ու ձևը: Ադրբեջանը առաջարկում է 15-20 տարի հետո, Հայաստանը՝ 5 տարի հետո: Բացի այդ, Բաքուն պնդում է նաեւ ադրբեջանցիների մասնակցության վրա: Ըստ վերլուծաբանի, Բաքվում կարծում են, որ 10-15 տարի հետո Ադրբեջանը տնտեսապես կգերազանցի Հայաստանին, և դա կորոշի հանրաքվեի արդյունքները:

Յունուսի խոսքով, բանակցությունների ժամանակ քննարկվում է Ղարաբաղի համար ինքնավարության մի այնպիսի տարբերակ, որը նույնիսկ ավելի լայն է, քան Նախիջեւանի ինքնավարությունը: Ղարաբաղը կունենա իր զինանշանը, խորհրդարանը, ներկայացուցչություններ այն երկրներում, որտեղ հայեր են բնակվում: Զինուժը, որն այսօր կոչվում է Ղարաբաղի բանակ, կվերածվի նախագահական գվարդիայի:

Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը պարզելուց հետո կվերադարձվի նաև Քելբաջարը: Փաստաթղթերում Ադրբեջանի կազմում ներգրավված է նաև Լաչինի շրջանը, որն, այդուհանդերձ, որոշ ժամանակ կմնա Հայաստանի վերահսկողության տակ:

http://www.lragir.am

——————————————————————————————-

Ֆինանսավարկային

ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՑԱԾՐ Է

Իսկ հիպոթեքի հարցը դեռ չի լուծվել

2006 թվականի պետական բյուջեով հիպոթեքային ծրագրերի վարկավորման համար առաջին անգամ տրամադրվել է 200 մլն դրամ: Գումարը փոքր է, բայց հարյուրավոր ընտանիքներ, որոնք բնակարան ձեռք բերելու այլ միջոց չունեն, սպասում են այդ գումարին, ակնկալում ծրագրի շուտափույթ իրականացում և  ընդլայնում: Սակայն, մեր տվյալներով, առ այսօր գումարները չեն տրամադրվում: Ավելին, դեռ չկա համապատասխան օրենք, տրամադրման կարգ եւ այլն: ԼՂՀ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային եւ տնտե-սական կառավարման հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Արա Հարությունյանի խոսքերով՝ կառավարությունը դեռևս 2 տարի առաջ էր հավաստիացնում, որ աշխատում է սույն օրենսդրական փաթեթի վրա:

Ղարաբաղյան բանկերն այսօր էլ վարկեր են տրամադրում բնակարան գնելու կամ կառուցելու համար հիմնականում այն պայմանով, որ գրավը մնա գրավատուի մոտ: Սակայն բյուջեով նախատեսված հիպոթեքային վարկը, որպես կանոն, տարբերվում է վարկառուի համար արտոնյալ պայմաններով, քանի որ դա քաղաքացիներին բնակարանով ապահովելու յուրօրինակ ազգային ծրագիր է լինելու: Արտոնություններ ասելով նկատի ունենք այն, որ նման վարկերը թե երկարաժամկետ են լինում եւ թե  տոկոսներն են ցածր լինում: Ծրագրի ազգանպաստությունը կայանում է նրանում, որ այն խթանում է միայն բնակարանաշինությունը, նպաստում սոցիալական հարցերի լուծմանը և, որ ամենակարևորն է, երիտասարդ ընտանիքների կազմավորման կտրուկ աճին:

Մեր թերթին դիմող քաղաքացիների համար պարզապես անհասկանալի է, թե ինչու նմանօրինակ ծրագրեր այսքան ժամանակ չեն իրականացվել մեզ մոտ, մտահոգում է նաև այն հանգամանքը, որ այսքան ուշացումով այդ գործին ձեռնամուխ լինելուց հետո դարձյալ հապաղում են երկար սպասված այդ ծրագիրն իրականացնելու գործում:

Որպես տեղեկանք նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետության 2006 թվականի դրամավարկային քաղաքականության ծրագրի շրջանակներում ՀՀ Կենտրոնական բանկը բանկային համակարգի զարգացմանն ուղղված միջոցառումների շարքում կշարունակի զարգացնել հիպոթեքային վարկավորումը: Մասնավորապես, շարունակվելու է գերմանական զարգացման բանկի (KFW) հետ համագործակցությունը եւ 2006-2007 ժամանակահատվածում KFW-ն հիպոթեքային շուկայի զարգացման ծրագրով հայաստանյան բանկերին եւ վարկային կազմակերպություններին տրամադրվելու է 12 միլիոն եվրո գումարի չափով վարկ:

Հարկ է անդրադառնալ ևս մի կարևոր խնդրի: Բանն այն է, որ մինչ օրս չի սկսվել նաև ընթացիկ տարում նախատեսված փոքր եւ միջին բիզնեսի զարգացմանն ուղղված վարկերի տրամադրումը: Մեր այն հարցին, թե, արդյոք, որևէ ուսումնասիրություն կատարվե՞լ է, թե որքանո՞վ են 1996 թվականից ի վեր տրամադրված բիզնես-վարկերը զարգացրել ձեռնարկատիրության ոլորտը, Արա Հարությունյանը պատասխանեց, որ իրեն նման ուսումնասիրությունների մասին հայտնի չէ: Իսկ կարո՞ղ է նա մի քանի ձեռնարկությունների օրինակներ բերել, որոնք ոտքի են կանգնել շնորհիվ այդ վարկերի: Արա Հարությունյանը հիշեց Մարտակերտում գործող «ԼՕՕՄ» ձեռնարկությունը: Նրա խոսքերով, չի կարելի միանշանակ ասել, որ այդ գումարներն օգուտ չեն բերել, սակայն հիմնականում դրանք ուղղվել են ոչ թե բիզնեսի զարգացմանը, այլ միանգամայն այլ խնդիրների լուծմանը: Կարելի էր նույն գումարները շատ ավելի մեծ արդյունավետությամբ օգտագործել՝ եզրակացրել է ԼՂՀ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահ Արա Հարությունյանը:

Տեղեկացնենք նաև, որ վերջերս փոփոխվել է վարկավորումն իրականացնող կազմակերպության կարգավիճակը՝ փոքր և միջին բիզնեսի զարգացման հիմնադրամը վերածվել է գործակալության: Մեր տեղեկություններով, հնարավոր են փոփոխություններ վարկավորող բանկերի ընտրության գործում. եթե մինչ օրս այն իրականացնում էր բացառապես «Արցախբանկը», ապա հիմա չի բացառվում, որ ներգրավվեն այլ բանկեր եւս:

Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ԲՈՂՈՔՈՒՄ ԵՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆԻ ԱՄԵՆԱԹՈՂՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Վերջին տարիներին Ղարաբաղի կառավարությունը, հայտարարելով հարկային արտոնությունների մասին, խստացնում է հարկային օրենքները եւ բարձրացնում հարկերի չափերը: Դա առաջացնում է ձեռնարկատերերի դժգոհությունը, սակայն իշխանությունները ամեն կերպ թաքցնում էին այդ դժգոհությունը եւ զեկուցում հարկային մուտքերի կրկնակի ավելացումների մասին: Մեկ-մեկ խոսվում է այն մասին, որ նման քաղաքականությունը սպանում է բիզնեսը, որ արդեն փակվել են տասնյակ ձեռնարկություններ, սակայն այս տարի եւս հարկաչափերը կրկին բարձրացել են:

Ինչպես հայտնի է դարձել karabakh-online-ին, ԼՂՀ Մարտունի քաղաքի եւ որոշ գյուղերի 100-ից ավելի ձեռնարկատերեր բողոքի ակցիա են կազմակերպել շրջվարչակազմի շենքի մոտ, որն ուղղված էր հարկային տեսչության Մարտունու բաժանմունքի դեմ: Պատճառը բաժանմունքի ղեկավարի եւ աշխատողների կողմից հարկատուների հանդեպ ոչ կոռեկտ վերաբերմունքն է, ինչպես նաեւ՝ վերոնշյալ կառույցի աշխատողների կողմից պարբերաբար ստեղծվող արհեստական խոչընդոտները, անօրինություններն ու չարաշահումները: Հարկատուները մատնանշեցին նաեւ վերջերս ձեռնարկատերերի շրջանում շրջանառվող այն բողոքը, որ հարկային տեսչությունը պահանջում է աշխատողի նվազագույն աշխատավարձը դարձնել 30 հազար դրամ, այն դեպքում, երբ օրենքով նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 15 հազար դրամ: Հարկատուների հետ հանդիպեցին շրջվարչակազմի ղեկավարը, Մարտունի քաղաքի քաղաքապետը եւ Հարկային պետական ծառայության ներկայացուցիչը:

Մեր տվյալներով, ձեռնարկատերերը իրենց բողոքը նամակի տեսքով նախատեսում են ուղղել հանրապետության նախագահին, վարչապետին ու ԱԺ նախագահին:

Կյանքը՝ դեմքերով
ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԱՐԴԱՐ ՔՐՏԻՆՔՈՎ ՎԱՍՏԱԿԵԼՆ Է

Գոհար Խաչատրյանին հանդիպեցինք Ստեփանակերտի շուկայում: Նա հերթական անգամ եկել էր ինչ-որ ապրանքներ վաճառելու: Շուկա է գալիս շաբաթական 2-3 անգամ: Գոհարը՝ 45-50 տարեկան մի կին, համաձայնվեց պատմել իր մասին:

Մինչեւ ամուսնանալն ապրում էր Հայաստանում: Ամուսնացավ ղարաբաղցի մի տղայի հետ եւ միասին սկսեցին ապրել Արցախի գյուղերից մեկում /գյուղի անունը չցանկացավ տալ/:

Սկզբից ամեն ինչ նորմալ էր գնում. վաստակած գումարը հերիքում էր բազմանդամ ընտանիքին: «Հետո սկսվեց Արցախյան պատերազմը, եւ ամեն ինչ փոխվեց. կյանքը դժվարացավ, սակայն այդ դժվար օրերին էլ մենք մնացինք գյուղում, չնայած գյուղն անընդհատ ռմբակոծվում էր ադրբեջանցիների կողմից: Այդ ժամանակ արդեն ունեինք 4 երեխա, – պատմում է նա:-Պատերազմի տարիներին, փառք Աստծո, հաղթահարեցինք բոլոր դժվարությունները, եւ այսօր ամեն ինչ արդեն անցյալում է: Ճիշտ է, ներկայումս էլ ունենք բազում խնդիրներ, բայց, ինչ արած, եթե այն դաժան օրերին դիմակայել ենք, ապա խաղաղ պայմաններում ուղղակի պարտավոր ենք պայքարել»:

Այժմ, ինչպես Գոհարն է պատմում, ամուսինն ապրում եւ աշխատում է գյուղից դուրս եւ մեկ-մեկ օգնում է ընտանիքին /ըստ ամենայնի, գործերն այդքան լավ չեն գնում/: Ընտանիքի հիմնական հոգսն ընկած է կնոջ վրա: Հետպատերազմյան տարիներից սկսած Գոհարը հիմանականում զբաղվում է «կանաչու բիզնեսով»: Բացի նրանից, որ կանաչի է ցանում իր բանջարանոցում, նա տարբեր տեսակի կանաչեղեն է հավաքում նաեւ գյուղի մոտակա տարածքներից: Այս գործում նրան օգնում է աղջիկներից մեկը, իսկ մյուսն արդեն ամուսնացել է եւ ունի երկու երեխա:

Գոհարի կարծիքով, այդ բիզնեսը մեծ փողեր չի բերում, բայց ինչ-որ չափով բավարարում է ընտանիքի կարիքները հոգալու համար: «Իհարկե, ֆիզիկական ծանր աշխատանք ենք կատարում ես ու աղջիկս, հատկապես այն ժամանակ, երբ ստիպված ենք լինում կանաչեղենով լիքը պարկերը շալակած ոտքով անցնել տասնյակի հասնող կիլոմետրեր, քանի որ ոչ միշտ են մեքենաներ հանդիպում, կամ՝ բարի վարորդներ: Գոհարը աղջկա հետ միասին սեզոնային եղանակներին հավաքում է նաեւ տարբեր հատապտուղներ, որոնք նույնպես վաճառում են Ստեփանակերտի շուկայում:

Ինչպես փոքր բիզնեսով զբաղվող կինն է նշում, նա ինքն է վաճառում իր ապրանքը եւ չի հանձնում վերավաճառողներին, քանի որ վերջիններս էժան են գնում ապրանքը, իսկ այդ դեպքում նրա եկամուտը քչանում է:

«Այդպես էլ ապրում ենք,- հոգոց է հանում Գոհարը,- դա էլ մեր ապրելակերպն է, գուցե եւ զարմանալի որոշների համար: Կարծում եմ, կարեւորն այն չէ, թե ինչ աշխատանքով ես փող վաստակում, այլ  այն, որ օրվա հացը սեփական քրտինքով ես վաստակում»:

karabakh-online.com

Ո՞Ր ՄԵՂՔՆ ԵՆ ՈՒԶՈՒՄ ԲԱՐԴԵԼ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Վերջին մի քանի օրվա ընթացքում Ստեփանակերտում մի քանի անգամ հնչել են մեղադրանքներ այն արտասահմանյան կազմակերպությունների հանդեպ, որոնք ծրագրեր են ֆինանսավորում Ղարաբաղում: Ընդ որում, մեղադրանքներ հնչում են եւ պատգամավորների, եւ ԱԳՆ աշխատակիցների կողմից: Հիմնական մեղադրանքը՝ Ղարաբաղի հասարակական կազմակերպությունները համաձայնելով մասնակցել համատեղ նախագծերին, նպաստում են հակամարտության ձեւաչափի՝ միջհամայնքայինի վերածմանը: Իբր, հիմա ամեն ինչ լավ է բանակցային գործընթացում, Ղարաբաղը լիիրավ կողմ է, բայց հասարակական կազմակերպությունները ուզում են անպայման ամեն ինչի խանգարել:

Այս հարցը բարձրացվել է «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության կողմից կազմակերպված՝ նավթի գործոնին վերաբերող «Կլոր սեղանի» ժամանակ: Այնպիսի թվեր են հնչեցվել, որ հասարակական կազմակերպություններն էլ են զարմացել: ԱԳՆ ներկայացուցչի խոսքերով, Բրիտանիայի կառավարությունը 3.5 մլն ֆունտ սթեռլինգ է հատկացրել հայերի եւ ադրբեջանցիների հաշտեցման նպատակով: Թե ահռելի այդ գումարը, թե Ռուսաստանի ստալինյան փորձը, թե պարզապես քավության նոխազ գտնելու ցանկությունը այնպես է ուրախացրել որոշ մարդկանց, որ նրանք սկսել են խոսել «ժողովրդի թշնամիների» մասին:

Ըստ մեր տեղեկությունների, գումար իրոք տրամադրվել է բրիտանական կառավարության կողմից: Ավելին, ստեղծվել է 4 միջազգային կազմակերպություններից կազմված կոնսորցիում: Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ղարաբաղի իշխանությունները համաձայնություն են տվել կոնսորցիումի գործունեությանը իրենց երկրներում: Ընդ որում, ըստ պայմանի, այդ գումարի զգալի մասը պետք է մնա ֆինանսավորող երկրում, իսկ մնացածը բաժանվի Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ, մի քիչ՝ Ղարաբաղի միջեւ:

Անցել է մի քանի տարի: Կոնսորցիումի մեջ ընդգրկված LINKS կազմակերպությունը, որը պետք է զբաղվեր խորհրդարանական կապերի հաստատմամբ, մինչ այսօր անց է կացրել 2-3 հանդիպում, այն էլ՝ առանց Ղարաբաղի պատգամավորների: «Միջազգային ահազանգ» կազմակերպության աջակցությամբ ֆինանսավորվել է երեք երկրներում Ռեսուրս կենտրոնների բացումը, որոնք տեղեկատվական եւ կազմակերպչական աշխատանք են տանում: Ղարաբաղի Ռեսուրս կենտրոնի շրջանակներում դեռ ոչ մի ծրագիր չի ֆինանսավորվել: Անցյալ տարի նույն կազմակերպությունը «փոքր» գրանտներ է տրամադրել 8 ղարաբաղյան կազմակերպությունների, որոնք հիմնականում անց են կացրել հարցումներ եւ քննարկումներ:

«Հաշտության պաշարներ» կազմակերպությունը հենց սկզբից ֆինանսավորել է «Դեմո» հանրային թերթը, որը Ղարաբաղում միակ թերթն է, որի էջերում հրապարակվում է Ղարաբաղի հասարակության դիրքորոշումը կարգավորման գործում /բրիտանացիները նման դիրքորոշումը ծայրահեղական են համարում/: Այդ կազմակերպությունը ֆինանսավորում է նաեւ «Աուդիոծրագրեր» ծրագիրը, որի շրջանակներում հավաքվում եւ ռադիոյով հեռարձակվում են շարքային մարդկանց պատմություններ: Կոնսորցիումի չորրորդ անդամը՝ Կաթոլիկ օգնության միությունը, առ այսօր Ղարաբաղ չի եկել:

Բացի կոնսորցիումից, ոչ մի արտասահմանյան կազմակերպություն Ղարաբաղին գրանտներ չի տրամադրում: Եւ իշխանությունները, եւ ՀԿ-ներն անընդհատ խոսում էին այն մասին, որ ԼՂՀ չճանաչվածությունը չի կարող միջազգային գրանտներ չտրամադրելու պատճառ լինել: Ավելին, եթե քաղաքական ասպարեզում բանակցությունները միանշանակ վարվում էին «միջհամայնքային» սկզբունքով, ապա հասարակական ոլորտում ցանկացած ծրագրում Ղարաբաղը հանդես է գալիս որպես լիիրավ կողմ: Եթե այդ պայմանը չի պահպանվում, ղարաբաղյան կազմակերպությունները հրաժարվում են նման ծրագրերից:

Պարզ է, որ բրիտանական կազմակերպությունները իրենց նպատակներն են հետապնդում: Բայց ո՞վ է ապացուցել, որ այդ նպատակները այսօր հակասում են մեր նպատակներին: Ո՞վ է ապացուցել, որ բրիտանական ծրագրերի շրջանակներում որեւէ կազմակերպություն հակազգային գործ է արել:

Հասարակական կազմակերպությունները գտնում են, որ դա վտանգավոր միտում է: Ավելին, ինչ-որ մեկը փորձում է ուրիշի վրա բարդել սեփական մեղքերը: Եւ եթե այդ մեղքերը վերաբերում են Ղարաբաղի ճակատագրին, կարեւոր չէ, ով է մեղավոր, կարեւոր է՝ ինչ մեղքեր են: Գուցե դա՞ պարզվի:

«Լրագիր»

—————————————————————————————–

Պատմություն

ՄԵՐ ՈՉ ՎԱՂԵՄԻ ԱՆՑՅԱԼԸ

Սկիզբը՝ նախորդ համարներում

Այսօր դժվար է հավատալ, բայց պատմական անցքերի բերումով ընդհանուր առաջընթացից կտրված խեղճ ու կրակ Հայաստանը 70-ական թվականներին բարձր տեխնոլոգիայի բազմաթիվ արտադրանքներ էր արտահանում արտասահմանյան 70 երկրներ: Հայաստանի՝ այսօր արդեն քայքայման եզրին հասած գիտական բազմաթիվ հիմնարկներում այն ժամանակներում գիտական աշխատանք տանելու համար ժամանում էին աշխարհի, այդ թվում և Եվրոպայի շատ երկրներից:

Այո, կային թերություններ, կար բռնություն, բայց կար և վերելք, չկար զանգվածային թալան, կար հանրային բարիքի արդարացի բաշխում: Ուստի չի կարելի չհամաձայնվել Վ. Պուտինի այն կարծիքին, որ խորհրդային տարիներին «Было много созидательного, много героического, но, к сожалению, и много трагического»:

Թերևս 70-ականների մեծագույն սխալը ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգամիջյան հարաբերությունների կարգավորման լրիվ անտեսումն էր: Պատմագիտության բնագավառում կար ամենաթողություն: Ադրբեջանի ոչ քիչ գիտնականներ ջանում էին հիմնավորել, որ Լեռնային Ղարաբաղի հայերը իբր ադրբեջանցիների նախահայրերի՝ ալբանացիների ցեղից են սերված: Մյուսներն էլ պնդում էին, թե մենք եկվորներ ենք, Արցախ ենք տեղափոխվել Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելուց հետո: Եվ դա արժանի հակահարվածի չէր արժանանում նույնիսկ ամենավերադասի՝ ԽՍՀՄ Կենտկոմի կողմից, Արցախից և Հայաստանից մեր ազգի երկու հատվածների միավորման մասին առաջարկները անտեսվում էին, նույնիսկ դրանց հեղինակները խիստ պատժի էին արժանանում:

Երբ արդեն 1988-ի փետրվարին ծայր առավ մեր բողոքի հուժկու ալիքը, Մոսկվայում նոր միայն քնից արթնացան, սակայն այս անգամ էլ փորձեցին ամեն ինչ պատճառաբանել սոսկ մեր մարզի վիճակով և խոստացան օգնության հասնել: Բայց դա աչքակապություն էր հանուն Ադրբեջանի խաթրի, սայլը տեղից չէին ուզում շարժել: Եվ դա այնքան էր ակնառու, որ թաքցնելն անհնարին էր: Հիշել կարելի է թերևս այն, որ երբ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նիստում «քննարկվում» էր ղարաբաղյան հարցը, Մ. Ս. Գորբաչովը միջամտեց նիստում մեր կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Հ. Պողոսյանի ելույթին, ասելով, թե ի՞նչ եք ուզում՝ Միությունը ձեր տնտեսության զարգացման համար 400 միլիոն ռուբլի է հատկացրել:

– Ախր մենք այդ գումարի նույնիսկ չնչին մասը չենք կարող յուրացնել, շինարարական անհրաժեշտ բազա չունենք,- պատասխանել է Հ. Պողոսյանը: Եվ Գորբաչովը մնաց լուռ: Հզորագույն երկիրը կարծես թե հնարավորություն չուներ հատկացված միջոցների (եթե, իրոք, դրանք հատկացվել էին, սա էլ կասկածելի էր) յուրացման, թեկուզ և դրանց հաշվին մարզում ստեղծել անհրաժեշտ շինարարական բազա: Ուրեմն, Գորբաչովին մեզ լռեցնել էր միայն պետք և ոչ թե օգնել:

Քիչ վնաս չէր հասցնում նաև այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարները նորմալ հարաբերությունների մեջ չէին: Եվ դրա հիմնական մեղքը առաջիններինն էր: Պատահել էր այնպես, որ 70-ական թվականներին հարևան ադրբեջանական տնտեսությունները Հայաստանի Նոյեմբերյանի շրջանից հարյուրավոր հեկտար մշակովի հողեր էին գրավել և դրել շրջանառության մեջ: Բաքուն և Երևանը անզոր եղան վերականգնելու արդարությունը, ավելին՝ գործը վերածվեց ծեծկռտուքի, որից տուժեցին հարցի քննարկման նպատակով տեղ հասած ղեկավար պաշտոնյաները: Եվ միայն Մոսկվայի միջամտությունից հետո հարցն ստացավ իր լուծումը՝ գրավված հողերը հետ վերադարձվեցին:

Պատմեմ մի այլ դեպքի մասին, որին ես տեղյակ եմ անձամբ: 1980 թե 1981 թվականին Կևորկովին Բաքվից զանգեց շինանյութերի արտադրության նախարարը:

– Բորիս, ինձ մոտ է Հայաստանի իմ կոլեգան, իմ գարդաշը (երևի չէր կեղծում՝ մտերիմներ էին), խնդրում է Հարավի մարմար հատկացնել իրենց: Խնդրում եմ ընդառաջել: Մանավանդ, որ ամբողջական քարեր են ուզում ստանալ իրենց մոտ վերամշակելու նպատակով:

Կևորկովը, ցուցաբերելով զգուշավորություն, նախարարին խնդրեց տալ գրավոր համաձայնություն:

Ադրբեջանի նախարարը մի պահ լռեց (երևի զգուշավորությունը արդեն նրան էլ էր պետք) և պատասխանեց.

– Բորիս, սպասիր իմ զանգին մի 15 րոպե հետո:

Ճիշտ ժամանակին նորից հնչեց հեռախոսը.

– Բորիս, ցավոք, գործը գլուխ չի գալիս, կարգադրված է Հայաստանին մի քար անգամ չտալ:

Ո՞վ էր մերժողը՝ պարզ է, հանրապետության առաջին դեմքերից մեկը, հավանական է՝ Հեյդար Ալիևը, քանի որ բոլորից շատ նա էր հետամուտ այս ամենին:

Մի երկու օր անց, երբ Հայաստանի նախարարը Ստեփանակերտում էր, պարզվեց, որ մեր քարը նրանց պետք է Երևանի մետրոյի նոր կառուցվող կայարանը ձևավորելու և այն «Արցախ» կոչելու համար: Այսքանից հետո, արդյո՞ք, արկածախնդրություն չէր «Քյուռ-Արաքս-Արարատ» երգը, որը հնչում էր թե ռադիոյով և թե հեռուստատեսությամբ և որի հեղինակն էր մեր հայրենակից, բայց ադրբեջանական երգահան Անդրեյ Բաբաևը:

Ադրբեջանի կազմում մեզ պահելու հուսալի միջոցներից մեկը Բաքուն համարում էր երևանյան լրատվամիջոցներից հեռու պահելը: Եվ սա վաղեմություն ունեցող երևույթ էր: Հիշում եմ, դեռ 1973թ. աշնանը ընդունելության ժամանակ Ադրբեջանի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների կոմիտեի նախագահն ինձ համար անսպասելի առաջարկ արեց.

– Եղիշե, ի՞նչ կարծիքի ես, հնարավո՞ր չէ Գորիսի մոտակայքում գտնվող հաղորդակի միջոցով հեռուստատեսային կապ ստեղծել Բաքվի և Երևանի միջև:

Ես խոստացա վերադառնալուց հետաքրքրվել այդ հարցով: Մեր մասնագետների կարծիքը դրական էր, և այդ մասին հայտնեցի իմ վերադասին: Մի քանի օրից հետո իր մասնագետների հետ հանրապետական կոմիտեի նախագահը եկավ Ստեփանակերտ և միասին այցելեցինք Գորիս: Ընդամենը պահանջվում էր մի  հարկից հայաստանյան գիծը միացնել Ադրբեջանի գծի հետ, որը սպասարկվում էր Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության բնակչությանը:

– Հիմա ֆուտբոլային խաղեր կարող ենք դիտել նաև Երևանից,- հարցի լուծումն ընդհանրացրեց իմ վերադասը, որը մոլի ֆուտբոլասեր էր:

Գիտեի, իհարկե, որ նման հարցը համաձայնեցման կարիք ունի, բայց չէի սպասում մերժման, քանի որ գործը ընդամենը երկու քաղաքների միջև հաղորդումների փոխանակման մասին էր: Սակայն ժամանակն անցնում էր, ու ոչ մի լուր չկար:

Զանգեցի ինքս և ստացա իմ վերադասի պատասխանը.

– Եղիշե, խնդրում եմ այդ մասին այլևս չխոսել ինձ հետ:

Պարզ էր ամեն ինչ և այլևս այդ մասին մեր միջև խոսք չեղավ:

Զորի Բալայանի «Օջախ» գրքից հետո դրությունն ավելի լրջացավ: Դժվար է պատկերացնել, բայց մեզ բաժին հասնող գրքերի առաքման գործը Բաքուն վերցրեց իր վրա: Յուրաքանչյուր գիրք Բաքվում մանրազնին ուսումնասիրվում էր և նոր միայն ուղարկվում Ստեփանակերտ: Գրքերի մի մասը ուղղակի «ձերբակալվում էր», մյուս մասն ուղարկվում մեծ ուշացումով:

Ստիպված էինք մեր մարզկենտկոմի կենտրոնական խանութի վարիչին և այլ համապատասխան աշխատողների գործուղել Երևան՝ գրքեր բերելու: Երևանում էլ վախենալով էին կատարում այդ գործը՝ իրենց վերադասից պատիժ ստանալու վախի պատճառով, բայց, մեկ է, մեր պահանջով շարունակում էին կատարել տրված հանձնարարությունը:

Ադրբեջանի ռադիոյի հայկական բաժնի վարիչ Հ. Ամիրխանյանը ինձ պատմել է մի այսպիսի դեպք.

– Մի օր ինձ իր մոտ է կանչում կոմիտեի նախագահը և նախատում, թե մեր հերթական հաղորդման մեջ հնչել է Անդրանիկի (խոսքը զորավարի մասին է) անունը: Միայն ստուգումից հետո ինձ հանգիստ թողեցին, համոզվելով, որ մենք այդ բառը օգտագործել ենք «առաջնեկ» իմաստով:

Ինձ մի կերպ հաջողվել էր Ադրբեջանի բարձրագույն և միջնակարգ կրթության նախարարին համոզել մեր մարզին արտոնյալ պայմաններով ուսանելու համար տեղեր հատկացնել: Կարծես գործը գլուխ պիտի գար, քանի որ Հայաստանից Բաքվի բուհերում այդ ձևով սովորում էին հայաստանյան շատ շրջանավարտներ: Նախարարը համաձայնություն տվեց, բայց մեկ է, այս անգամ էլ վերևներում ոչ միայն չհամաձայնվեցին նախարարի առաջարկին, այլև կտրականապես մերժեցին: Նույնիսկ նրան ասել էին, թե կարիք չկա մտածելու հայերի մասին, նրանք համաշխարհային հռչակի տեր մարդիկ ունեն, իսկ մե՞նք:

Գաղտագողի դիմեցինք Մոսկվային, և հարցը ստացավ իր լուծումը. երեք տարի մեր շրջանավարտները տեղում՝ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում, քննություններ էին հանձնում և սովորելու գնում Երևանի բուհերը: Բայց հենց որ այդ մասին հայտնի դարձավ Բաքվին, ընդունելությունը ընդհատվեց: Պահանջվում էր Բաքվի համաձայնությունը, իսկ վերջինս դեմ էր լինում դրան:

Հանուն արդարության պիտի ասել, որ մեզ արտոնյալ պայմաններով Բաքվի բուհերում սովորելու տեղեր տալիս էին: Բայց հայկական կրթությամբ հիմնականում գյուղահամայնքների մեր շրջանավարտները դժվարանում էին ռուսերեն սովորելու: Այստեղ էլ Բաքուն «ուղղում» մտցրեց: Երբ ստացանք այդ տարվա ընդունելության ցուցակը, զարմանքից քար կտրեցինք. մեզ հատկացված 100 տեղից 80 հոգի պետք է սովորեն ադրբեջաներեն:

Բողոքի նամակ գրվեց Ադրբեջանի կենտկոմի առաջին քարտուղար Բաղիրովին: Ստիպված էինք հիշեցնելու նույնիսկ, որ չնայած հայ բնակչության պակասեցմանը, այն առայժմ կազմում է ավելի քան 78 տոկոս:

(շարունակելի)
Եղիշե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԹՈՒՐՔԵՍՏԱՆԻ ԱՐԾԻՎԸ

Արծիվ – գիշատիչ, 80-95 սմ մարմնի երկարություն, մինչև 2,5 մետրի հասնող թևեր, ուժեղ տեսողություն և սուր կտուց ունեցող թռչուն է… Սակայն այս թռչունի մասին չէ, որ ուզում եմ գրել ու ներկայացնել ընթերցողին, այլ մի մոռացված մարդու, որն արծվաքիթ էր ու աչքերն էլ արծվի աչքերի էին նման: Նրա մասին ոչ ծննդավայրում, ոչ հարազատ Արցախում, ոչ ոք համարյա ոչինչ չգիտե: Եվ կարծես այդպես էլ պետք է լինի: Երբ կարողանում էր դժվարին հարցեր ու անկարելի խնդիրներ լուծել՝ վտանգելով սեփական կյանքը, տեղը գիտեին: Այդ մարդը բերդաձորցի Հակոբ Մելքումյանն է, ծնված 1887 թ. Շուշիի շրջանի Բերդաձորի Մեծ Խերխան գյուղում:

2005թ. ապրիլի սկզբներին երևանյան մի հեռուստահաղորդման ժամանակ նրա մասին էլ նշվեց ու մոտավորապես ասվեց այսպես. «Դժբախտաբար Հակոբ Մելքումյանի մասին համարյա ոչինչ չգիտենք»:

Մինչև 1905թ. նրա ապրած կյանքի մասին ես որոշ տեղեկություններ ստացել եմ 1970-ականներին՝ Հակոբ Արշակի Մելքումյանի մանկության ու պատանեկության ընկեր, Մեծ Խերխան գյուղում ծնված, ինքնուս երաժիշտ Միրզա Սողոմոնյանից, որը պարապ ժամանակ շրջելով իր հուշամատյանի էջերը, քաղցր-քաղցր պատմում է դառն ապրած օրերից:

Ընթերցողին տեղեկացնենք, որ Հակոբ Մելքումյանի մասին հուշեր տրամադրած Միրզա Սողոմոնյանը մահացել է 1973 թ. Բերդաձորում, ու նոր վերհիշենք նրա պատմածը:

«Հակոբի հայրը՝ Արշակը, եղել է հմուտ վարպետ և աշխատելիս է եղել Մեծ Խերխան գյուղից ոչ հեռու «Կարմիր քար» կոչվող տեղամասում: 1900-01 թթ. Բերդաձորի գյուղերի տնտեսական վիճակը սկսել էր ծանրանալ: Տղամարդիկ մեծամասամբ գնում էին որևէ քաղաքում աշխատելու: Արտագնա աշխատանքի համար բերդաձորցիները հիմնականում գնում էին Բաքու, Մախաչկալա, Գրոզնի և այլուր: Արշակ Մելքումյանը ընտանիքով տեղափոխվում է Բաքու և սկսում աշխատել նավթահանքերում: Օգտվելով հանգամանքից, հորս խնդրանքով, որպես աշխատանքի ընդունակ, ինձ էլ են հետները տանում, որպեսզի որևէ կերպ նյութական օգնություն ցույց տամ մերոնց: Մեզ հետ է եղել նաև մեր ձորակի փահլևան Բախշու ավագ որդին՝ Հակոբ Մնացականյանը: Արշակ քեռու համար միջնորդությամբ տուն էին վարձել «Չորնի գորոդում»: Յոթ հոգով մնում էինք այդ տանը: Բաքվում մնացինք ու միասին աշխատեցինք մոտ երկու տարի, այսինքն՝ մինչև 1905 թիվը: Դրությունը սկսեց վատանալ քաղաքում, փողոցներով անցնել չէր լինում: Մի օր Արշակ քեռին եկավ տուն ու ասաց, որ հնարավոր չի լինելու առանց աշխատանքի ապրել, հարկավոր է մի բան մտածել, մի ապահով տեղ գնալ:

1905թ. հունվարին Արշակ Մելքումյանի ընտանիքը տեղափոխվել է Աշխաբադ, իսկ տունը մնացել է իր տրամադրության տակ, որը հետագայում փոխանակվել է»:

Հակոբ Մելքումյանի մասին միայն այսքանը գիտեր ու մեզ պատմեց ինքնուս երաժիշտ Միրզա Սողոմոնյանը:

Իսկ ինչպիսի՞ ճակատագիր ունեցավ Հակոբ Մելքումյանը 1905-ից հետո: Մի քանի տարի հոր հետ աշխատելուց հետո 25 տարեկան հասակում տեղափոխվում է Ռուսաստան ու զինվորագրվում ցարական հեծելազորում՝ Պսկով քաղաքում…

1917թ. հեղափոխության հենց առաջին օրերին շատ սպաների հետ, արագ կողմնորոշվելով, նա ևս անցնում է հեղափոխության կողմը և հավաքագրվում յուր ժամանակի վախմիստր (հեծելազորի ավագ սպա): Կարճ ժամանակ անց Հակոբ Մելքումյանը նշանակվում է գնդի հրամանատար:

Երբ 1917թ. նոյեմբերին, հեղափոխության հենց առաջին օրերին, երկիրը երկու մասի է բաժանվում (մենշևիկներ, բոլշևիկներ), առաջին ուժեղ հակահեղափոխական շարժումն է սկսվում Դոնում՝ գեներալ Կալեդինի հրամանատարությամբ, որոշվում ու անհապաղ այնտեղ է ուղարկվում Պսկովից 4-րդ հեծյալ դիվիզիան, որի կազմում նաև Հակոբ Մելքումյանի գունդն էր: Առաջինը Ռոստով է մտնում հենց նրա հեծյալ գունդը: Եվ ամեն ինչ հաշվի էր առնված՝ քաղաքում և մարզում հայերը մեծ թիվ էին կազմում: Դեռ նոր էին Դոնում ճնշել հակահեղափոխական խռովությունը, երբ Դենիկինն է գրավում Վորոնեժն ու Կուրսկը: Տեղում ընթացող մարտերին մասնակցելու է ուղարկվում նոր 8-րդ բանակ տեղափոխված Մելքումովի միացյալ հեծյալ բրիգադը, որի անմիջական մարտական գործողությունների շնորհիվ Օրյոլ քաղաքի մոտ պարտվում են Դենիկինի ջոկատները: Հրամանատար Մելքումովը արդեն երկու անգամ պարգևատրվել էր Կարմիր դրոշի շքանշանով:

1919-ին, երբ արդեն խաղաղ էր վիճակը Դոնի և Վոլգայի ափերին, Մելքումովը փոխադրվում է Թուրքմենական ռազմաճակատ: Մ. Ֆրունզեն իմանալով, որ Մելքումովը ազատ տիրապետում է թուրքմեներենին և ուզբեկերենին, լավ էլ ծանոթ է Միջին Ասիայի տարածքին, նրան նշանակում է առաջին Թուրքմենական հեծյալ դիվիզիայի առաջին բրիգադի հրամանատար: 1920թ. նրա բրիգադը մարտեր է վարում Սամարղանդում և անցնում փառապանծ ուղի՝ բազմաթիվ մարտեր մղելով սպիտակների և բասմաչների դեմ: Նա իր առանձին հեծյալ բրիգադով 1920-1932 թթ., մնալով Միջին Ասիայի տափաստաններում, շատ մարտերի է մասնակցել: Նրա բրիգադը մարտնչել է Էմիր Սեյիդ-Ալիմ Խանի, Բուխարայի բասմաչների պարագլուխ Իբրահիմ Բեկի, Ջունայդ խանի բանդաների դեմ: Բուխարայի մոտ Մելքումովի սրի զոհն է դարձել երիտթուրքերի պարագլուխներից մեկը՝ հայ ժողովրդի դահիճ Էնվեր փաշան: Հենց այդ ժամանակ էլ ասել է. «Ես իմ պարտքը կատարեցի հայ ժողովրդի հանդեպ»:

1934թ. ավարտել է Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան: Բարձր գնահատելով ծառայությունները, սովետական կառավարությունը Մելքումովին պարգևատրել է Կարմիր դրոշի երեք շքանշանով: Նա պարգևատրվել է նաև Թուրքմենական Կենտգործկոմի Կարմիր դրոշի շքանշանով ու Բուխարական ոսկե աստղով ու պատվո ոսկյա զենքով:

Այսքանն էլ նրա կյանքի շուրջ երեք տասնյակը տարած զինվորական ծառայության ու մարտական գործողությունների մասին:

Իսկ ինչպիսի՞ հատուցում է ստացել Հակոբ Մելքումովը վերջում: Հայրենիքին ու հարազատ ժողովրդին անձնվիրաբար ծառայած շատ զավակների նման նա էլ է ճաշակել հայտնի 1937-ի բոլոր դառնությունները՝ շուրջ 17 տարի մնալով հեռավոր Սիբիրի աքսորավայրերում: 1954 թ. նա արդարացվել և վերադարձել է Մոսկվա:

1960 թ. Մոսկվայի «Воениздат»-ը ռուսերեն հրապարակել է  Մելքումյանի «Военные мемуары» (Մարտական հուշեր) և «Туркестанцы» (Թուրքեստանցիները) արժեքավոր գրքերը, որոնք խոսում են նրա բրիգադի վարած մարտական գործողությունների մասին: Ինչպես վկայում են նրա անցած ուղին ու մարտական գործողությունները, նա իրոք որ «արծիվ» էր, որը հաջող որսում էր միջինասիական «աղվեսներին» ու «գայլերին», որի ամենահաջող որսերից մեկը, ինչպես նշվեց, Մեծ եղեռնի կազմակերպիչներից մեկը՝ Էնվեր փաշան էր:

Քաջ բերդաձորցին կյանքի վերջին երկու տասնամյակն ապրել է Մոսկվայում: Մահացել է 1964 թվականին, հողին է հանձնված քաղաքի Նովոդևիչեսկի գերեզմանատանը…

Այո, գեներալ-լեյտենանտ Հակոբ Արշակի Մելքումյանի մասին քիչ գիտեն նաև նրա ծննդավայրում՝ Բերդաձորում, որտեղ նա անցկացրել է անհոգ ու թռվռուն օրերը՝ կյանքի առաջին 15 տարիները:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

ԶՈՀՎԱԾ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ ԿԱՆԱՅՔ ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ ԽԱՎ ԵՆ

