№ 3 / 28 փետրվար

Виктор Коноплев 

ПРИКОСНОВЕНИЕ К АРЦАХУ

Ашоту Бегларяну

– Ответь, хачкар, мне, – я открыт душою,
Твоею правдой сердце я омою,
Как свежестью арцахских родников.
Скажи, хачкар, пусть мой вопрос не нов,
И, может, выглядит совсем нелепо.
Хочу понять страну твою и небо,
Что смотрит с интересом на меня…
Я чувствую, как будто приобняв
Меня за плечи, кто-то шепчет в ухо:
– Тому, кто хочет слышать, – мало слуха,
Тому, кто хочет видеть, – мало глаз,
Кто хочет говорить, – не нужно фраз.
Пойми, скиталец, каждая тропинка
Неповторима, как слеза, снежинка…
И, если небо ты понять решил,
Спроси о том у собственной души.
Взгляни вокруг. Ты видишь эти горы?
Знакомься. Мрав. С собратьями просторы
Родной страны из века в век хранит.
Он видел, как здесь первый неофит
С Егише и Дадо общался с Богом,
Как к Амарасу строилась дорога,
Как возводились Гандзасар, Урек.
Здесь каждая вершина, человек,
На живописном карабахском плато
Тебе поведает, какую плату
Платил Арцах за мир и честь свою.
Как в прежние столетия молю:
В дни радости и время непогоды
Храни, Господь, Арцах с его народом!
За пролитые пот его и кровь
Наградой будет пусть Твоя Любовь!
Хачкар умолк. Я под своей рубахой
Биенье сердца ощутил Арцаха.

16-17 февраля 2006 г.

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԼՂՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ԽՈՒՄԲ-ԽՄԲԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ  ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՒՄԳԱՅԻԹՅԱՆ ՈՃՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 18-ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻ ԱՌԹԻՎ  

Լրանում է սումգայիթյան ոճրագործության 18 տարին:

Մարդկության դեմ ուղղված այդ հանցագործությունը, որ իրականացվեց Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից, նպատակ ուներ ահաբեկել արցախահայությանը, խեղդել մեր ժողովրդավարական եւ օրինական ձգտումը:

Ոչ նախկին ԽՍՀՄ եւ ոչ էլ, ցավոք, միջազգային հանրությունը ժամանակին իրավաքաղաքական գնահատական չտվեց մարդկության նորագույն պատմության մեջ իր նախադեպը չունեցող այդ եղեռնագործությանը: Անպատժելիությունը ծնեց նոր չարիքներ Գանձակում, Բաքվում, Հյուսիսային Արցախում՝  ստեղծելով հայ ժողովրդի մի հատվածի նկատմամբ Ադրբեջանի կողմից իրականացվելիք  ցեղասպանության իրական վտանգ: Այդ սպառնալիքը չեզոքացվեց  միայն արցախահայության ինքնապաշտպանությամբ, որի շնորհիվ    1994թ. մայիսին  հակամարտող կողմերի՝ Ադրբեջանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության միջեւ հաստատվեց հրադադար:

Կարելի է ափսոսալ« որ  երկու ժողովուրդներին մարդկային եւ նյութական ահռելի վնասներ պատճառած՝ հակամարտության զինված փուլից  հետո էլ Ադրբեջանում չեն հրաժարվում հակահայկական պետական քարոզչությունից, որի վկայությունն են այդ հանրապետության բարձրագույն ղեկավարության պարբերական հայտարարությունները Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը ռազմական ճանապարհով լուծելու մասին:

Այդ քաղաքականության դրսեւորում են նաեւ հայ ժողովրդի դեմ ոճրագործություններ իրականացրած անձանց ազգային հերոսի պատվանդանին բարձրացնելու փաստերը. Ադրբեջանում սումգայիթյան ցեղասպանության իրականացնողները համարվում են հերոսներ, իսկ  2005թ. տարվա մարդ է ճանաչվել Ռամիլ Սաֆարովը, որը վայրենաբար կացնահարել է հայ սպա Գուրգեն Մարգարյանին:

Սա ինքնին խոսում է մեր հարեւան հանրապետության  որդեգրած «արժեքային համակարգի» մասին, ինչի օրինակ կարող է դիտվել նաեւ Հին Ջուղայի հայկական պատմաճարտարապետական կոթողների ավերման փաստը:

Հիշելով սումգայիթյան եւ, առհասարակ, Ադրբեջանի հակահայ քաղաքականության անմեղ զոհերի հիշատակը, մենք փաստում ենք« որ փետրվարի 26-28-ը միայն սգո օրեր չեն, այլ նաեւ՝ ոգեկոչման: Մենք վերահաստատում ենք մեր ուխտը՝ համաժողովրդական  արդար պահանջն իր հաղթական ավարտին հասցնելու գործում:

Ժամանակն այսօր մեզնից պահանջում է միակամություն՝ դիմակայելու համար բոլոր մարտահրավերները՝ հանուն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության միջազգային ճանաչման: Այս նպատակին հասնելու համար մենք առաջնորդվում ենք 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեի հռչակած ուղեգծով, հանրաքվե, որն ունի բարձրագույն իրավական եւ անվերանայելի ուժ:

«Հայ Յեղափոխոական Դաշնակցություն-Շարժում 88» պատգամավորական խմբի, «Հայրենիք» եւ «Ժողովրդավարություն» խմբակցությունների անունից՝

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Արթուր ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ
Վահրամ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ

25 փետրվարի 2006թ.

——————————————————————————————-

Հայրենական

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ

Թանկագին հայրենակիցներ:

Ադրբեջանի հետևողական քաղաքականության, դիվանագիտական ու քարոզչական նպատակաուղղված պայքարի շնորհիվ, ինչպես նաև Հայաստանի քաղաքական վերնախավի թողտվությամբ ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտությունը վերաձևվել է հայ-ադրբեջանական հակամարտության: Հայաստանյան ղեկավարությունը ԼՂՀ-ի փոխարեն մասնակցելով բանակցություններին, Արցախը դարձրել է տարածքային վեճ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: Այս ենթատեքստում Ադրբեջանի համար մեծ դժվարություն չէր հայկական բանակը միջազգային ատյաններում և զանազան փաստաթղթերում գրանցել որպես ագրեսոր, ազատագրված տարածքները՝ «գրավյալ տարածքներ» և այլն:

Հայ դիվանագիտության պարտվողական կեցվածքի պատճառով պատերազմ սանձազերծող կողմը՝ Ադրբեջանը, միջազգային հանրության համար դահճից ու ագրեսորից վերածվել է զոհի, պահանջատերի: Ի պատասխան հակառակորդի կողմից զօրուգիշեր հնչող հակահայկական հիստերիայի և ատելության առ հայ ժողովուրդը, հայ քաղաքական գործիչները հանդես են գալիս տարածքներ հանձնելու, ադրբեջանցի փախստականների վերադարձի և Արցախում 15 տարի հետո կրկին հանրաքվե անցկացնելու հայտարարություններով:

Արդյունքում՝ միջազգային միջնորդական կազմակերպություններում «Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորում» անվան տակ շրջանառվում են փաստաթուղթ-փաթեթներ, որոնց իրականացումն ի վերջո հանգեցնելու է Արցախի կորստին: Փոխզիջում անվան տակ, որ նշանակում է զիջումներ բացառապես հայկական կողմից, փորձ է արվում հազարավոր հայորդիների կյանքի ու արյան գնով ձեռք բերված Հաղթանակը մաս առ մաս զիջել թշնամուն:

Այսօր ոչ մի խոսք չի գնում Գետաշեն-Շահումյանի և հայկական մյուս գերված բնակավայրերի մասին, բայց ամենայն մանրամասնությամբ խոսվում է ազատագրված տարածքները (Դաշտային Ղարաբաղը, որ մեզ համար հայրենի հող է, կենսատարածք և հետո՝ նաև անվտանգության գոտի) վերադարձնելու մասին:

Հայաստանյան քաղաքական մթնոլորտում սխալմամբ այն կարծիքն է շրջանառվում, որ այդ տարածքների հանձնումը նշանակում է խաղաղության և անվտանգության երաշխիք: Մենք՝ արցախցիներս, 7 տասնամյակ շարունակ մեր մաշկի վրա զգացել ենք Ադրբեջանի նմանատիպ «երաշխիքների» արժեքը: Թշնամին կարճ ժամանակում այդ տարածքները կրկին կդարձնի ռազմական հենակետեր՝ Արցախի վրա նոր հարձակում սկսելու համար (անշուշտ, եթե մինչ այդ չկարողանա փախստականների ու հանրաքվեի շնորհիվ «ետ բերել կորցրածը»): Իսկ հաղթողին չեն դատում, հատկապես երբ տեր են կանգնում այդ հաղթանակին: Ո՞վ է այսօր հիշում Սևրի պայմանագիրը: Արևմուտքը մի քանի դատապարտող հայտարարություններ կանի և՝ վերջ:

Այսօր միջազգային միջնորդական ատյաններում չի խոսվում նաև Ադրբեջանի հայաբնակ բնակավայրերից մազապուրծ փախած 400 հազար հայ փախստականների մասին: Փոխարենը խոսվում է Արցախից հեռացած 40 հազար ադրբեջանցիների վերադարձի մասին, ովքեր զենքը ձեռքներին, իրենց եղբայրակից ասկյարների հետ, Արցախի ողջ տարածքը դարձրել էին մարտադաշտ: Ասել է թե՝ Շուշիի բարձունքից Ստեփանակերտն ու արցախյան մյուս բնակավայրերը հրթիռահրետակոծող «խաղաղ բնակիչները» պիտի վերադառնան և կրկին վտարանդի դարձնեն իրենց իսկ ազգակիցների ձեռքով Սումգայիթից, Բաքվից, Կիրովաբադից վտարված, ջարդերից մազապուրծ փրկված մեր հայրենակիցներին…

Միանգամայն պարզ է, որ 400 հազար հայ փախստականներից ոչ մեկն այլևս չի ցանկանա կրկին վերադառնալ այնտեղ, որտեղ կացնով, քար ու մահակով մարդ են մորթում: Ուրեմն, բնականաբար, ոչ մի խոսք չպիտի լինի նաև հայերի հանդեպ մինչև ուղնուծուծը ատելությամբ ու թշնամանքով ներարկված ադրբեջանցի 40 հազար փախստականների վերադարձի մասին:

Ինչ մնում է 10-15 տարի հետո Արցախում անցկացվելիք հանրաքվեին, ապա ղարաբաղցիները միանշանակ դեմ են դրան, և հասկանում են, որ դրա նպատակն է այստեղ վերադարձնել ադրբեջանցիներին (անկասկած առնվազն կկրկնապատկեն նրանց թիվը, և դժվար չէ գուշակել, թե 10-15 տարի հետո որքան ազերի ընտրողներ կլինեն Արցախում) և նրանց շնորհիվ Ղարաբաղը վերջնականապես դարձնել ադրբեջանական…

Սիրելի հայրենակիցներ, արցախյան պատերազմում մենք հաղթել ենք, որովհետև դուք և Սփյուռքը եղել եք մեր թիկունքում, բազմաթիվ ձեր զավակներ մեզ հետ կյանքի ու արյան գնով պաշտպանել են հայկական այս հողը: Այսօր երևանյան որոշ «գործիչներ» Արցախն ու արցախցիներին նույնացնելով հայաստանյան որոշ բարձրաստիճան անձանց հետ, իրենց ատելությունն ուղղելով այն ամենի դեմ, ինչ ղարաբաղյան է, փորձում են սեպ խրել հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջև: Ղարաբաղը նախ և առաջ Մուրացանն է, Լեոն, Սարդարապատի հերոսներ Փիրումյան եղբայրները: Ղարաբաղը արցախյան ազատամարտի հազարավոր նահատակների ու անհայտ կորածների, վիրավորվածների ու հաղթանակած զինվորների ընտանիքներն են, ազնիվ ու արդար քրտինքով օրվա հաց վաստակող, այսօր իրենց օջախները հայեցի պահող բազմահազար ղարաբաղցիները…

Ղարաբաղյան հակամարտության լուծման միակ բանալին բանակցություններում արցախյան կողմի մասնակցության մեջ է: Եթե ԼՂՀ-ն, որպես երկու հիմնական հակամարտող կողմերից մեկը, մասնակցի այդ բանակցություններին, ապա Ադրբեջանն այլևս չի կարող շահարկել «տարածքային ամբողջականության» սկզբունքը, որովհետև Ղարաբաղը երբեք չի եղել ինքնիշխան Ադրբեջանի կազմում (որն, ինչպես գիտեք, Խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդը չէ):

Ինչ մնում է Ադրբեջանի ռազմատենչ հայտարարություններին, ապա նույն կերպ նա հոխորտում էր նաև 1988-90 թվականներին, բայց արդյունքում՝ դուրս է շպրտվել ոչ միայն Արցախից, այլև կորցրել է ռազմական հենակետերի վերածած 7 շրջան ևս:

Ղարաբաղյան հակամարտությունը պիտի լուծեն ոչ միայն և ոչ այնքան իշխանությունները, որքան հայ ժողովուրդն ամբողջությամբ, միայն ժողովրդի գիտակցական կամքով կարելի է հայեցի պահել Արցախը:

Հայրենակիցներ, ահա թե ինչու այսօր առավել շատ մենք զգում ենք ձեր բարոյական աջակցությունը: Ղարաբաղի հաղթանակը ոչ միայն ղարաբաղցիներիս, այլև ողջ հայ ժողովրդի հաղթանակն է: Հիշենք Արցախի հերոս Ավոյի՝ Մոնթե Մելքոնյանի խոսքերը. «Եթե կորցնենք Արցախը, ապա կշրջենք մեր պատմության վերջին էջը»…

ԳԱԼՅԱ ԱՌՍՏԱՄՅԱՆ – ԼՂՀ զոհված ազատամարտիկների ծնողների միության նախագահ
ՎԱՐԴԳԵՍ ՕՎՅԱՆ – արձակագիր, հրապարակախոս
ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ – Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արցախի թեմի հոգևոր-քարոզչական կենտրոնի գլխավոր մասնագետ
ՆԵՐՍԵՍ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ – ԼՂՀ առաջին և երկրորդ գումարման ԱԺ պատգամավոր
ՎԵՐԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ – ԼՂՀ անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների միության նախագահ
ՆՎԱՐԴ ԱՍԱՏՐՅԱՆ – ԼՂՀ ժողովրդական, ՀՀ վաստակավոր արտիստ
ԺՈՐԱ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ – ԼՂՀ ժողովրդական արտիստ
ԼԵՆՈՐԴ ԶԱՔԱՐՅԱՆ – ԼՂՀ նկարիչների միության նախագահ,
ՀՀ նկարիչների միության անդամ
ՍԵՐԳԵՅ ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ – ՀՀ և ԼՂՀ նկարիչների միության անդամ
ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ – բանաստեղծ, հրապարակախոս
ՎԱԼԵՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ – իրավաբան, մանկավարժ
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ – ճարտարագետ-կոնստրուկտոր
ՏԻԳՐԱՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ – «Վերնատուն» համույթի գեղարվեստական ղեկավար
ՀՐԱՉԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ – պատմաբան
ՍԼԱՎԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ – պատմաբան
ՔԱՋԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ –  ԼՂՀ ժողովրդական արտիստ

Ստեփանակերտ, 23 փետրվարի 2006 թ.

ՀԱՏՎԱԾ ԱԻՄ ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹԵԱՆ ՆԻՍՏՈՒՄ ԱԻՄ ՆԱԽԱԳԱՀ ՊԱՐՈՒՅՐ ՀԱՅՐԻԿԵԱՆԻ ԽՈՍՔԻՑ

Արցախեան հարցի մասին: Մեզ համար շահեկան կարգավորման ամենալուրջ խոչընդոտը եղել է եւ մնում է արցախակենտրոն մտածելակերպը:

Արցախակենտրոն նշանակում է, ամեն ինչի հիմքում Արցախն է, Արցախի խնդիրը մեր գէրխնդիրն է եւ այլն, եւ այլն: Եւ դա գէրագոյն խոչընդոտն է Արցախի հարցի լուծման ճանապարհին:

Արցախի հարցը հենց սկզբից պետք է ընկալվեր որպես ռուս (կոմունիստ)¬թուրքական դաւադրութեան հետեւանք, սակայն այն (առանց Նախիջեւանի) դարձավ ոչ միայն հայ ադրբեջանական հարաբերութիւնների հիմնական խնդիր, այլեւ հայ թուրքական հակառակութեան առանցք:

Եթե մենք հայ ադրբեջանական հարաբերութիւններ ենք քննարկում, ապա այդտեղ անպայման պետք է ներառված լինի նաեւ Նախիջեւանը: Եթե առանձին քննարկում ենք Արցախի հարցը, ապա դա ինքնորոշման հարց է: Մինչդեռ տեսնում ենք, որ հայ ադրբեջանական հարաբերութիւնները խախտուած են, իսկ Թուրքիան էլ Հայաստանի սահմանը փակել է ոչ թե այն պատճառով, որ Հայաստանը պահանջում է ցեղասպանութեան հետեւանքների վերացում, այլ փակել է, որովհետեւ հայերս «օկուպանտ» ենք: Սա արցախակենտրոն մտածելակերպի բացասական հետեւանքն է:

Արտառոց վիճակ է մի ազգի համար, որը գերխնդիր ունի 1915-1923թթ. ցեղասպանութեան հետեւանքների վերացումը: Սա է մեր գերխնդիրը, որի մէջ մտնում է նաեւ Արցախի հարցը: Մինչդեռ մեզ ստիպեցին մանրանալ եւ ոչ թէ մեծից գնալ փոքրին, ռազմավարականից՝ մարտավարականին, այլ մարտավարականը գէրխնդիր հայտարարել: Ժամանակին հենց այդ նպատակով էլ Արցախն ու Նախիջեւանը տրված էին Ադրբեջանին, որ երբ հայերս կամենանք անկախանալ, հիշում եք, հին դարերում պատանդ էին վերցնում, հիմա դրանք պատանդ էին վերցուած եւ հանուն պատանդի քայլեր ձեռնարկողը երբէք հաջողութեան չի հասնում նաեւ հենց պատանդի հարցում:

Այսպիսով՝ մենք շատ ենք հապաղել, շատ ենք ետ մնացել եւ այսօր մեզ համար ելքը իսկապես իշխանափոխութիւնն է եւ իշխանափոխութեան հետ արտաքին քաղաքականութեան նոր ռազմավարութիւն ասպարեզ բերելն է: Մենք պետք է փոխենք մեր արտաքին քաղաքականութեան ռազմավարութիւնը, այս իշխանութիւնների հետ դա անել չի լինի, ոչ թէ այն պատճառով, որ վատն են, այլ իրենք այլ ռելսերի վրա են, պետք է ուղղութիւնը ամբողջապէս փոխել:

18 փետրվարի 2006թ. 
Երեւան,  «Արմենիա» հյուրանոցի
«Սաթենիկ թագուհու» սրահ

——————————————————————————————-

«ՄԵՆՔ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆՈՒՄ ԷԻՆՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ՈՒ ԱՐՑԱԽԸ»

Փետրվարի 25-ին կայացավ «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի ռեկտոր Դոնարա Գաբրիելյանի մամլո ասուլիսը, որը նվիրված էր Ֆրանսիայի Փարիզ և Նիցցա քաղաքներում կայացած բուհական ֆորումին իր մասնակցությանը: Ֆորումին մասնակցել են ԱՊՀ երկրների պետական և ոչ պետական թվով 15 բուհեր: Ընդ որում՝ «Մաշտոց» համալսարանը միակն էր, որ ներկայացնում էր Հայաստանն ու Արցախը, թեև մասնակցության հրավեր ստացել էին նաև երևանյան երկու ոչ պետական բուհեր: Ֆորումը կազմակերպել էր Ֆրանսիայի «Արդյունաբերության աջակցության ասոցիացիան», որն ունի գրեթե 200 տարվա պատմություն: Մասնակիցներն այցելել են Փարիզի և Նիցցայի պետական և ոչ պետական բարձրագույն դպրոցներն ու համալսարանները: Արցախի «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի և Նիցցայի տնտեսագիտական համալսարանի միջև ձեռք է բերվել համագործակցության պայմանավորվածություն: Պայմանավորվածության արդյունքում, տիկին ռեկտորի հավաստմամբ՝ 1-2 տարի հետո արդեն «Մաշտոց» համալսարանի յուրաքանչյուր ուսանող կկարողանա ստանալ Նիցցայի համալսարանի դիպլոմ, իսկ լավագույն շրջանավարտներն ու երիտասարդ դասախոսները կգործուղվեն Ֆրանսիա՝ վերապատրաստման:

Այն հարցին, թե ինչու հենց «Մաշտոց» համալսարանն է ստացել հեղինակավոր հաստատության հրավերը, Դ. Գաբրիելյանը նշեց, որ պատճառն այն է, որ նախ՝ իրենք մասնակցել են վերջերս կայացած Բուհական միջազգային ցուցահանդեսին, երկրորդ՝ իրենց մասին շատ է խոսվել լրատվամիջոցներում և վերջապես՝ համալսարանը ներկայացված է  Ինտեռնետում:

ԿԱՅԱՑԱՎ LՂՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ՋԱԶ-ՆՎԱԳԱԽՄԲԻ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱՄԵՐԳԸ 

Ջազ երաժշտությունից քիչ թե շատ գիտակ գրեթե յուրաքանչյուր մարդ գիտե, թե ինչ բան է «հայկական ջազ» կոչվածը. Կոնստանտին Օրբելյան, Լևոն Մալխասյան, Արտո Թունջբոյաջյան՝ երաժիշտներ, որոնց շնորհիվ աշխարհն իր համար բացահայտել է հայկական ջազը: Իսկ ի՞նչ ասել է «ղարաբաղյան ջազ»: Այդ հասկացությունը ղարաբաղցիների համար միայն բառերի գեղեցիկ համադրություն չէ: Դեռ անցյալ դարի 50-ականների վերջերին արցախցի վիրտուոզ-երաժիշտ Գենադի Բարխուդարյանի ջանքերով Ատեփանակերտում ստեղծվել էր «Ղարաբաղ» ջազ-նվագախումբը: Ասում են՝ սկզբում նվագախմբի տղաները որոշել էին այն անվանել «Արցախ», բայց հայտնի պատճառներով նրանց արգելեցին դա անել: Նվագախումբը կոչվեց «Ղարաբաղ» և սկսեց իր ելույթները՝ մի քանի տարվա ընթացքում հասնելով մեծ հաջողության: Համերգ համերգի հետևից, և ամենուր հաջողություն. բանը հասնում է նրան, որ նվագախումբը դառնում է նախկին ԱդրԽՍՀ երկրորդ պետական նվագախումբը: Ասում են նաև, որ հաջողությունն այնքան մեծ էր, որ «Ղարաբաղը» պատրաստվում էր ելույթ ունենալ նաև Մոսկվայում: Սակայն 70-ականների սկզբին խումբը ցրվում է: Հետո սկսվում է Արցախյան շարժումը, ապա՝ պատերազմը, և ասես մոռացության  է մատնվում ղարաբաղյան ջազը: Բայց ահա 2005 թվականին երաժիշտ Տիգրան Լալայանը, ով տարիներ շարունակ երազում էր վերակենդանացնել ղարաբաղյան ջազի ավանդույթները, ստեղծում է անկախ Արցախի առաջին ջազ-նվագախումբը, որը նույն թվականին էլ ստանում է պետական կարգավիճակ: Եվ ահա փետրվարի 15-ին և 16-ին Ստեփանակերտի Սպայի տանը կայացավ Արցախի պետական ջազ-նվագախմբի անդրանիկ համերգը: Ծրագրում, բացի ավանդական արևմտյան կոմպոզիտորներից, ընդգրկված էին նաև հայ հեղինակների ստեղծագործություններ: Հյուրի կարգավիճակով համերգի ընթացքում ելույթ ունեցավ նաև կոմպոզիտոր, Արցախի կամերային նվագախմբի տնօրեն Սիմոն Սարգսյանը:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԵՍ ՀԱՎԱՏՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ, ԶԻՆՎՈՐ

Հայրենիքի պաշտպանի օրվա կապակցությամբ փետրվարի 24-ին քաղաքային պատկերասրահում տեղի ունեցավ մայրաքաղաքի հանրակրթական դպրոցների աշակերտների ցուցահանդես: Ցուցահանդեսը կազմակերպել էր «Մանկավարժ» հասարակական կազմակերպությունը: Միջոցառումը կրում էր «Ես հավատում եմ քեզ, զինվոր» խորագիրը: Ներկա էին «Մանկավարժ» ՀԿ անդամներ, ՊՆ ռազմահայրենասիրական դաստիարակության բաժնի պետ, գնդապետ Ռոբերտ Բաղրյանը, քաղաքապետարանի ԿՄՍԶ բաժնի պետի տեղակալ Կարինե Հարությունյանը, նկարիչ-քանդակագործ Ռոբերտ Ասկարյանը, ծնողներ, ուսուցիչներ և աշակերտներ:

Պատանի նկարիչներն իրենց աշխատանքներում արտացոլել էին զինվորի բարձր կոչման էությունը, սերն ու նվիրվածությունն առ հայրենիք: Ուշագրավ է, որ նկարներում գերակշռող մոտիվը խաղաղությունն է, տուն վերադարձող  զինվորի կերպարը:

Մեզ հետ զրույցում գնդապետ Ռ. Բաղրյանը ողջունեց նման միջոցառման անցկացումը և բարձր գնահատեց մրցույթի մասնակիցների աշխատանքները. «Վստահ եմ, որ այս երեխաները բարձր կպահեն իրենց հայրենիքի պատիվը: Այն հողերը, որ մենք ազատագրել ենք մեր արյան գնով, նրանք կպահպանեն սրբությամբ: Դրա ապացույցը հենց պատանի նկարիչների այս մրցույթն է: Երեխաները պատկերացնում են զինվորի կոչման էությունը, նրա առջև ծառացած խնդիրները: Ես տեսնում եմ, որ այս երեխաները քաջ գիտակցում են, որ մեր հայրենիքը մենք պետք է պաշտպանենք»:

Մրցույթի բոլոր մասնակիցները ստացան պատվոգրեր, իսկ աչքի ընկած հինգ մասնակիցներ պարգևա-տրվեցին արժեքավոր նվերներով: Առաջին տեղը գրավեց Արամ Նուրինջանյանը, երկրորդ տեղը՝ Հարութ Հովսեփյանը, իսկ երրորդ տեղը՝ Արտակ Մարտիրոսյանը: ՊՆ ռազմահայրենասիրական դաստիարակության բաժնի կողմից հատուկ նվերի արժանացավ Հարութ Հարությունյանը:

«Մանկավարժ» ՀԿ նախագահ Արտակ Ղուլյանը նշեց, որ իրենք այսուհետ եւս նման ծրագրեր կիրականացնեն:

Իրեն ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

 

ԱՐՑԱԽԻ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ  ԴԻՄՈՒՄ-ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐԸ

1988 թվականի փետրվարի 28-ին Սումգայիթում կատարված բարբարոսությունների տարելիցի առիթով Արցախում գործող երիտասարդական կազմակերպություննները, ՀՅԴ Արցախի երիտասարդական եւ «Արամ Մանուկյան» ուսանողական միությունների  նախաձեռնությամբ, դատապարտող դիմում-պահանջագիր են հղել: Պահանջագիրն անգլերեն թարգմանությամբ ուղարկվել է  ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների դեսպանատներին, ՄԱԿ-ի հայաստանյան գրասենյակին, այլ երկրների ներկայացուցչություններին և հասարակական կազմակերպություններին, ինչպես նաև լրատվամիջոցներին:

Արցախի երիտասարդական կազմակերպությունները պահանջել են.

1. Ղարաբաղյան հիմնախնդրի քննարկումներում պատշաճ գնահատական տալ և դատապարտել Սումգայիթի եւ Բաքվի հայ բնակչության ջարդերը, միջազգային պատժամիջոցներ կիրառել Ջուղայի հայկական մշակութային արժեքների ոչնչացման  եւ  Հունգարիայում հայ սպայի նկատմամբ կատարված ոճրի հեղինակների նկատմամբ:

2. ԼՂՀ-ն ընդունել որպես ինքնապաշտպանվող երկիր  (ինքնապաշտպանություն  ընդդեմ Ադրբեջանի  կազմակերպած տնտեսական ու ռազմական ագրեսիայի):

3. Դադարեցնել ԼՂՀ-ն Ադրբեջանին բռնակցելու նկրտումները, քանի որ բռնակցումը կնշանակի հայկական Արցախի  ադրբեջանականացում: Զորավիգ լինել, որպեսզի Ղարաբաղը չդառնա մի նոր Նախիջեւան:

4. Դադարեցնել  խաղաղարար ուժերի տեղակայման թեման: Խաղաղարար ուժերը մեր ժողովրդի անվտանգության երաշխիքը չեն: Մենք վստահում ենք միայն մեր բանակին, որն էլ ԼՂՀ ժողովրդի խաղաղարար-պահապան ուժն է:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՈՉ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՆ

Շարունակելով նախորդ տարիների ավանդույթը, 2006թ. եւս ԼՂՀ կառավարությունը ֆինանսական աջակցություն կցուցաբերի ԼՂՀ-ում գործող ոչ պաշտոնական լրատվամիջոցներին: Ընդ որում, նոր տարում բյուջեից հատկացվող միջոցները թերթերին ու ամսագրերին (հանդեսներին) կբաշխվեն գրեթե հավասար չափով: Այս մասին նշեց ԼՂՀ փոխվարչապետ Արարատ Դանիելյանը՝ փետրվարի 22-ին հանրապետության զանգվածային (ոչ պաշտոնական) լրատվամիջոցների ղեկավարների հետ ունեցած հանդիպման ժամանակ: Կարեւորելով մամուլի դերը երկրի ժողովրդավարացման գործընթացների հետագա խորացման, ազատ խոսքի, անկաշկանդ հրապարակայնության ապահովման բնագավառում, փոխվարչապետը համոզմունք հայտնեց, որ ոչ պաշտոնական մամուլի համար հանրապետությունում հնարավորինս հավասար պայմաններ կստեղծվեն՝ ծավալելու արդյունավետ ու բեղմնավոր գործունեություն: Հանդիպմանը մտքեր փոխանակվեցին հասարակություն-մամուլ կապերի ամրապնդման անհրաժեշտության, «Զանգվածային լրատվամիջոցների մասին» ԼՂՀ օրենքում ամրագրված մի շարք սկզբունքային շեշտադրումների վերաբերյալ: Հնչեցին կարծիքներ՝ կապված դրամաշնորհների տրամադրման կարգի հստակեցման հետ, արվեցին մի շարք արժեքավոր առաջարկություններ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ Է ՀԵՌԱՑՆԵԼ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻՆ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ԻՑ

«Հայկական հուշարձանների պաշտպանության համահայկական հանձնաժողովը» դիմել է միջազգային հանրությանը՝ պահանջելով Նախիջեւանում միջազգային զորքեր տեղակայել հայկական հուշարձանների պահպանության եւ պատմական հայրենիք վերադառնալու ցանկություն հայտնած Նախիջեւանի հայերի ֆիզիկական անվտանգությունը ապահովելու նպատակով: Հանձնաժողովը նաեւ պահանջում է Նախիջեւանում եւ Ջուղայում հետազոտություններ անցկացնել պատմամշակութային հուշարձանների թվաքանակը ճշտելու նպատակով: «Մենք պահաջում ենք հեռացնել Ադրբեջանին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից եւ այլ կազմակերպություններից: Ադրբեջանը պետք է պատասխան տա միջազգային ատյանների առաջ մշակութային ցեղասպանություն կազմակերպելու համար»,- ասել է հանձնաժողովի համակարգող, պատմաբան Ռաֆայել Համբարձումյանը:

PanARMENIAN.Net

ԱԺԿ-Ն «ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ» Է ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵԼ

Արցախի ժողովրդավարական կուսակցությունը փետրվարի 27-ին Ստեփանակերտի «Նաիրի» հյուրանոցում կազմակերպել Է «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը որպես նախկին ԱդրԽՍՀ  հայության իրավունքների երաշխավոր» թեմայով «կլոր սեղան»: Քննարկմանը մասնակցել են հանրապետության քաղաքական ուժերի, հասարակական կազմակերպությունների ու պետական կառույցների ներկայացուցիչներ, լրագրողներ:

Սեփ. լրատվություն

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԱՐԿԱԴԻ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. «ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՊԵՏՔ Է ՀՐԱԺԱՐՎԻ ԲԱՆԱԿՑԵԼ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ» 

Լեռնային Ղարաբաղի նախագահ Արկադի Ղուկասյանը համոզված է, որ բանակցային գործընթացին Ղարաբաղի միանալու միայն մեկ ձեւ կա՝ Հայաստանը պետք է հրաժարվի բանակցել Ադրբեջանի հետ:

«Քանի դեռ Հայաստանը խոսում է Ադրբեջանի հետ առանց Լեռնային Ղարաբաղի, Ադրբեջանը չի համաձայնի բանակցել Ղարաբաղի հետ», – «Ազատություն» ռադիոկայանի բացառիկ հարցազրույցում հայտարարեց Արկադի Ղուկասյանը:

Լեռնային Ղարաբաղի նախագահի խոսքով, բնական է, որ Ադրբեջանը շահագրգռված է բանակցել միայն Հայաստանի հետ, որովհետեւ «լավ քարոզչական էֆեկտ ունեն այդ ֆորմատից՝ հեշտ է ապացուցել, որ Հայաստանը ագրեսոր է, գրավել է Ադրբեջանի տարածքները»:

«Ես մի բանաձեւ ունեմ. երբ Ադրբեջանը խոսում է միայն Հայաստանի հետ՝ զբաղվում է պրոպագանդայով: Իսկ երբ սկսի խոսել Լեռնային Ղարաբաղի հետ, ինձ համար ազդանշան կլինի, որ Ադրբեջանը փորձում է հարցը կարգավորել», – նշեց Արկադի Ղուկասյանը: – «Ես հասկանում եմ՝ եթե Հայաստանը հրաժարվեց բանակցել Ադրբեջանի հետ, որոշ ժամանակ ընդհանրապես ոչ մի բան չի լինի: Եվ սա էլ վտանգավոր է, որովհետեւ Ադրբեջանը դեռ պետք է հասունանա էն ֆորմատին, որից մենք սկսել ենք»:

«Ես գտնում եմ, որ եթե այսպես շարունակվի, եթե մենք տեսնենք, որ Ադրբեջանը իրոք որեւէ զիջումների պատրաստ չէ, մենք պետք է արդեն հարց դնենք, որ Հայաստանը ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղը, – շարունակեց Ղուկասյանը: – Երկրորդը՝ որ մենք Հայաստանի օգնությամբ փորձենք աշխատել ամբողջ աշխարհում՝ Լեռնային Ղարաբաղի միջազգային ճանաչման համար»:

Պատասխանելով հարցին, թե արդյո՞ք հասարակությունները պատրաստ են կարգավորմանը, Լեռնային Ղարաբաղի նախագահը ասաց.  «Ստեղծված է անվստահության մթնոլորտ, չկա որեւէ շփում: Ադրբեջանում ամեն օր խոսվում է, որ «հայը մեր թշնամին է, մենք պետք է ուժով ազատագրենք մեր հողերը»… Այս ֆոնի վրա խոսել հարցի կարգավորման մասին՝ ես գտնում եմ, որ դա լուրջ չէ: Այս հարցը հնարավոր է կարգավորել միայն փոխվստահության մթնոլորտում»:

Կարինե ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ
ԲՈԼՈՐԸ ՍԽԱ՞Լ ԵՆ ՀԱՍԿԱՑԵԼ

Ըստ երեւույթին Վարդան Օսկանյանի մոտ ժամանակ առ ժամանակ ի հայտ են գալիս վառ արտահայտված տեքստաբանական գիտելիքներ, եւ նրան թվում է, թե ինքն ավելի լավ է ընկալում այս կամ այն տեքստը (խոսքը), քան Հայաստանի բոլոր ԶԼՄ-ները միասին վերցրած: Մեկնաբանելով ԼՂՀ նախագահի՝ «Ազատություն» ռ/կ-ին տված հարցազրույցը, որում վերջինս նշել էր, թե բանակցային գործընթացին ԼՂ-ին միանալու միայն մեկ ձեւ կա՝ Հայաստանի հրաժարումը Ադրբեջանի հետ բանակցելուց, Օսկանյանը երեկ, մասնավորապես, հայտարարել է. «Մենք ծանոթ ենք ԼՂՀ նախագահ պարոն Ղուկասյանի ասածներին եւ կարծում ենք, որ հայկական մամուլի խորագրերն այնքան էլ ճիշտ չեն մատուցում նրա ասածների էությունը»:

«Առավոտ», 23 փետրվարի, 2006

——————————————————————————————-

Վահրամ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ – ԼՂՀ ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավար, արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ

– Ղարաբաղի դիրքորոշման նպատակի համատեքստում /որը նպատակաուղղված է Լեռնային Ղարաբաղի անկախության միջազգային ճանաչմանը/ ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ անմիջական բանակցությունները շատ ավելի բնական եւ նպատակահարմար են: Ղարաբաղը ունի բանակցություններին մասնակցելու համար բավական կոնցեպտուալ պաշար:

Վիտալի ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ – ԼՂՀ ԱԺ «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում-88» խմբի անդամ, պաշտպանության նախկին փոխնախարար

– Նման մոտեցումն ինքնին նպատակաուղղված է տարածաշրջանում ղարաբաղյան գործոնի ամրապնդմանը: Ինչ վերաբերում է հակամարտության կարգավորման գործում Հայաստանի դերին, ապա ՀՀ-ն մի կողմից պետք է ըստ ամենայնի նպաստի, որպեսզի ԼՂՀ-ն հանդես գա որպես բանակցային գործընթացի լիիրավ կողմ, իսկ Ղարաբաղն էլ՝ բանակցությունների օբյեկտից վերածվի սուբյեկտի, մյուս կողմից՝ ՀՀ-ն պիտի հանդես գա որպես ԼՂՀ ժողովրդի անվտանգության եւ անկախության երաշխավոր: Մասնավորապես, ցանկալի ու նպատակահարմար է, որ մինչ խնդրի քաղաքական կարգավորումը ՀՀ ԱԺ-ն որոշում ընդունի ԼՂՀ բնակչության անվտանգության ապահովման նպատակով այստեղ ՀՀ զինված ուժեր տեղաբաշխելու մասին՝ ղարաբաղյան կողմի համապատասխան նախաձեռնության դեպքում:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ – ԼՂՀ ԱԺ «ՀՅ Դաշնակցություն-Շարժում-88» խմբի անդամ

– Այս թեման ղարաբաղյան հանրությունում շատ է քննարկվել վերջին շրջանում, ընդ որում խոսքը գնում էր ոչ թե բանակցային գործընթացին Հայաստանի մասնակցելու կամ չմասնակցելու, այլ ղարաբաղյան կողմի պարտադիր մասնակցության մասին, եւ առաջարկվում էր հստակեցնել այդ գործընթացում երկու հայկական պետությունների իրավասությունների շրջանակը: Հայաստանը շահագրգիռ կողմ է եւ, բնականաբար, իրեն առնչվող հարցերի շրջանակում պիտի մասնակցի բանակցություններին՝ որպես ԼՂՀ ժողովրդի անվտանգության եւ ինքնորոշման իրավունքի երաշխավոր, այստեղից բխող հարցերի շրջանակով եւ պատասխանատվության չափով: Ղարաբաղյան կողմը ոչ միայն իրավասու է մասնակցելու բանակցային գործընթացին՝ իր ճակատագրին առնչվող հարցերում, այլեւ պարտավոր է այդ հարցերում ստանձնել պատասխանատվության իր բաժինը:

Արպատ ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ – «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության համանախագահ

– LՂՀ քաղաքական վերնախավը լուրջ գործոն է դարձել, եւ Ղարաբաղի ղեկավարությանը բանակցային գործընթացից դուրս թողնելը ոչ մի լավ բանի հանգեցնել չի կարող: Ա.Ղուկասյանը փորձված քաղաքական գործիչ է եւ ճիշտ պահ է ընտրել հայտարարության համար:

Մուրադ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ – «Բարոյական վերածնունդ» կուսակցության ղեկավար, «Ինչ անել» թերթի խմբագիր