Եւ միգուցե լավ է, որ այդպես է

Պատերազմը ղարաբաղյան հասարակության մեջ նոր խավեր է ծնել: Բազմաթիվ երջանիկ մայրեր հանկարծ դասվեցին «զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներ» խմբին: Նմանատիպ  չոր անվանում ստացան երիտասարդ կանայք, որոնց աղջկական երազանքը կատարվել էր՝ ամուսնացել էին, զավակներ ունեցել եւ ակնկալում էին իրենց ջահել ամուսինների հետ երկար ու երջանիկ կյանքով ապրել: 90-ականների սկզբին ծագած ղարաբաղցիների այդ խավի համար խորհրդանշական դարձավ սև գույնը՝ մի քանի ամիսների ընթացքում ղարաբաղցի կանանց մի զգալի հատվածը «սեւացավ»: Ընդ որում, նկատի ունեմ ոչ միայն  սգո շորերը, այլ … աչքերը: «Հայի աչքեր, տխուր աչքեր»՝ ասվում է հանրահայտ երգում: Սակայն նշածս խավի աչքերում թախիծ-տխրությունից բացի անպաշտպանվածություն, կորստի հետքեր ու ապագայի նկատմամբ վախվորածություն կա: Եւ որ ամենաուշագրավն է՝ դրանց կողքին նաև ներքին լարում ու «մոբիլիզացված» ուժ:

Կարինեն ծնվել է Ստեփանակերտում: 22 տարեկան էր, երբ կորցրեց ամուսնուն: Հիմա երկու երեխա է մեծացնում: Պատերազմը, նրա պատմելով, խառնել էր իրենց  խաղաթղթերը և ճայթել միանգամայն ոչ հարմար ժամանակ: Ասում է ու տխրադալուկ ժպտում՝ «թեկուզ, պատերազմի հարմար ժամանակը ո՞րն է»: Ինչ որ է, տուն էին կառուցում, պլաններ կազմում՝ «եկող տարի սա պիտի անենք, մյուս տարի էն մեկը…»: Ու նորից տխուր ժպտում է, հիշելով հայտնի խոսքը. «Ուզում ես զվարճացնել Աստծոն՝ պատմիր պլաններիդ մասին»:

Պատերազմի հենց առաջին ամիսներին էլ ամուսինը՝ Սամվելը, զոհվեց: Կարինեն երկար ժամանակ ուշքի չէր գալիս, չէր հաշտվում կորստի հետ: Բայց ստիպված էր վիշտը զսպելով՝ ուժերը լարել: Կյանքը ստիպեց: Ու նա իրեն տրամադրեց «մարտի»: Երկար մտածեց, թե ինչ կարող է անել, ինչպես կարող է փող վաստակել: Բարձրագույն կրթություն չունի, որեւէ արհեստի էլ չի տիրապետում: Որոշեց առևտրով զբաղվել: «Թեև ամաչում էի, բայց գնացի ամուսնուս ընկերների մոտ ու խնդրեցի, որ օգնեն,- պատմում է նա:- Օգնեցին՝ ոտքի կանգնեցի: Հիմա մի փոքրիկ խանութ ունեմ, վաստակածս ինձ ու երեխաներիս բավարարում է: Այդպես էլ ապրում ենք: Չամուսնացա, քանի որ դրա մասին մտածելու ժամանակը չէր: Հետո էլ՝ ո՞ւմ հետ ամուսնանամ: Իմ սերնդակից տղաների մի մասը զոհվել է, ողջ մնացածներն էլ կամ վաղուց ամուսնացած են, կամ էլ ջահել աղջիկներ են նախընտրում: Ո՞վ կուզենա ամուսնական կյանքն սկսել ուրիշի երեխաներին խնամելուց»:

Իմ մյուս հերոսը՝ Սուսաննան, երեք երեխա ունի եւ ընտանեկան կյանքի ավելի մեծ փորձ: Նա նույնիսկ թոռ ունի: «Ինձ նմանները, ցավոք, քիչ չեն: Դատեցեք ինքներդ, փոքր տղայիս դասարանում 5 անհայր երեխա է սովորում: Այրիներիս վիճակը նախանձելի չէ: Ես հասցրել եմ ոտքի կանգնեցնել իմ երեխաներին, որովհետև կեսուրս օգնել է. ինքը տան գործերով է զբաղվել, ես էլ աշխատել եմ: Ուսուցչուհի եմ: Բացի դպրոցում դասավանդելուց, նաև աշակերտների հետ տանն եմ պարապում: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր զավակիս համար զինկոմիսարիատից 17 հազար դրամ թոշակ եմ ստանում: Կասեի, որ քիչ գումար չէ: Թեկուզ՝ դրանով չես կարող բավարարվել: Փառք Աստծո, հիմա տղաս էլ է աշխատում: Ընդհանուր առմամբ վատ չենք ապրում, թեև, միևնույն է, մի ամբողջ սերնդի կյանք է  կոտրվել», – ասում է Սուսաննան:

Իսկ ահա Մարինան ամուսնու մահվանից հետո միանգամից բախվեց բազմաթիվ պրոբլեմների: Դրանցից ամենակարևորը բնակարանային հարցն էր: Մնաց ամուսնու ծնողների տանը, որտեղ նաև ամուսնու երկու եղբայրներն էին ապրում: Եւ ահա եղբայրներից մեկն ամուսնացավ: Պետք էր ստեղծված իրավիճակից ելք գտնել: Դիմեցին քաղաքապետարան՝ բնակարան հատկացնելու խնդրանքով: Ամուսնու եղբայրը հասցրեց երեխա էլ ունենալ, բայց տան հարցը դեռ չէր լուծվում: Անտանելի պայմաններ էին, ինքն էլ ուրիշ տեղ չուներ գնալու՝ ծնողները Մարտակերտի շրջանից են, իրենք էլ՝ փախստական: Ստիպված էր նորից դիմել քաղաքապետարան, և գործը մի կերպ գլուխ բերել: Հիմա նոր բնակարանում է ապրում: Կյանքը նրան ստիպել է դիմել մի քայլի, որին այլ պարագայում երբեք չէր դիմի: Լսենք նրան. «Չեմ ամուսնացել, բայց ունեմ լավ ընկեր: Նա ամուսնացած է, ինձ էլ շատ է օգնում: Ի՞նչ վատ բան կա դրանում: Շատ եմ մեղադրանքներ լսել իմ հասցեին: Բայց ի՞նչ անեմ: Ես նրա ընտանիքը չեմ քանդում: Բայց միայնակ ապրելն էլ հնարավոր չէ: Ով էլ որ ասում է, թե հնարավոր է՝ մի հավատացեք»:

Սվետան դժբախտ է յուրովի, նրա տառապանքներն էլ փոքր ինչ այլ երանգներ ունեն: Մինչև այսօր էլ ցավով ու վրդովմունքով է հիշում, թե ինչպես է գնացել ինչ-որ չինովնիկի մոտ՝ հացի փող խնդրելու: Ամուսինս զոհվել է, երեխաներս սոված են՝ ասել է նա: «Ե՞ս եմ քո ամուսնուն պատերազմ տարել,- սառը պատասխանել է չինովնիկը:- Ով տարել է՝ նրա մոտ էլ գնա»:

– Դրանից հետո սարսափում եմ «կաբինետների» դուռը բացելուց: Տանն էլ պատից հանեցի զոհված ամուսնուս նկարը: Կեսուրս սկզբում դժգոհեց, բայց հետո հասկացավ: Չեմ ուզում, որ երեխաներս ամեն օր աչքի առաջ մահ տեսնեն: Նրանք պետք է ապրեն նորմալ կյանքով, այլ ոչ թե ցավը սրտներում: Ես ինքս էլ չեմ ուզում դասվել այրիների խավին: Երբ առաջարկեցին բնակարան ստանալ զոհվածների ընտանիքների համար կառուցված շենքից՝ հրաժարվեցի: Խնդրել եմ, որ սովորական շենքից տուն տան, որ երեխաներիս վրա այդ ծանր բեռը ամեն օր չճնշի…

Խոսում-պատմում է Սվետան ու նրա աչքերում տղամարդու վճռականություն է նկատվում:

– Տղամարդ եմ, բա ի՞նչ եմ… Աշխատողը՝ ես, ծախսողը՝ ես:

Լիլիթն էլ իր հիմնական պրոբլեմներից ամենադժվարը համարում է հոգեբանական բեռը: Հոգեբանական բեռ ասելով նկատի ունի հետևյալը: Ամուսնացել է, երկրորդ ամուսնուց էլ զավակներ ունի: Ամուսինը դեմ չէ, որ կնոջ առաջին ամուսնուց ծնված որդին այցելի հոր ծնողներին: Ի դեպ, կեսուրն էլ մեծահոգի մարդ է, հենց նա է հարսին առաջարկել նորից ամուսնանալ: Ամեն ինչ կարծես լավ է, բայց ահա մեծ տղան ինքնամփոփ է դարձել, ինչ-որ բան նրան նեղում է: Պարզվում է, որ բակի երեխաները «մեղադրում» են նրան այն բանի համար, որ մայրն «ուրիշ» տղամարդու հետ է ամուսնացել: Երեխան էլ ազդվել է: Անհայր երեխաներին հատուկ է այս բարդույթը՝ մխիթարում է Լիլիթն ինքն իրեն:

Զարմանալի է, բայց փաստ. ղարաբաղյան մամուլում շատ քիչ են գրում զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների կյանքի մասին: Գուցե մենթալիտետի խնդիր է՝ չենք ուզում աշխարհով մեկ պատմել մեր ներքին պրոբլեմների մասին: Նույնիսկ հոգեբանի ծառայությունը Ղարաբաղում տարածված չէ՝ անձնական, ինտիմ ապրումների մասին մեզ մոտ ընդունված չէ հրապարակավ խոսել:

Զսպվածությունն, ինչ խոսք, լավ է, պարզապես այն նաև մի վատ բնույթ ունի՝ հիվանդություններ է առաջացնում: Ինչպես բացատրեց մի գինեկոլոգ՝ այն միայնակ կանանց մոտ, ովքեր «մոռանում» են իրենց սեռական պատկանելությունը եւ միայն ապրուստի հոգսերով են զբաղված, ավելի մեծ է կանացի հիվանդությունների թիվը: «Մեզ շատերն են դիմում,- պատմում է գինեկոլոգը,- բայց, որպես կանոն, արդեն այն վիճակում, երբ օգնելն արդեն դժվար է լինում: Փորձում ենք բացատրել, որ մարդ ի վիճակի չէ լռեցնելու-խլացնելու իր մարմնի ձայնը: Մյուս կողմից էլ՝ նրանց կարելի է հասկանալ: Մեզ մոտ ընդունված է նրանց մասին խոսել միայնումիայն որպես հայրենասիրության ու հավատարմության սուբյեկտի, այլ ոչ կենդանի մարդու, կնոջ մասին: Բազմաթիվ չգրված օրենքներ ու անիմաստ պայմանականություններ կան մեզ մոտ: Ու այրիները ենթարկվում են դրանց՝ իրենց ոչնչացման գնով»:

Ահա թե ինչու են զոհված ազատամարտիկների կանայք ուզում, որ իրենց խավը հնարավորինս շուտ մոռացվի, որ չհիշեն իրենց սոցիալական կարգավիճակը:

ՀՈՒՅՍԻ ԱՂԲՅՈՒՐ

Արցախի Մարտակերտի շրջանի Ներքին Հոռաթաղ գյուղում  վերջերս կառուցվել է մի հուշաղբյուր: Սակայն հեղինակը՝ վարպետ Կարոն, այն  խաչաղբյուր է անվանել: Հուշաղբյուր չի կոչել, քանի որ կարծում է, որ աղբյուրը  ոչ միայն կդառնա  անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների  այցելության, սրտհովության վայր, այլև կօգնի, որ ավելի զորանա նրանց հավատը, դիմակայելու ուժը: Որպեսզի այսքան երկար ձգված  սպասումի, հույսի կամուրջը չփլվի հանկարծ և վերադարձի ճամփան անգամ մտովի չփակվի անդարձ:

241 անհայտ կորած  ազատամարտիկների ընտանիք է ապրում Լեռնային Ղարաբաղում: Ամեն մեկը յուրովի է տանում այդ ցավը, յուրովի կրում սպասումի տառապանքը, ամեն մեկը յուրովի է դժբախտ, ամեն մեկը յուրովի է գժվում: Բայց մի հարցում այս տարաբախտները նման են իրար՝ նրանցից ոչ մեկը երբեք չի կորցնում որդուն, ամուսնուն կամ հորը կրկին տեսնելու հույսը:

– Ես գիշերները  միջանցքի լույսը երբեք չեմ մարում, իսկ որդիներիս հողաթափերը դռան մոտից չեմ վերցնում: Գիտեմ, մի օր անպայման  ուշացած կգան: Այդպես շատ էր պատահում: Կգան և նորից ջերմությամբ կլցվի  տունս…

Մարտակերտում են ապրում Ժորա և Սվետլանա Կարապետյանները: Մեծացրել, կրթել և դաստիարակել են երկու որդի ու մեկ դուստր: Պակաս-պռատին, դժվարություններին դիմակայել են միասին: Ու միասին էլ արթուն են պահել հույսը:

13 տարի է անցել չարագուշակ այն օրից, երբ երկու որդիները՝ Արմենը և Կամոն, մարտական գործողություններից մեկի ժամանակ անհայտ կորան մարտադաշտից:  Դա 1992 թվականի հունիսի 29-ին էր: 79-հոգանոց ջոկատը շրջափակումից դուրս չեկավ: Սպասումի լույսը մինչև առավոտ չմարեց նրանց ընտանիքներում և դեռ վառվում է… Լույսը, այո, չմարեց, բայց շատերի սիրտը չդիմացավ: Վերջին բառը  մոր կամ հոր դողացող շրթերին որդու անունն էր, իսկ խնդրանքը նույնը՝  երբ վերադառնա՝ գերեզմանին լուր տանեն:

Երկու որդու անհայտության բոթին, ցավին դիմացավ Սվետլանա մայրիկի սիրտը: Հույսը պահեց: Բայց ահա մարմինը, ոտքերը չենթարկվեցին, թուլացան: Նրան տուն բերեցին գրկած: Այդ օրվանից հիվանդասայլակը դարձավ նրա անբաժան ընկերը, իսկ բարի ու գթասիրտ ամուսինը, որդիների  կորստի ցավը սեղմելով, դարձավ կնոջ խնամակալը: Նրանց միակ մխիթարությունն այն նկարներն ու սուրբ մասունքներն են, որ թողել են որդիները, ու նաև  հաճախակի տան անդորրը խախտող  աղջկա բալիկները, որոնց Արմեն և Կամո են անվանել:

Այսպես  13 երկար ու ձիգ տարիներ: Բայց սայլակի մեջ պատուհանի դիմաց նստած, որդիների վերադարձին սպասող մոր աչքերում տարիները խամրանք չկարողացան թողնել, թեև  ավելի շատ նրանք թաց են լինում:

– Գիտեմ, նաև ոտքերս շուտով կրկին կենթարկվեն ինձ ու ես կքայլեմ: Միայն թե մի օր  որդիներիս վերադարձի լուրը գա: Ես կհրամայեմ ոտքերիս ու համոզված եմ, առաջվա պես կվազեմ, չէ՝ ի՞նչ վազել, կթռչեմ … Կգրկեմ, կրծքիս կսեղմեմ զավակներիս ու տարիների կարոտը, ցավը, տառապանքը միանգամից կփարատվեն-կանցնեն:

Ասում են՝ հույսը մեռնում է վերջինը: Ոչ, այդպես չէ, հույսն ընդհանրապես չի մեռնում: Մեռնել կարող է սիրտը, որ իր մեջ պահում էր հույսը: Իսկ հետո հույսը թևածում է հոգու հետ, հոգու թևերին…

Մելորա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԻՄ ԿՅԱՆՔԸ ՉՍՏԱՑՎԵՑ. ՀԻՄԱ ԱՊՐՈՒՄ ԵՄ ԵՐԵԽԱՆԵՐԻՍ ԿՅԱՆՔՈՎ
մի հասարակ մարդու հասարակ պատմություն

Ռեբեկա Մուսայելյանն այնպես է պատմում իր սիրո պատմությունը, կարծես Աստծուց և այս աշխարհից իր ստանալիքն արդեն ստացել է և այլևս ոչ մի ակնկալիք չունի զուտ իր համար: Կարող է թվալ, թե նա արդեն սոսկ հուշերով ապրելու տարիքում է, սակայն ահա քեզ ևս մի մարդկային ողբերգություն՝ նա ընդամենը 44 տարեկան է: Բալզակյան հասակի այս տիկինը, սակայն, իր սիրային կենսագրությունն ավարտված է համարում: Այդ պատմության վերջակետը դրվել է ամուսնու մահվամբ: Եւ հիմա, ինչպես ինքն է ասում, անձնական կյանքի ոչ միայն հույս, այլև ցանկություն էլ չունի: Իր կյանքում նա ջրբաժան է անցկացրել. մինչև ամուսնու մահը և հետո: «Մինչև»-ի մեջ նրա անձնական կյանքն էր, նրա սիրո պատմությունը: «Հետո»-ում միայնումիայն իր զավակներն են: Նա ապրում է իր երեխաների համար և  նրանց ապահով ապագայից բացի այլ երազանք ու ցանկություն չունի: Նա իրեն նվիրաբերել է իր զավակներին: Ու եթե մեկ-մեկ էլ իրեն է տեղ հատկացնում, ապա դա իր սիրո պատմության հուշերն են: Ընդամենը:

– Ասծատուրի հետ ծանոթացել ենք 1984 թվականին՝ մի հարսանիքի ժամանակ: Ես 24 տարեկան էի, նա՝ 27: Բնավորությամբ շատ հանգիստ, բարի մարդ էր, իսկույն իրար հավանեցինք: Ամուսնացանք նույն տարվա նոյեմբերին, և ես իսկապես երջանիկ էի, քանի որ ամուսինս հոգատար մարդ էր,- պատմում է Ռեբեկան:- Ընդ որում, նա հոգատար էր և հարգանքով էր վերաբերվում ոչ միայն իմ, այլև ամբողջ շրջապատի նկատմամբ: Ոչ մեկին անգամ ծուռ նայած չկար:

Ռեբեկայի ամուսինը՝ Ասծատուր Մուսայելյանը, մասնագիտությամբ ներկարար էր: Երբ սկսվեց պատերազմը, նա ևս զորակոչվեց: Ծառայում էր Շուշիի զորամասում: 1994 թվականին՝ պատերազմի վերջին տարում, Ասծատուրը զոհվեց Մարտակերտի շրջանի Կարմիրավան գյուղում: Ու արդեն 11 տարի է, ինչ Ռեբեկան միայնակ խնամում է իր երեք դուստրերին՝ վերջիններիս ապահովության համար չխնայելով ոչինչ, անգամ՝ սեփական առողջությունը:

– Սկզբում աշխատում էի կոշկի ֆաբրիկայում, հետո տեղափոխվեցի շտապ օգնության կայան՝ որպես կրտսեր բուժաշխատող: Երեխաներն այն ժամանակ փոքր էին, և նրանց կարիքները հոգալը համեմատաբար հեշտ էր, բայց մեծանալուն զուգահեռ աճում են նաև պահանջները, իսկ նորմալ վարձատրվող աշխատանք գտնելն էլ շատ է դժվար մեր օրերում: Ստիպված աշխատանքս փոխեցի:

Ռեբեկան հիմա աշխատում է  մայրաքաղաքի ռեստորաններից մեկում, որտեղ ափսեներ է լվանում: Աշխատանքի գնում է վաղ առավոտյան, վերադառնում է տուն կեսգիշերին մոտ, չնայած այն հանգամանքին, որ երկար կանգնելուց ոտքերը ցավում են ու սկսում են ուռչել: Բայց այլ ելք չկա. ավագ դուստրերը սովորում են համալսարանում, փոքրը՝ 10-րդ դասարանում: Պետության կողմից, որպես զոհված ազատամարտիկի ընտանիք, երեք երեխաների համար մոտ 100 դոլարի չափ նպաստ է ստանում, տարեկան մեկ անգամ էլ՝ միանվագ օգնություն Հայ-իրանական կազմակերպության կողմից: Այնուամենայնիվ, օրեցօր թանկացող կյանքում այդ ամենը բավարար չէ:

Մի քանի տարի առաջ, երբ ավագ դուստրը համալսարան ընդունվեց, Ռեբեկան վաճառեց իր երեք սենյականոց բնակարանը, գնեց երկուսի վերածած մի սենյականոց բնակարան, որպեսզի մնացած գումարով հոգա մեծացող դուստրերի պահանջները, որպեսզի երեխաներն անհոգ ապրեն:

– Ամուսինս շատ էր ուզում տեսնել, թե ինչպես են երեխաները դպրոց հաճախելու, ինչպես են դաս սովորելու: Ավաղ, նրան չվիճակվեց իր երեխաների ձեռքից բռնած դպրոց տանելու հաճույքը վայելել: Ինձ ցավ է պատճառում նաև այն, որ կրտսեր դստրերս՝ Գայանեն ու Նարինեն, իրենց հայրիկին չեն հիշում:  Իսկ ավագ դուստրս՝ Լուսինեն, հիշում է ու հաճախ է պատմում, թե ինչպես էր հայրիկը իրեն մանկապարտեզ տանում, հետո իր հետ տանում մոտակա անտառ, որտեղից փայտ պիտի բերեր: Դե, իսկ ես գրեթե ամեն օր մտովի նրա հետ եմ լինում: Հիշողությունիցս չի ջնջվում հատկապես նրա ժպիտը՝ պարզ, բարի, մարդկային ժպիտը:

Այսօր Ռեբեկայի կյանքի միակ իմաստը իր երեխաներն են, որոնց տրվել է ամբողջությամբ և նրանց կյանքով է ապրում, իր կյանքը խառնելով նրանց կյանքին: Եւ մտքով անգամ չի անցնում, որ իր կյանքի մոռացության գնով երեխաների կյանքին տրվելը, գուցե թե, այնքան էլ ճիշտ չէ: Անգամ իրեն կեղեքում է այն մտքով, որ ամուսինն այդքանն էլ չի տեսել, նույնիսկ միայն երեխաների կյանքով ապրելու հնարավորություն չի ունեցել: Ի՞նչ կարելի է մաղթել նրան՝ տա Աստված, որ գոնե երեխաները գնահատեն նրա ինքնամոռաց նվիրումը և ի վիճակի լինեն հարազատ մորը վերադարձնել այդ անափ սիրո գոնե մի մասնիկը: Թող Աստված նաև առողջություն պարգևի նրան, որպեսզի կարողանա մինչև վերջ հասցնել իր անելիքը: Թե չէ… Մեր զրույցի ժամանակ նա անընդհատ ժամացույցին էր նայում ու վերջում էլ ներողություն խնդրեց, ասաց, որ շտապում է՝ զոհված ազատամարտիկներից մեկի կինն է մահացել, պիտի գնա նրա թաղմանը:

– Իմ կյանքը չի ստացվել, բայց ես այդ ճակատագիրն ունեցող միակ կինը չեմ՝ ինձ նմանները քիչ չեն: Եւ հիմա մենք մեզնից կախված ամեն ինչ անում ենք, որպեսզի գոնե մեր զավակները բախտավոր լինեն: Ու ամենաշատը պատերազմից եմ վախենում՝ թող գոնե մեր զավակները պատերազմ չտեսնեն, կորուստներ չունենան: Չեմ կարծում, թե ադրբեջանցի այրիներն ավելի լավ վիճակում են, նույն տառապանքները, համոզված եմ, նրանք են ապրում՝ ողբերգությունը ազգային առանձնահատկություն չունի: Ոչ մի կնոջ չէի ցանկանա նման իրավիճակում հայտնվել՝ որտեղ էլ որ ապրելիս լինի:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՍՈՒՐԲ ՏԵՂԸ ԴԱՏԱՐԿ ՉԻ ՄՆՈՒՄ

Հոգևոր վերածնունդ

Խորհրդային կայսրության փլուզումից ու դրանից ածանցյալ՝ արժեքների վերագնահատումից հետո պարզվեց, որ մարդիկ նաև ոգու սննդի կարիք ունեն: Դեռևս խորհրդային կարգերի ժամանակ ըմբոստացած ղարաբաղցիները շատ շուտ հանգեցին այդ մտքին: 1989թ. ԼՂ ղեկավարությունը դիմում է ՀԽՍՀ-ի կառավարությանն առընթեր կրոնի հարցերով կոմիտեին՝ մարզում առկա խոշոր եկեղեցիների, եկեղեցական համալիրների վերանորոգմանը և վերաբացմանը աջակցելու խնդրանքով: Բնականաբար, պատասխանը դրական էր: Լեռնային Ղարաբաղում սկսվեց հոգևոր վերածնունդ, կազմավորվեց Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախյան թեմը:

Սակայն որոշ ժամանակ անց ծայր առած պատերազմն առաջնային դարձրեց ազգի գոյատևման խնդիրը: Պատերազմն իր արատավոր երևույթներով ու հետևանքներով վերստին խարխլեց մտքի և ոգու ամբողջականությունը: Անասելի ծանր իրավիճակը մարդկանց երբեմն հուսահատության դուռն էր տանում: Նման ժամանակներում, որպես կանոն, հոգևոր խոսքի խիստ կարիք է զգացվում: Հենց պատերազմական տարիներին էլ Ղարաբաղում ծնունդ առան զանազան կրոնական փոքրամասնություններ:

Դժվարին ճանապարհ դեպի ժողովրդավարություն

Հաղթահարելով հետպատերազմյան սինդրոմը՝ ԼՂ իշխանությունները հռչակեցին ժողովրդավարական բարեփոխումների ուղեգիծ, ինչն անդրադարձավ նաև հոգևոր ոլորտի վրա: 1997թ. ընդունվեց «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը: Օրենքում ասվում է, որ «ԼՂՀ-ն ապահովում է քաղաքացիների խղճի և կրոնական դավանանքի ազատությունը: Յուրաքանչյուր քաղաքացի ազատորեն է որոշում իր վերաբերմունքը կրոնի նկատմամբ, իրավունք ունի դավանելու ցանկացած կրոն կամ չդավանելու ոչ մի կրոն, անձնապես կամ այլ քաղաքացիների հետ համատեղ կատարելու կրոնական ծեսեր»:

Իսկ հոդված 3-ում նշվում են խղճի ազատության իրավունքի այն սահմանափակումները, որոնք անհրաժեշտ են պետական և հասարակական անվտանգությունը, կարգուկանոնը, հասարակության մյուս անդամների իրավունքներն ու ազատությունները պաշտպանելու համար:

Օրենքը սահմանում է նաև կրոնական կազմավորումների ստեղծման և գործունեության կարգը:

Սակայն ժողովրդավարության ոգուն հարիր այդ օրենքի կիրարկման համար, այնուամենայնիվ, մի լուրջ խոչընդոտ կա: Բանն այն է, որ կրոնական կազմակերպության կամ միավորման գրանցումը,  ըստ օրենքի, վերապահվում է  ԼՂՀ կառավարությանն առընթեր մարմնին: Կառույց, որ առայսօր ձևավորված չէ: Կառույցը չկա, հետևաբար, գրանցվելու հնարավորությունն էլ չկա: Ու ստացվել է մի այնպիսի վիճակ, երբ ԼՂՀ տարածքում գործող ոչ մի կրոնական փոքրամասնություն գրանցված չէ:

Միայն Հայ Առաքելական եկեղեցին է ճանաչված

ԼՂՀ պետության կողմից ճանաչված միակ կրոնական կազմակերպությունը Հայ Առաքելական եկեղեցին է: Ինչ խոսք, բնական է, որ հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցին՝ դարեր շարունակ նրա «հոգևոր կյանքի շինության և ազգապահպան կարևոր պատվար» լինելով, այսօր էլ առաջնորդում է ազգի հոգևոր կյանքը: Սակայն, մյուս կողմից էլ, վերոհիշյալ օրենքով սահմանված մարդու խղճի ազատության իրավունքը դեռևս պաշտոնապես կիրարկելու հնարավորությունը բացակայում է:

Միևնույն ժամանակ, ուշագրավ է, որ կրոնական փոքրամասնություններն, այնուամենայնիվ, ԼՂՀ-ի տարածքում գործում են ազատորեն: Այսինքն՝ օրենքն այս կամ այն չափով գործում է, քանի որ կրոնական փոքրամասնություններ գոյություն ունեն մեր իրականության մեջ: Ահա թե ինչու մենք հետաքրքրվեցինք, թե ինչ իմաստ ունի համապատասխան մարմնի ստեղծման ձգձգումը: Սակայն ոչ մեկից  հիմնավոր պատասխան այդպես էլ չստացանք:

Պաշտոնական տվյալներ այս ոլորտի մասին չկան: Ըստ «Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոն» ՀԿ-ի տվյալների՝ ԼՂ-ում գործում են հետևյալ կրոնական փոքրամասնությունները. «Եհովայի վկաներ» / գործում է 1993-ից, ունի 200 անդամ/, «Ավետարանական քրիստոնեական դավանանք» /գործում է 1999-ից, ունի 350 անդամ/, «Ավետարանական քրիստոնյա-բապտիստներ» /գործում է 2000-ից, ունի մոտ 20 անդամ/, «7-րդ օրվա ադվենտիստներ» /գործում է 2000-ից, ունի 40 անդամ/, «Ավետարանական եկեղեցի» / գործում է 1995-ից, ունի 600 անդամ/, «Հիսունականներ» /տվյալները ճշտված չեն/:

Մեկ կրոնական փոքրամասնություն, այնուամենայնիվ, գրանցված է

Մեր պրպտումների արդյունքում հայտնաբերեցինք, որ, այնուամենայնիվ, մեկ կրոնական փոքրամասնություն գրանցված է, այն էլ՝ բավականին վաղուց: Հայ Ավետարանչական ընկերակցությունը, որը գործում է Հայ Ավետարանական եկեղեցու հովանու ներքո, որպես հասարակական կազմակերպություն դեռևս 1995 թվականին է գրանցվել Արդարադատության նախարարությունում: Այս մասին մեզ տեղեկացրեց կազմակերպության նախագահ Արսեն Մանասյանը: Սույն կազմակերպությունն իրականացնում է սոցիալական, բժշկական, կրթական, դաստիարակչական ծրագրեր: «Ոչ մի խնդիր ԼՂՀ իշխանության հետ չունենք,- ասում է Արսեն եղբայրը,- ընդհակառակը՝ համագործակցում ենք կառավարության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ, և մեր գործունեությունն էլ թափանցիկ է»: Ու ընդգծում է, որ հակապետական գործունեություն իրենք չեն ծավալում: Վերջին միտքը հնչեց ի պատասխան մեր այն հարցին, թե իրենց դավանանքը չի՞ հակասում ԼՂՀ քաղաքացիական օրենքներին:

«Մենք էլ խնդիր չունենք իշխանությունների հետ»

Եթե Արսեն եղբոր հետ զրուցեցինք կազմակերպության գրասենյակում, ապա  Ավետարանական եկեղեցիների միջազգային միությունը ներկայացնող Գառնիկ Աբրեյանի հետ հանդիպեցինք նրա տանը, քանի որ, իր ասելով, գրասենյակ ձեռքբերելու հնարավորություն չունեն: Խոստովանեցի, որ այս հասցեն ինձ տված մարդիկ ասել էին, որ այստեղ սովորաբար հավաքվում են բապտիստները: Նա կտրուկ հերքեց այդ կարծիքը և ընդգծեց «մենք քրիստոնյաներ ենք»: Քաղաքացիական օրենքները չեն հակասում, արդյո՞ք, իր կողմից քարոզվող դավանանքին: «Յուրաքանչյուր մարդ,- ասում է նա,- եթե իրոք հավատում է, որ Քրիստոսը Աստծո որդին է, սուրբ երրորդության մի անձն է և որ սուրբ արյունը թափվեց նաև իր մեղքերի համար՝ մեր եղբայրը կամ քույրն է, ինչպիսի քրիստոնեական կազմակերպության էլ պատկանելիս լինի»:

Գառնիկ Աբրեյանի խոսքերով, Ավետարանական եկեղեցիների միջազգային միությունը ԼՂ-ում իր գործունեությունը սկսել է ծավալել 2000թ. և որևէ խոչընդոտի չի հանդիպել: «Մենք էլ մեր հերթին ենթարկվում ենք քաղաքացիական օրենքներին»,- ասում է նա: Զրույցի ընթացքում, սակայն, պարզվեց, որ ԼՂՀ բանակում ծառայելուց հրաժարվելու համար Շուշիի բանտում իրենց պատիժը կրող երեք երիտասարդներից մեկը նրանց դավանանքի հետևորդներից է:

Գ. Աբրեյանի կարծիքով, յուրաքանչուր երիտասարդ պարտավոր է կատարել հայրենիքի հանդեպ իր պարտքը: Իրենց դատված ընկերոջ գործի բոլոր հանգամանքներին քաջատեղյակ է և գտնում է, որ նա լավագույն մղումներից դրդված է դիմել այդ քայլին: Ծառայում էր բանակում, այսինքն՝ հայրենիքի հանդեպ իր պարտքը կատարում էր: Սակայն չուզեց զինվորական երդման արարողությանը մասնակցել, որովհետև Աստված ասում է՝ մի երդվիր: Գ. Աբրեյանը գտնում է, որ եթե, Աստված մի արասցե, պատերազմը նորից սկսվի, այդ երիտասարդը պաշտպանելու է իր հայրենիքը:

Մենք հանդիպեցինք ևս մի կրոնական փոքրամասնության ներկայացուցչի հետ, սակայն նա չցանկացավ բացահայտվել: Թեև նշեց, որ իրենց հավաքներին ոչ ոք չի խոչընդոտում: Եւ անպատասխան մնաց այն հարցը, թե այդ դեպքում ինչ իմաստ ունի քողարկվելը:

Հետևենք մեր սրտերով անցնող Աստծո խոսքին

Եւ այսպես, մեր ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ կրոնական կազմակերպություններին գրանցելու իրավասու մարմնի բացակայությունն ամենևին էլ այդ կազմակերպություններին չի խանգարում գործունեություն ծավալել: Լա՞վ է դա, թե՞ ոչ: Մեզ հետ զրույցի ժամանակ մի քանի պաշտոնյաներ պնդեցին, որ նման իրավիճակը բնականոն համարել չի կարելի և որ, ի վերջո, անհրաժեշտ է այդ կազմակերպությունների գործունեությունը կանոնակարգող մարմին: Իսկ գուցե այդ կազմակերպություններից որևէ մեկը հակապետական կամ հանրության համար վնասակար գործունեությա՞մբ է զբաղված՝ հարցնում էին նրանք: Կամ էլ գուցե ամեն ինչ նորմալ է, բայց այս դեպքում ևս ինֆորմացիա պետք է, ոչինչ չպիտի քողարկված լինի՝ գտնում են նրանք:

Իմ կողմից հարցվածների մի մասն էլ գտնում է, որ կրոնական փոքրամասնություններն ավելի ակտիվ են գործում, քան Հայ Առաքելական եկեղեցին, որն ավանդաբար «ծանրաշարժ» է: Իսկ սուրբ տեղը դատարկ չի մնում՝ հիշեցնում են զրուցակիցներս:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

——————————————————————————————-

Փոքրամասնություններ

ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ՕՐԸ ՏՈՆ ՕՐ ՉԷ

Ղարաբաղյան պատերազմի մասնակից Էդուարդ Անդրյանի հետ ես ծանոթացա դեկտեմբերի 3-ին՝ Հաշմանդամների միջազգային օրվա կապակցությամբ Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնում կազմակերպված միջոցառման ժամանակ: Միջոցառմանը ներկա էին նաեւ պետական շահագրգիռ կառույցների պատասխանատու աշխատողներ, որոնք շնորհավորելով, իրենց խոսքերով ասած, Հաշմանդամների տոն օրը, հաշվետվության կարգով ներկայացրին նրանց խնդիրների կարգավորման ուղղությամբ պետության ձեռնարկած միջոցները:

Հենց այդ օրն էլ հաշմանդամների անհանգիստ պահվածքից զգացինք, որ ինչ-որ բանից դժգոհ էին: Զրույցի ժամանակ չքողարկելով իրենց վրդովմունքը, նրանք ասացին, որ դեկտեմբերի 3-ը հաշմանդամների համար տոնական օր չէ, այլ այն միջազգային հանրության կողմից ընդունված օր է, որը հնարավորություն է ընձեռում իրենց խնդիրները համայն աշխարհին՝ ընդհանրապես, եւ Ղարաբաղի հասարակայնությանը՝ մասնավորապես, տեսանելի դարձնելու համար:

Հաշմանդամներից իմ ուշադրությունը գրավեց անվասայլակավոր համակրելի դեմքով մի երիտասարդ: Ծանոթությունից պարզվեց, որ ղարաբաղյան պատերազմի մասնակից Էդուարդ Անդրյանն է, որի հետ իմ ծանոթությանը հաջորդեցին նորանոր հանդիպումներ, եւ որոնց արդյունքում ծնվեց նրա մասին այս ակնարկը:

Ծնվել է 1968թ. Ստեփանակերտում, որտեղ էլ ստացել է միջնակարգ եւ միջնա-կարգ մասնագիտական կրթություն£ 1986-88թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում եւ զորացրվելուց հետո վերադառնալով հայրենիք, այնուհետև մասնակցել է պատերազմին որպես դասակի հրամանատարի տեղակալ:

1993-ին հերթական ռազմագործողության ժամանակ ծանր վիրավորվելով գլխից ու ողնաշարից՝ տեղափոխվել է Ստեփանակերտի  կենտրոնական հոսպիտալ: Գլխի բարդ վիրահատությունից հետո, տեղացի բժիշկների խորհրդով, բուժումը շարունակելու նպատակով տեղափոխվել է Երեւանի հանրապետական հիվանդանոց, որտեղ ամիսներ շարունակ կյանքի ու մահվան պայքար է մղել:

Պատերազմից հետո՝ 1995 թվականին, վեց ամսով տեղափոխվել է  Երեւանի Կարմիր խաչի վերականգնողական կենտրոն՝ այս անգամ նաեւ որեւէ արհեստ սովորելու հեռանկարով: Փայտափորագրության բնագավառում պարզորոշ  բացահայտվում են նրա ունակությունները: Կարճ ժամանակահատվածում իր ստեղծած աշխատանքներով (խաչքար, խաչ, հարթաքանդակ, զարդատուփ, բիլիարդի սեղան, նարդի եւ այլն) զարմանք եւ հիացմունք է պատճառել բոլոր նրանց, ովքեր հասցրել են հաղորդակցվել նրա ստեղծագործություններին: 2000 թվականին, մասնակցելով հաշմանդամների ստեղծագործությունների մրցույթ-փառատոնին, գրավել է առաջին տեղը: Կարճ ժամանակ անց Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնում անցնելով համակարգչային դասընթացներ՝ առաջին շրջանավարտների հետ ստացել է վկայական:

Դեռ դպրոցական տարիներից Էդուարդն ընդգծված սեր ուներ սպորտի հանդեպ: Նրան գրավում էին ծանրամարտն ու թեթեւ ատլետիկան£ Այդ մարզաձեւերում նա աչքի է ընկել դեռևս խորհրդային բանակում ծառայելու տարիներին£ Այսօր էլ անվասայլակին գամված՝ մոտ 20 կգ քաշ կորցրած երիտասարդը վստահ է, որ ամենաթեթեւագույն քաշով կարող է հանձնել սպորտի վարպետի նորման: Պատահական չէ, որ 2005 թվականին հաշմանդամների համար կազմակերպված մրցումներում ծանրամարտ մարզաձեւում գրավել է երկրորդ տեղը: Իսկ ինչո՞ւ երկրորդ եւ ոչ թե առաջին՝ հարցնում եմ կատակով: Որովհետև այդ մարզաձեւի մրցումներում քաշային կարգն անտեսվել է՝ պատասխանում է:

1998թ. Էդուարդին  մեկ սենյականոց բնակարան է հատկացվել: Սակայն ի վիճակի չլինելով վերանորոգել այն, նա դեռ շարունակում է  բնակվել եղբոր վեցհոգանոց ընտանիքի հետ:

«Մեզ մոտ վերջին շրջանում ամենատարբեր մակարդակներով զրույցներ են ընթանում «հաշմանդամ-հասարակություն» կապի ամրապնդման մասին,- ասում է Էդ. Անդրյանը:- Տպավորություն կա, որ պետության կողմից որոշակի քայլեր են ձեռնարկվում հաշմանդամին հասարակությանն ինտեգրելու ուղղությամբ: Արդեն 3-րդ տարին է՝ մի խումբ ղարաբաղցի հաշմանդամներ բուժում ենք ստանում Ղրիմի Սակի առողջարանային քաղաքում: Հաշմանդամների համար սահմանված են արտոնություններ: Պետությունը նրանց թոշակ է տրամադրում, նաեւ՝ դրամական փոխհատուցում՝ գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայի համար: Իհարկե, սա ուրախալի երեւույթ է, բայց, կարծում եմ, պետք է արվի ավելին, որպեսզի հաշմանդամը չօտարվի հասարակությունից, այլ դառնա նրա լիարժեք անդամը»:

Ըստ նրա, մեծ անելիքներ ունի հատկապես քաղաքաշինության նախարարությունը: Թեպետ վերջին 1-2 տարիներին Ստեփանակերտի կենտրոնական փողոցներում անվասայլակավոր հաշմանդամների համար ճանապարհների մայթեզրերին կառուցվել են թեքահարթակներ, բայց, ընդհանուր առմամբ, անվասայլակավոր հաշմանդամն այսօր հնարավորություն չունի զբոսնելու Ստեփանակերտի պուրակներում եւ զբոսայգիներում, հաճախել մշակութային հիմնարկներ:

Այս տարի պետության օժանդակությամբ ղարաբաղյան պատերազմի մի խումբ  վետերանների հետ Էդուարդը ևս բուժման է մեկնել Սակի առողջարանային քաղաքը: Սակայն հիվանդության հետ կապված բարդությունների պատճառով ստիպված ընդհատել է բուժման կուրսն ու վերադարձել հայրենիք: «Վերքս խորն է, բարդությունները՝ շատ: Իմ առողջության հետ կապված խնդիրները շատ են եւ կանոնավոր բուժում են պահանջում,- ասում է նա:- Եթե ժամանակին հովանավոր գտած լինեի, կարող էի բուժվել որեւէ առողջարանում եւ այսօր ահա առողջության հետ կապված խնդիրներ չէի ունենա»:

Ահա այսպիսի մտորումներ հաշմանդամների օրվա միջոցառման կապակցությամբ: Օր, որ շատերս թյուրիմացաբար տոն օր ենք համարում և խոցում հաշմանդամների առանց այն էլ վիրավոր սիրտը: Դեկտեմբերի 3-ը նրանց հոգսերի օրն է, բայց ի՞նչ կարելի է անել մի օրում: Նրանց մասին պիտի մտածել ամեն օր:

Ն. ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ

ՆԱ ԱՄԵՆ ԻՆՉ ԿՇՌՈՒՄ-ՉԱՓՈՒՄ Է
Դա ոչ միայն նրա մասնագիտությունն է, այլև ապրելակերպը

Ստեփանակերտցիներից շատերը գիտեն նրան՝ կենտրոնական հրապարակի մոտակայքում՝ կառավարության շենքի մերձակա կանգառի դիմացի մայթին նստած այս հաշմանդամ մարդուն, որ կշեռքը դեմը դրած սպասում է, թե ում կհետաքրքրի սեփական քաշը: Ամեն առավոտ կարելի է տեսնել, թե ինչպես է երկու տոպրակ ուսին գցած ու հենափայտի օգնությամբ շարժվող այս մարդը ոտքերը մի կերպ քարշ տալով, սանտիմետր-սանտիմետր մոտենում իր «աշխատանքի վայրին»: Ու մինչև ուշ երեկո «անհերթափոխ» նստած է լինում այնտեղ:

Ամեն օր անցնում ենք նրա մոտով, կշռվում կամ իզուր ժամանակ չենք վատնում դրա վրա (շատերի տանը կա նույնատիպ կշեռքից) ու մեզ չի հետաքրքրում, թե ով է նա, չենք մտածում, որ նա էլ մեր քաղաքացին է, մեր նորանկախ երկրի բնակիչը, մեր հարևանն ու համաքաղաքացին:

Արարատ Գեորգիի Աբրահամյանը 46 տարեկան է, ծնվել է  Ստեփանակերտում: 6-ամսական երեխա էր, երբ շատ լացելուց անհանգստացած ծնողները դիմեցին բժշկի և վերջինս, մենինգիտ կասկածելով, ողնուղեղից պունկցիա կատարեց, ինչի պատճառով էլ երեխան հաշմանդամ դարձավ: Ծնողները, չհաշտվելով կատարվածի հետ, իրենցից կախված ամեն ինչ արել են երեխային փրկելու համար՝ 6 անգամ Երևան են տարել, 4 անգամ Բաքու, մի անգամ էլ՝ Ռուսաստան: Սակայն մանչուկի վիճակը չի փոխվել: Մինչև ղարաբաղյան շարժումն էր (1988-ից առաջ՝ կոնկրետ թիվը չի հիշում), երբ ծնողները տարան Հայաստանի Չարենցավան քաղաքը, որտեղ նրան վիրահատեց բժիշկ Ստեփան Մուրադյանը (բժշկի անունը մինչև հիմա էլ հիշում է, ասում է՝ «երբեք չեմ մոռանա»), որից հետո վիճակը բարելավվեց՝ սկսեց մի կերպ քայլել:

Խորհրդային իշխանության տարիներին վատ չէր ապրում՝ աշխատում էր, կենսաթոշակ ստանում: Ստացածը՝ միագումար, լիովին բավարարում էր իր և ընտանիքի կարիքները: Խորհրդային կայսրության փլուզումից հետո փլուզվեց նաև սոցապահովության մի հսկա համակարգ: Նորանկախ ԼՂՀ-ին դեռ երկար տարիներ են պետք նույն մակարդակի սոցապահովության հասնելու համար: Մի խոսքով, մարդն ընկել է ծանր կացության մեջ: Ու հիմա չափում է (ընդհանրապես, սիրում է ամեն ինչ չափել-կշռել) իր ընտանեկան բյուջեն՝ փորձելով հասկանալ, թե ինչպես կարելի է դրանով յոլա գնալ:

-Ծնողներս կենսաթոշակառուներ են, մայրս ստանում է 8000, հայրս՝ 16000 դրամ: Ինքս ստանում եմ 10000, հաշմանդամ կինս՝ Անյուտան, 9000 դրամ: Երկու փոքր երեխաներ ունեմ՝ Գրետան 4 տարեկան է, Վերոնիկան՝ 3: Որպես հաշմանդամների զավակներ պետությունը նրանց տալիս է 3000-ական դրամ: Բոլորիս ստացածը միասին կազմում է 49000 դրամ (մոտ 110 դոլար), որով պիտի սնվենք, հագնվենք, կոմունալ ծախսերը մարենք, դեղորայք ձեռք բերենք: Փառք Աստծո,  երեխաները հաճախում են «Սոսե» ոչ պետական բարեգործական անվճար մանկապարտեզ:

Չի կարելի ասել, թե երանությամբ է հիշում խորհրդային տարիները, բայց, համենայն դեպս, գոհունակությամբ է պատմում այդ ժամանակների մասին: Կոշկակար էր աշխատում ու, որպես հաշմանդամ, 70 ռուբլի (այն ժամանակ ռուբլու պաշտոնական կուրսը գրեթե հավասար էր դոլարին) թոշակ էր ստանում: Աշխատավարձի հետ միասին կարգին գումար էր ստացվում: Միայն ինքը 220 ռուբլու պլան էր տալիս: Եւ դա այն դեպքում, երբ պետությունն անվճար տալիս էր հումքը:

Իսկ հիմա, երբ, իր խոսքերով, ամեն ինչ թանկուկրակ է, այդ թվում՝ կաշվեհումքը, այդ գործով զբաղվելն անիմաստ էր դարձել: Իր փոքրիկ «բուդկայում» օգտագործած Էլեկտրաէներգիայի համար պիտի վճարի հիմնարկ-ձեռնարկությունների համար նախատեսված բարձր սակագնով, պետությանն էլ պիտի ամսական 14000 դրամ հարկ մուծի: Իր բախտակից մենատնտեսների նման ասում է՝«պետությունը 10000 դրամ թոշակ է տալիս, 14000-ը հետ ուզում»:

Խեղճը թողել է գործը  և հիմա նստում է քաղաքի կենտրոնում ու մարդկանց կշռում 10 դրամով (2 ցենտով): Դրանով ինչքա՞ն պիտի վաստակի, որ տուն պահի: «Դե, որ տանը նստեմ՝ օգու՞տ է: Այսպես գոնե օրվա հացի փողը վաստակում եմ»: Վիրավորվում է, երբ մարդիկ առանց կշռվելու փող են տալիս, ասում է՝ «ես մուրացկան չեմ, ես աշխատում եմ»: Բայց ահա չի խորշում աղբարկղերում, իր խոսքերով, «քուջուջ անելուց»: Դա էլ աշխատանք է  համարում:

Խռոված չէ աշխարհից Արարատը, բայց շատ բան չի հասկանում ու հոգու խորքում վիրավորվում է.

– Հասկանում եմ, նոր պետություն ենք, դեռ պիտի ոտքի կանգնենք, պատերազմ է եղել: Բայց, մյուս կողմից էլ, ինձ նմանները շատ չեն, և պետությունը ցանկության դեպքում կարող է ավելի լավ պայմաններ ստեղծել մեզ համար: Հաշմանդամի թոշակը կարելի է բարձրացնել կամ հաշմանդամ աշխատողներին ազատել հարկերից: Հետո էլ տեսնում ես, թե որոշ մարդիկ ինչպես են ապրում ու … Ինչ ասեմ, իմ ճակատագիրն էլ երևի սա է:

Ահա այսպես էլ ապրում է մարդը՝ իր ճակատագրի հետ հաշտուխաղաղ: Կշռում-չափում է ամեն ինչ՝ անցորդների քաշը, օրվա վաստակելիք գումարը, իր դարդուցավն ու ակնկալիքները, տնից մինչև «աշխատանքի վայր» հասնելու ճանապարհը, իր հոգոցները:

Ապրում է մեզ հետ, մեր կողքին: Ու մեզնից այսքան հեռու…

Ծանոթագրություն. 2005թ. հունվարի 1-ի դրությամբ Լեռնային Ղարաբաղում գրանցված հաշմանդամների թիվը կազմել է 9183 մարդ, ինչը կազմում է կենսաթոշակառուների ընդհանուր թվի 25.4 տոկոսը:

Լ.  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԱՐՎԵՍՏՆ ՈՒ ԱՐՎԵՍՏԱԳԵՏԸ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱԾԻՐՈՒՄ

Ո՞ւմ ասես ծանոթ ու հասկանալի չէ ազգային գիտակցություն կոչվածը, մի դարձվածք, որ հայկական, մասնավորապես արցախյան իրականության մեջ անկանգ-ինտենսիվ պտտվում է արդեն 18 տարի: Թվում է՝ հոգևոր այդ ծանրակշիռ գործոնը մարսված-յուրացված է մեր զանգվածի կողմից: Իրո՞ք: Շատ արագ կասկածը կուժեղանա, եթե նկատել տանք, որ ազգային գիտակցության մեջ գերիշխող տեղ է գրավում այնպիսի բաղադրիչ, ինչպիսին է մշակութային գիտակցությունը. որ սա զանգվածային սեփականություն չէ և շատ-շատերն անտեղյակ են նման իրույթի գոյությանն – կարծում եմ՝ տեղին առարկություն չհանդուրժող նկատառում է: Որքան էլ տխուր՝ եզրակացությունն ակամա այսպես է ձևակերպվում. ժողովրդական (պետական) մասշտաբով ազգային գիտակցությունը վերջնականապես ամրակայված իրողություն չէ, քանզի այն չի հասունացել-լցվել մշակութային գիտակցությամբ: Մեր հոգևոր դաշտի բավական պարապ, գորշ ու վրիպյալ բազմաթիվ հատվածները ցուցանում են, որ ազգային ճշմարիտ դիմանկարի վերագտնումն ու արդիականության շնչով այն վերակերտումը դեռ կորստաբեր ժամանակներ են խլելու մեզնից, երբ ճանապարհն այդ կարելի է անցնել շատ ավելի արագ և նվազ ձախողումներով, եթե հոգևոր ոլորտում հեռատեսություն ու համարձակություն ունենանք շարժվելու միայն տվյալ ոլորտին հատուկ կարգ ու օրենքով: Ասել է թե՝ շարժումն այդ պետք է կատարվի մշակութային գիտակցությամբ:  Արցախի պես փոքր երկիրն իր ինքնությունն ու ինքնիշխանությունը կարող է շեշտել ու անձեռնմխելի դարձնել հոգևոր բաղադրիչներով ու «էթնոկառուցվածքների» կատարելագործմամբ, և դա՝ ոչ թե ի հավելումն զինական ուժի ու քաղաքական մաքառման, այլև՝ որպես հիմք այդ երկուսի և մնացած հասարակական-պետական արժեքների համար:

Երևի լայն հետազոտության թեմա է, թե ճշմարիտ արվեստը որքան է նպաստում պետական ու հասարակական բարեփոխումներին, ինչ չափով է իր կողմից ընդարձակում երկրի ներքին ազատության ու ապահովության շրջանակները: Ասենք միայն, որ գեղարվեստական ցայտուն ու բորբոք միտքը անուրանալի ծառայություն է մատուցում հասարակության՝ քաղաքացիական լավ դիմագիծ ձեռք բերելուն: Արվեստագետը մի այլ հնչողության ու ձևվածքի քաղաքական գործիչ է՝ իր բարեփոխական շեշտված տաղանդով ու ջանքով:

Եթե չեն խաթարում իր ազատությունը, արվեստը պետությունից կարող է հուսալ պատվեր, նյութական խրախուսանք, ստեղծագործությունների գովազդ և այլն: Այդքանը՝ բարի կամեցողության դեպքում, իբրև՝ պետության ընդհանուր նկարագրին մարդկային ու բարոյական նրբագծերի հավելում: Եվ դա կարող է լինել պետության գոյության ամենատպավորիչ արդարացումը: Չոր հաշվարկով՝ պետությունը կարող է նաև պատասխանատուն լինել արվեստի զարգացման համար, բավարարվելով, որ ինքը պաշտպանում է արվեստագետին ու նրա գործերը թշնամական ոտնձգություններից, մնացյալը ստեղծագործողների հոգսն է: Բայց այդպես, շեշտենք դա մի այլ տեսանկյունից, պետությունը բարոյազուրկի համբավ կվաստակի միայն, ինչը արդեն լուրջ առիթ կծառայի, որ հասարակական սպառնալիք ծագի նրա դեմ:

Հիմա, այս ամենի վերնահարկից նայենք ներկայի մեր իրողություններին: Նյութական կողմով պետության հարաբերումը մեր մշակույթին, որքան էլ զարմանալի թվա, այսօրվա ունեցածի համեմատությամբ՝ ոչ թե բավարար, այլև լավ կարելի է գնահատել (կրկնում եմ՝ այսօրվա մեր պետական միջոցների համապատկերի վրա): 2006թ. մշակութային ոլորտին տրամադրվել է ավելի քան 430 միլիոն դրամ: Մեզ առավել հետաքրքրող բնագավառին՝ արվեստին, հատկացվել է 210 միլիոն: Անցած տարվա հատկացումները թեպետ քիչ էին (մոտ 15-20 տոկոսով), բայց լիագումարային առումով դարձյալ տպավորիչ պետական օժանդակություն էին կազմում: Փոքրաթիվ ազգաբնակչություն ունեցող մեր երկրում այսօր պետությունից նյութական ուղղակի օգնություն են ստանում շուրջ 25 ստեղծագործական խմբեր (երգի-պարի համույթներ, թատրոններ) – արվեստային դա մեծ շրջանակ է, որ համամասնության մեջ և զուգահեռի վրա շատ ավելին է, քան կա Հայաստանում և ԱՊՀ որոշ երկրներում: Մի խոսքով՝ պետությունը ձեռնբաց է արվեստի նկատմամբ սեփական կարողությունների սահմաններում (սա ասում ենք վերապահումով, պետական ստեղծագործական կոլեկտիվներում գործող արվեստագետը շարունակում է շատ ցածր վարձատրություն ստանալ…): Սակայն պետական ասպետությունը և ջանադրությունը, ըստ էության, դրանով էլ ավարտվում են. վճարողը նաև բանիմաց ու պահանջկոտ պատվիրատուի դերում պետք է լինի, մի դեր, որ ներկա պահին դեռևս շատ անհրաժեշտ է: Արցախի ստեղծագործական ներուժի գերակշիռ մասը ներգրավված է պետական հովանավորությամբ գործող խմբերում, և առավել ևս նրանցից պետք է ակնկալել արվեստային լուրջ գործեր: Բայց ակնհայտ է, որ ստացվող օժանդակության դիմաց չկա համապատասխան ստեղծագործական հատուցում, պարզ խոսքով՝  մատուցվող արդյունքը (որակական ու քանակական տեսանկյունից) բավական փոքր է՝ տրամադրված նյութական աջակցության համեմատ: Ներկա պահին մեզ հրատապորեն պակասում են ոչ թե գումարներ, այլ՝ մշակութային ամբողջ ոլորտի համակարգման, ուղղորդման ու վերահսկման բարձր մասնագիտական պահանջ-կարգերը: Ոլորտի կառավարման խիստ ցածր մակարդակը (երևի միակ ասպարեզը Արցախում, որ ավանդաբար ղեկավարվել է սիրողական մոտեցմամբ) – անմիջականորեն հանգեցնում է ստեղծագործական պրոֆեսիոնալ աշխատանքի անկման: Որովհետև չի գործում քաջատեղյակ ու վճռական պահանջատերը: Վերջին տարիների մեր դիտարկումները ցույց են տալիս, որ կարող էինք ունենալ անհամեմատ շատ և ավելի որակյալ գեղարվեստական աշխատանքներ (պար և երաժշտություն, թատերական ներկայացումներ), քան ստեղծվել է, եթե գործեր բանիմաց պահանջկոտության մեխանիզմը: Իսկ պահանջը պետք է  դրսևորվի գլխավորապես մեն-մի սկզբունքով – բարձրարվեստ գործ և կանոնավոր աշխատանք՝ մշտապես թարմ ծրագրերին ի խույզ: Աստված գիտե, թե մեր ստեղծագործական խմբերը ամեն տարի ինչ գեղարվեստական ծրագրեր են նախանշում իրենց համար, ովքեր են հետևում դրանց իրականացմանը: Հայտնի չէ գոնե մի դեպք, երբ խորհրդանշական կարգով թեկուզ պատժեն որևէ իրավասու մեկին իր ստեղծագործական պարտականությունները վատ կատարելու համար:

Այո, արվեստը ազատություն է սիրում, խույս է տալիս թելադրանքից, բայց մենք, ցավոք, դեռևս հասարակական-մշակութային այն նիշին չենք հասել, որ ստեղծագործական հաստատություններին նյութապես օժանդակենք ու վստահ լինենք, որ առանց ուղղորդման ու վերահսկողության նրանք անպայման արժեքավոր և քիչ թե շատ բավարար քանակությամբ գործեր կստեղծեն: Այս հարցում իր հերթին տխուր միջամտություն է կատարում ներկայիս սոցիալական դժվարին վիճակը, որ մշակույթի մարդկանց ստիպում է ինչ-ինչ սրբագրումներ կատարել իրենց աշխատանքում, թեև դա արդարացուցիչ հանգամանք չի կարելի համարել: Պահանջկոտության խնդիրը մենք երիցս ենք շեշտում նաև այն պատճառով, որ դրա համար կոչված մի ամբողջ պետական գերատեսչություն կա՝ ի դեմս ԿՄՍ նախարարության, որի համապատասխան ծառայությունների սուրբ պարտականությունն է հետևել, սատարել և պահանջել, որ մեր ստեղծագործական խմբերը գործեն միայն անհրաժեշտ բարձրության վրա: Իսկ դա, իրոք, բարդ աշխատանք է, որը հնարավոր կլինի անել միայն կադրային հիմնավոր բարեփոխումների դեպքում, մի բան, որի հուսադրող նախանշաններն առայժմ չեն երևում:

Բայց ինչո՞ւ մեր միտքը սևեռել լոկ պետական հատվածում գոյացող ստեղծագործական արդյունքների վրա: Անկեղծ ասած, գոնե հիմա շատ ավելի ուշագրավ ու հեռանկարային շարժեր կան անհատ արվեստագետների շրջանում, որոնք գեղարվեստական լուրջ աշխատանքներ են ստեղծում՝ չստանալով պետությունից կամ մեկ ուրիշ հովանավորից որևէ օժանդակություն: Ներկայումս մի շարք արվեստագետների կողմից ներկայանալի, միջազգային ճաշակը բավարարող գործեր են արարվում մասնավորապես կերպարվեստի ու երաժշտության մարզերում: Մենք ունենք հատկապես շատ գնահատելի գեղանկարչություն, առնվազն 5-6 նկարիչներ լավագույնս են ցուցանում մեր ստեղծագործական ներուժը, մեր հոգևոր դիմանկարի առանցքային նրբագծերը և կարող են պատիվ բերել բազմամիլիոնանոց բնակչություն ունեցող ցանկացած երկրի: Մենք ունենք երաժշտության այնպիսի նվիրյալներ, որ լայնակտավ լուրջ գործեր են ստեղծում կամ փայլում են հիանալի կատարողականով, սակայն զերծ են անհրաժեշտ աջակցությունից և նրանց շնորհաշատ տքնանքը շատ հաճախ հանրությանը չի հասնում և շարունակ գոյատևության ծանր խնդիրներին դեմ-հանդիման են: Թող մի քիչ վիճահարույց թվա, այնուհանդերձ, նժարել է պետք, որ առավել հաճախ սոսկ սեփական ուժերով ու միջոցներով ստեղծված գեղանկարը, քանդակը, երգն ու գիրքը հոգևոր-գեղարվեստական առումով ավելին արժեն ու ավելի են հանրությանը կրթում ու հարստացնում, քան դա կատարում են պետական և այլ միջոցներ սպառող մեծաքանակ մի շարք կոլեկտիվներ: Մեր խորին համոզմամբ և արվեստային ներքին օրենքների թելադրանքով՝ պետք է փոխվի պետական կառավարիչների մոտեցումը անհատ պրոֆեսիոնալ ստեղծագործողների նկատմամբ: Իսկապես հարկ է, որ էական միջոցներ առանձնացվեն նրանց խրախուսման և ստեղծագործությունների իրացման համար: Շատ նպատակային կլիներ, եթե կառավարական հատուկ ֆոնդեր ձևավորվեն արվեստի ստեղծագործություններ (նկար, քանդակ, երգ-երաժշտություն, թատերական գործեր, գիրք և այլն) գնելու համար: Այդ նպատակին ծառայեցվելիք միջոցների մի մասը կարելի է ի մի բերել, վերանայելով պետական ֆինանսավորում վայելող կոլեկտիվների ցանկն ու նրանց հասցեագրվող հատկացումները: Չվախենանք այդ բառից՝ կրճատել է պետք: Ինչո՞ւ միջոցներ բաշխել, եթե դրանք որակյալ ստեղծագործության չեն վերածվում: Եվ նպաստել, որ ստեղծվեն նոր ու մակարդակով խմբեր և վերակառուցվեն հները:

Մեր ստեղծագործական կոլեկտիվների թույլ աշխատանքի մասին վկայող մյուս իրողությունն այն է, որ նրանց գերակշիռ մասը ինքնուրույն, իրենց գործերով միջոցներ գրեթե չեն վաստակում, բավարարվում են պետության տվածով: Պատասխանատուների հիմնական պատճառաբանությունն այն է, որ հասարակայնությունը ետ է շրջվել արվեստից, մշակութային միջոցառումների համար իբր դրամ չունի: Չժխտելով սոցիալական գործոնի ազդեցությունը գեղարվեստական ակցիաների էֆեկտիվության վրա, ասենք միաժամանակ, որ այն արդեն որոշիչ դեր չունի: Հաճախ են լինում լիքը դահլիճներ զանազան արվեստային ելույթների ժամանակ, նկատի ունեմ հատկապես բարձրարվեստ ելույթները, որոնց համար մեր քաղաքացիները փող ու ժամանակ են տրամադրում: Դա նշանակում է, որ իսկական արվեստի պահանջը առավելաբար պահպանվում է, և այս կետում արձանագրված զգալի նահանջը չի կարելի անհաղթահարելի խոչընդոտ համարել: Հոգևոր ասպարեզում, այո, բավական բան կորսվել է և այն վերագտնել է պետք արգասավոր ստեղծագործությամբ միայն: Երբ տեղական թատերական ու համերգային երեկոներին դահլիճները կիսադատարկ ու դատարկ են լինում, ապա դա գերազանցապես երկու իրողություն է փաստում. նախ, որ հետաքրքիր-գրավիչ-արժեքավոր գործ(եր) չի հրամցվում, երկրորդ, որ ներկա պայմաններին համահունչ կազմակերպական քայլեր չեն կատարում (գովազդ, գիտակ ադմինիստրատոր-պրոդյուսերների ընտրություն և այլն): Պարզապես փարիսեցիություն է նրանց պնդումները, ովքեր միալուր կրկնում են, թե «լավ գործեր ենք մատուցում, իսկ հանդիսատեսը չի գալիս»: Մեր հասարակությունում հանդիսատեսների խավը չի վերացել, նրանք հիմա պարզապես ավելի բծախնդիր ու պահանջկոտ են դարձել, հնարավոր չէ՝ լինի իրոք լավ (չասեմ նույնիսկ բարձրաժեք) ներկայացում, համերգ, ցուցադրություն կամ այլ գեղարվեստական ակցիա, որ բավական հանդիսատես, դիտորդ ու մասնակից չհավաքվի (իհարկե, չհաշված բացառությունները): Լավ գործի լուրը «փչացած հեռախոսով» անգամ հասնում է հետաքրքրասերին, և նա ներկայանում է…

Մեր մշակութային մթնոլորտը դեռևս հեռու է հագեցած ու արգասավոր լինելուց, պարապ շաբաթները (ամիսները)  հաճախ են տոն տալիս երկրիս բուն կենտրոնում (դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ վիճակ է տիրում շրջաններում), երբ առկա են մեծաքանակ մշակութային հաստատություններ, մտավորականներ ու ստեղծագործողներ, ուսանողություն: Կացությունն էապես կարող են բարեփոխել հիմնախնդրին անմիջականորեն առնչվող երկու գլխավոր դերակատարները՝ մշակույթի մարդիկ և պետական հասարակական համապատասխան կառույցները: Առաջին խմբի մասով հարկ է ասել, որ նրանք որակյալ գործեր հեղինակելուց բացի՝ արվածն ու մտածվածը նորովի մատուցման կարիքի առաջ են կանգնած: Իսկ պետական իրավասու կառույցների առնչությամբ՝ որ նրանք փոխեն մոտեցումները ոլորտի համակարգման և միջոցների բաշխման ձևերի խնդրում: Այս առթիվ որոշ բան վերը ասվեց, հավելենք մեր արվեստագիտական շրջանակի կողմից պնդվող մի նորօրյա պահանջ. առավել նպատակային ու արդյունավետ կլինի, եթե կառավարական համապատասխան գերատեսչությունը իր կողմից նախընտրած թե մտահղացած ծրագրերի մեծ մասի իրականացումը վերապահի ոչ պետական մշակութային-արվեստային հաստատություններին, գերազանցապես հանդես գա պատվիրատուի դերում…

Առկախ թողնելով մեր մշակութային-արվեստային կացության վերլուծությունը (հարցերը դեռ բազմաթիվ են՝ հանգամանալի քննության կարոտ) եզրափակեմ ասելիքս այն մտահոգության շեշտմամբ, որով սկսել եմ նկատառումներս. արթնացած և գործող մեր ազգային ինքնագիտակցությունը կարող է լիարժեք լինել և ցանկալի պտուղներ տալ մշակութային ինքնագիտակցության բորբոքումով ու զարգացմամբ միայն: Թե չէ մեր վերակառուցած հայրենիք-տունը անդեմ ու խախուտ է լինելու, փլուզման, ավերման ու նվաճման՝ դյուրավ ենթակա:

Հրանտ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Գեղադիտակ

«ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ»

«ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը նախաձեռնել է Գյումրի քաղաքում կառուցել 1988 թ. երկրաշարժի անմեղ զոհերի հիշատակը հավերժացնող ՀՈՒՇԱՀԱՄԱԼԻՐ ԿՈԹՈՂ, որը ֆինանսավորվելու է դրամահավաքներից գոյացած միջոցների հաշվին: Այդ նպատակով Գյումրիի քաղաքապետարանի կողմից հատկացված է 7 հա. հողատարածք, պատրաստ են նախագծային փաստաթղթերը, սկսվել է շինարարական աշխատանքների առաջին փուլը: Մեր մտահղացմամբ այդ հուշարձանը դառնալու է մի ամրակուռ քարակերտ կոթող, որն իր ան-լռելի զանգակատան մշտալուր ղողանջներով ազդարարելու է համայն մարդկությանը՝ չմոռանալ ահավոր տարերքը, հազարավոր զոհերի հիշատակը:

«ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» ԲՀԿ կոչով դիմել է համայն մարդկությանը՝ մասնակից դառնալու ազգանվեր այս մեծ գործին, ի փառս ՀԱՅ ժողովրդի հավերժության:

Նախագծի հեղինակային խմբի ղեկավարն է՝ ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանը, որը համահեղինակն է նաև 1915 թ. մեծ եղեռնի հուշահամալիրի:

Ես խորապես հասկանում եմ իմ կողմից առաջ քաշված խնդրի ծանրությունը՝ նկատի ունենալով   դրա լուծման դժվարությունները, բայց գտնում եմ նաև, որ դա ամեն մի հայի հոգու պարտքն է, նրա հարգանքի տուրքը երկրաշարժի զոհերի հիշատակին:

ԽՈՐԻՆ ՀԱՐԳԱՆՔՆԵՐՈՎ ԵՎ ԿԱՆԽԱՎ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՄԲ՝ ԵՐԵՎԱՆԻ ՆԱԽԿԻՆ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏ  (1975-1985 թթ), ԵՐԵՎԱՆ ԵՎ ԳՅՈՒՄՐԻ ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ՔԱՂԱՔԱՑԻ, «ԳՅՈՒՄՐԻ – ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» ԲՀԿ վարչության նախագահ՝

Մուրադ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

Ձեր կողմից այս նպատակին նախատեսված գումարները կարող եք փոխանցել հետևյալ ռեկվիզիտներով.

«ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈւՆԴ» ԲՀԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԸ՝

Զարգացման հայկական բանկ
Հաշվի համարը Հայկական դրամով՝ 1810052015363313 ՀՎՀՀ 01550366
Մեր հասցեն. ՀՀ, 375001, Սայաթ-Նովա 19.ս.13
Մեր էլեկտրոնային փոստը, E-mail – muradmuradian@memorialgyumri.com
Մեր կայքը. http://www.memorialgyumri.com
Հեռ. (37410) 548-709
ֆաքս՝ (37410) 582-792

ԵՐԿԱՐ ՈՒ ՊԱՏՎԱԲԵՐ ԿՅԱՆՔԻ ԱԿՆԿԱԼԻՔՈՎ

Ի սրտե շնորհավորում եմ «Ակունք» թերթի տարեդարձը և մաղթում ղարաբաղյան երկարակեցություն ղարաբաղյան լրատվական դաշտում, հասկանալով հանդերձ, որ դա չափազանց դժվար գործ է: Քանզի եթե մարդու համար երկարակեցությունը ևս հեշտ բան չէ, ապա լրատվամիջոցի համար այն երիցս դժվար է: Բայց ինչպես ամեն ղարաբաղցու, այնպես էլ ղարաբաղյան լրատվամիջոցի համար կա առավել կարևոր արժեք՝ պատվով ապրելը և, Աստված մի արասցե, եթե մեռնելու ժամը գա, ապա՝ պատվով մեռնելը:

Իրապես ուրախ եմ, որ «Ակունքը» կարճ ժամանակահատվածում արդեն իսկ լուրջ հայտ է ներկայացրել պատվով ապրելու: Սա շատ լուրջ առաքելություն է հատկապես կուսակցական թերթի պարագայում, քանի որ հաջողությունը կարող է ապահովվել, եթե թերթի խմբագրակազմի արհեստավարժությանն ու պատվախնդրությանը գումարվում են կուսակցության առաքինությունները, կամ էլ հակառակը՝ կուսակցության առաքինություններին գումարվում են թերթի արժանիքները: Եւ դեռ հարց է, թե նման պարագայում ինչպիսին են սովորաբար լինում պատճառահետևանքային կապերը: Գոնե իմ ընկալմամբ՝ «Ակունքը» չի սպասում և կարծեք թե ցանկություն էլ չունի սպասելու առաքինությունների առաջնահերթությունների հստակեցմանը և էն գլխից փորձում է իր առաքելությունը կատարել առաջին հեթին որպես լրատվամիջոց:

Թերթն, իմ ընկալմամբ, արդեն գտել է իր տեղը արցախյան լրատվական դաշտում, ամենակարևորը՝ ոչ մի այլ լրատվամիջոցի նման չէ՝ թե իր արժանիքներով ու թե իր թերություններով: Ուստի մաղթում եմ պահպանել այդ տեղը և ոչ մի թիզ չզիջել, ավելին՝ շարունակել ինքնորոնման, ինքնախորացման ու  ինքնակայացման ճանապարհը՝ ընդլայնվելով, տարածվելով, խորանալով…

Լավագույն բարեմաղթանքներով ու համագործակցության ակնկալիքով՝

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
«Դեմո» հանրային թերթի գլխավոր խմբագիր

Սպորտ
ԱՎԱՐՏՎԵՑ ՇԱԽՄԱՏԱՅԻՆ ՄՐՑԱՇԱՐԸ

ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարության սպորտվարչությունը շախմատի և շաշկու հանրապետական դպրոցում փետրվարի 8-13-ը անցկացրեց պատանիների անհատական առաջնություն: Միջոցառումը կարևոր էր հանրապետությունում պատանի շախմատիստների մարզական վարպետության բարձրացման, շախմատի մասսայականացման և ուժեղագույն շախմատիստների ի հայտ բերելու առումով: Բոլոր տարիքային խմբերի ուժեղագույն շախմատիստները մարտի 10-ին կմասնակցեն Երևանում անցկացվելիք ՀՀ պատանիների առաջնության կիսաեզրափակիչ մրցաշարին:

Սեփ. լրատվություն

——————————————————————————————-

Меньшинства

СПК (Степанакертский пресс-клуб) и MDI (Международный институт многообразия СМИ) сотрудничают уже более трех лет. MDI является организацией, которая содействует разрешению конфликтов посредством освещения многообразия в обществах. По мнению MDI, честная, точная, сопереживающая и глубокая журналистика необходима для взаимопонимания различных групп. Средства массовой информации часто используются как орудие распространения предрассудков и дискриминации. MDI стремится изменить эту ситуацию и превратить медиа в средство укрепления прав человека и демократии.

В совместных проектах со Степанакертским пресс-клубом MDI и карабахские журналисты попытались заговорить о малых группах людей, которым уделяется мало внимания в прессе. Это могут быть различные группы – национальные, религиозные, социальные или какие-то меньшинства, проблемы которых редко освещаются в СМИ. Сегодняшний специальный вкладыш “Демо” (стр. 7-10) попытается заполнить этот пробел и рассказать о тех, кому слово в масс-медиа предоставляется редко.

Армяно-греческая дружба по-карабахски

Издавна на территории Нагорного Карабаха вместе с армянами проживала небольшая греческая община – главным образом, в селе Мехмана Мартакертского района. На примере истории села можно убедиться в том, что армяне и греки имеют много параллелей в своих судьбах.

«В Мехману мои родители перебрались в начале прошлого века из Турции, – рассказывает 86-летняя Елена Лавасидис, проживающая ныне в Степанакерте,  – тогда в деревне проживало около 25 семей, в основном смешанных, армяно-греческих. В селе функционировала начальная школа – первые 3 класса учились на греческом языке, продолжать же учебу приходилось на армянском – в соседнем селе Кусапат. Из нашей деревни вышло много хороших людей, мастеров своего дела – агрономов, инженеров, юристов…»

Бабушка Елена – участница второй мировой войны, награждена медалью «Ветеран труда», многочисленными грамотами. Она прекрасно сохранилась, готова продемонстрировать нам, что «может сходу и без очков вдеть нитку в игольное ушко».

«Отец – Николас Лавасидис – был священником, очень образованным человеком. В доме мы все следовали установленному им порядку: все должно было быть на своем месте, нельзя было ни в коем случае перечить старшим, за едой никто не должен был разговаривать и т. д. В то же время он был очень добрый. Помню, однажды, когда мы сидели за столом, в приоткрытую дверь с кудахтаньем вошла курица. Мать хотела прогнать птицу, но отец остановил ее, сказав: “Раз уж пришла в дом, значит – либо жаждет, либо проголодалась…» С матерью мы разговаривали только на родном – греческом. Хотя и необразованная, она тоже была очень сердечным человеком, помогала нуждающимся односельчанам, чем могла», – продолжает Елена Николаевна.

Мехмана – небольшая, площадью всего около 230 гектаров деревня, расположенная в лесистой местности на севере Нагорного Карабаха, в 20 километрах юго-западнее реки Тартар.

Жившие здесь вместе с армянами греки придерживались своих традиций последовательно, особенно аккуратно выполняя религиозные обряды. Хлеб на неделю-другую вперед выпекали в большой домашней каменной печи «катамая», напоминающей русскую печку. Хозяйки умудрялись целых 10 дней сохранять его в совершенно свежем виде. Кроме того, гречанки готовили прекрасный урюк из различных фруктов – благо, в деревне много фруктовых садов. В основном же мехманинцы занимались выращиванием картофеля и животноводством.

«Греки – приветливые, гостеприимные люди. Для желанного гостя обязательно зарежут теленка, быка, – говорит муж Елены Лавасидис Аванес Арзуманян, человек в Карабахе известный, журналист. – У армян и греков очень много общих традиций, обычаев, праздников. Одна из них – помогать бедным. Те, кто живут лучше, по праздникам или в будние дни отправляют бедным сумки с едой, приглашают отобедать у себя дома».

Еще в начале XIX века многих греков завлекли в Мехману запасы руды драгоценного металла. Исторические источники свидетельствуют о том, что геолого-разведывательные работы проводились в окрестностях села еще до появления здесь греков, драгоценный металл (в том числе, серебро) тогда добывали самым простейшим способом. В советские годы, рассказывают жители, здесь добывали свинец. Правда, добыча стоила людям здоровья – мехманинцы страдали болезнью, связанною с водой, которая на пути своем в село проходила сквозь залежи свинца, неся с собой вредные для организма людей вещества.

Другая часть греков пришла в Мехману после резни армян в Турции в 1915-1918 годах – тогда многие греческие семьи, разделившие трагическую участь армян, спаслись лишь чудом.

В советское время греки Нагорного Карабаха поддерживали связи с родиной – родственники из Греции посылали одежду, питание, некоторые ездили туда к родным, приезжали и из Греции.

В ходе карабахской войны деревня была оккупирована вооруженными формированиями Азербайджана и разрушена практически до основания. Дома были разграблены, скот угнан. Большая часть жителей вынужденно покинула родные очаги. Многие перебрались в Грецию.

Сегодня в селе проживает всего 14 семей. Это в основном пожилые люди. После войны в рамках государственной программы здесь было построено 6 домов. В селе действуют школа, клуб, медпункт. Остаются нерешенными проблемы с телефонной связью, теле- и радиовещанием, питьевой водой, в плохом состоянии дороги. Как утверждают жители села, в зимний период мехманинцы практически лишены возможности выезжать за пределы деревни. Единственный трактор в селе, полученный несколько лет назад по линии гуманитарной помощи вместе с небольшим грузовичком из Греции, подорвался на мине, и крестьяне сегодня вынуждены возделывать свои угодья ручным способом.

Года два назад в селе побывал гражданин Австралии, грек по национальности Ник Даллас, менеджер в сфере книжного бизнеса. Ознакомившись с ситуацией на месте, он решил организовать сбор пожертвований в своей стране с целью содействия в решении социально-бытовых нужд села.

Из местных неправительственных организаций помочь Мехмане намерено действующее в Степанакерте Общество культурных связей с зарубежными странами. По словам сопредседателя Общества Ирины Агаджанян, помимо чисто культурных мероприятий – проведения концертов, духовных бесед – организация постарается оказать и материальную помощь сельчанам. «Мы попытаемся объединить вокруг идеи помощи армян и греков различных стран мира», – сказала она.

Однако реальной помощи карабахским грекам оказывается пока очень мало. И будет очень жаль, если лет десять спустя в Карабахе не останется ни одного грека.

От редакции: пока материал готовился к печати, в редакции узнали, что героиня статьи Елена Лавасидис скончалась. Наши искренние соболезнования ее родным и близким…

Ашот БЕГЛАРЯН

Главное – не национальность

«Никогда со мной такого не было, чтоб армяне сказали мне: “Уезжай из Карабаха!” Единственный случай, когда меня попрекнули тем, что я азербайджанка, произошел в годы войны. Мы целые сутки стояли в очереди за молочными продуктами, устали уже все, и вдруг одна женщина из очереди сказала: «Неужели эта азербайджанка тоже наравне с нами будет получать наши продукты? Разве потому мы воюем, чтоб она стояла в очереди впереди армян?» Я ничего на это не ответила, потому что это сделали за меня другие – армяне, которые стояли в этой очереди вместе со мной, впереди и позади меня, те, которые воспринимали меня как человека, а не представителя той или иной национальности – именно они упрекнули ту женщину за ее слова, и это был единственный подобный случай на моей памяти…» – рассказывает азербайджанка Рая Бабаева. Она живет в Степанакерте с 1968 года по сегодняшний день.

Вопреки многим предубеждениям и политической идеологии, в Карабахе и сегодня продолжают жить азербайджанцы. Их, конечно, не так много, как до войны – в основном, это представители смешанных браков. Но все-таки они живут здесь, и у них никогда и мысли не возникало уехать из Карабаха…

Кандидат наук Рая Бабаева выросла в Баку, окончила факультет азербайджанской филологии госуниверситета им. Кирова, там же и защитилась – ей предлагали остаться в Институте языкознания при Академии Наук Азербайджана. Но… любовь оказалась сильнее – вместе с женихом Араратом Григоряном она уехала на родину мужа. Родители были не очень довольны таким браком, но скорее не из-за того, что дочка выходила замуж за армянина, а потому, что уезжала и будет жить вдали от них.

В годы войны во время очередного артобстрела муж Раи Бабаевой погиб, она осталась с двумя детьми. Работала, сводила как-то концы с концами. Теперь у нее уже трое внуков.

– Сказать, что у меня сейчас есть здесь какие-то проблемы как у азербайджанки – такого нету. Я испытываю те же трудности, что пришлись на долю всем карабахцам. Сложности с трудоустройством, маленькая зарплата, социальная незащищенность – это проблемы, которые волнуют всех карабахцев вне зависимости от их национальности. А так – ко мне очень хорошо относятся, да и я сама никогда не ставлю разницы – кто какой национальности: важнее, чтоб человек был хороший. Пожалуй, единственная проблема, которая сейчас наиболее ощутима для меня, это то, что я давно не вижусь с родственниками из Баку…

Так уж получилось, что война разъединила всех. И сегодня пока представляется невероятным, чтоб родственники Раи приехали в Степанакерт или же она поехала в Баку – из соображений личной безопасности.