– Դա պետք է ասվեր եւ գործեր 1997 թվականի դեկտեմբերի 18-ին, երբ Կոպենհագենում ԵԱՀԿ անդամ-երկրների արտաքին գործերի նախարարների հանդիպման ընթացքում Հայաստանի արտգործնախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը ասել է. «Խաղաղարար ջանքերին խոչընդոտող լուրջ գործոն է հանդիսանում Ադրբեջանի՝ Լեռնային Ղարաբաղի հետ անմիջական բանակցությունից հրաժարվելը: Ավելին, Ադրբեջանը չի ցանկանում Ղարաբաղին ճանաչել որպես լիիրավ կողմ՝ նույնիսկ վերջինիս կարգավիճակի մասին բանակցություններում: Ի հակակշիռ դրա, չի կարելի չնշել, որ նախկին Խորհրդային Միության տարածքում առաջացած հակամարտություններում հակամարտող բոլոր կողմերի ղեկավարները վարել եւ վարում են անմիջական բանակցություններ: ԵԱՀԿ-ն պետք է հստակ պահանջի՝ կարգավիճակի խնդիրներին վերաբերող բանակցային գործընթացում Լեռնային Ղարաբաղի՝ որպես լիիրավ կողմի անպայման մասնակցությունը, այլապես, առանց նրա մասնակցության այդ հարցով ոչ մի պայմանավորվածություն չի կարող ձեռք բերվել: Այս հայտարարությունը պետք է հնչեր ոչ թե դեկտեմբերին, այլ նույն տարվա մարտին, երբ Բաքուն սկսեց խստացնել իր դիրքորոշումը, իսկ մենք՝ նահանջել: Գոնե Լ.Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո… Մանավանդ որ նա հեռացել է՝ անթույլատրելի քայլերի ցանկության մեջ մեղադրվելուց հետո: Կորցրած դիրքերի եւ սկզբունքների վերականգնման իդեալական պահ էր: Եւ դա Ա.Ղուկասյանի մեղավորությունը չէր: Դա Հայաստանի ղեկավարության մեղքն էր: Ինչո՞ւ հիմա այդպիսի կտրուկ ելույթ է ունեցել ԼՂՀ նախագահը: Որովհետեւ մոտեցել ենք ֆինիշին՝ մտածելու համար բաց թողնված լիմիտն ավարտման եզրին է, Հայաստանի ղեկավարությունն իրապես զգում է միջազգային հանրության կողմից աճող ճնշումը: Այն հայտնվել է երկու կրակի միջեւ. եթե գնաս հասարակության կարծիքին հակառակ՝ կարժանանաս Լ.Տեր-Պետրոսյանի ճակատագրին, բռնել միջազգային հանրության հետ դիմակայության դիրքորոշումը՝ աղքատ երկրի նախագահի ուժերը չեն հերիքի, առավելապես՝ լավագույն դեպքում 15 տոկոս ռեալ վարկանիշ ունեցող նախագահի:  Ինչ վերաբերում է Ա.Ղուկասյանին, նա միշտ հայտարարել է, որ առանց Ղարաբաղի մասնակցության ոչինչ չի ստացվի, սակայն այս անգամ նա առաջ է քաշել կոնկրետ առաջարկ՝ որպեսզի ԼՂՀ-ն կարողանա զբաղեցնել իր տեղը, Հայաստանը պետք է հրաժարվի իր տեղից: Եւ դա հիմք է հանդիսացել իմ վերլուծության, չէ որ առանց ՀՀ նախագահի հետ համաձայնության՝ նման հայտարարությունը Ա. Ղուկասյանի կողմից ոչ կոռեկտ կլիներ: Հայաստանը մի կողմ չի քաշվի, քանի որ նրան չեն թույլատրի դա անել: Պահը բաց է թողնվել, այն հնարավոր էր կատարել Ռ. Քոչարյանի նախագահության առաջին շրջանում:

ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ԻՐ ՏԵՂՆ ՈՒՆԻ, ՂԱՐԱԲԱՂՆ՝ ԻՐ

Մենք բանակցային գործընթացի արդյունավետությունը կապում ենք մի շարք գործոնների հետ, այդ թվում կապում ենք նրա հետ, որ բանակցային գործընթացը լիարժեք կդառնա, եթե դրան մասնակցեն բանակցային բոլոր կողմերը: Բայց սա չի նշանակում, որ Հայաստանի դերը պետք է նսեմացվի: Հայաստանը շատ մեծ դեր է կատարել: Երկու ծայրահեղություններից պետք է խուսափենք: Հայաստանը չի կարող փոխարինել Ղարաբաղին: Ղարաբաղն էլ չի կարող փոխարինել Հայաստանին: Ամեն մեկն իր տեղն ու դերակատարումն ունի: Հայաստանը պետք է իր մասնակցությունն ունենա ամբողջ պրոցեսի մեջ՝ որպես երաշխավոր Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի իրականացման:

Արմեն ՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ
ՀՀ ԱԺ ՀՅԴ խմբակցության անդամ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԵԹՈԴՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՍԽԱԼ ԵՆ ԹՈՒՅԼ ՏՎԵԼ

1998 թվականից հետո մեթոդոլոգիական երկու սխալ են իշխանությունները թույլ տվել: Փոխվել է բանակցությունների ֆորմատը, եւ, ըստ էության, Լեռնային Ղարաբաղը դուրս է մղվել բանակցային գործընթացից: Ես սա համարում եմ իշխանությունների սխալ քաղաքականության հետեւանք: Եվ երկրորդը՝ փոխվել է հարցադրումը: Ըստ էության, իշխանությունների մեղքով Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը ինքնորոշման իրավունքից այժմ մեկնաբանվում է որպես տարածքային վեճ: Եւ այս պարագայում, բնականաբար, Հայաստանը պետք է դիտարկվեր ագրեսոր, որպես Ադրբեջանի նկատմամբ տարածքային պահանջներ ունեցող երկիր: Եւ Արկադի Ղուկասյանի հայտարարությունները պետք է մեկնաբանել հենց այս կոնտեքստում: Կարծում եմ, որ նա շեշտադրումը կատարել է հենց այն հանգամանքի վրա, որ բանակցային գործընթացում Լեռնային Ղարաբաղը պետք է համարվի կողմ: Ընդ որում, դա կարելի է ասել տարբեր վարիացիաներով, բայց վերջին հաշվով ես համաձայն եմ Արկադի Ղուկասյանի այն հարցադրման հետ, որ Լեռնային Ղարաբաղը պետք է լինի բանակցային կողմ: Բնականաբար, դա նշանակում է, որ Ադրբեջանը պետք է ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղին որպես բանակցային կողմ, իսկ ամբողջ կոնֆլիկտի պատմությունն այն է, որ կոնֆլիկտը Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի միջեւ է, ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ ԽՍՀՄ գործող օրենքներով Ղարաբաղը ինքնորոշվել է եւ դրանից հետո Ադրբեջանը ագրեսիա է իրականացրել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ: Այսինքն՝ Ղուկասյանի հարցապնդումը ինձ համար միանշանակ ընդունելի է:

Ինչ վերաբերում է այն հանգամանքին, թե Հայաստանը դուրս գա բանակցային գործընթացից, դրա կարիքը չկա: Մի փոքր համեմատություն: Եթե Քվեբեկի ֆրանսիացիները փորձում են ինքնորոշվել Կանադայում, շատ տրամաբանական է, որ Ֆրանսիան աջակցում է Քվեբեկի ազգաբնակչությանը: Ուրեմն, շատ տրամաբանական է, որ ՀՀ-ն իր բոլոր հնարավորություններով աջակցում է եւ փորձում է տեր կանգնել Լեռնային Ղարաբաղի հայության ինքնորոշման իրավունքին, քանի որ նրանք ինքնորոշվել են իրենց պատմական հայրենիքում:

Ղուկասյանի հայտարարությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ ղեկավարության եւ ԼՂՀ ղեկավարության միջեւ պրոբլեմներ գոյություն ունեն: Պատահական չէ, գուցե հատկանշական, որ Քոչարյանը Փարիզյան հանդիպումից հետո Ղուկասյանի հետ հանդիպում չի ունեցել: Կարծում եմ, որ նա պետք է հանդիպեր եւ բանակցություններից առաջ, եւ հետո:

Վիկտոր ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ
«Արդարություն» դաշինքի ներկայացուցիչ

Հրանտ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ – ՍԻՄ նախագահ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր

– Լիովին կիսում եմ ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի այն հայտարարությունը, որ Հայաստանը պետք է հրաժարվի ԼՂ հիմնախնդրի բանակցություններից, որպեսզի Ադրբեջանը սկսի բանակցել Ղարաբաղի հետ: Արցախահայությունը պետք է կանգնի իր նախագահի թիկունքին: Վստահ եմ, որ Արցախում խնդիրն այս կամ այն չափով կլուծեն, իսկ Երեւանն այդ ուղղությամբ ոչինչ չի անում: Արցախի անկախության գաղափարը Հայաստանում չի ծնվել, այն ներմուծվել է Հայաստան՝ Արցախը ՀՀ-ից որոշակի հեռավորությամբ անջատելու համար: Եթե ժամանակին իրականացվեր վերամիավորված երկրի տարբերակը, ապա մենք ավելի մեծ հաջողություններ կունենայինք:

Արամ Գ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ – ՀԴԿ նախագահ

– Ես ուզում եմ ողջունել ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի՝ վաղուց սպասված դիրքորոշումը: ԼՂՀ ղեկավարն, իրոք, պետք է հե°նց այսպես արտահայտվեր, որովհետեւ բանակցային պրոցեսը, եթե դա կարելի է բանակցային անվանել, կսկսվի միայն այն պահից, երբ այնտեղ ներկայացված լինեն ԼՂ ներկայացուցիչները, երբ նրանց մասնակցությամբ ձեւավորվեն հարցի կարգավորման աշխատանքային խմբեր:

Ճանաչելով երկու կողմերին (ՀՀ եւ ԼՂ իշխանություններին), տեղյակ լինելով« թե ինչպիսի տրամադրություններ են տիրում ԼՂ-ում հասարակության եւ ղեկավարների շրջանում՝ կարող եմ միանշանակ ասել, որ սա պայմանավորված քայլ չէ: Սա ինքնուրույն քայլ է, որի դրդապատճառների մասին կարող եմ ենթադրել: Բանն այն է, որ վերջին տարիների ընթացքում արդեն քանի անգամ Ա. Ղուկասյանն ակնարկում էր, որ առանց ԼՂ-ի՝ բանակցությունները որեւէ արդյունքի հասնել չեն կարող: Ակնարկելով դրա մասին՝ նա նաեւ ակնկալում էր, որ Հայաստանը անպայման կպնդի բանակցություններին ԼՂ մասնակցության հարցը կամ կհրաժարվի առանց ԼՂ-ի բանակցելուց: Այդ ակնարկները Հայաստանում չընկալվեցին: Միաժամանակ ԼՂ ղեկավարության համար պարզ դարձավ նաեւ, որ Քի Ուեսթից սկսած մինչեւ Ռամբույեում տեղի ունեցած «բանակցություններում» հակամարտող կողմերին առաջարկված ոչ հայանպաստ տարբերակները չեն ընդունվել բացառապես Ադրբեջանի ղեկավարության կողմից, որոնք մշտապես պահանջել են հարցը լուծել միմիայն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության շրջանակներում, մինչդեռ ՀՀ իշխանությունները այդ առաջարկներին սկզբունքորեն դեմ չեն եղել: Գնահատելով այդ իրավիճակը՝ ԼՂ իշխանությունները շատ կոշտ դիրքորոշում ընդունեցին՝ հասկանալով, որ հակառակ դեպքում կարգավորման սկզբունքները համաձայնեցվելու են առանց իրենց՝ ԼՂ-ի մասնակցության: Վ. Օսկանյանն ասում է՝ երբ մենք սկզբունքների շուրջ համաձայնության գանք, նոր ԼՂ-ին բանակցություններին մասնակից կդարձնենք: Հարց՝ եթե դուք եք սկզբունքները համաձայնեցնելու« էլ ինչի՞ մասին է բանակցելու ԼՂ-ն:

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ՈՐՊԵՍԶԻ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆ ԱՓԵԱՓ ՉԽՓԻ

1988 թվական, փետրվար: Հրաբխի պես պոռթկացել էր Արցախի ողջ ժողովուրդը: Դա երևի երկրամասի պատմության մեջ նախադեպը չունեցող մի բռնկում էր, համազգային մի շարժում, որի նպատակն ազատության ու անկախության ձգտումն էր, իսկական ժողովրդավարության, քաղաքացիական հասարակության ստեղծումը: Շարժմանը մասնակցում էին բոլորը՝ մեծն ու փոքրը, երիտասարդն ու տարեցը, մտավորականն ու հողի մշակը, ինժեներն ու բանվորը, բժիշկն ու շինարարը, գիտնականն ու ուսանողը… Նպատակը մեկն էր, բոլորն էլ նույն նշանակետին էին խփում:

Պատմության մեջ հազվադեպ երևույթ էր սա. մի ամբողջ ժողովուրդ հանդես էր եկել որպես ամենահարազատներից բաղկացած մի ընտանիք, մարդկանց ամենօրյա բառապաշարից կարծես վերացել էին «իմն» ու «քոնը», մնացել էին միայն «մերն» ու «մունքը»: Ով ինչ ուներ՝ ամենքինն էր, բոլորինը, ժողովրդինը: Մեկի տանը եղած մի բուռ ալյուրը նաև հարևանինն էր: Մի կտոր հացն անպայմանորեն կիսում էին՝ առանց դիմացինին ճանաչելու: Մարդիկ միասին էին ճաշակում բոլոր տեսակի ուրախությունները, միասին էին սգում վիշտն ու դառնությունները, ցանկացած կորուստ միայն «իմն» ու «քոնը» չէր, այլ ողջ ժողովրդինը:

Այդպես չլիներ, չդրսևորվեր այդ միակամությունը՝ մենք չէինք դիմանա, ի վիճակի չէինք լինի դիմագրավել այն ամենին, ինչ կիրառվել է մի բուռ ժողովրդի նկատմամբ: Մենք չէինք հասնի մեր նպատակին:

Արցախցիներն, այո, համբերատար ժողովուրդ են, նաև խելացի ու իմաստուն: Նա՝ ժողովուրդը, գերազանց գիտե, որ երկրի առջև կանգնած բազում հիմնահարցերի մեջ կարևորագույնը խաղաղության ապահովումն է, ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծումը: Ահա թե ինչու տարիներ շարունակ նա ստիպված էր տանել բոլոր տեսակի նվաստացումները: Այն ժամանակ երևի թե յուրաքանչյուր արցախցի մտածում էր, որ ցուցաբերված աննախադեպ միակամությունից հետո երկրում պետք է տիրեն կարգուկանոնը, ամենուր պետք է իշխեն օրենքն ու արդարությունը:

Դժբախտաբար, այդպես չեղավ: Մարդկանց սպասելիքները չարդարացան: Կյանքն ընթացավ միանգամայն այլ հունով: Չգնահատվեցին կամ ավելի ճիշտ՝ պատշաճորեն չգնահատեցին նրանք, ովքեր այդ իրավունքը նվաճել էին ժողովրդի ու երկրի համար ամենաճակատագրական պահերին: Դեռ ավելին՝ նմանների բախտն ու ճակատագիրը հանձնվեցին առավել ճարպիկներին, նրանց, ովքեր գրեթե ոչինչ չեն արել ժողովրդի համար, և ում միակ նպատակը գրաված պաշտոնական դիրքերի ամրապնդումն է: Այսօր մի իրականություն է ստեղծվել, որ մեր ժողովրդի ամենամոտիկ անցյալն անգամ երանելի է դարձել: Ժողովրդի անանց սխրանքի մասին մեր որոշ պաշտոնյաներ միայն ճառելու նպատակով են հիշում:

– Հետո էլ գալիս են, թե՝ «բարեկամներ, հարազատներ»,- դառնությամբ կիսվում է ծանոթներիցս մեկը,- տո, ես քո ի՞նչ բարեկամն ու հարազատն եմ, երբ դու 300 հազար դրամ ես ստանում, իսկ ինձ 10-15 հազար ես տալիս… Կամ այս տարվա հունվարից իբր ավելացրել են կենսաթոշակների չափերը. 40-42 տարվա աշխատանքային ստաժ ունեցողների կենսաթոշակի չափն ավելացել է մոտ 800-1000 դրամով, այսինքն՝ խորհրդային ժամանակների մոտավորապես մեկ ռուբլու չափով. մի՞թե նվաստացուցիչ չէ սա…

Այսօր այն տպավորությունն է ստեղծվում, թե մեր բառապաշարից վերացել են «մարդկային բարոյականությունը», «կարեկցանքն ու գութը», «ընկածին ձեռք մեկնելը», նմանատիպ այլ արտահայտություններ: Դրանց փոխարեն հիմա ավելի շատ գործածական են դարձել «խլելն ու թալանելը», «տիրանալն ու իշխելը», «անարդարությունն ու օրինախախտությունը», «կոխկրտելն ու վիրավորանքը»…

Դժվար է ըմբռնել, թե ինչու արցախցիներս կարողացանք այսքան շուտ մոռացության մատնել մեր աչքով իսկ տեսածը: Մի՞թե մենք իրավունք ունենք մոռանալու մեր ժողովրդի այն քաջազուն զավակներին, որոնց արյունով է ներկված Արցախ աշխարհի յուրաքանչյուր թիզ հողը: Մեր հերոս նահատակների շատ այրիներ ու մայրեր, նրանց երեխաներից շատերն այսօր խղճուկ պայմաններում են ապրում, աղքատության մեջ: Այսօր օրենքներ են ընդունվում, որոնց մի մասը չի կատարվում, այսօր պարգևներ են սահմանվում, որոնց հաճախ արժանանում են նրանք, ովքեր իրենցից ու իրենց մերձավորներից այն կողմ ոչինչ չեն տեսնում: Մեր ազնիվ, հայրենիքին նվիրված մարդկանցից ոմանք այսօր խաղալիք են դարձել նրանց համար, ովքեր ձեռքները գրպանները դրած՝ սպասել են հարմար պահի, որպեսզի մեյդան գան ու աթոռներ նվաճեն, որպեսզի «այս ո՞ւմ հոտն է, ո՞ւմ նախիրը, այս ո՞ւմ արտն է, ո՞ւմ խանութը, ո՞ւմ ճաշարանն ու ռեստորանը, ո՞ւմ խաղատունն ու հյուրանոցը» հարցերին մարդիկ պատասխանեն. «Չախ-Չախ թագավորինն են»:

Ժողովուրդն, այո, լավ գիտե, որ հասարակությունն իր սոցիալական կազմով միատարր չի լինում ու միշտ էլ ուրախացել ու հպարտացել է հայազգի բոլոր հարուստներով՝ աշխարհի որ ծագում էլ ապրելիս լինեն նրանք: Մարդկանց մտահոգում է այն, թե այսօր մեզ մոտ ով ինչպե՞ս, ի՞նչ միջոցներով, ո՞ւմ հաշվին է կուտակում իր հարստությունը, թե ո՞վ է այսօրվա օրինախախտը, եթե ոչ իրենք՝ մեր որոշ պաշտոնյաներ ու օրենսդիրներ: Եվ մի՞թե նաև նրանց մեղքով չէ, որ չեն նոսրանում աղքատների շարքերը եւ մերկ ու սոված երեխաների թիվը, որ չի նվազում գործազուրկների ու արտագաղթողների քանակը…

Ժողովուրդը հսկայական ուժ է, և նա է երկրի միակ տերը: Պիտի ճիշտ գնահատել այդ ուժը: Իսկ ճիշտ գնահատել ժողովրդին՝ նշանակում է հոգալ նրա մասին, այնպես վարվել, որպեսզի այդ համբերատար, ամենածանր պայմաններին անգամ անտրտունջ հարմարվող, երկրին ու հայրենիքին այնքան տաղանդներ տվող ժողովուրդն ափեափ չխփի, չալեկոծվի,  որպեսզի նոր ցնցումների տեղիք չտրվեն (որից, որպես օրենք, նորից մի բուռ մարդիկ պիտի օգտվեն): Չէ՞որ մենք դեռ շատ ճանապարհ ունենք միասին անցնելու, իսկ կես ճանապարհին կանգնելու իրավունք երևի ոչ ոք չունի, մանավանդ՝ Արցախի ժողովուրդը:

Դավիթ ԻՇԽԱՆՅԱՆ

ՄԵԾ ՔԱՂԱՔԻ ՓՈՔՐ ՋՈՋԵՐԸ

Անշուշտ, մեզանից շատերը Աստծո գրեթե ամեն օր փողոցում հանդիպում են անտուն-անօթևան, սոված-ծարավ, գրպանները բոլորովին դատարկ մարդկանց, որոնց պատառոտված շորերի քղանցքների արանքով միջանցիկ քամին է անցնում: Ովքե՞ր են այդ մարդիկ, որոնց մենք բոլորս արդեն սովորել ենք մուրացկան կամ թափառաշրջիկ անվանել, արդյո՞ք նրանք իրենց ցանկությամբ են դրսում գիշերում և որտե՞ղ պիտի գտնել այս հարցերի պատասխանները:

Փողոցում հայտնվածներից ոմանք իրենց անմտության պատճառով են այս սարսափելի վիճակին հասել՝ բավարար կրթություն եւ հնարամտություն չեն ունեցել, որպեսզի դասավորեն իրենց իսկ կյանքն այնպես, ինչպես երբևէ երազել են: Մի՞թե նրանք երբևէ չեն երազել կամ երազում, մի՞թե նրանք զուրկ են մարդուն յուրահատուկ այս հատկանիշից: Ոչ, բնավ, նրանք ևս երազել և շարունակում են երազել: Մինչդեռ նույն կեղտոտ անկյունում են քնում, դարձել են «մեծ քաղաքի փոքր ջոջերը», որոնք ոչ ոքի պետք չեն:

Մարդ Աստծո, կողքովդ քանի անգամ մուրացիկներ անցած կլինեն, երբևէ փորձե՞լ ես իմանալ այն դրդապատճառները, որոնք նրան այդ վիճակին են հասցրել: Ոչ, իհարկե: Եվ գրեթե բոլորս ենք այդպես վարվում:

Սարսռում ես, երբ նորածինը գրկին քեզ է մոտենում մայրը և մանկանը կերակրելու համար փող խնդրում: Գուցե ոմանք սենտիմենտալություն որակեն նկարագրածս սարսուռը, բայց կյանքն, իրոք, դաժան է: Եւ մենք էլ ենք դաժանացել: Մեկ այլ օրինակ բերեմ, ու փորձեք չսարսռալ: Պատառոտված շորերով, կիսաբոբիկ, հղի կինը մոտենում է ջահել աղջիկներին և հարսներին.