– Несколько раз мы связывались с родственниками – либо через Интернет, либо через мою племянницу в Москве: они предлагают встретиться на нейтральной территории  в грузинском местечке Садахло. Но мне все же больше хочется поехать в Баку – сейчас у всех моих родных появились дети и внуки – я бы всех хотела увидеть. И еще – хотелось бы побывать на могиле родителей…

По словам Раи Бабаевой, ее дети больше чувствуют себя армянами – правда, владеют и азербайджанским языком, но скорее сказывается то, что они выросли в преимущественно армянской среде. Несмотря на определенную оторванность от Азербайджана, в Карабахе до сих пор можно смотреть передачи азербайджанского ТВ. Потому недостатка информации о жизни своих соотечественников в Баку у Раи Бабаевой нет. И еще – она продолжает готовить свои фирменные блюда из азербайджанской кухни – от нее в восторге не только ее внуки, но и их друзья, для которых бабушка Рая – один из самых важных друзей-авторитетов…

К сожалению, на сегодняшний день в Карабахе нет официальных данных о точном количестве проживающих здесь азербайджанцев. Некоторые из них поменяли свои фамилии на похожие армянские – потому что идентифицируют себя с этой нацией, другие продолжают жить под своими фамилиями.

Григоряну Александру Ханларовичу 52 года. Несмотря на его армянскую фамилию, все вокруг знают, что он – азербайджанец. Карабах – такая маленькая страна, что здесь всем все известно и все происходит на виду у всех. Может, потому мать Александра решила дать ему и его братьям фамилию первого своего мужа – Григорян. Второй муж Рустамов Ханлар был  не против этого – как сейчас говорит Александр, “наверно, отец предчувствовал, что когда-нибудь начнется конфликт и тогда будет иметь значение, какая у его детей фамилия…” Как бы то ни было, сегодня Александр чувствует себя больше армянином, чем азербайджанцем. “С тех пор, как мне исполнилось четыре года, несколько лет подряд родственники отца хотели, чтоб я прошел традиционный для азербайджанских мальчиков обряд обрезания. Мама и я тогда сопротивлялись. С тех пор у нас с родственниками отца натянутые отношения. Увидеть их сейчас?.. Нет, не хотелось бы”.

Второй раз Александр обиделся на соотечественников уже на заре карабахского движения – в 1989 году. Он с семьей был в очередной длительной командировке в Баку, когда жену надо было срочно отвозить в один из бакинских роддомов. Ребенок не выжил. Александр считает, что жене тогда специально дали завышенную долю наркоза – у родителей были армянские фамилии. Сколько ни говорил Александр, что он – азербайджанец и его ребенок – тоже, не помогло. После всего случившегося врачи размахивали руками…

В карабахской войне Александр воевал – так же, как и все карабахцы. “Я защищал свою Родину – и это не что-то особенное, так должен был поступить любой нормальный мужчина…” Сегодня этот добродушный человек вместе со своим сыном работает в одной карабахской строительной кампании – бульдозеристом. Ценится на работе, друзья очень уважают его. Также как и Рая Бабаева, Александр рассказывает о своих проблемах – и обязательно подчеркивает: “Многие сейчас в Карабахе живут плохо, денег не хватает, много трудностей. Но я не один ведь такой – вон вокруг сколько людей, которые живут так же как и я, а иногда и похуже даже… Но такого, чтоб кто-то поставил какую-то разницу – армянин я или азербайджанец, никогда и нигде не было. Я простой работящий человек, и за свою жизнь понял самую простую истину – ценится не национальность человека, а его дела и характер…”

Карине ОГАНЯН

Альтернативной воинской службе альтернативы нет

В Нагорном Карабахе нет узников совести. Свобода вероисповедания гарантирована законом. Вместе с тем, в 2005 году трое девятнадцатилетних членов христианских сект оказались за тюремной решеткой. Во всех трех случаях молодые люди подверглись наказанию не за религиозные убеждения вообще, а за уклонение от армейской службы.

Двое из них – Арег Аванесян и Армен Григорян – члены секты «Свидетели Иеговы». Они осуждены соответственно на 4 и 2 года лишения свободы. С тюремной жизнью свыклись. В молельную комнату ходить отказываются, заявляя, что Бог повсюду с ними. Оба готовы к альтернативной службе, на которой, по их мнению, также можно проявить патриотизм. «Если по выходе из тюрьмы меня призовут в армию, то я готов вновь отказаться и сесть на скамью подсудимых», -сказал Арег Аванесян.

Несколько иная ситуация у Гагика Мирзояна, приговоренного к одному году тюремного заключения не за уклонение от воинской службы, а за нежелание давать военную присягу. Гагик -баптист и утверждает, что Христос запрещает клясться.

Действующая в Нагорном Карабахе НПО «Центр гражданских инициатив» (председатель -правозащитник Альберт Восканян), помимо регулярного посещения заключенных – представителей религиозных меньшинств, проводит круглые столы, на которых все увереннее звучит мнение о «безальтернативности» альтернативной службы и необходимости выработки эффективного механизма определения наличия соответствующих религиозных убеждений у призывников. «Солдат, который не применит в случае необходимости оружия для защиты себя и родины, бесполезен и опасен», – говорили в ходе обсуждений выступавшие.

Неоднозначно отношение карабахского общества к религиозным меньшинствам. К евангельским церквям, число последователей которых стабильно увеличивается, отношение весьма толерантное. Эти церкви завоевали популярность в том числе и благодаря организуемым ими благотворительным мероприятиям и акциям.

В последнее время на улицах Степанакерта все чаще стали появляться члены секты «Свидетели Иеговы», к которым большинство населения относится с критикой и опаской. В Нагорном Карабахе, находящемся в условиях замороженного конфликта с Азербайджаном, люди считают, что каждый житель страны должен встать на защиту Родины с оружием в руках. В этой связи примечательны результаты проведенной нами в государственном вузе  Нагорного Карабаха учебной игры «Спасательная шлюпка», предложенной Международным институтом многообразия СМИ. 99 процентов участников игры, а среди них будущие военруки школ, захотели спасти из списка находящихся на воображаемом тонущем корабле людей беременную азербайджанку и пренебрегли членом секты «Свидетели Иеговы». Свое решение они мотивировали  уважением к святому чувству материнства в первом случае и опасностью отвлечения от реальности и принятия  возможных неверных решений – во втором.

Члены секты «Свидетели Иеговы» удостаиваются критики со стороны общества и по ряду других причин. К примеру, они вступают в брак лишь с представителями  своей секты, что, безусловно, есть политика  принуждения. Нам известны случаи, когда молодые пары расставались только из-за отсутствия согласия в этом вопросе.

Вопиющий  случай произошел этим летом. Погибший от укуса бешеной собаки гражданин, по заверениям  врачей санитарно-эпидемиологической службы, был членом  секты «Свидетели Иеговы» и сознательно не явился для получения противостолбнячного средства.

Но, несмотря на вышеизложенное, секта не подвергается гонениям и притеснениям со стороны государства и общества.

Характерной особенностью всех религиозных меньшинств является их нежелание иметь отношения с государством. В частности, они действуют без соответствующей регистрации в министерстве юстиции в качестве общественной организации, ссылаясь на жесткие, якобы, требования  со стороны последнего. Несколько раз правоохранительные органы Степанакерта конфисковывали литературу секты баптистов, ибо последние, без соответствующей лицензии мэрии, устанавливали в центре города столики с книгами религиозного содержания.

С недавнего времени в Карабахе активизировался процесс выдачи социальных карт, которые введены в обращение с января 2006 года. Несмотря на то, что, по договоренности с Армянской Апостольской церковью, из нумерации карточек исключено «сатанинское» число 666,  нашелся (нам известен один такой случай) верующий, который отказался получить социальную карточку, уже введенную в ряде структур, не смог получить зарплату и ушел с работы.  На наш вопрос, как же он собирается содержать семью – жену и четверых детей – ответ был кратким: «На все Божья воля».

Одним словом, демократические процессы, происходящие в карабахском обществе, порождают специфические проблемы. Предоставленная гражданам свобода по части прав человека наталкивается на такой основополагающий принцип государственного устройства как гражданское повиновение.

Быть может, если бы не армейские проблемы и, в частности, вопрос альтернативной службы, говорить о каких-либо нарушениях в области прав и свобод в Нагорном Карабахе не пришлось бы. Увы, но все описанные в статье случаи связаны именно с отсутствием в карабахской армии института альтернативной службы. Представители карабахских властей не раз уже говорили, что понимают необходимость введения такого института в НКР. Но, по словам некоторых официальных лиц, из-за ситуации здесь “ни войны-ни мира” введение альтернативной службы в Карабахе – пока еще дело времени. Тем более, что в соседней Армении, с которой Карабах связан единым законодательным полем, институт альтернативной службы уже действует. Так что, как показывает ситуация, в Нагорном Карабахе очень скоро настанет момент, когда “альтернативной службе альтернативы не будет”…

Сейран КАРАПЕТЯН

——————————————————————————————-

В последний час

Переговоры по Нагорному Карабаху завершились

Во Франции завершились переговоры между президентом Армении Робертом Кочаряном и президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым по проблеме Нагорного Карабаха

Им не удалось достичь согласия по поводу мирного урегулирования конфликта. В заявлении, принятом после встречи, говорится, что стороны не изменили своих позиций по ряду сложных вопросов.

Однако президенты отдали распоряжение своим правительствам продолжить поиск путей мирного решения конфликта.

Президент Франции Жак Ширак по очереди провел 45-минутные встречи с Робертом Кочаряном и Ильхамом Алиевым в Елисейском дворце. Ширак пожелал им успеха в переговорах, на которые возлагались большие надежды.

Многие обозреватели полагают, что в 2006 году в процессе урегулирования армяно-азербайджанского конфликта, продолжающегося вот уже 18 лет, будет достигнут прорыв.

“В нынешней ситуации есть шанс создать основу для договоренности, – процитировал слова Ширака его официальный представитель Жером Бонафон. – Он [Ширак] заверил обоих президентов в желании международного сообщества поддержать усилия по установлению мира”.

Самый главный камень преткновения в переговорах – возможный статус Нагорного Карабаха.

Армяне отметают всякую возможность какого бы то ни было подчинения бакинским властям, а в Азербайджане говорят, что любое решение о статусе должно быть принято только в рамках территориальной целостности страны.

Именно соглашение о статусе может стать фундаментом для прорыва.

Однако, как считают эксперты, если судить по бескомпромиссным высказываниям Алиева и Кочаряна, а также по воинственным публикациям в азербайджанских и армянских средствах массовой информации, достичь такого прорыва будет нелегко.

По словам дипломатов, в любом документе, скорее всего, будет согласован вывод армянских войск из азербайджанских районов вокруг Нагорного Карабаха в обмен на сохранение контроля над территорией собственно Карабаха. Также может идти речь о вводе иностранных миротворческих сил.

При этом не исключается, что референдум о статусе территории будет отложен на определенное время.

http://www.bbcrussian.com

Кочарян и Алиев не смогли договориться: переговоры продолжатся в Вашингтоне

Переговоры по урегулированию нагорно-карабахского конфликта будут продолжены в начале марта в Вашингтоне. Об этом говорится в распространенном коммюнике Минской группы ОБСЕ. В Вашингтоне между министрами иностранных дел Армении и Азербайджана и с участием сопредседателей МГ ОБСЕ состоятся консультации, в ходе которых будут рассмотрены различные аспекты будущих дискуссий по карабахской проблеме.

11 февраля в замке Рамбуйе под Парижем завершились двухдневные переговоры президентов Армении и Азербайджана Роберта Кочаряна  и Ильхама Алиева, которым, однако, не удалось достичь договоренности относительно будущего урегулирования проблемы Нагорного Карабаха, передает агентство Assotiated Press. “Несмотря на интенсивные обсуждения, позиции сторон по некоторым трудным принципам остались неизменными, – говорится в коммюнике. – Тем не менее, президенты высоко оценили процесс переговоров и дали указания министрам иностранных дел своих стран найти при поддержке сопредседателей Минской группы ОБСЕ новые пути с целью будущего урегулирования карабахской проблемы”. Между тем, американский сопредседатель Стивен Манн заявил, что “соглашения достигнуто не было”. “Мы оценим итоги переговоров в Рамбуйе и посмотрим, что делать дальше”, – отметил он.

Президенты Армении и Азербайджана назначат новую дату переговоров

Президенты Армении и Азербайджана Роберт Кочарян  и Ильхам Алиев назначат новую дату переговоров. Об этом сообщает агентство “Рейтер” со ссылкой на источник, близкий к переговорам. Других подробностей относительно результатов встречи нет.

Отметим, что переговоры между Кочаряном и Алиевым по урегулированию нагорно-карабахского конфликта, начатые 10 февраля во Франции, завершились. По сообщению радиостанции “Свобода”, на встрече речь шла о будущем статусе Нагорного Карабаха, выводе из региона армянских и азербайджанских войск и их замене международными миротворческими силами.

Кочарян и Алиев согласовали 7 из 9 обсуждавшихся вопросов

Министр иностранных дел Азербайджана Эльмар Мамедъяров, комментируя Общественному телевидению этой страны результаты переговоров президентов Армении и Азербайджана в Рамбуйе (Франция), заявил, что в ходе встречи было согласовано 7 из 9 обсуждавшихся вопросов. По словам главы азербайджанского МИД, остались несогласованными вопросы “возвращения беженцев и вынужденных переселенцев в места из прежнего проживания, а также вопрос территориальной целостности Азербайджана”. Эльмар Мамедъяров также подчеркнул, что “Азербайджан не пойдет ни на какие территориальные уступки Армении”.

Стивен Манн о переговорах в Рамбуйе: “результатов нет, соглашения не достигнуто”

Переговоры между президентами Армении и Азербайджана Робертом Кочаряном и Ильхамом Алиевым  в Рамбуйе прошли достаточно интенсивно, в ходе них был обсужден полный спектр вопросов по урегулированию карабахского конфликта, между президентами создана хорошая личная атмосфера, однако соглашения достигнуто не было. Об этом заявил американский сопредседатель Минской группы ОБСЕ по урегулированию нагорно-карабахского конфликта Стивен Манн.

“В ходе обсуждений позиции сторон не претерпели существенных изменений. Сейчас сопредседатели должны оценить ход переговоров”, – заявил Стивен Манн. Он сообщил, что 13 февраля сопредседатели МГ ОБСЕ в Брюсселе представят отчет Действующему председателю ОБСЕ, а в начале марта в Вашингтоне пройдут консультации относительно дальнейшего процесса урегулирования карабахской проблемы. “Мы должны видеть, в каком направлении следует двигаться. Результатов нет, соглашения не достигнуто”, – заявил Манн.

Между тем, как сообщает радиостанция “Свобода”, близкий к переговорам источник заявил, что прошлогодние переговоры, после Ки-Уеста, и по всей вероятности, во всей истории карабахского процесса, были одной из самых серьезных попыток по урегулированию конфликта. Согласно источнику, стороны переговоров тогда встали перед трудной проблемой и не смогли достичь прогресса в вопросе статуса Кельбаджара и Нагорного Карабаха. На вопрос, предполагает ли статус Нагорного Карабаха проведение референдума, источник ответил, что референдум составляет часть карабахского статуса, но он привержен характеризовать это как карабахский статус. Есть предположения, что армянская сторона желает увязать график вывода войск из контролируемых территорий с датой проведения референдума, и согласно этой логике, предлагает сдать Кельбаджар в самом конце, когда азербайджанцы согласятся с проведением референдума в Нагорном Карабахе, отмечает радиостанция “Свобода”. Однако, азербайджанская сторона – против подобной логики, и здесь стороны во время переговоров в Рамбуйе не смогли зафиксировать прогресс.

В Ереване положительно оценивают факт продолжения переговоров президентов Армении и Азербайджана

Несмотря на то, что договоренности по урегулированию нагорно-карабахского конфликта в Париже достигнуто не было, армянская сторона положительно оценивает факт продолжения переговоров между президентами Армении и Азербайджана в Рамбуйе 10-11 февраля. Об этом заявил пресс-секретарь президента Армении Виктор Согомонян.

Комментируя противоречивую информацию, поступающую из Баку, Согомонян, в частности, заявил, что в Ереване не считают целесообразным комментировать заявления азербайджанских властей, “поскольку они касаются деталей закрытого переговорного процесса и лишь выборочно соответствуют действительности”. Пресс-секретарь главы армянского государства также не видит смысла комментировать некоторые публикации азербайджанских СМИ, которые, по его словам, “носят совершенно несерьезный характер”. Отвечая на вопрос о том, почему Госсекретарь США Кондолиза Райс решила провести телефонную беседу с президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым как раз в преддверии переговоров в Париже, пресс-секретарь президента Армении уточнил, что перед встречей в Париже состоялась также телефонная беседа Райс и Роберта Кочаряна. По его словам, в ходе беседы были обсуждены перспективы урегулирования карабахского конфликта.

Стоит упомянуть, что представители азербайджанской стороны заявляли, что президентам в Париже не удалось согласовать лишь два вопроса. В свою очередь, СМИ Азербайджана сообщили, что президент Армении неожиданно прервал переговоры и вылетел в Ереван.

В Нагорном Карабахе обсуждают переговоры в Рамбуйе 

Корреспондент ИА REGNUM  в Степанакерте провел небольшой опрос среди представителей различных слоев населения Нагорного Карабаха, в результате чего выяснилось, что особых ожиданий от встречи президентов Армении и Азербайджана у карабахцев не было. “Без участия Нагорного Карабаха вряд ли можно достичь чего-либо”; “Нагорный Карабах уже решил свой вопрос”; “любое другое решение, кроме решения о независимости, принятого народом в ходе референдума 1991 года, невозможно”, – в основном прозвучали такие мнения.

“Я считаю, что, в соответствии с международными нормами, при решении подобных конфликтов участие всех сторон конфликта – обязательно. Дипломаты должны найти правильный путь решения проблемы посредством организации встреч высокого уровня – в Баку и Степанакерте, а также между деятелями искусства, культуры, историками, литераторами, рабочими, представителями всех слоев общества Азербайджана и Нагорного Карабаха. Достижение какого-либо положительного результата на встречах самого высокого уровня Азерабайджан-Армения не представляется возможным до тех пор, пока Азербайджан не сядет за стол переговоров с Нагорным Карабахом”, – такой позиции придерживается отец погибшего воина Арто Саакян.

——————————————————————————————-

Урегулирование

Карабах стоит мессы

По инициативе Жака Ширака 10 февраля в Париже состоялась встреча президентов Азербайджана и Армении в поисках долгожданного урегулирования карабахского конфликта. Политический календарь обеих стран не чинит в 2006 году прямых помех этому, что вызывает немало надежд и даже иллюзий.

Консультации президентов Ильхама Алиева и Роберта Кочаряна и их министров иностранных дел конфиденциальны, но общественность давно нащупала контуры возможного соглашения. Это и не поэтапный вариант решения проблем – как хотел Баку, но и не пакетный – как добивался Ереван – с определением сразу же статуса Нагорного Карабаха (НК), а, по всей видимости, гибрид того и другого. Теперь вместо формулы “территории за статус” армяне согласны на проведение в НК дополнительного референдума, чтобы само население определило его статус. То есть продвигают формулу “территории за безопасность + референдум”.

Впрочем, многие армяне, опасаясь, что Азербайджан не выполнит своих обязательств, окрестили это формулой “территории за обещания”: они боятся освободить оккупированные территории (“пояс безопасности НК”), даже если удержат до референдума районы, расположенные между Арменией и НК (Кельбаджарский и Лачинский).

Баку же, усматривая в референдуме потерю НК, ссылается на то, что конституция Азербайджана предусматривает проведение референдумов лишь в общенациональном масштабе (хотя вряд ли там неведом опыт Квебека, Эритреи и Восточного Тимора). Много пересудов и критики с обеих сторон породила и пока еще совсем сырая идея размещения миротворческих сил в зоне конфликта.

Наряду с неуступчивостью, взаимное недоверие Баку и Еревана остается главным препятствием к урегулированию. Оно небезосновательно: за 18 лет конфликта стороны заключили всего три соглашения, да и то соблюдают лишь одно – о перемирии.

Если Баку и Ереван не способны решить проблему статуса НК за столом переговоров, то референдум остается единственным цивилизованным путем. И не стоит откладывать его на 10 – 15 лет, подбрасывая арбузную корку будущим президентам. Референдум можно провести и через пять лет, приблизив этим решение проблем Кельбаджара и Лачина.

Возвращение в НК азербайджанских жителей неизбежно породило бы инциденты, осложнения, а то и срыв голосования (кстати, при выборах в Милли Меджлис было опробовано их дистанционное участие). Другое дело – их законное право вернуться в НК, когда его статус уже определен.

Малоубедительна идея неприкасаемости азербайджанской конституции. Ведь Гейдар Алиев верстал ее уже с учетом карабахского конфликта, что сразу видно даже из ее сопоставления с Конституционным актом 1991 года.

Главы двух государств вышли в Париже к развилке. Можно пойти еще не протоптанной, колючей дорогой к свертыванию противостояния и постепенной нормализации обстановки в регионе. Конечно, намного проще двинуться по знакомой стезе острых противоречий и полемик. Но ведь можно отыскать и третий путь: нерешительно потоптаться на месте, но, выиграв время и прикрыв это действо обнадеживающими фразами, договориться лишь о продолжении диалога.

Это, к сожалению, как раз и есть наиболее вероятный исход парижской встречи.

Владимир КАЗИМИРОВ
Бывший полномочный представитель президента
РФ по Нагорному Карабаху

Миротворцы в Карабахе -первоначальная цель или подводный риф

Вопрос о размещении миротворцев в Низинном Карабахе довольно быстро трансформировался из прилагаемого в первопричинный. Создается впечатление, что размещение или неразмещение миротворцев стало главной задачей внешних заинтересованных сторон. Данная проблема, несомненно, станет причиной беспрецедентной эскалации напряженности в регионе, если, конечно, предлагаемый совершенно нереализуемый план “урегулирования” будет осуществлен или осуществляться, что уже рассматривается, как фантастика.

Присутствие миротворцев – это беда для любого народа и любого государства. Стало аксиомой, что миротворческие силы нигде в мире не решили приданные им задачи. Но это всего лишь эмоционально-политическая оценка. В действительности, миротворческие силы – весьма эффективный инструментарий современной политики. Россия понимает, что, независимо от того, будут ли участвовать США в миротворческом контингенте или нет, участие любого государства-члена НАТО будет вполне устраивать США. Присутствие миротворческих сил в карабахской провинции станет началом завершающего этапа российского политического влияния на Южном Кавказе. Но для России это не просто утрата региона, а мощный удар по ее национальной безопасности. Кто изобрел предложение об этих миротворцах, не мог не понимать, что данный вопрос станет фактором столкновения стратегических геополитических интересов. Могла ли Россия предотвратить такой ход событий? Конечно, в этом не может быть сомнений. Но Россия предпочла придерживаться тактики благословенных времен Ки-Уэста. В Москве к настоящему процессу “урегулирования” относятся также, как президент Армении Роберт Кочарян – то есть также, как и к Ки-Уэсту. Как известно, в Ки-Уэсте американцы занимались не урегулированием карабахской проблемы, а осуществлением давления на Россию на южном стратегическом направлении с целью решения вопроса о противоракетной обороне. И тогда муссировался вопрос о миротворцах. В тот период Россия благополучно отсиделась, но не благодаря своей стратегии, а вследствие задач и интересов Роберта Кочаряна и Гейдара Алиева. Тогда у Кочаряна не было нынешних проблем, а у Алиева были очень серьезные проблемы. Ситуация явно изменилась. Нынешний президент Азербайджана Ильхам Алиев решил свои внутренние проблемы, Кочарян же решил свои проблемы только на одну треть. Таким образом, России придется активизироваться в очень неблагоприятной ситуации, и ее политика должна привести к серьезным коррекциям выдвигаемого плана “урегулирования”. Сделать это было бы легко, если бы речь действительно шла об урегулировании как таковом. Но проблема вовсе не в этом. Происходит попытка установления полного контроля над энергетическим комплексом Каспийского бассейна – стратегии, в которую вмещается многое другое. Конечно, Москве давно пора сделать оргвыводы, что означает окончательно предоставить МИД полноценно заниматься внешней политикой, а также вывести из зоны влияния “востоковедов” и “европеистов”, которые всю свою научную деятельность строили на откровенном плагиате, а политическую деятельность – на ангажировке со стороны Саддама Хусейна, Гейдара Алиева и Эдуарда Шеварднадзе (правда, неудачно) и многих других на Востоке и на Западе.

Нарастание проблемы миротворцев вовсе не отрицает того, что из всех четырех-пяти главных элементов “урегулирования” генеральной целью становится не достижение результата урегулирования, а переход региона в новое состояние – 15-летняя консервация карабахской проблемы при полной неопределенности и ущербности армянских интересов. Но именно вопрос о миротворцах становится зоной неразрешимости и выявления заданной нереализуемости предложенного плана “урегулирования”.

Кстати, возникает закономерный вопрос – посвящены ли сотрудники известных консалтинговых контор в истинные намерения политических разработчиков плана “урегулирования”? После неминуемого провала этого плана данные эксперты, конечно же, получат свои гонорары и гранты, но запомнятся, по крайней мере, их коллегам – как воплощение некомпетентности (или неосведомленности). Обратил ли кто-нибудь внимание на то, как называется основной консалтинг – Международная Кризисная Группа, то есть некая группа, проектирующая кризисы между народами. Но это, конечно, шутка независимого эксперта…

Так что же было вначале – урегулирование конфликта или новый конфликт?

Игорь МУРАДЯН
Ереван

Политика непризнания и демократизация

До недавнего времени международные организации и многие западные государства отказывались иметь какие-либо отношения с де-факто государствами Евразии (Нагорным Карабахом, Абхазией, Южной Осетией и Приднестровьем). Считалось, что эти отношения легитимизируют этнические чистки и поставят под сомнение примат принципа территориальной целостности, лежащего в основе западного подхода к образованию постсоветских государств. В результате, де-факто государства региона редко рассматриваются Западом через призму понятий переходного периода и демократизации, которая применяется по отношению к государствам де-юре. Вместо того, чтобы видеть в этих образованиях самостоятельную политическую среду, де-факто государства воспринимаются только в контексте их взаимодействия с внешними игроками и мирными процессами. Такая маргинализация ставится под сомнение рядом де-факто государств, все чаще использующих в своем арсенале язык демократизации для придания большего веса требованиям независимости. Эта стратегия находит отклик и у отдельных западных наблюдателей. С 2003 года армянские политики Карабаха обращают внимание международной общественности на оценку, которую дала Нагорному Карабаху организация Freedom House в своем индексе “Свобода в мире”, где Карабах описывается как “частично свободный”. Несмотря на то, что индекс Freedom House представляет собой довольно упрощенную систему оценки демократической практики, примечательно, что оценка уровня демократии в Карабахе превысила оценку, данную Азербайджану, и оказалась равной оценке Армении.

Если, как считают некоторые, демократизация общества является необходимым условием урегулирования конфликта, нам надо строить свои отношения с де-факто государствами как с самостоятельными политическими системами и как с участниками, хотя и в ограниченном качестве, более широких процессов, ведущих к трансформации постстоветского пространства. Более того, отказ от поддержки демократических процессов в де-факто государствах в конце-концов замедляет развитие истинно общественной политики, политики плюрализма и широкого участия населения, на которых, по мнению большинства наблюдателей, должно основываться будущее урегулирование. В этом смысле выстраивание отношений с де- факто государствами может и должно рассматриваться как нечто совместимое с поддержкой демократического управления, а не как изначально противоречащее приоритетности территориальной целостности. Из всего вышесказанного вытекает несколько вопросов. Какое значение имеет признание и членство в международной системе государств для демократизации общества? Есть ли разница между демократической практикой и демократической риторикой? Если да, то каким образом де-факто государства используют риторику демократии для придания себе большей легитимности в глазах международного сообщества? Поиски ответов на эти вопросы отнюдь не являются априорной легитимизацией де-факто государств, но естественно вытекают из любых попыток подключить их к мирному процессу.

Важность исходных позиций

Согласно теориям переходных периодов, исходные позиции имеют критическое значение для успеха или провала демократизации. В случае с Карабахом, негативное наследие насильственного конфликта смягчалось целым рядом факторов. Во-первых, в отличие от Чечни, армия Карабаха не распалась на зависящие от клановых связей конкурирующие между собой частные армии под предводительством полевых командиров. Хотя между де-факто президентом Карабаха Аркадием Гукасяном и министром обороны Самвелом Бабаяном завязалась борьба за власть, эта борьба была локализована и завершилась в 2000 году арестом и заключением Бабаяна в тюрьму по обвинению в покушении на жизнь президента. Во-вторых, широкомасштабная экономическая и иная поддержка Армении смягчила негативные последствия войны. Армения (и армянская диаспора) обеспечивает больше половины бюджета Нагорного Карабаха и предоставляет широкий перечень товаров и услуг в военной, энергетической и других сферах.

В-третьих, хотя объединение с Арменией было главным постулатом карабахского движения, возникшего в 1988 году, само движение стало также ассоциироваться с диссидентским дискурсом, ставящим во главу угла демократические ценности. В результате демократический язык, по крайней мере, был и остается стержнем политической культуры армянского Карабаха. Это служит дополнительным ресурсом для оппозиции, которая нередко делает ссылки на актуальность карабахского движения и его ценностей.

На этом фоне необходимо учитывать наличие у ситуации в Карабахе целого ряда структурных изъянов. Несмотря на то, что Карабаху удалось избежать клановой междоусобицы, которая так негативно отразилась на чеченских шансах обретения независимости, политическая культура Карабаха сильно милитаризирована. Технически в Карабахе по-прежнему действует военное положение, которое возобновляется из года в год декретом президента, а сложившиеся во время войны альянсы между ключевыми политическими фигурами не подлежат критике. Хотя это не помешало становлению гражданской политики, сохраняющееся военное положение позволяет властям держать под замком отдельные виды ключевой информации, такие, как демографическая статистика, необходимая для обеспечения транспарентности избирательного процесса. Во-вторых, когда речь идет о процессе демократизации, поддержка Армении является палкой о двух концах. Хотя она и облегчает повседневные тяготы широких слоев населения через предоставление источников внешних ресурсов, одновременно с этим она снимает с властей Степанакерта обязанность оговаривать совместно с обществом условия социального контракта. Это превращает карабахский режим в режим-рантье, существующий за счет ресурсов, находящихся вне общества, которым он управляет и перед которым он, таким образом, несет меньше ответственности.

Ключевым результатом войны стало достижение этнической однородности Карабаха в результате изгнания азербайджанского населения. Это помогло избавиться от возможного источника политического раскола и способствовало формированию общественного консенсуса относительно существования и задач образовавшегося де-факто государства. Одновременно с этим был закрыт потенциальной канал озвучивания гражданского, а не этнического характера новой государственности. В этом смысле показателен пример многонациональной Абхазии, которая пока не получила истинных демократических дивидендов от интеграции меньшинств, но само их существование создает политическое поле для возниковения разных вариантов абхазской государственности. В Карабахе же сформировавшаяся в результате конфликта этническая однородность общества положила конец дебатам о природе членства в новом политическом образовании и стала причиной постепенного исчезновения карабахской азербайджанской идентичности.

Векторы демократизации 

Каким же образом эти факторы взаимодействуют с контекстом непризнания, и как все это влияет на демократические процессы в Нагорном Карабахе? После провозглашения независимости в 1991 году в Нагорном Карабахе три раза проходили президентские выборы и четыре раза выборы парламентские. Хотя на них с каждым разом присутствует все больше наблюдателей из числа международных НПО, а также представителей СНГ, в целом эти выборы не признаются международным сообществом. Правящая элита Карабаха сформировалась из рядов лидеров военного времени и с приходом к власти президента Гукасяна развернулась в сторону, на первый взгляд, гражданской политики, основанной на принципе многопартийности. Развитие и формирование оппозиции в Карабахе связано со специфическими местными факторами и, одновременно, производно от общей армянской политики. Главная оппозиционная партия “Армянская революционная федерация” (АРФ, или дашнаки) входит в правящую коалицию Армении и является одной из ведущих политических сил армянской диаспоры. В прошлом союзница карабахского руководства, АРФ превратилась в оппозиционную партию после возникших разногласий вокруг ее участия в правительстве. Остальные оппозиционные партии образованы реформаторски настроенной интеллигенцией, преемниками коммунистов и союзниками правящей элиты, которые стремятся расколоть лагерь сторонников оппозиции. Выборы в Карабахе связаны в меньшей мере с насущными проблемами или выбором определенной политики, нежели с главным вопросом власти: кто займет руководящие политические посты и, таким образом, получит право действовать без оглядки на закон?

Как правило, на выборах доминировали кандидаты от правящего режима, пока в 2004 году на выборах мэра Степанакерта не победил кандидат от нового реформаторского “Движения-88”. Однако ожидания повторной победы оппозиции на парламентских выборах в июне 2005 года оказались напрасными. Главный блок от оппозиции, состоявший из Движения-88 и АРФ, получил только 3 из 33 мандатов, собрав лишь 25% голосов. На выборах лидировали проправительственные партии “Демократический Арцах” и “Свободная родина”, вместе собравшие 64% голосов. Мониторинг выборов осуществляло 130 международных наблюдателей, включая представителей СНГ, Британскую Хельсинскую группу по правам человека и ряд политиков из США. Почти все они дали положительную оценку прошедшим выборам. В то же время независимые СМИ и представители гражданского общества жаловались на нарушения в проведении предвыборной компании. В частности, они ссылались на предложение материальных стимулов избирателям, голосующим за партии правящего блока, а также на изменения в избирательном кодексе, в результате которых из него убрали требование получения 50+ процентов голосов для победы в один тур, и проведения второго тура с участием двух ведущих кандидатов, не получивших абсолютного большинства. В итоге, хотя законность и процедура выборов в целом не вызвала проблем ни у наблюдателей, ни у оппозиции, укрепив у власти существующий режим, выборы не продвинули Карабах в направлении политики истинного плюрализма.

Чем же можно объяснить тот факт, что выборы, проведенные, казалось бы, по всем правилам, не смогли выступить в качестве механизма внутренней политической трансформации? Объяснение кроется отчасти в парадоксальном эффекте непризнания на структурирование легитимности де-факто правительств. Отказ в признании в контексте постоянного ощущения угрозы и однородного состава населения позволяет режиму в Степанакерте оставаться правительством одной темы, олицетворением стремления к независимости. Непризнание, таким образом, ставит внутреннюю легитимность де-факто государства в зависимость от самого факта его существования, а не от его приверженности демократическим принципам или умения чутко реагировать на запросы общества. Превращение стабильности в краеугольный камень карабахской политики отражает негласный консенсус среди представителей всего политического спектра относительно параметров диссидентства в перманентной ситуaции “осадного положения”. Пренебрежение, с которым и правительство, и оппозиция Карабаха отнеслись к революционным событиям в Грузии, Украине и Кыргызстане, является примером этого консенсуса. Все это предполагает серьезные расхождения между правилами внутренней политической игры в восприятии основных участников политического процесса в Карабахе и критериями демократии, которыми оперируют внешние наблюдатели.

Тем не менее, правительство Карабаха изо всех сил старается продемонстрировать миру свое соответствие требованиям, которые обычно применяются к демократическим странам. Оно добровольно ввело целый ряд демократических стандартов, принятых в де-юре государствах. Как показали парламентские выборы 2005 года, карабахские власти намного усерднее стараются обеспечить выполнение процедурных и технических требований, предъявляемых к процессу выборов, чем целый ряд режимов де-юре государств региона. Такая стратегия может истолковываться как дальнейшее укрепление внутренней легитимности режима – или как ответная реакция на западные установки демократизации, согласно которым наличие определенных маркеров, таких, как регулярно проводимые выборы и многопартийная политика, принято считать признаком здорового общества переходного периода. Это вполне разумная реакция на ситуацию, когда западные политики рассматривают вопрос признания в контексте требования “сначала стандарты, потом статус”, как это было сделано в Косово.

В этом контексте более уместно говорить о разнонаправленности внутренних и внешних векторов демократизации. С точки зрения внутреннего развития, перед нами пример неровного и чрезвычайно неоднозначного процесса либерализации, похожего во многом на процессы, происходящие в де-юре государствах, но в котором реформаторам мешают специфические условия непризнания. В то же время во внешний мир проецируется образ демократического государства, преследующего цель придать больше веса претензии Карабаха на независимость. Именно под таким углом следует рассматривать результаты выборов 2005 года. С точки зрения внутренних результатов, роль выборов в распространении опыта недавно возникшего плюрализма оказалась незначительной. Вместо этого они утвердили у власти существующий режим, нейтрализовав его конкурентов. Для внешнего наблюдателя, тем не менее, выборам удалось создать впечатление плюралистического процесса с широким общественным участием, достойного функционирующего демократического государства.

Посредничество между обществом и де-факто государством

Какие же рычаги есть у общества для того, чтобы формировать политику де-факто государства? В отличие от гражданских обществ государств де-юре, получающих существенную внешнюю поддержку, гражданское общество Нагорного Карабаха сталкивается с куда более серьезными трудностями в попытке оказывать влияние на правительственную политику. Из приблизительно 80 зарегистрированных в Карабахе НПО только одна десятая ведет активную работу. Основным препятствием к развитию неправительственного сектора служит отсутствие ресурсов – результат сложившейся ситуации, когда, за исключением гуманитарной помощи, международные организации не желали заниматься в Карабахе проектами односторонней помощи одной из общин (в отличие от Абхазии и Южной Осетии, где работает целый ряд организаций, включая ООН, ОБСЕ, ЕС и целый ряд международных НПО – что отчасти объясняется более легким доступом к этим регионам). Представители гражданского общества Нагорного Карабаха оказались меж “трех огней” – региональных инициатив, логистически сложных и политически чувствительных двусторонних инициатив с азербайджанским партнерами и львиной доли мероприятий, которые финансируются и осуществляются диаспорой.

Проекты “односторонней помощи” по развитию гражданского общества в Карабахе представляют настоящую дилемму для международных доноров и правительства Баку. С одной стороны, из-за своего слабого развития гражданское общество может оказаться неспособным выступить в качестве эффективного посредника между обществом и государством в ситуации мирного урегулирования конфликта. Любой вариант устойчивого мира потребует определенного консенсуса внутри обществ, являющихся сторонами конфликта. Такой консенсус может быть достигнут только при участии гражданского общества в выражении различных установок, озвучивании опасений общества и определении параметров достижимого и возможного. С другой стороны, “проекты односторонней помощи” с участием только одной общины нередко воспринимаются как программа укрепления потенциала сепаратизма. В то же время десятилетняя изоляция де-факто государств нисколько не приблизила метрополии к успешному возвращению их в свое лоно. Таким образом, Азербайджану и международным донорам следует задуматься над мудростью решения исключить (в первом случае) или препятствовать (в случае международных доноров) попыткам финансирования “проектов односторонней помощи” в Карабахе.

Риторика или реальная политика?

Ясно, что этнические идеологии сепаратизма не сумели добиться международного признания для де-факто государств, в отличие от предшествовавшего им отделения советских республик от Советского Союза. К разочарованию титульных наций де-факто государств, их попытки убедить мир, что Грузия, Азербайджан и Молдова в своих постсоветских границах являются имперскими державами, заслуживающими распада так же, как и Советский Союз, потерпели фиаско. Тем не менее, особая важность, которую ведущие западные державы вновь придают понятиям “демократии и свободы”, создает возможности новых риторических пространств, восприимчивых к лоббированию идеи суверенитета де-факто государствами и для де-факто государств. В этом смысле мы сегодня становимся свидетелями феномена, который можно было бы назвать “соревнованием в демократичности” – попыток де-факто государств продемонстрировать узнаваемые и привычные для западных наблюдателей показатели демократии раньше, чем это сделает их “вторая половина”, то есть, государства-метрополии.

Насколько успешна такая стратегия “демократизации ради признания”? Растущий интерес к политическим процессам в Карабахе со стороны целого ряда западных неправительственных организаций предполагает появление первых трещин в глухой стене непризнания. В то же время, на этом фоне очевидна сохраняющаяся тенденция внешних игроков-государств ставить во главу угла территориальную целостность как предусловие урегулирования конфликта, и более того, признавать легитимность границ де-юре государств независимо от существующих внутри этих границ политических условий для построения демократического общества. Это подтверждает ошибочность привязки демократизации к признанию.

Неотъемлемой частью “соревнования в демократичности” является постулат о том, что, помимо исторических претензий и этнических различий, армяно-азербайджанский конфликт является на самом деле конфликтом ценностей, выросшим из стремления карабахских армян придерживаться западных демократических ценностей и несовместимости этих ценностей с азербайджанской политической культурой. Такой подход представляет собой довольно опасное смешение демократии и идентичности и строится на стереотипном противопоставлении Восток/Запад, причем тезис о конфликте цивилизаций применяется к анализу возможного политического уклада и его совместимости с армянской и азербайджанской идентичностью. Подобное смешение политических ценностей и идентичности чревато возведением этих ценностей на особый пьедестал, стоящий выше политики. Сегодня армянское общество Карабаха находится в плену идеала независимости, который превратился в миссию и высшую ценность, освобождающую режим Степанакерта от необходимости поиска реальных политических решений целого ряда вопросов. В этих политических “мечтах о будущем” демократии отводится роль средства для достижения цели – независимости, вместо того, чтобы видеть в ней свод универсальных, обязательных для всех принципов и процедур, которые способны преобразовать карабахскую политику и заложить основы для неизбежного будущего армяно-азербайджанских отношений. Остается спросить: до каких пор общество Карабаха готово довольствоваться “обещаниями райской жизни” в виде суверенитета вместо того, чтобы требовать от властей устранения дефицита реального общественного участия, скрывающегося за процедурным фасадом демократии?

Лоренс БРОЕРС
“Аккорд”, Лондон
“АККОРД” , http://www.c-r.org

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s