– Մեկ ամսից ծննդաբերելու եմ: Կարո՞ղ է երեխան որևէ մեկիդ պետք գա:

Խոսքեր, որոնք արգելակում են արյանդ շրջանառությունը, երակներումդ սառչում և քար է դառնում արյունը: Ոմանք կասեն՝ ի՞նչ իմաստ ունի այս ամենի վրա ուշադրություն բևեռել: Բայց, ախր, եթե չբարձրաձայնենք, ապա ինչպե՞ս կարող ենք մեր պետական այրերի ուշադրությունը հրավիրել նրանց վրա, ինչպե՞ս կարող ենք ստիպել, որ տնտեսական աճի մասին խոսելիս մեր պետական այրերը աչքի տակ ունենան նաև նկարագրածս մարդկանց: Ինչպե՞ս կարող ենք մեր համաքաղաքացիների ուշադրությունը ևս հրավիրել այս ամենի վրա: Բոլորիս պիտի մտահոգի մեր կողքին ապրող, մեր նյութական և հոգևոր օգնության կարիքը ունեցող մարդկանց վիճակը:

Սակայն փաստ է նաև, որ այս մարդկանց կամ, ինչպես ռուսներն են անվանում՝ ոՏՎՋ-երից  ոչ բոլորն են ֆիզիկապես անկարող աշխատելու: Շատ տատիկներ կան, որոնք ամսական ստանում են իրենց հասանելիք կենսաթոշակը, իսկ եթե լրացուցիչ փող է անհրաժեշտ, ապա ոչ թե փողոց են դուրս գալիս մուրալու, այլ իրենց «եկամտի» մի փոքր մասով մշակված արևածաղիկը արևին և ցրտին 25 դրամով վաճառում են՝ պատվով գոյատևելու համար: Բայց հաճախ մեզ հանդիպած մուրացիկներն ասում են.

– Ես հաշմանդամ եմ: Ի վիճակի չեմ աշխատելու:

Բայց չէ՞ որ պետությունը իր ուժերի ներածին չափով օգնություն է ցուցաբերում այս մարդկանց: Իսկ անօթևան, մուրացող հոգով ու մուրացող աչքերով մարդկանց շարունակում ենք հանդիպել: Ինչ խոսք, իշխանությունները պիտի մտածեն այս մարդկանց կարիքները հոգալու համար ավելին անելու մասին, բայց հարցի մյուս կողմն էլ կա՝ հանրությունը ևս չպիտի անտարբեր լինի նրանց նկատմամբ: Մինչդեռ մենք ևս անտարբեր ենք դարձել: Ասածս ապացուցելու համար մեկ այլ օրինակ բերեմ: Բոլորս էլ ականատես ենք լինում, թե ինչպիսի եռուզեռ է լինում մեր մայրաքաղաքի փողոցներում նոր ուսումնականի շեմին, երբ ամենուր գրենական պիտույքների տոնավաճառ է: Ահա այդպիսի մի օր մարդաշատ մի փողոցում մի ծերուկ հայտնվեց՝ արտաքին տեսքից երևում էր, որ միայն ոսկորն ու կաշին են մնացել և մաշված շորերը: Հանկարծ նա ուշաթափ ընկավ ճանապարհի կողքին՝ մայթից քիչ հեռու: Պատկերացրեք՝ երթուղային տաքսիների վարորդները և, առհասարակ բոլոր վարորդները, հանգիստ անցնում էին դեպքի վայրի կողքով, կարծես թե ոչինչ էլ չի պատահել: Նույնը՝ նաև անցորդներն ու գնորդները: Բայց ահա եթե մի ինչ-որ թանկարժեք, նոր մակնիշի մեքենա էին տեսնում՝ ուշադրություն էին դարձնում: Միայն մի ծաղկավաճառ կին մոտեցավ և փորձեց խեղճին ուշքի բերել: Ապա վերջապես մի «Լադա» մակնիշի մեքենա կանգնեց, վարորդը ծերուկին խցկեց մեքենան և տարավ: Այսինքն՝ մեկ-երկուսն ընդամենը գտնվեցին մարդկանց հոծ զանգվածի մեջ: Եթե նրանք էլ չլինեին, երևի ծերուկը իր հոգին կավանդեր հենց այդ մարդաշատ փողոցում:

Ի՞նչ են մտածում այս ամենի մասին մեր համաքաղաքացիները.

Դավիթ (զինվորական) – Ինձ համար շատ ցավալի է, որ «մուրացիկ» բառն ընդհանրապես գոյություն ունի: Ամեն անգամ խորը կսկիծ եմ զգում, երբ հանդիպում եմ նրանց: Շատ կուզենայի, որ այս «հիվանդագին երևույթը» երբևիցե իր բուժումը ստանա:

Ալբերտ Միքայելյան (ուսուցիչ) – Եթե մեր շրջապատում կան այդպիսի մարդիկ, ապա մենք որևէ չափով ևս պետք է մեզ վրա մեղավորություն կրենք: Պետք է ազգովի կրենք մեզ հասանելիք խաչը:

Մհեր (ուսանող) – Երևույթը, իհարկե, շատ տհաճ է և ոչ ցանկալի: Ես, օրինակ, ամառվա ընթացքում ականատես եղա, թե ինչպես «Լունա պարկ» կոչվող մանկական զբոսայգում երկու ամիս շարունակ հայրը, մայրը և 6-ամսական նորածինը քնում էին թերթով ծածկված գետնին: Ես պարզապես զարմանում եմ՝ մի՞թե 60 օրվա ընթացքում ոչ ոք չտեսավ այդ ընտանիքին:

Ահա այսպիսի բաներ: Եւ համաձայն եմ զրուցակիցներիս հետ: ԱՄՆ-ի Կոնգրեսում կամ այլուր նստածներին չի հետաքրքրի, թե ԼՂՀ-ի փողոցներում կան մարդիկ, որոնք աղբարկղերից առանց այն էլ ոչինչ չմնացած սննդի մնացորդներով են սնվում: Մենք պիտի հոգանք նրանց մասին: Բոլորս: Նեցուկ լինենք նրանց, ովքեր անգամ մեր չնչին օգնությունից կարող են ժպտալ և երջանիկ լինել:

Շուշան ԱՍԿԱՐՅԱՆ

ԴԱՐՁՅԱԼ ՄՈՒՐԱՑԿԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ցավալի է տեսնել մայրաքաղաքի փողոցներում թափառող և անցորդներից օգնություն խնդրող մարդկանց: Եվ որքան տհաճ է տեսնել, թե ինչպես են նրանք քրքրում աղբարկղերը՝ ինչ-որ բան գտնելու հույսով:

Եթե փորձենք որևէ մուրացկանի հարցնել իր կյանքի մասին, նա, անկասկած, կասի, որ տարիներ առաջ լավ էր ապրում, որ պատերազմից հետո նա ստիպված «փայ է հավաքում»: Իհարկե, ես գիտեմ, որ պատերազմի պատճառով շատ մարդիկ անօթևան դարձան: Բայց դա ամենևին էլ չի նշանակում, որ մարդ պետք է կորցնի իր կամքի ուժն ու հավատը:

Մի տհաճ երևույթ ևս. հաճախ հանդիպում ենք մուրացկանների, որոնք արտաքին տեսքից կույր կամ հաշմանդամ են ձևանում, բայց հենց որ նրանց մի քանի դրամ ես տալիս, իսկույն տեղից վեր են կենում ու շտապում օղի գնելու…

Վերջերս մի օր մեր տան դուռը ծեծեցին, ներս մտավ մի կին՝ պատառոտված հագուստով և խճճված մազերով: Նա ասաց, որ իր որդին հիվանդանոցում է և խնդրեց որևէ բանով օգնել: Ես էլ ինչով կարող էի՝ օգնեցի: Սակայն այդ կինը հաջորդ օրվա նույն ժամին նորից եկավ՝ մի թուղթ ձեռքին, որտեղ գրել էր այն ամենն, ինչ անհրաժեշտ է իրեն: Այս անգամ նա ոչ թե խնդրում էր, այլ՝ պահանջում: Նա ինձնից փող էր պահանջում: Այս անգամ չկարողացա նրան օգնել, և նա անիծելով հեռացավ…

Հետո իմացա, որ ոչ մի հիվանդ էլ գոյություն չունի: Սակայն մեր քաղաքում կան նաև ծեր կանայք, ովքեր ի վիճակի չեն աշխատելու, և նրանց գոյատևման միակ միջոցը մուրացկանությունն է: Դե, եկ ու իրական կարիքավորին տարբերիր խաբեբայից…

Տաթևիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, ԱրՊՀ, ժուռն., 1-ին կուրս

——————————————————————————————-

Անհատ և հասարակություն

ՄԻՄԻԿՐԻԱ

Գիտական բացատրությամբ՝ միմիկրիան շրջապատի իրադրությանը հարմարվելու ընդունակությունն է, կենսական գոյերի նմանվումը այն միջավայրին, որտեղ նրանք ապրում և գործում են: Սա տարածված և լիովին տրամաբանական երևույթ է կենդանական ու բուսական աշխարհում. բազմաթիվ կենդանիներ ու բույսեր շատ արագ իսպառ կոչնչանան, եթե զրկվեն միմիկրիայի ինքնապաշտպանական կարողությունից:

Միմիկրիան ծավալուն տեղ է գրավում նաև հասարակական կյանքում, ճիշտ է՝ այլ ձևով ու կատարմամբ, բայց պահպանելով բուն բովանդակությունը՝ հարմարվում և նմանվում, դարձյալ ի շահ ինքնագոյության, բայց արդեն ոչ թե պաշտպանելով ու զարգացնելով իր միջավայրը, այլ թուլացնելով ու գորշացնելով այն, մեծապես խոչընդոտելով առաջադիմությունը: Միմիկրիան այս կամ այն չափով բնորոշ է բոլոր ազգային ու պետական հանրություններին, բայց մեզ ներկա պահին հուզում է մեր հասարակական կացությունը, որ, դժբախտաբար, աչքի է ընկնում միմիկրիայի աննախադեպ ծավալմամբ ու խորացմամբ:

Ներքաղաքական միմիկրիա: Այստեղ իշխող կայունությունը հազիվ թե տեղին է որակել իբրև առկա քաղաքական ուժերի նպատակային գործունեության արգասիք՝ համաձայնեցված քայլերով, թե առանձին-առանձին: Հաստատված կայունությունն առողջ ու հեռանկարային չես բնութագրի, այն գերազանցապես գործուն ընդդիմության բացակայության և իշխող քաղաքական վերնախավի ու նրան սատարող հիմնական կուսակցական ուժի (ԱԺԿ) միացյալ վարչական գործողությունների արդյունք է: Իշխանական մաս չունեցող քաղաքական խմբավորումները ներքին ցնցումների տեղիք չտալու գաղափարից դրդվա՞ծ, թե՞ անզորության հետևանքով համակերպվել-հարմարվել են հասարակական-քաղաքական ոլորտում էական դերակատարություն չունեցողի կարգավիճակին, այդպես մեծամասամբ կորցնելով հանրության վստահությունն ու համակրանքը: Ակտիվ և համեմատաբար գործնական հարմարվողական ձև է կիրառում լոկ մեկ քաղաքական ուժ՝ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցությունը, որ դուրս չգալով վերին իշխանական վերահսկողության խաղի կանոններից, ճգնում է լինել սեփական անվան տեր ու իշխանակից: Ներքաղաքական միմիկրիան սաստկանում է հատկապես այն ժամանակ, երբ հանրությունը շարունակում է գերի մնալ վախի սինդրոմին, և ժողովրդավարությունը չի դարձել հանրության համար ինքնապահովման հիմնական միջոց: Մեր պարագայում այդ երկու գործոնների ազդեցության լիցքերը դեռևս ուժգին են, և ներքաղաքական կյանքին ազնվորեն ու արդյունավետորեն մասնակցել ցանկացող ուժերի մեծամասնության համար դրսևորվելը հավասարազոր է դարձել մի ծանր ու հուսահատեցնող արգելավազքի, ուր իշխում են չգրված օրենքները: Հաղթահարել ներքաղաքական միմիկրիան՝ նշանակում է իշխանությունը վերադարձնել առողջ ու օբյեկտիվ գործունեության հուն, իսկ քաղաքական «անկյունային» ուժերին ընձեռել սեփական դեմքն ու վարկը գտնելու իրական հնարավորություն: Եվ հաղթահարման բեռը մեծապես ընկած է հենց «անկյունայինների» ուսերին:

Արտաքին քաղաքական միմիկրիա: Այս ասպարեզում խորացող հարմարվողականությունը, թվում է, ամենից քիչ է պատճառաբանված մեր սեփական կամքով ու կողմնորոշումների խեղաթյուրմամբ: Թեպետ արտաքին աշխարհը հզորների բերանով ու կարծր դիրքորոշմամբ դեռ ճանաչելի չէ համարում ԼՂՀ անկախությունը, այսուհանդերձ, մեր քաղաքական իշխանությունը ժողովրդի ընտրությունը շարունակաբար վերահաստատում է՝ Արցախի ինքնորոշումը հայտարարելով գերակա և քաղաքական սակարկման չենթակա: Այս կետում գոնե միմիկրիայի ցայտուն նշաններ նկատելի չեն: Բայց ԼՂՀ արտաքին քաղաքականությունը չի սպառվում միայն ճանաչման հիմնախնդրով: Մեր ժողովրդի համար շատ էական է միաժամանակ, թե ինչ սահմաններ է ունենալու Արցախը՝ նրա քիչ թե բավարար պաշտոնական ճանաչումից հետո, անվտանգության ի՞նչ շրջագոտով է երիզվելու մեր երկիրը, փախստականների ի՞նչ ներհոսք է սպառնում նրան… Կարգավորումը հավասարակշիռ փոխզիջման սկզբունքով տանելն իսկ ղարաբաղյան կողմի համար հարմարվողականության դրսևորույթ է՝ ի հայտ եկած արտաքին ուժերի ճնշման ներքո և նրանց պարտադրած աշխարհաքաղաքական փիլիսոփայությամբ: «Հաղթողներ-պարտվողներ չլինելու» տարբերակի կիրարկումը ազդանշան է, որ Ղարաբաղն առնվազն չի գնահատվելու հաղթողի դերում, երբ նա հաղթական ավարտի է հասել Ադրբեջանի հրահրած պատերազմում, երբ իրավամբ նրա կողմն են պատմական ու մարդկային արդարությունը: Հարմարվել ու միմիկրիայի ենթարկվել սեփական շահերին հետամուտ միջնորդների ձևավորած կարգավորումային մթնոլորտ-միջավայրում՝ նշանակում է տեղիք տալ տարածքային, անվտանգության և բարոյական գալիք զգալի կորուստների: Պետք է ապավինել սեփական քայլվածքի ու շահի տրամաբանությանը, չտրվելով արտաքին քաղաքական միմիկրիայի:

Սոցիալ-տնտեսական միմիկրիա: Ամենամեծ անարդարությունն ու հարմարվողականությունը գրանցվում են այս միացյալ ոլորտում: Տնտեսական առաջընթացը գերազանցապես ապահովվում է արտասահմանյան ներդրումների և Հայաստանի ֆինանսական օժանդակության (միջպետական վարկի) միջոցով: ԼՂՀ ներքին տնտեսական համակարգը, կառավարումն ու սուբյեկտների փոխհարաբերությունները առավելս ներմուծովի-շաբլոնային են, գերի՝ հին-ավանդական խեղվածությանն ու բարքերին՝ կլանայնության, հովանավորչության և կաշառակերության բուրգի շրջանակում: Ազատական մեր տնտեսությունը չափազանց ազատ է մի խումբ մարդկանց (արդեն՝ անթաքույց օլիգարխական կենսակերպով) և բավական դժվարամատչելի՝ գործարարների մեծամասնության համար: Պետությունն ու ժողովուրդը ակամա հարմարվել են այնպիսի արտառոց իրավիճակի, որ բնութագրվում է՝ մի կողմից բուռ մը մեծահարուստների և մի ստվար զանգված հանդիսացող ապահով չինովնիկական խավի տրիումֆով, մյուս կողմից՝ կարիքավոր, չքավոր և գործազուրկ մեծաքանակ խավի տանջալից գոյությամբ: Սոցիալ-տնտեսական միմիկրիայի գաղափարա-հոգեբանական ազդակն ու հիմնավորումը, նախ, տրվում է իշխանության կողմից՝ իբրև տարածաշրջանային ներկա կացության օբյեկտիվ հետևանք և՝ ըմբռնումով պետք է մոտենալ դրան, ապա՝ հասարակությունն է հեռատեսորեն ու համբերությամբ ինքնահանգստացնում իրեն, որ այդ փորձությունն էլ կանցնի:

Հոգևոր-մշակութային միմիկրիա: Հարմարվողականության իշխող միտումներն այս ոլորտում արտահայտվում են առավելաբար օտար-կասկածելի արժեքների անվերապահ, անքննադատ, գրկաբաց ներմուծմամբ ու ներընկալմամբ, սեփական արժեքների անտեսմամբ և ցածրորակ ու անպետք գործերի մասսայականացմամբ: Ինտելեկտուալ լուրջ աշխատանքը մեր պետության ու հասարակության կողմից առանձնապես պահանջված ու խրախուսվող չէ: Մեր զանգվածը սրընթաց հարմարվում-վարժվում է անարվեստ, թեթև ու գորշ (ռաբիս) մտավոր-հոգևոր արտադրանքի: Լուսանցքային են դառնում հատկապես այն գործիչները, որոնց պրոֆեսիոնալ բարձրակարգ արարվածքները պահանջում են միանգամայն լուրջ ու հեռատես վերաբերմունք: Այս ասպարեզում միմիկրիան անխուսափելի ու խթանված է նաև այն մտայնությունից, որ փոքր երկիրն ի զորու չէ մեծ ու ծանրակշիռ ստեղծագործության, և ինտելեկտուալ փրկության ապահով միջոց է դիտվում խոշոր մշակույթներին արտակցվելն ու դրանց մակերեսային նմանակումը: Լիովին վրիպյալ հայացք:

Հոգևոր դաշտում աղանդավորական հոսանքների մուտքն ու բնավորվումը իր հերթին վկայում է, որ մեր հավատքային տարածքը մասնատված է կենսալից գրեթե ոչինչ չխոստացող կրոնական ուժերի միջև, և հասարակությունը ամենից շատ հարմարվում է նրանց վեճ ու տարաձայնություններին, հոգևոր լիարժեք ու ավանդաշահ դավանաբանության և ծիսակարգի սղությանն ու բացակայությանը: Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախյան թեմի առավելս հայեցողական կեցվածքը գայթակղում է կրոնական որոշ արկածախնդիրների, և նրանք ջանում են երկիրը վերածել դավանաբանական փորձադաշտի:

Լրատվական միմիկրիա: Սա բնորոշ է հատկապես պետական լրատվամիջոցներին, որ ունենալով տեխնիկա-տնտեսական զգալի հնարավորություններ (ոչ պետական մամուլի համեմատությամբ), իշխում են իրենց հետևող ընդարձակ լսարանի: Սակայն դիտելով, ունկնդրելով և ընթերցելով պետլրատվամիջոցները, շատ քիչ բան կիմանաս մեր իրական կյանքի, պետության և ժողովրդի մեջ տարածվող տրամադրությունների, տեսակետների, կատարվող դեպքերի և իրադարձությունների մասին: Բազմակողմանի ու անաչառ լուսաբանություն՝ չիք: Խոսքի ու հայացքների անազատություն, միալարություն ու մակերեսայնություն, գորշ թեմատիկա ու դեմքեր, ցածր պրոֆեսիոնալիզմ ու գրագիտության պակաս – հաճախ հենց նման հատկանիշների են հարմարված պաշտոնապես թե կոչումով հանրային համարվող մեր պետական լրատվամիջոցները: Հանրությունը կերակրում է նրանց, ինքը մեծամասամբ զուրկ մնալով ամբողջապես արտահայտվելու և տեղեկանալու հնարավորությունից: Եվ այդ ամենը՝ այնտեղ խորացող կառավարման միմիկրիայի հետևանքով, արհեստականորեն պարտադրվող փաստացի գրաքննությամբ, հնաոճ մտածողությամբ՝ լրագրողական լավ ուժերի առկայությամբ հանդերձ:

Ոչ պետական մամուլում միմիկրիայի երևույթը գլխավորապես սահմանափակվում է անպայման քննադատելու կրքով, դրական զարգացումներին թռուցիկ անդրադարձներով և միանգամայն անկախ ու չեզոք մեկնաբանությունների սղությամբ: Փառք Աստծո, որ դրանք թեկուզև քիչ, բայց կան:

Անհատական-մարդկային միմիկրիա: Ամենամեծ ողբերգություններն այս գծի վրա են: Մարդիկ ավելի ու ավելի են հարմարվում դժվարին կյանքին ու անարդարություններին՝ այլասերվելով ու բարոյալքվելով: Երկրում առկա բարոյա-հոգեբանական ծանր մթնոլորտն ու տնտեսական նոր կացությունը շատերին ստիպում է սսկվել, հնազանդվել, անկյուն քաշվել ու մարդկայնորեն «գունափոխվել»՝ հպարտ էությունից ու ինքնուրույնությունից վերածվելով կամազուրկ, կամակատար, գետնաքարշ ու քսու արարածների: Նրանց, նախ, անկեղծ ու ճշմարիտ, ջերմ ու կարեկից խոսք է պետք: Եվ դա ասելն, իրոք, պարտքն է բոլորիս:

Հրանտ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ «ԽՌՈՎՔ»-Ը

Արմեն Դանիելյանը պոեզիայի տաճարը մտնելու իրավունքը նվաճել է իր մարդկային անբասիր նկարագրով և անցած մարտական ուղով: Արցախյան գոյապայքարի բովով անցած մարտիկ – բանաստեղծներից մեկն է նա և ընթերցողին հայտնի է «Լուսե պսակ» բանաստեղծությունների ժողովածուով և «Բեկորն ինչպես որ կար» հուշապատումով: Հերթական ժողովածուն, որ վերնագրված է «Խռովք», հաճելի անակնկալ եղավ պոեզիայի սիրահարների համար:

Գրքի վերնագրից իսկ կարելի է ենթադրել, որ այն վարդ ու բլբուլի երանավետ սիրո զեղումներ չի պարունակելու: «Խռովք»-ը մեր դժվարին ժամանակներում իր մարդկային նկարագիրն անխաթար պահած, վառ անհատականության զգայուն սրտի բողոքի ճիչն է՝ ընդդեմ անիրավությունների: Այն ճշմարիտ հայելու պես արտացոլում է արդի ժամանակաշրջանը՝ իր լույս ու ստվերով:

Հեղինակը «բարդ» երևալու ճիգեր չի գործադրում իր սերնդի որոշ գրողների պես, երբեք չի թաքնվում տողատակերում: Նա տողատակեր չի տեղափոխում ասելիքը: Ասելիքը պարզ է միանգամայն և խոր, քանզի սնունդ է առնում դասական բանարվեստից՝ միանգամայն արդիական հնչեղություն ունենալով հանդերձ:

Ա. Դանիելյանի քնարական հերոսը երազում է այն բաղձալի օրը, երբ իր և իր ընկերների արյամբ ազատագրված հայրենի եզերքը կշնչի արդարությամբ և «մարդը կհաղթի ցավին»: Ընթերցողը հավատում է հեղինակի տողի շիտակությանը, և ստուգապես գիտե, որ բանաստեղծ Ա. Դանիելյանն ունի մեկ դեմք, կյանքում և գրքում նույնն է, հայրենիքի և ճշմարտության նվիրյալ նույն զինվորը, հազարերեսանի կեղծիքի երդվյալ թշնամին, նրա պոետական խառնվածքին հատկանշական է մարտնչող ազնվությունն ու երբեք տեղի չտվող անհանդուրժողականությունը: Իրերին իրենց անունները տալ և մաքառել հանուն արդարության հաղթանակի՝ այսպես է ըմբռնում բանաստեղծի առաքելությունը նրա քնարական հերոսը, հակադրվելով համակերպվող, պատեհապաշտ շրջապատին…

Այսօրվա իրականության ճշմարիտ պատկերն է ներկայացված «Խռովք»-ի «Մի բուռ Հայաստան» բանաստեղծության մեջ, որը, հիրավի, կարելի է համարել բանաստեղծական սխրանք.

Պալատների մեջ՝ ուռած գլուխներ,
Իսկ փողոցներում՝ ցավ ու տառապանք,
Իսկ փողոցներում՝ մուրացող որբեր,
Իրենց մարմինը վաճառող լրբեր,
Փողոցը՝ շուկա,
Ժողովը՝ շուկա,
Դպրոցը՝ շուկա,
Ավետյաց հողս դարձրին շուկա,
Ավետյաց հողս, դրախտավայրս,
Արնով շաղախված մի բուռ աշխարհս…

Բանաստեղծության շարունակության մեջ Արցախ աշխարհի հերոս, բայց «Խորթ տղերքի» ճարահատ քայլն է ներկայացվում, երբ նրանք հաց աշխատելու համար ճարահատ թողնում են հարազատ եզերքը, որովհետև «երկրի տերերի» մեղքով տեսադաշտից դուրս է մնացել երկրի իրական ու իսկական տերը՝ ժողովուրդը, հետևանքը՝ համատարած անտիրություն, անտարբերություն ու մորթապաշտություն:

Եվ չկա մեկը, որ մարդավարի
Նետի կապանքը սեփական լեզվի:
Ու ողջ ձայնով մեկ գոռա մի անգամ.
Տո, հերիք եղավ, մերկ է մեր արքան…

Ու գտնվում է այդ մեկը, և նա երկրի բանաստեղծն է՝ երգի արքան, որի առաքելությունը ժողովրդի շահերը պաշտպանելն ու նրա պայքարի առաջնորդ լինելն է:

Մի բուռ Հայաստան՝ բոլորը տերեր:
Բոլորը տերեր, իսկ երկիրն՝ անտեր,-

այսպիսի ընդհանրացմամբ է ավարտվում «Մի բուռ Հայաստան» բանաստեղծությունը:

Դանիելյանի պոետական աշխարհը մեր իրական աշխարհն է, որտեղ «տխուր ու հոգսաշատ» մարդիկ են վազում, ազգային-ավանդական բարոյականության ակունքներից հեռացած աղջիկները «սեր են վաճառում», որովհետև «ավերներ են եղել նրանց հոգու տաճարում», «խելառ ամբոխները» բախտ գտնելու հույսով դիմում են գրբացներին, և խաբված, անուշադրության մատնված հասարակ մարդիկ «հիմարի պես հավատում են ամեն գրածի» ու գրբացի: Եվ փրկության հույսը մնում է Տերը.

Գնամ մարդկանց բյուր մեղքերը
Տիրոջ մոտ քավեմ:

(«Երևանյան խճանկար»):

Ազատագրական պայքարի մարտիկը չի կարող երգեր չձոնել իր մարտական ընկերներին: Անհուն սիրո և չմարող կարոտի նրբին թրթիռներով է առլեցուն Մհեր Ջուլհաճյանին նվիրված քերթվածը, որտեղ անկախության համար պայքարի ելած Արցախը ներկայացվում է միանգամայն ռեալիստորեն:

Իսկ Արցախում ցավ էր, լույսը՝ բռնադատված,
Շղքայված էր վերջին հույսը Ցեղի,
Վերում խենթացել էր անգամ ինքը՝ Աստված,
Ու փրկություն չկար ոչ մի տեղից:

Արմեն Դանիելյանը բանաստեղծական ու մարդկային հազվագյուտ կերպարով առանձնանում է արցախական արդի պոեզիայում, նրա ստեղծագործությունը սթափության կոչող զանգ է: «Կեղծիքի ու ստի այս դարին» «վերևներում» քեֆ անողներին բանաստեղծի քնարական հերոսը ձեռնոց է նետում, գիտակցելով հանդերձ, որ հնարավոր է խենթի համարում ձեռք բերի, և իր «բախտի վրա խաղալ» է նշանակում դա:

Գրքի սիրային բանաստեղծությունները զետեղված են «Քո պատճառով» խորագրի տակ և թարմ են ու ապրված, ինքնատիպ ու բարձրարվեստ:

Իրավացի է գրախոսվող գրքի խմբագիրը, երբ գրում է. «Առնական ու հպարտ է բանաստեղծի սերը  այդ առնականության ու հպարտության մեջ՝ քնքույշ ու անդավ, անկեղծ ու պոռթկուն, անմնացորդ ու անկաշառ: Այդ սիրուց է բխում նրա հոգու խռովքը և ընթերցողին «դատապարտում» նրա հետ միասին տառապելու, հուզվելու, նաև տոգորվելու նույն սիրով, հավատով առ կյանքը, ազգն ու առ Աստված»:

Ա.  Դանիելյանի երգը՝ նրա պոեզիան, հիրավի, «վալերիանի երկու կաթիլ այն հեղուկն է», որը զորու է ներգործելու մարդու սրտի վրա և նպաստելու նրա հոգևոր առողջությանը:

Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Պատմություն

ՄԵՐ ՈՉ ՎԱՂԵՄԻ ԱՆՑՅԱԼԸ

Սկիզբը՝ նախորդ համարներում

Ճիշտ է, դրությունն իսկույն շտկվեց, հայազգի ուսանողներին տրվեցին ավելի շատ տեղեր, քան մինչ այդ: Բայց իմ նկատմամբ Ադրբեջանի ղեկավարության վերաբերմունքն ավելի սառեց, քանի որ Բ. Կևորկովի երաշխավորությամբ նամակը ես էի ստորագրել: Չէ որ Բաքվում դեռ չէին մոռացել մինչ այդ մարզային կուսակցական կոնֆերանսում ունեցած իմ ելույթը, ուր տեղ էին գտել վերահիշատակված հարցերը, ինչպես նաև մարզում սեփական հեռուստատեսություն, հասարակական-քաղաքական ամսագիր ունենալու պահանջները:

Մարզկոմում քարտուղարի պաշտոնից իմ ազատվելու հարցը ես արդեն լուծված էի համարում: Եվ հերթական կուսկոնֆերանսում դա արվեց: Ի դեպ, համանման վարմունքի համար իր ժամանակին նույն այդ պաշտոնից ազատվել էին Հ. Շահրամանյանը, Ա. Հարությունյանը և ուրիշներ:

Վերջում կուզենայի իմ կարծիքը հայտնել Բ. Կևորկովի անձի, նրա գործունեության մասին: Նախ նշեմ, որ բարձր էրուդիցիայի տեր էր, ուներ նախանձելի հիշողություն: Առանց երկմտանքի կարելի է ասել, որ նրա գործունեության երկրորդ շրջանը կարելի է գնահատել դրական: Նա մեզ մոտ աշխատանքի էր եկել հավատալով Ադրբեջանի ղեկավարության այն կարծիքին, թե Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության, մանավանդ մտավորականության և երիտասարդության շրջանում ծաղկում է ազգայնամոլությունը և, որպես կուսակցության գործին նվիրված անձ, իր պարտքն էր համարում պայքարել դրա դեմ, ավելին՝ արմատախիլ անել այն:

Բայց, որպես փորձառու կուսակցական գործիչ և իրադրության մեջ ճիշտ կողմնորոշվող անձ, նա, թեկուզ ուշացումով, բայց գլխի ընկավ, որ այդ տեսակետը մոլորություն է: Ում վստահում էր, չէր թաքցնում, որ ԽՄԿԿ Կենտկոմում Ղարաբաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելու փոքր իսկ միտում չունեն և, ավելին, դատապարտում են նման հայեցակետ ունեցողներին:

Ուստի մտերմական շրջանում նա խորհուրդ էր տալիս պահել-պահպանել Ղարաբաղը, հոգալ նրա տնտեսության զարգացման մասին, կանխել բնակչության արտահոսքը: Ադրբեջանի ղեկավարների հետ իր խոսակցություններում շատ համարձակ էր, ոչ քիչ դեպքերում Մոսկվայի իրեն մտերիմ ղեկավարների աջակցությամբ նրան հաջողվում էր լուծել ոչ քիչ թվով հարցեր: Ես կասեի, որ նա իր արժանի ներդրումն ունի մարզը գազիֆիկացնելու, Աղդամ-Ստեփանակերտ երկաթուղին կառուցելու, մեր մի շարք արդյունաբերական ձեռնարկություններ արմատապես վերակառուցելու, մարզի տասնյակ ավաններում դրանց մասնաճյուղեր ստեղծելու, մեր մի շարք տնտեսական և կենցաղային գերատեսչություններ հարե-ւան շրջանների ենթակայությունից հանելու և այլ գործերում: Էլ չեմ ասում բնակարանային շինարարության թափի աննախադեպ աճի, գյուղատնտեսության, մանավանդ՝ անասնապահության և խաղողագործության (ութսունականների վերջերին մարզն արդեն այսօրվա 8-9 հազարի փոխարեն 150-170 հազար տոննա խաղող էր արտադրում) բուռն զարգացման մասին:

Գնահատելով Բ. Կևորկովի գործունեությունը, չպետք է մոռանալ, որ նա Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի և նրա առաջին անձերի ուժեղ վերահսկողության տակ էր: Նրա պնդմամբ, նույնիսկ նրա «ՎՉ» հեռախոսը հսկողության տակ էր:

1982 թե 1983 թվականին նա հրավիրված էր մասնակցելու Երևանում Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգի ղեկավարության հերթական նիստին: Որոշել էր ծառայողական մեքենայով գնալ Կիրովաբադ-Ղազախ ճանապարհով: Բայց Բաքուն թույլ չտվեց դա. չէ՞որ նա պետք է անցներ Հայաստանի տարածքով: Նրան հրավիրեցին Բաքու, իրենց հետ տարան Երևան, իրենց հետ ետ բերեցին Բաքու և ճանապարհեցին Ստեփանակերտ:

Երևանում էլ այն մեքենան, որ նրան էր սպասարկում, շրջագայելու դեպքում միշտ խոթում էին «իրենց մարդը համարվող» մեկնումեկին: Տպավորությունն այնպիսին էր, որ նույնիսկ Կեւորկովի ննջասենյակն էր հսկողության տակ:

Հիացած էր Երևանով, նրա արդյունաբերական ձեռնարկություններով, մշակութային հիմնարկներով: Շատերը չգիտեն, թե նա ինչու չէր ընդունում, այսպես կոչված, հանրահայտ «13»-ի նամակի հեղինակներին, Զորի Բալայանին: Չէր կարող, քանի որ նա խիստ զգուշացված էր Բաքվի կողմից և գիտեր, որ կան անձինք, ովքեր իսկույն կիմանան այդ մասին և կհայտնեն ուր պետք է: Ինչ վերաբերում է Լեոնիդ Հուրունցին, ամեն անգամ ներկայացնելիս՝ սիրալիորեն ընդունում էր նրան: Բայց Հուրունցը Կևորկովի մասին  բացասական էր գրում Մոսկվային, որի պատճառով էլ լարվեցին նրանց հարաբերությունները:

Ոչ քչերն են մեղադրում Բ. Կևորկովին մարզում ադրբեջանական բնակչության անհամեմատ մեծ աճի հարցում: Անշուշտ, մարտյան պլենումն այդ գործում իր դերն ունեցել է: Չէի ցանկանա, բայց ստիպված եմ ասելու, որ առյուծի բաժինը մեր տնտեսվարներինն էր: Ոչխարաբուծական ֆերմաներում, բացի ֆերմայի վարիչներից և հաշվորդներից, այլևս հայ անասնապահ չկար: Կաթնապրանքային շատ ֆերմաներում ևս գերակշռում էին դրսից եկածները: Ինչո՞ւ այդպես էր: Բանն այն էր, որ եկածներին տրվում էին ոչ քիչ արտոնություններ: Տնտեսությունների հաշվին նրանք պահում էին իրենց մեծաքանակ սեփական անասունները, դրա համար, անշուշտ, նյութապես սիրաշահում «մեծերին»:

ԽՄԿԿ Կենտկոմից հղված մի նամակի հետքերով Մարտակերտի շրջանի վերին գյուղերից մեկը (անունը չեմ հիշում) գործուղման գնաց կուսմարզկոմի գյուղատնտեսական բաժնի վարիչ Մ. Գաբրիելյանը: Եվ նրանում նշված փաստերը լրիվ հաստատվեցին՝ Լաչինից եկած ինչ-որ մեկը ֆերմայում տնտեսության հաշվին պահում էր իր մեծաքանակ ոչխարներն ու կովերը: Որոշվեց բռնագրավել նրա ունեցվածքը և հանձնել մսի կոմբինատին, բայց մինչև միլիցիայի աշխատողների տեղ հասնելը՝ նա հասցրել էր իր ունեցվածքով ճողոպրել այդ գյուղից:

(շարունակելի)
Եղիշե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՀԱԶԱՐԱՎՈՐ…  ԵՎ  ԵՎՍ  ԵՐԿՈՒ ՎԿԱՆԵՐ

 

Ինչո՞ւ եմ այս վերնագիրն ընտրել: Շուշիի պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններից ու հին գերեզմանատներից հավաքած վիմագիր արձանագրություններն այն հազարավոր անխոս վկաններն են, որ տեղեկություն են տալիս ինչպես 18-19-րդ դարերում քաղաքում ապրող 100-ից ավելի հայ գերդաստանների, նշանավոր մարդկանց ու պատմական կարևոր դեպքերի, այնպես էլ արտաքին աշխարհի հետ ունեցած կապերի մասին:

Իսկ որո՞նք են մյուս երկու վկաները: Դրանք այն վկաներն են, որ առեղծված էին մինչև վերջերս: Ուզում եմ խոսք բացել նախ մի շիրմաքարի արձանագրության, ապա մի գերդաստանի մասին, որի տոհմածառի պատմությունը գտնվում է պարսիկ հեղինակ Համիղ Ալգարի «Միրզա Մելքում խան» 308 էջանոց գրքի մեջ, Լոս-Անջելեսում՝ 1973 թվականին:

Նախ՝ ներկայացնեմ արձանագրությունը: Շիրմաքարը, որի արձանագրության վերջում նշված է հանգուցյալին 1751 թվին հողին հանձնելու մասին, գտնվում է քաղաքի Ղազանչեցոց սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու հարավ-արևելյան կողմի գերեզմանատանը: Շիրմաքարը տափակ է, ,12 X 60 X 30 սմ չափսերի, տեղադրված լաստապատցի Ալմաստի որդի Ասզատուրի /Ասծատուր/ շիրմին ու վրան արձանագրված.ԱՅՍ է ՏԱՊԱՆ ԼԱԱՏԱՊԱՏՑԻ ԱԼՄԱԱՏԻ ՈՐԴԻ ԱՍԶԱՏՈՒՐԻՆ ԹՎԻՆ   ՈՄ ԷՐ (Տես՝ նշված գերեզմանատունը, արձանագրություն հ. 31): Այսքանն արձանագրության մասին:

Իսկ հիմա Միրզա Մելքում խանի մասին: Ինչպես տոհմածառի սկզբնամասում, այնպես էլ վերը նշված գրքում, պարսիկ հեղինակը միանշանակ ասում է, որ գերդաստանի նահապետ Մելքոմի ընտանիքը օրիգինալ (իսկական) հայկական էր Ղարաբաղում՝ հայկական տարածաշրջանում: Մեջբերում եմ գերդաստանի տոհմածառից հատված՝ թարգմանաբար. «Մելքումի¬ (լ) Մելքո(լ)մի – Մելքոմի ընտանիքը բնիկ հայկական ընտանիք է Ղարաբաղ (Զանգեզուր) Հայաստանի ռեգիոնում»:

Գրքի շապիկի վրա պատկերված է Միրզա Մելքոն խանի գերդաստանի գերբը՝ ծխախոտի տերևներ, իսկ կենտրոնում՝ թուրը գլխավերևում պահող առյուծ:

Նշեմ, որ ըստ գերդաստանի 7-րդ սերնդի՝ Հովհաննես Մելքոմ բեկի պատմածի, գերդաստանի նահապետը, որի անունն է կրում ինքը, բնակվելիս է եղել Շուշիում և զբաղվել է առևտրով 1600-ական թթ. վերջերին, կինը եղել է Զանգեզուրից: Որպեսզի այս կապակցությամբ կասկածներ չառաջանան, ասեմ, որ Բելգիայի թագավորական պալատի հայտնի բժիշկը լավ պատմություն գիտե, իսկ Ղարաբաղի պատմությունն էլ՝ առավել:

1700 թվականին տոհմի ավագն ունեցել է մեկ արու զավակ՝ Հակոբ անունով, մասնագիտությամբ՝ բժիշկ, որն էլ իր հերթին ունեցել է երեք տղա՝ Աղանուր Մելքոն, Տիգրան Մելքոն և Աբրահամ Մելքոն:

1720-ական թթ. Միրզա Մելքում խանը, օգտվելով այն հանգամանքից, որ հետամնաց ագրարային Պարսկաստանը խարխլվում է, թողնելով առևտուրը Շուշիում, տեղափոխվում է Սպահան: Մտերմանալով Պարսից շահի հետ, հատուկ ֆարմանով (հրամանագիր) տնօրինում է Պարսկաստանի ծխախոտի արդյունաբերությունն ու արտադրանքի մեծածախ առևտրով զբաղվում: Կարճ ժամանակում զարգացնում է ծխախոտի արտադրությունն ու ստանում մեծ եկամուտ: Երբ տնտեսական ու քաղաքական վիճակը երկրում ավելի է բարդանում, գերդաստանի հաջորդ ավագը՝ Աղանուրը, կարողանում է ունեցվածքի կեսից ավելին մի կերպ վաճառել ու տեղափոխվել Հնդկաստան, որտեղ 1851 թ. ծնվում են նրա երկու որդիները: 1880-ականներին ավագ որդին՝ Դանիել Մելքում բեկը, տեղափոխվում է Ինդոնեզիա և շարունակում զբաղվել առևտրով: Նա ունեցել է երեք արու զավակ՝ Ռոբերտ Մելքոմ, Պավել Մելքոմ և Գրիգոր Մելքոմ: Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Բատավիայում (հետագայում՝ Ջակարտա) Ռոբերտ Մելքոմը 1932 թ. ունեցել է արու զավակ, որին կոչել են իրենց նահապետի անունով՝ Մելքոմ բեկ: 1939 թ. Ռոբերտ Մելքոնն ընտանիքով տեղափոխվել է Հնդկաստան: Նույն թվականին ճանապարհորդելու նպատակով գնացել են Ֆրանսիա: Երբ գտնվում էին Մոնտե Կառլոյում, սկսվել է 2-րդ համաշխարհային պատերազմը: Մարտական գործողությունների գոտուց դուրս գալու նպատակով ընտանիքը տեղափոխվել է Իտալիայի առևտրական կենտրոն Վենետիկ, որտեղ էլ Հովհաննես Մելքոմ բեկը հաճախել է դպրոց: 1945-ին, երբ վերջացել է պատերազմը, նրանց ընտանիքը նորից գնացել է Ինդոնեզիա և Ջակարտայում մնացել մինչև 1954 թվականը: Նույն թվականին Հովհաննես Մելքոն բեկն ընդունվել է Գենտի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, որտեղ սովորել է 5 տարի և ստացել ընդհանուր վիրաբուժության, երակների խցանման և այլ հիվանդությունների բուժման մասնագիտություն: Նշված համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետն է ավարտել նաև տաղանդաշատ բանաստեղծ Դանիել Վարուժանը, որի հարթաքանդակը, շագանակագույն մարմարից, փակցված է համալսարանի առաջին հարկի դահլիճի պատին, որը պարզ երևում է դոկտոր Մելքոն բեկի և Բելգիայի նավթային արդյունաբերության բենզինի լաբորատորիայի համար կառուցված զտարանի հեղինակ, այժմ թոշակառու՝ Մաթոս Մաթոսյանի լուսանկարում:

2001 թվականից հայտնի բժիշկ Հովհաննես Մելքոմ բեկը սեփական տուն ունի քաղաքի երևանյան դռներին պատկից և Շուշիի պատվավոր քաղաքացի է:

Հովհաննես Մելքոմ բեկ, 1932 թ.: Այսպիսիք են նրա տվյալներն ըստ անձնագրի, որ ընդունված է գրել արտասահմանյան երկրներում: Իսկ ըստ տոհմածառի տվյալների, հայրանունը Ռոբերտ է: Վստահ կարող ենք գրել այսպես՝ Հովհաննիսյան (Հովհաննեսյան) Մելքոմ բեկ Ռոբերտի, ծնված 1932 թ. Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Ջակարտայում:

Այս գերդաստանի զավակ Ջոզեֆ Մելքոն խանը Վենետիկի ս. Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանության համալսարանում դասավանդել է մաթեմատիկա: Որպես փայլուն մասնագետի, նրա մեծադիր նկարը տեղադրված է համալսարանի թանգարանում, որի մասին առանձին զրույցի ժամանակ նշել է բելգիահայ Մաթոս Մաթոսյանը:

Եթե ուշադիր հետևենք արխիվային փաստաթղթերի հիման վրա պարսիկ հեղինակ Համիդ Ալգարի կազմած Մելքոն խանի տոհմածառում նշված տարեթվերին, կտեսնենք, որ Շուշիում հայն ապրում է 1600-ական թվականներից: Այդ են վկայում նաև այն բազմաթիվ առանց արձանագրությունների շիրմաքարերը, որոնց ականատես ենք այսօր Շուշիի հին հայկական գերեզմանատներում: 1751 թ. հայ քարագործ վարպետը շիրմաքար է տաշել ու արձանագրություն գրել՝ նշելով տարեթիվը մեսրոպատառ: Իսկ ադրբեջանական, ինչու չէ, նաև հայկական որոշ աղբյուրներում էլ գրում են, որ իբր Շուշիի հիմքը դրվել է 1752 թ., չներկայացնելով որևէ սկզբնաղբյուր ու փաստ: Հեռու չգնանք: Դրանում համոզվելու համար բերենք որպես օրինակ «Դարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994)» հանրագիտարանը՝ բաղկացած 864 էջից, տպագրված Երևանում՝ 2004 թ.: Այնտեղ Շուշիի մասին գրված է. «18-րդ դարի 2-րդ կեսին թուրքական սարըջալու քոչվորական ցեղի առաջնորդ Փանահ Ալին, օգտվելով Ղարաբաղի Մելիքությունների ներքին անհամաձայնություններից, Վարանդայի Մելիք Շահնազար Բ-ի օժանդակությամբ տիրացել է Շուշիի ամրոցին: 1752 թ. հիմնվել է Շուշիի կամ Ղարաբաղի խանությունը, իսկ Փանահ Ալին իրեն հռչակել է Ղարաբաղի խան, բերդը բնակեցրել նախ՝ թուրքական վաչկատուն ցեղերով, ապա՝ Ագուլիսից, Ղազանչիից, Մեղրիից և այլ վայրերից տեղահանված հայ շինականներով ու արհեստավորներով» (էջ 525-526, ակնարկը ներկայացրել է Բ. Կարապետյանը): Գրախոսելու միտում չունեմ, միանգամայն այլ թեմա է, սակայն հպանցիկ նշեմ, որ ճշգրտումների մեծ կարիք ունի հանրագիտարանը: Եվ, կարծում եմ, կարիք չկա նման վիճակում այն թարգմանել և ռուսերեն էլ դնել ընթերցողի սեղանին:

Ինչպես տեսնում ենք, հազարավոր վկաներին գումարվելով, անհերքելի վկայություն են բերում և իրենց անջնջելի կնիքը դնում Համիդ Ալգարի «Միրզա Մելքում խան» գիրքն ու վերը նշված շիրմաքարի արձանագրությունը:

Հուսանք, որ ասպարեզ կգան նոր վկաներ ևս ու կխոսեն հինավուրց Շուշիի ավելի վաղ շրջանի մասին, վերահաստատելով, որ սա հայկական ռեգիոն է, ինչպես Ալգար Նաղին է ասում:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Նամականի

ԴԱՌԸ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պատերազմից հետո մեր քաղաքը բավականին բարգավաճել ու շքեղացել է: Սա, թերևս, փաստ է« որ տեսանելի է նույնիսկ անզեն աչքով: Կենտրոնական փողոցով քայլելիս՝ անհնար է պատկերացնել« որ այսպիսի մի քաղաք երբևէ պատերազմ է տեսել: Սակայն ամենո՞ւր է նույն կերպարանքը: Կարող ենք համոզվել« որ ոչ: Արդյո՞ք բոլոր փողոցները ունեն իրենց շքեղությամբ հպարտանալու հնարավորություն: Ցյսօր դեռ կան փողոցներ« այնտեղով անցնելիս ակամայից մտաբերում ես հետպատերազմյան Ստեփանակերտը: Իսկ գիշերային ժամերին՝  անգամ թշնամուս չեմ ցանկանա անցնել այդ քարուքանդ եղած ճանապարհներով« քանզի որևէ կարգի վնասվածք ստանալը անխուսափելի է ու հաճախ՝ նաև ճակատագրական: Խոսքերիս վառ ապացույցն է հանդիսանում Խաչատուր Աբովյան փողոցի անմխիթար   վիճակը: Անշուշտ, այս փողոցի մասին անհնար է« որ չիմանան մեր քաղաքապետարանի համապատասխան ծառայությունները« բայց, չգիտես ինչու, կարծես ոչ ոքի չի մտահոգում« որ այստեղ ևս մարդիկ են ապրում« նրանք ևս հարկեր են վճարում և հարմարավետություններից օգտվելու ոչ սակավ ցանկություն ունեն: Այստեղ են ապրում նաև վարձով բնակվող բազմաթիվ ուսանողներ՝ մեր փոքրիկ հանրապետության ամենատարբեր շրջաններից« որոնք, անշուշտ, այսպիսին չէին պատկերացնում մայրաքաղաքը:

Չանդրադառնալով ուսանողական կյանքի ցավալի կողմերին՝ նշենք« որ անուշադրության մատնված այս փողոցը մեծ տարածություն չի զբաղեցնում, հետևաբար ֆինանսական մեծ ներդրումներ չեն պահանջվում այն գոնե մասամբ կարգի բերելու համար: Մի քանի մեծահարուստներ՝ նույն փողոցին պատկանող դեպի իրենց նորակառույց հյուրանոցները տանող ճանապարհը, անշուշտ, մոտ ապագայում կվերանորոգեն« իսկ հասարակ բնակիչներին մնում է երազել« որ իրենց թաղամասում էլ մի օր մի «մեծահարուստ» կբնակվի ու իրենց էլ բախտ կվիճակվի քայլել հարթ ու ասֆալտապատ փողոցով: Հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս ի հայտ եկան այսքան մեծահարուստները« չէ՞որ բոլորս միասին էինք  պայքարում…

Ոչ վաղ անցյալում կայացած խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ այս թեման ևս ծառայել է որպես խոստումների առարկա« իսկ բարեհաջող ընտրվելուց հետո« բնականոն կերպով մոռացության տրվել: Այս երևույթը այնքան բնական է դարձել մեր ժողովրդի համար« որ արդեն իսկ հարմարվել է մշտապես խաբված ու հուսախաբ եղածի իր կարգավիճակին: Այս պարագայում բողոքելու փորձ անգամ անելը ոչ այլ ինչ է« եթե ոչ կատարյալ միամտություն: Հարցին մեկ այլ տեսանկյունից մոտենալու դեպքում դժվար չէ գիտակցելը« որ դեռ էլի կլինեն ընտրություններ ու կրկին կարվեն խոստումներ« իսկ թե երբ իրականություն կդառնան այդ խոստումները, հայտնի է միայն իրենց՝ ընտրվողներին: Մեր պարտականությունն է ընտրել« ինչն էլ մեծ պատասխանատվությամբ կատարում ենք: Ու, որ ամենակարևորն է« այնուհետև ոչինչ չենք պահանջում« քանզի գիտակցում ենք« որ նրանք էլ ունեն տուն« տեղ« երեխաներ: Նրանց որդիներն էլ ցանկանում են ավտոմեքենա ունենալ ու օգտվել կյանքի զանազան հաճույքներից: Այս պրոբլեմների մեջ գտնվող մարդուն արժե՞ մտահոգել ինչ որ ճանապարհի հարցով: Հետո ինչ՝ խոստացել է« կամ չի խոստացել: Մեծ քաղաքականությունն ունի իր թե դրական և թե բացասական կողմերը: Իսկ մեզ մնում է համբերությամբ սպասել՝ հույսներս դնելով հաջորդ ընտրությունների վրա: Միգուցե մի օր էլ Խաչատուր Աբովյան փողոցի բնակիչներին բախտ վիճակվի քայլել հարթ« բարեկարգ ու լուսավոր փողոցով…

Մհեր ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ, ԱրՊՀ, ժուռն., 3-րդ կուրս

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵԶՐԵՐ

Երբ ցուցադրվում էր ռեժիսոր Անրի Վերնոյի «Մայրիկը»՝ դահլիճը գրեթե դատարկ էր:

Հեռուստացույցն այսօր լսարանին մատուցում է տարբեր ժանրերի ֆիլմեր, որոնց մեծ մասը հեղեղված է բռնություններով, դաժանություններով ու մարդասպանություններով: Նրանք բոլորն էլ ունեն միանման սյուժե և իրենց մեջ արվեստի ոչ մի տարր չեն ներառում: Այսօրվա կինոյի նկատմամբ մեր հասարակության վերաբերմունքը պարզելու նպատակով մենք հարցումներ կատարեցինք հասարակության տարբեր խավերի մոտ: Կարծիքները, բնականաբար, կիսվեցին: Մի մասին բավարարում է այսօրվա կինոն: Նրանց համոզմամբ, կյանքը Ղարաբաղում միապաղաղ է և գոնե կինոյում նրանք ուզում են տեսնել անիրական, թեկուզ և՝ դաժան տեսարաններ, ինչը և տեսնում են: Մյուսն մասն էլ այսօրվա կինոն շատ պրիմիտիվ է համարում: Նրանք հոգնել են դաժանությունից և, կարծում են, որ կինոն պետք է հուզի մարդուն, նրան հաճույք պատճառի և խորհելու տեղիք տա:

Ելնելով այն հանգամանքից, որ հեռուստացույցն այսօր լսարանին մատուցում է բազմաթիվ ֆիլմեր, նշանակալիորեն դժվարանում է կինոթատրոնի վիճակը: Ինչպես ասաց ԼՂՀ պաշտպանության նախարարության Ստեփանակերտի կայազորի Սպայի տան պետ Ռ. Խաչատրյանը, իրենք չգիտեն ինչպիսի ֆիլմ ցուցադրեն, որ հետաքրքրի մարդկանց. «Մենք հնարավորություն չունենք հարցումներ կատարել և պարզել, թե մարդիկ ո՞ր ֆիլմն են ուզում տեսնել էկրանին: Միայն սեփական փորձից եկանք այն եզրակացության, որ մարդիկ ավելի շատ գալիս են կատակերգություն և մելոդրամա դիտելու: Բացի դրանից, մենք ընտրություն չունենք: Պատերազմի ժամանակ ավերվել է մեր արխիվը և այսօր մենք ստիպված ենք բավարարվել ընդամենը մի քանի կրպակներում առաջարկվող տեսաֆիլմերով»: Հարկ է նշել, որ այսօր մեր կինոդահլիճում ցուցադրվում են ոչ թե կինոֆիլմեր, այլ տեսաֆիլմեր (վիդեոֆիլմեր), քանի որ կինոֆիլմ ցուցադրելու համար հատուկ սարքավորումներ են անհրաժեշտ, որոնց ձեռք բերումը մեծ գումարների հետ է կապված: Այն արժե մոտավորապես 150-160 հազար ԱՄՆ դոլար:

Ռ. Խաչատրյանն իր պատրաստակամությունը հայտնեց համագործակցել երիտասարդների հետ՝ նրանց կինոյի բարձր արվեստին ավելի մոտիկից հաղորդակից դարձնելու համար: Այժմ մշակվում է մի ծրագիր, համաձայն որի երիտասարդությունը հնարավորություն կունենա իր ընտրած ֆիլմը տեսնել էկրանին, այն էլ շատ հարմար գնով, որը կկազմի ներկայիս տոմսի գնի 50 տոկոսը՝ 150 դրամ:

Յուլիա ՎԱՆՅԱՆ, ԱրՊՀ ժուռն. 3-րդ կուրս

Ալեք Մանուկյան փողոցի զույգ մայթերի սալիկապատման աշխատանքների ավարտից ընդամենը մի քանի տարի է անցել, սակայն այսօր երբեմնի գեղեցիկ այդ մայթերի մի մասում քարուքանդ արված սալիկների տեղում ցեխախառն գետին է մնացել…

Հետաքրքիր է, սփյուռքի մեր բարերարների կողմից այդ փողոցի բարեկարգման համար ուղարկված գումարներն, արդյո՞ք, լրիվությամբ են ներդրվել շինարարական աշխատանքներում, թե՞…

ԱՄԵՆՈ՞ՒՐ ԵՆ ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վերջերս քաղաքի խանութներում տեղադրված դրամարկղային մեքենաներն ընդհանուր առմամբ ոչ մի էական փոփոխություններ չմտցրին« այնուամենայնիվ« սույն թվականի հունվարի 1-ից 200 դոլար արժողությամբ դրամարկղային մեքենաներ անպայման պետք է ձեռք բերեն նաեւ քաղաքի բոլոր վարսավիրանոցներն ու գեղեցկության սրահները:

Օրենքին չենթարկվելու դեպքում հարկային մարմինների կողմից սրահները տուգանվում են՝ առաջին անգամ՝ 75.000« երկրորդ անգամ՝ 150.000« երրորդ անգամ՝ 300.000 դրամ գումարի չափով: Պարզվեց« որ քաղաքի ոչ բոլոր սրահներն ի վիճակի եղան ձեռք բերել նման մեքենա (ինչը բնական է) եւ ստիպված եղան փակվել՝ գործազրկության մատնելով սրահում աշխատողներին:

Այսպես« մոտ օրերս մեր քաղաքում փակված գեղեցկության սրահներից մեկի տնօրեն Վ. Ա. Սարգսյանն այն հարցին« թե ինչու փակվեց սրահը« պատասխանեց հետեւյալ կերպ.

– Ինչ խոսք« մեր քաղաքում կան գեղեցկության շատ սրահներ« որոնք իրար հանդեպ գտնվում են խիստ մրցակցության մեջ: Մեր հաճախորդներն էլ այդքան շատ չեն« որպեսզի մենք կարողանանք հոգալ և մեր սեփական կարիքները« և վճարել հաստատագրված վճար« և գնել թանկարժեք դրամարկղային մեքենաներ: Իմ՝ որպես սրահի տիրոջ« ամսական եկամուտը կազմում է 30.000 դրամ: Այդ պատճառով չեն հերիքում ոչ մեր ֆինանսական միջոցները« ոչ էլ մեր նյարդերը:

Վերջում մեր զրուցակիցն ավելացրեց« որ ոչ այնքան ափսոսում է սրահի փակման« ինչքան այնտեղ աշխատող վարպետների աշխատանքից ազատվելու համար:

– Սրահում աշխատում էին 4 հոգի« որոնցից շատերն իրենցընտանիքների միակ աշխատողներն են: Ինձ համար շատ դժվար է առանց աշխատանքի թողնել նման մարդկանց« սակայն դա կանխելն էլ իմ ուժերից վեր է:

Բնական է« որ յուրաքանչյուր նորամուծության բուն խնդիրն է օգուտ բերել հասարակությանն ու ծառայել ի նպաստ նրա շահերի: Համենայնդեպս, այդպես է աշխարհի բոլոր քաղաքակիրթ երկրներում: Մենք նույնպես համարվում ենք քաղաքակիրթ երկիր« սակայն մեր հասարակությունը նման նորամուծություններ չի ընդունում: Տեսնես ո՞րն է դրա պատճառը…

Անահիտ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ԱրՊՀ« ժուռն. 5-րդ կուրս

ՆԵՐՔԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԼՈՒԾԵԼ Է ՊԵՏՔ

Ցանկացած քաղաքակիրթ երկիր ունի իր ներքին ու արտաքին խնդիրները: Դրանցից առավել կարևոր են ներքին խնդիրները, որոնց միջոցով ծանոթանում ենք տվյալ երկրի, այսպես ասած, բնավորությանը: Մեր երկրում, հատկապես՝ մեր մայրաքաղաքում, ներքին խնդիրները շատ-շատ են: Զբոսնելով մեր մայրաքաղաքի փողոցներով՝ ականատես ենք դառնում մի շատ տհաճ իրականության: Քաղաքում չկա մի այնպիսի շենք, մի այնպիսի կառույց, որի վրա բազմաթիվ թղթեր, հայտարարություններ ու տարբեր երգիչների նկարներ չլինեն: Շատերի համար դրանք ոչինչ չեն նշանակում, ոմանց համար էլ ինչ-որ տեղ նաև հաճելի է տեսնել սիրած երգչի կամ երգչուհու նկարները քաղաքի պատերին, բայց ոչ ոք չի հիանա պատերին  փակցված մի թղթով, որն այնտեղ է արդեն մի տարի:

Այս խնդրով կարծես թե ոչ ոք չի հետաքրքրվում, ոչ ոքի չի հուզում այս հարցը, մի՞թե սա էլ ներքին խնդիր չէ, որը պիտի մտահոգի բոլորին: Քաղաքի ամենօրյա մաքրման (փողոցների սրբում) կողքին պետք է հաշվի առնել նաև այս խնդիրը: Մեծ կարևորություն ունեցող հարցը շուտափույթ լուծում է պահանջում, քանզի ցանկացած երկիր (քաղաք) կատարյալ է իր խնդիրների նվազությամբ:

Արևիկ ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ, ԱրՊՀ, լեզվագրական, 1-ին կուրս

ԵՐԹՈՒՂԱՅԻՆ ՏԱՔՍԻՆԵՐԻՆ ՍՊԱՍԵԼԻՍ…

Շուրջ վեց ամիս է, ինչ Կրկժանում գործում է  երթուղային տրանսպորտը: Եվ հետաքրքիրն այն է, որ սկզբից այնտեղի բնակիչները ոգևորված էին և շատ ուրախ, քանի որ նրանք ստիպված չէին լինի ոտքով գնալ աշխատանքի կամ էլ որոշակի ճանապարհ անցնել, իսկ այնտեղից երթուղային տաքսի նստել:

Սակայն երթուղային տաքսիների անկանոն աշխատանքը տեղիք տվեց բնակիչների դժգոհությանը:

Լինում են դեպքեր, երբ բնակիչները մի քանի ժամ սպասում են «55» համարի երեք երթուղային տաքսիներին, բայց մեկն էլ չի հայտնվում թաղամասում: Հուսանք, որ մոտ ապագայում   կկանոնակարգվի երթուղային տաքսիների աշխատանքը, և բնակիչներն ամեն անգամ ստիպված չեն լինի ուշանալ աշխատանքից, էլ չենք խոսում ուսանողների մասին, ովքեր այդ պատճառով ամեն անգամ ուշանում են դասերից:

Իրա ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ԱրՊՀ, լրագրություն, 3-րդ կուրս

ԷՐԵԿ ԼԱՎ ԷՐ, ՔԱՆՑ ՎՈՒՐ ԷՍՕՐ

Այս ո՞ւր հասցրեց մեզ 21-րդ դարը: Եվ դեռ ասում ենք, թե օրինապահ ժողովուրդը ենք՝ օրինավոր երկրում: Իսկ ինչո՞վ է, արդյոք, պայմանավորված մեր «օրինապահությունն» ու «օրինավորությունը»: Փողոցներում ամեն քայլափոխի ոստիկանների ներկայությա՞մբ, թե՞ այն հանգամանքով, որ մերթընդմերթ սպանության մի նոր լուր է ճեղքում մեր առօրյա անդորրը: Մերօրյա մարդասպանների կերպարն այսօր մեր մտքերում սկսել է այնքան մեծ տեղ զբաղեցնել, որ դադարել ենք միշտ հաղթող բարու մասին մտածել: Ի՞նչ բարու մասին կարող է խոսք լինել, երբ չարն արդեն իր թաթը դրել է մեր հասարակության վրա: Այն ժամանակ, երբ աշխարհն էր դողում ահաբեկչություններից, մենք, լինելով հեռու այդ ամենից, մեզ ինչ-որ չափով ապահով էինք զգում: Կարծում էինք, թե պատերազմի հետ վերջացել են բոլոր սարսափները: Բայց ո՞վ կպատկերացներ, որ մի օր մեզ մոտ ևս կավելանան սպանությունները: Բոլորն են տեղյակ, թե վերջերս քանի նման դեպք գրանցվեց: Գուցե պատճառն այն է, որ օրենքի ամենայն խստությամբ դատվելու փոխարեն որոշ մարդիկ իրենց արարքների համար պատասխան տալու ավելի ձեռնտու միջոցներ գիտեն, որոնք, ըստ երևույթին, շատ հեշտ էլ կիրառվում են: Գիտակցել է պետք, որ հանցապարտներին խնայելով՝ ազնիվ մարդկանց կյանքն ենք վտանգում: Եթե մեր երիտասարդները, ինչու չէ, նաև անչափահասները, որոնց աչքերում աշխարհը դեռևս հեքիաթ է, որոշել են ամեն գնով փորձել սպանության դառը համը, ապա ոչ մի կերպ չեմ պատկերացնում, թե ինչ ապագա պիտի ունենա վաղը մեր պետությունը, մեր երկիրը…

Ասում են՝ «արդարության սուրը պատյան չունի»: Մեր իրականության մեջ, դժբախտաբար, հաճախ է հակառակը լինում: Երևի վերջերս կատարված ցավալի իրադարձությունների պատճառն էլ դա է:

Սյուզաննա ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ, ԱրՊՀ, ժուռն., 2-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Պարենային անվտանգություն

ԹՌՉՆԱԳՐԻՊԻ ՎԻՐՈՒՍԻ ՄՈՒՏԱՑԻԱՆ՝ ԿԱՊՎԱԾ ԲՆԱԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

Թռչնագրիպի անսպասելիորեն և միաժամանակյա հայտնվելը մի շարք եվրոպական երկրներում ու մեր հարևան Թուրքիայում, մայր Հայաստանի սահմաններից ոչ հեռու տարածքներում, սպառնալիքի տակ է առել սահմանամերձ մեր մի շարք բնակավայրեր:

Քանի դեռ թռչնագրիպի ներմուծման ուղիները լրիվությամբ չէ, որ պարզաբանված են, Թուրքիայի որոշ շրջաններում այն սկսել են կապել բիոլոգիական դիվերսիայի հետ: Այնուամենայնիվ, թռչնագրիպի միաժամանակյա բռնկումները երկրագնդի տարբեր ծայրերում վեր է ածվել հանելուկային երևույթի, հատկապես, երբ ապացուցված չէ չվող թռչունների վարկածը:

Թռչնագրիպի հանելուկային տարածումը որոշակի խուճապ է առաջացրել բնակչության մեջ, հատկապես՝ անտեղյակ մարդկանց մոտ: Շատերին մտահոգում է, թե արդյո՞ք այն չի ներխուժի մեր տարածքները կամ մեզ կհաջողվի՞ բնակչությանը պաշտպանել այդ վտանգից:

Այս ամենի պարզաբանմանն էին նվիրված ճիշտ ժամանակին ԶԼՄ-ներում հրապարակված նյութերը թռչնագրիպի մասին, որոնք կանխեցին խուճապը:

Լրատվամիջոցներից պարզ դարձավ նաև այն, որ թե° Հայաստանում, և թե° մեզ մոտ պետության կողմից արդեն մշակվել և իրականացվում են վարակի տարածումը կանխարգելելու ծրագրերը, որ թռչնագրիպի դեմ պայքարը գտնվում է պետության ուշադրության կենտրոնում: Օգտագործվում է կայանների և անասնաբուժական ծառայությունների ներուժը: Սակայն մտահոգություն դեռ կա: Մարդկանց մի մասը գտնում է, որ պետք է ոչնչացնել վայրի, հատկապես չվող թռչունները: Կարծես նորից եկել է մաուցզեդունյան ճնճղուկաորսի դարը:

Մինչդեռ թեմայի մանրազնին ուսումնասիրություններն ապացուցում են միանգամայն այլ հանգամանքներ: Թռչնագրիպի ձևափոխությունները (մուտացիան) և նրա հարմարվողական (ադապտացիան) հատկանիշներն իր համար անսովոր միջավայրում պատահական երևույթներ չեն: Անկասկած, այդ ամենը կապված է նաև վիրուսի, արտաքին միջավայրի մի շարք այլ գործոնների կամ փոփոխվող բնակլիմայական պայմանների հետ: Գուցե և ճիշտ կլինի այն կապել անգամ երկրագնդի գլոբալ տաքացումների հետ, ինչը դեռ շարունակվում է:

Թռչնագրիպի միաժամանակյա բռնկումները կապված են նաև այլ, մեզ անհայտ պատճառների հետ: Օրինակ, ՌԴ թռչնաբաններին դեռևս չի հաջողվել պարզելու անցյալ տարի Չելյաբինսկում այդ հիվանդության բռնկման պատճառները՝ չվող թռչունների գործոնի բացակայության պարագայում:

Ես բացասաբար եմ վերաբերվում նաև ընտանի թռչունների զանգվածային ոչնչացմանը, ինչը դիտվում է վարակի տարածման գլխավոր կանխարգելիչ միջոցառում: Նախ՝ հնարավոր չէ ամբողջովին ոչնչացնել ընտանի և վայրի թռչուններին: Հետևապես, վարակի աղբյուրն այդ ձևով չեզոքացնել անհնար է: Վիետնամում, Ինդոնեզիայում կամ Չինաստանում միլիոնավոր ընտանի թռչունների ոչնչացումը չի կասեցրել թռչնագրիպի վտանգը:

Ես կողմնակից եմ վարակի նկատմամբ անապահով համայնքների կամ թռչնագործարանների ընտանի թռչունների ոչնչացմանը՝ իրենց հարևանությամբ գտնվող բնակավայրերի թռչունների հետ միասին: Բայց դեմ եմ թռչնագրիպի նկատմամբ անապահով օջախներից 100-ավոր կմ հեռավորության վրա գտնվող առողջ թռչունների ոչնչացմանը: Թուրքիայում անապահով բնակավայրերի ընտանի թռչունների զանգվածային ոչնչացումը դրական արդյունքներ չի տալիս: Հետևաբար, այն անպայմանորեն պետք է զուգակցվի համալիր միջոցառումների պատշաճ կատարմամբ:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ թռչնի, խոզերի և մարդու գրիպի վիրուսներն ունեն նույն ծագումը և օժտված են նույն մուտացիոն և ադապտացիոն հատկանիշներով: Ընկնելով բնակլիմայական տարբեր պայմաններ՝ նրանք կարող են վերածվել այնպիսի տարատեսակների, որոնք հնարավորություն կունենան թռչնից ու խոզերից վարակելու մարդուն: Ուստի, անկախ նրանից, թե դա որ տարատեսակն է, պիտի իրարից մեկուսացված լինել:

Ես լավատես եմ եւ համոզված եմ, որ գիտության ու տեխնիկայի մերօրյա առաջընթացի պայմաններում որևէ մի հնար կգտնվի թռչնագրիպի վիրուսի դեմ նախօրոք պահանջվող քանակի պատվաստանյութ պատրաստելու համար: Չեմ կասկածում, որ ներկա պահին գործը համաճարակի չի հասնի: Ամերիկացի գիտնականներին հաջողվել է նոր պատվաստանյութի մշակումը՝ նորագույն տեխնոլոգիաների տիրապետությամբ:

Այսքանով հանդերձ, բնակլիմայական պայմանների փոփոխությունները մարդու կամքից չեն կախված: Եվ դեռ անհայտ է, թե ինչպիսի պայմաններն են կանխում, և ինչպիսի պայմաններն են նպաստում վիրուսի զարգացմանը, կամ տարբեր հիվանդությունների բռնկումներին: Ուստի թռչնագրիպի դեմ պայքարը թուլացնելն անթույլատրելի է: Միշտ պետք է զգոն լինել և ըմբռնումով մոտենալ կատարվող միջոցառումների անհրաժեշտությանը, հրաժարվել շտապողականությունից:

Հայտնի է, որ թռչնագրիպի վիրուսը անկայուն է բարձր ջերմաստիճանի դեպքում: Օրինակ, 70 աստիճանի պայմաններում կես ժամում, 75 աստիճանում՝ 5 րոպեում, 80 աստիճանում՝ 1 րոպեում ոչնչանում է վիրուսը, իսկ եռացման դեպքում թռչնամթերքները անվնաս են դառնում մարդու համար: Բայց այստեղ չպետք է մոռանալ նաև նրա մյուս կողմը: Մինչև մորթած հավը կամ ձուն կաթսա հասնելը՝ մի քանի անգամ լվացվում են: Եվ ահա այդ ջրերի մեջ է, որ վիրուսը կարող է կենդանի մնալ և վարակի աղբյուր դառնալ, եթե նրանք թափվեն գետնին կամ բաց կոյուղու մեջ, իսկ մեզ մոտ կոյուղին բաց է: Ուստի կեղտաջրերը մինչև թափելը ևս պետք է տաքացվեն մինչև եռման աստիճանի, նոր միայն թափվեն, իսկ հավամթերքների հետ գործ ունեցող մարդն ամեն անգամ պետք է ձեռքերը լվանա օճառով:

Որպես ախտահանիչ նյութեր, բացի կծու նատրիայի, ֆենոլի 3 տոկոսանոց կամ ֆորմալինի 0.1 տոկոսանոց ջրային լուծույթների, կարելի է օգտագործել նաև տնային պայմաններում նախօրոք պատրաստված ու պահպանվող փայտի, մոխրի ու կրաջրի 15-20 տոկոսանոց ջրային տաք լուծույթները, որոնց պատրաստման համար առանձին ամաններում մոխրի և չհանգած կրի վրա հավասար ծավալներով ջուր են լցնում, լավ խառնում ու թողնում մի քանի օր, ամեն օր խառնելով այն: Վերջում, երբ նստվածք են տալիս, վերցնում են նրանց երեսին կուտակված մաքուր ջուրը և օգտագործում որպես ախտահանիչ:

Վայրի կամ ընտանի թռչունների դիակների հայտնաբերման դեպքում բաց ձեռքերով դիպչել չի կարելի: Ձեռքերը փաթաթելով ցելոֆանի թաղանթով, պետք է դրանք տեղավորել կրկնակի պարկերի մեջ և ուղարկել լաբորատոր քննությունների, իսկ տեղանքը՝ հրկիզել, բահով մաքրել ու յոդել:

Եթե թռչունը սատկել է տան բակում կամ թռչնանոցում, ապա թռչնանոցը նախօրոք պետք է ախտահանվի, մաքրվի ու նորից ախտահանվի մոխրի կամ կրաջրի տաք լուծույթներով:

Թռչնագրիպը, այո, վտանգավոր է, բայց, կրկնում եմ, այն չպիտի պատճառ դառնա թռչունների նկատմամբ թշնամաբար վերաբերմունքի: Եվ ամենակարևորը՝ ամեն ինչ պետք է անել մասնագետների խորհուրդներով:

Էդուարդ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Անասնաբուժական գիտությունների թեկնածու

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՍՆՆԴԻ ՀԵՏ

Վերջին ժամանակներս Արցախում սկսել է աճել տարբեր վիրուսային հիվանդությունների դեպքերի քանակը:

Բոլորիս էլ քաջ հայտնի է, որ այդ հիվանդություններից շատերը տարածվում են օդի կամ ուղղակի շփման միջոցով, ուստի խիստ անհրաժեշտ է պահպանել սանիտարական կանոնները:

Ցավոք, այդ կանոնները ներկայումս չեն պահպանվում, հատկապես՝ խանութներում: Սննդամթերքների որոշ խանութներում վաճառողը նույն ձեռքերով գնորդին միաժամանակ կարող է տալ և’ հաց, և’ օճառ, կամ առանց ձեռնոցի լցնել, ասենք, թխվածքաբլիթներ ու մատուցել սպառողին: Հնարավոր է նաև վիրուսային հիվանդությամբ տառապողն իր ձեռքերով պատրաստած թխվածքները վաճառելու նպատակով հանձնում է որոշ խանութների: Այս ամենից կարելի է ենթադրել, որ մտնելով խանութ, կարող ես ձեռք բերել ոչ միայն մթերք, այլ նաև տարբեր վիրուսային հիվանդություններ: Զարմանալին այն է, որ այս ամենի նկատմամբ հաճախ անտարբերություն են ցուցաբերում ոչ միայն վաճառողները, այլև տուժողները՝ գնորդները:

Խնդրի առկայությունն, անշուշտ, պայմանավորված է նրանով, որ մեր քաղաքում չկան հատուկ ուսումնական հաստատություններ, որտեղ սովորողները հնարավորություն ունենան ծանոթանալ այն կանոններին, որոնք անհրաժեշտ են առևտրի սրահներում աշխատելու համար:

Գուցե ժամանակն է խնդրին լուրջ ուշադրություն դարձնել՝ ձեռնարկելով համապատասխան քայլեր:

Կարծում եմ, այդ դեպքում գոնե ձմռան ամիսներին զերծ կմնանք անհանգստանալու մի քանի առիթներից, և դպրոցների ու տարբեր ուսումնական հաստատությունների ձմեռային արձակուրդները չեն հետաձգվի աշակերտների և ուսանողների հիվանդության պատճառով…

Ալեքսեյ ՖԻՐՅԱՆ, ԱրՊՀ լրագրության 1-ին կուրս

ԻՆՉՈՎ է ՍՆՎՈՒՄ ՄԵՐ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում բացվել են շատ սեփական ձեռնարկություններ: Բայց միշտ չէ, որ այդ ձեռնարկությունների արտադրանքը համապատասխանում է բոլոր չափանիշներին: Իմ զրուցակիցներից շատերի կարծիքով, պատասխանատու մարմինները ուշադրություն չեն դարձնում, թե ինչ որակի սննդամթերքներ են վաճառվում մայրաքաղաքի խանութներում: Եվ այդ պատճառով մթերքների մեծ մասը ժամկետանց են լինում:

Մարսիկ Գաբրիելյանը ասում է, որ Հայաստանում արտադրվող կոնֆետի մեջ երկաթի կտոր է հայտնաբերել: Իսկ Կարինե Խաչատրյանն ասում է, որ ինքն էլ հացի մեջ է երկաթի կտոր հայտնաբերել: Եվ ցավալին այն է, որ նմանատիպ օրինակներ շատ կան:

Այդքանից ելնելով, կարելի է եզրակացնել, որ յուրաքանչյուր մարդ տնային պայմաններում կարող է բացել սեփական ձեռնարկություն և արտադրանքը հանձնել խանութներին: Իսկ հասարակության առողջությանը վնաս հասցնելու և հասարակ սպառողների իրավունքները խախտելու հանգամանքը ոչ մեկին չի մտահոգում:

Ստեփանակերտցիներից ոմանց էլ անհանգստացնում է նաև այն, որ խանութներում վաճառվում են թուրքական արտադրության սննդամթերքներ:

Արմեն Պողոսյանն ասում է. «Իմ կարծիքով, Հայաստանն ի վիճակի է հայ ժողովրդին մատակարարել Հայաստանում արտադրվող առողջ սնունդ»:

Եվ իսկապես, այս հարցերը շտապ լուծման կարիք ունեն: Ցավալի է, որ տուժողներից բացի ոչ-ոք ուշադրություն չի դարձնում, թե ինչով է սնվում մեր հասարակությունը:

ԾԱՄՈՆ ԴԱՐՁԱԾ ՀԱՑԻ ԽՆԴԻՐԸ

«Հացը կանգնած կտրեցեք,- հորդորել են մեզ մեր տատերը,- դրանով դուք հարգանք եք ցուցաբերում հացի նկատմամբ»: Կամ էլ՝ «Հացը սուրբ է, երբ այն ընկնի, բարձրացրու և համբուրիր երկու կողմից էլ, այդպես ներողություն կխնդրես անփութությանդ համար»: Ցավալի է, բայց այսօր այդ նույն հացը, որ հայերիս համար դարեր ի վեր սրբություն է համարվում, դարձել է ընդամենը բիզնեսի մի ձև, հեշտ փող վաստակելու միջոց: Եթե ոչ վաղ անցյալում հացի փուռերը կարելի էր հաշվել մեկ ձեռքի մատների վրա, ապա այսօր երկու ձեռքերի մատներն էլ չեն հերիքի դրանք հաշվելու համար: Բայց, ինչպես ասում են, կարևորը ոչ թե քանակն է, այլ որակը: Թարմ հացը դեռևս լավ հաց չի նշանակում: Իսկ լավ հաց ասելով՝ հասկանում ենք առաջին հերթին խնամքով, մաքուր, սանիտարահիգիենիկ պայմաններում թխվող հացը, ինչը, ցավոք, շատ հեռու է մեզ՝ բնակիչներիս վաճառվող հացից: Ահա մի տեսարան, որ, հավատացած եմ, չի զարմացնի ոչ մեկին:

Առավոտ է: Պատշգամբից հետևում էի անցուդարձին: Այդ պահին, ինչպես միշտ, հացի մեքենան կանգնեց մեր շենքի դիմացի խանութի առջև: Մեքենայից դուրս եկավ վարորդը և բացելով թափքը, հացը վերցրեց և քայլերն ուղղեց դեպի խանութ: Ճանապարհին, անփութության թե պարզապես չափազանց շատ վերցնելու պատճառով, մի հաց գցեց գետնին և, առանց վարանելու, շատ հանգիստ վերցրեց այն ու մտավ խանութ: Եվ փույթ չէ, այդ նույն ձեռքերով վարորդը, որ միաժամանակ և հաց ցրողն է, հասցրել է տաբատի փոշին թափ տալ, ավտոմեքենայի ղեկից, մեքենայի տարբեր մասերից բռնել և «ձեռքով բարևել» տասնյակ ընկեր-բարեկամների: Այն, որ ոչ վարորդ-ցրիչը, ոչ վաճառողները հատուկ հագուստ չեն հագնում՝ ևս փույթ չէ, չէ՞որ հացը, միևնույն է, վաճառվում է…

Մտնում ես խանութ՝ հաց գնելու և ի՞նչ… Հերիք չէ, որ հացը անուշադրության է մատնված (լավագույն դեպքում այն ծածկված է լինում անորոշ գույնի մի փալասով), նրա կողքին էլ մի բծախնդիր գնորդ կարծես «հոգու պարտքն է համարում» իր աջով օրհնել բոլոր հացերը: Ախր ո՞ր մեղքի համար է հացն այսպիսի լլկանքների և արհամարհանքի ենթարկվում: Կարծում եք հեռո՞ւ է այն օրը, երբ այդ նույն սուրբ հացը կդառնա հազար ու մի հիվանդության աղբյուր…

Քնար ԲԱԲԱՅԱՆ, լրագ., 2-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Խաչմերուկ

ԿԱՅԱՑԱՎ ՀԵՌՈՒՍՏԱՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՄՐՑԱՆԱԿԱԲԱՇԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Փետրվարի 18-ին կայացավ Արցախի հեռուստատեսության պատմության մեջ նախադեպը չունեցող մի երևույթ՝ մրցանակաբաշխություն: Հաշվի առնելով, որ սա առաջին անգամն էր՝ անվանակարգերը կազմված էին կեսկատակ-կեսլուրջ սկզբունքով, ընդ որում՝ մրցանակների և դրամական պարգևների արժանացավ անվանակարգերում ներկայացված հեռուստատեսության գրեթե ողջ ստեղծագործական կազմը: Ասել է թե՝ անդրանիկ միջոցառումն ավելի շուտ Արցախի հեռուստատեսությունում աշխատողների տարիների աշխատանքը գնահատելու փորձ էր, պարգևատրություն՝ շաղախված հումորով: Ըստ արժանվույն գնահատելով մեր կոլեգաների համար այդ նշանակալից իրադարձությունը՝ ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել մի փոքրիկ հանգամանքի վրա. միևնույն հաստատության գրեթե բոլոր աշխատողների պարգևատրության արարողությունը կարելի էր չանվանել մրցանակաբաշխություն: Եթե  սա բացառություն էր և հետագայում կգործի լավագույնների ընտրության տարբերակը (ինչպես իր ելույթում խոստացավ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի նախագահ Մաքսիմ Հովհաննիսյանը և ինչպես պահանջում են մրցանակաբաշխության կանոնները), ապա ո՞վ է որոշելու այդ լավագույններին: Ու եթե կազմակերպիչները նպատակ ունեն այն հետագայում  դարձնել լուրջ մրցանակաբաշխություն, ապա հարկ կլինի թերևս ընդգրկել ոչ միայն հեռուստատեսության աշխատակիցներին: Ինչևէ, տեղեկացնենք, որ «Խմբագիրներ» անվանակարգում պարգևատրվեցին. Արա Վանյանը՝ «Միշտ կադրից դուրս», Նարինե Ղազարյանը՝ «Ամենաբազմազավակ մայր», Նորեկ Գասպարյանը՝ «Ամենազբաղ և բազում ծրագրերի հեղինակ», Սոֆի Իվանիդիսը՝ «Հեռուստատեսության գլխավոր բժիշկ», Մարինե Մկրտչյանը՝ «Հեռուստաարկած», Համլետ Մարտիրոսյանը՝ «Հեռուստալրագրողներից ամենադերասանը», Լուսինե Ավանեսյանը՝ «Ամենաքաղաքականացված օրերի հեղինակ», Մերի Դավթյանը՝ «ԱՄՆ հասած հեռուստատեսության առաջին լրագրողը», Մելորա Բաղդասարյանը՝ «Մանուկների աշխարհում», Գոհար Ռուստամյանը՝ «Ի՞նչ կա հեռուներում», Վարդգես Բաղրյանը՝ «Անվերջ վերադարձ»:

Ռեժիսորների և օպերատորների անվանակարգում. Հրայր Ավետիսյանը՝ «Միշտ մոնտաժման վահանակին», Վարդգես Ուլուբաբյանը՝ «Տեսախցիկ և սուր», Բենիկ Ղարախանյանը՝ «Աշխատասեր մեղու»,  Մհեր Մկրտչյանը՝ «Հանրահայտ դերասանի դուբլիկատ», Սամվել Սաիյանը՝ «Հավերժ մանչուկ», Մերուժան Հայրապետյանը՝ «Ի՞նչ կա նկարահանելու», Արտավազդ Գրիգորյանը՝ «Լույսի առաջին մարդը»:

Պարգևատրվեցին նաև «Գոյամարտ» ստեղծագործական խումբը՝ «Պատերազմ և խաղաղություն»,  Նարինե Աղաբալյանը և Գրիգոր Գասպարյանը («Ծիր Կաթին» ստուդիա)՝ «Հեռուստատեսությունում և հեռուստատեսությունից դուրս», Արտակ Ղուլյանը՝ «Հաղորդավարից մինչև լրագրող՝ կես քայլ», Ծովինար Բարխուդարյանը՝ «Մանկությունից մինչ այսօր», Սոս Մայիլյանը՝ «Կյանքը երգ է», Կարինե Հարությունյանը՝ «Սոլի Բանալի» և  Արմինե Հայրիյանը՝  «Ամենակրտսերը»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

«ՍԱ ՈՉ ՏԵՖԻ Է, ՈՉ ՕՍԿԱՐ»

«Սա ոչ Տեֆի է, ոչ Օսկար, այլ սովորական մրցանակաբաշխություն»,- այսպիսի միտք արտահայտվեց փետրվարի 18-ին ԼՂՀ ՊԲ մարզաառողջարարական համալիրում կազմակերպված երեկո-մրցանակաբաշխության ժամանակ, որին ներկա էին ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկասյանը, Աժ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը, նախարարներ, պատգամավորներ և հյուրեր: Երեկոյի ընթացքում ցուցադրվեց ֆիլմ՝ Արցախում հեռուստատեսության հիմնադրման մասին, ելույթ ունեցան հեռուստատեսության  մի քանի աշխատակիցներ, հյուրեր, տեղի ունեցավ մտքերի փոխանակություն: Հեռուստատեսության մի խումբ աշխատակիցներ՝ խմբագիրներ, օպերատորներ, ռեժիսորներ, հաղորդավարներ, պարգևատրվեցին դրամական պարգևներով և հուշանվերներով:

Մրցանակաբաշխության վերաբերյալ տողերիս հեղինակի առաջադրած հարցերին պատասխանեցին Արցախի Հանրային հեռուստատեսության գլխավոր  խմբագիր Նորեկ Գասպարյանը և գլխավոր օպերատոր Բենիկ Ղարախանյանը:

– Ի՞նչ նշանակություն ունի այս մրցանակաբաշխությունը ձեզ համար:

Նորեկ Գասպարյան

– Սա առաջին մրցանակաբաշխությունն է և դրա համար էլ կարելի է ասել, որ դա բավականին ընդգծված բնույթ է կրում, դա ոգևորիչ է, դա գնահատական է: Այս ամենը կայացավ շնորհիվ այն մարդկանց, ովքեր իսկապես սիրում են հեռուստատեսությունը, գնահատում են այն և գիտեն, թե ինչ է նշանակում հեռուստատեսությունը երկրի համար:

Բենիկ Ղարախանյան

– Ինչպես գիտենք, լրագրողները համարվում են 4-րդ իշխանություն: Ցավոք սրտի, այս գաղափարը մեր հանրապետությունում չի գործում, և այսօրվա լրագրողները մի տեսակ անտեսված են: Եվ ահա վերջապես կազմակերպվեց այնպիսի միջոցառում, երբ մեր «տեղը իմացան»: Սա, ինքնին, հաճելի երևույթ է: Ես կցանկանայի, որ նման միջոցառումներ հաճախակի կազմակերպվեն և լրագրողները պարգևատրվեն ըստ արժանվույն, քանի որ նրանք կատարում են շատ ծանր աշխատանք, նրանք են, որ ամեն օր եթեր հեռարձակելով կողմնորոշում են ժողովրդին այս կամ այն հարցում:

– Ո՞ւմ կարծիքը հաշվի առնվեց մրցանակակիրների ընտրության հարցում:

Նորեկ Գասպարյան

– Մենք գրեթե ողջ կոլեկտիվով որոշեցինք, այսինքն և’ գլխավոր խմբագիր, և’ գլխավոր օպերատոր, և’ գործադիր տնօրեն, և’ Հանրային հեռուստատեսության խորհրդի նախագահ: Յուրաքանչյուրն ասաց իր կարծիքը և վերջում եկանք այն եզրակացության, որ սա առաջինն է, ուրեմն բոլորն արժանի են մրցանակների, և մենք որոշեցինք ստեղծագործական ամբողջ կազմին պարգևատրել: Այստեղ խոսքը ոչ թե դրամի մասին է, այլ ուշադրության:

– Արդյո՞ք օպերատորները գնահատվեցին ըստ արժանվույն:

Բենիկ Ղարախանյան

– Բոլորին էլ հայտնի է, որ հեռուստատեսությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց օպերատորների: Հիրավի, ոչինչ են ծավալուն տեքստերը, գայթակղիչ և հուզիչ խոսքերը, եթե չկան կադրեր: Այդ իսկ պատճառով օպերատորներին պետք է գնահատել պատշաճորեն, ըստ նրանց թափած ջանքերի: Դե, քանի որ սա առաջինն է, ապա կարելի է ասել, որ օպերատորները գնահատվեցին համարյա թե արժանվույն: Իհարկե, սա ապագայի համար մեծ նշանակություն կունենա, քանզի այն կօգնի օպերատորներին աշխատել ավելի մեծ սիրով և եռանդով:

– Իսկ ինչ-որ բան կփոխվի՞ մրցանակաբաշխությունից հետո հեռուստատեսության աշխատանքում:

Նորեկ Գասպարյան

– Կարծում եմ, վաղն արդեն բոլորը աշխատանքի կգան ավելի ոգևորված, ավելի գոտեպնդված: Աշխատանքի կգան բարձր տրամադրությամբ, նոր ծրագրերով և, կարելի է ենթադրել, որ վաղը հեռուստատեսությունը կլինի ավելի հետաքրքիր:

Մենք ևս միանանք այս խոսքերին և հուսանք, որ մեր հանրապետության միակ հեռուստատեսության ծաղկուն ապագան դեռ առջևում է:

Յանա ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ

 

ԳԻՐՔ ԲՈՒԺԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Օրերս լույս է տեսել Արցախյան ազատամարտի մասնակից, ճակատային բուժքույր Տանյա Առստամյանի «Սուրբ գործի նվիրված փրկիչներ» վերնագրով գիրքը, որ պատմում է Ասկերանի գնդի բուժծառայության անցած մարտական ուղու մասին: «Հայ զինվորն ու սպան ոգեպնդվել ու իրենց պաշտպանված են զգացել, երբ կողքին զգացել են բժշկական պայուսակով, կարմիր խաչով իրենց կողքից շարժվող բուժակին, առավել ևս՝ բուժքրոջը»,- գրքի առաջաբանում գրում է Ասկերանի գնդի նախկին հրամանատար, Արցախի հերոս, գեներալ-մայոր Վիտալի Բալասանյանը:

«Այն, ինչի մասին գրել է հայրենիքի իսկական դուստր, մարտիկ ու բուժքույր Տանյա Առստամյանը, շատ համեստ ու արժելից մի պատմություն է այն մարդկանց մասին, ովքեր պատերազմը տարել են և’ որպես հայրենիքի զինվոր, և’ որպես բուժօգնության նվիրյալներ»,- գրում է նույն գնդի բուժծառայության նախկին պետ Էդուարդ Աղաբեկյանը:

Այդ ծանր ու դժվարին տարիներին մեր յուրաքանչյուր վիրավոր զինվորի կյանքի համար պայքարող, նրանց մոտ անքուն գիշերներ անցկացնող բուժծառայության մարտիկներից ոմանք կենդանի չեն այսօր, նրանցից ոմանց մասին գրվել են, ոմանց մասին առաջին անգամ է գրվում, և, անշուշտ, փոքրիկ այս գրքույկում, ինչպես գրում է հեղինակը, հնարավոր չէ պատմել ամենքի և ամեն ինչի մասին: Սակայն մարտիկ-բուժքույր Տանյա Առստամյանի այս գիրքը ոչ միայն բուժծառայության մարտիկների պատերազմական տարեգրությունն է և՝ տուրք ու մեծարանք բուժծառայության վետերաններին, այլև հայրենասիրության օրինակ է մերօրյա և գալիք սերունդների համար:

Սեփ. լրատվություն

 

ԿԻՆՈՊՐԵՄԻԵՐԱ

ԼՂՀ ՊՆ աջակցությամբ՝ օրերս կայացավ արցախցի երիտասարդ կինոռեժիսոր, ԵԹԿՊԻ կինոռեժիսուրայի բաժնի 4-րդ կուրսի ուսանող Ջիվան Ավետիսյանի «Սեփական պատմության հետքերով» վավերագրական ֆիլմի արցախյան պրեմիերան, որն արդեն դիտել են ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Բրազիլիայում, Կանադայում, Պարսկաստանում. հերթը արցախցի հանդիսատեսինն էր: Հիշեցնենք, որ սա Ջիվանի թվով երկրորդ արցախյան պրեմիերան է. մեկ տարի առաջ արցախցի հանդիսատեսը դիտել էր նրա «Քամուն ընդառաջ» ֆիլմը: Իսկ իր յուրաքանչյուր աշխատանք Ջիվանը պարտադիր ցուցադրում է Արցախում, քանի որ իր իսկ խոսքերով՝ ինչ էլ անի, ուր էլ գնա, ինքը նախ և առաջ Արցախի հանդիսատեսի առաջ է հաշվետու: Իսկ արցախցի հանդիսատեսը գնահատող հանդիսատես է. դահլիճը գրեթե լիքն էր, մեծամասնությունն էլ՝ երիտասարդներ:

«Սեփական պատմության հետքերով»-ը «Երկիր-Մեդիա» հեռուստաընկերության արտադրանքն է, նկարահանվել է Արևմտյան Հայաստանում և պատմում է մի խումբ երիտասարդների պատմական հայկական տարածքներ կատարած այցի մասին. տասնամյակներով մոմի երես չտեսած եկեղեցիների պատեր, Վանա լիճը, Ախթամարը, Կարսը, Անին…

Ինչո՞ւ հենց Արևմտյան Հայաստանը: Ջիվանի խոսքերով՝ որովհետև այնտեղ նա իրեն զգում էր՝ ինչպես տանը: «Թող որ տունն ավերված է, թող որ այնտեղ ուրիշներն են ապրում, բայց այն իմ հոգում է, իսկ դա ինձանից խլել ոչ ոք չի կարող»: Միակ բանը, որ մասին Ջիվանը չի խոսում, պլաններն են: Դրանց վերաբերող յուրաքանչյուր հարցի պատասխանում է՝ «Առաջն աստված»:

Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Параллели

Непридуманные истории 

“В очереди за яблоками”

Говорят, время – лучший лекарь… И когда происходят какие-то события, сначала мы воспринимаем их трагично, а потом, если смотрим на них совершенно по-другому и когда проходит определенное время, они у нас вызывают совсем другие чувства, иногда даже – улыбку и смех.

Это был сентябрь 1992 года – самое страшное время для степанакертцев. Потому что ежедневно было по несколько авиационных налетов и все равно люди продолжали жить,  ведь нужно было прокормить семью. И вот, в промежутках между такими налетами, я выбралась на базар. И когда пришла на базар, смотрю: там, в одном маленьком колхозном ларечке, продают очень хорошие яблоки. Я как увидела эти яблоки, сразу представила, как сейчас в подвал своим детям принесу эти большие красные сочные фрукты! И я забыла обо всем, встала в эту очередь, и вдруг звучит душераздирающая сирена – “Тревога!”

Никто в очереди не шелохнулся. Сирена повторилась. И когда уже послышался гул пикирующих самолетов, кто-то закричал: “Ложитесь! Ложитесь!» И очередь стала постепенно “ложиться”…

Я ложусь, но в это время у меня мысль не о том, чтобы как-то укрыться, сохранить свою жизнь, а я думаю только об одном – как бы мне лечь так, чтобы не терять из виду очередь, чтобы вдруг кто-нибудь потом не оказался впереди меня. Я должна сохранить свою очередь, я должна обязательно купить эти яблоки!

В общем, все окончилось благополучно – бомбы на базар не попали. Мы все встаем, отряхиваемся, и сразу моментально каждый из нас занимает свое место, и все стоят и с нетерпением ждут своей очереди… В конце-концов, моя очередь подошла. Я купила эти яблоки и такая счастливая, чуть ли не на крыльях, возвращаюсь домой – ведь я несу своим детям яблоки!

Потом я вдруг села и подумала – а ведь со мной могло случиться что-то страшное, ведь это были шариковые бомбы! Но даже то, что я была на какой-то грани от смерти, в страшной опасности, это меня не так пугало, как меня окрыляла радость, что я в конце-концов купила эти яблоки…

(из карабахских “Непридуманных историй”)

О “Непридуманных историях”

Более двух лет британская неправительственная организация “Ресурсы Примирения” реализует на Южном Кавказе проект по производству и обмену радиодневников. Радиодневники – это оригинальный жанр передач, который зародился на Би-Би-Си в начале 90-х и с тех пор обошел весь земной шар. Он появился после того, как журналисты заметили, что в СМИ царят голоса разных госдеятелей и госчиновников. Они говорят «от имени народа, для народа, во имя народа», а вот голос самого народа в эфире звучит крайне редко. Вот так и появились «радиодневники» – откровенные рассказы простых людей, чьи голоса почти никогда не звучат в эфире  – это пенсионеры, инвалиды, дети-сироты, бывшие заключенные, бомжи, беженцы, наркоманы, различные меньшинства и так далее. Эти маленькие истории записываются самими героями без участия журналиста.  При этом стоит отметить, что дневники изначально не политический жанр. Это пример так называемого «народного вещания», короткие 3-5 минутные рассказы простых людей, которые повествуют о том, что запомнилось им из жизни и что они хотели бы внести в свой дневник, если бы таковой у них имелся. Кто-то рассказывает о том, как пытался в годы войны продать пианино. Кто-то – как было хорошо жить в Советском Союзе или как невозможно жить с мужем-алкоголиком, как трудно жить с диагнозом «СПИД» или найти новый дом и новых друзей, когда ты – беженец или вынужденный переселенец. Каждая история по-своему уникальна, каждый рассказчик – оригинален.

Цель проекта – наладить регулярный обмен такими “непридуманными” историями между 20 радиостанциями в разных регионах Кавказа. Лучшие дневники, записанные в каждом регионе, переводятся на несколько языков с тем, чтобы их могли услышать жители всего Южного Кавказа и за его пределами. Посредством рассказов простых  людей со всего Южного Кавказа можно показать, насколько  проблемы обычных людей по все стороны границы схожи. И у слушателя появляется чувство сострадания, сопричастности, милосердия  вне зависимости от того, к какой национальной группе принадлежит тот или иной рассказчик.

Уже полтора года, как к этому проекту подключились и 4 карабахских журналиста, которые записали здесь более 120 непридуманных историй. Эти рассказы простых карабахцев, а также жителей всего Южного Кавказа,  можно услышать на волнах Общественного радио в 17.45 минут ежедневно, а также в эфире радио “Новая Волна” на частоте FM 103.0 – по понедельникам, средам и пятницам в 21.00.

Встреча в Тбилиси

На днях в Тбилиси состоялась встреча участников проекта “Непридуманные истории”. Так получилось, что на нее не смогли приехать наши коллеги из Абхазии и Южной Осетии – в связи с неблагоприятной политической обстановкой и очередным всплеском напряженности с Грузией. Так что из “сепаратистов” на встрече были только мы – представители Карабаха, которым было уже не впервой встречаться с коллегами из Армении, Азербайджана и Грузии.

Основной целью тбилисской встречи была совместная работа по выпуску диска и книги с лучшими радиодневниками, которые были записаны в течение проекта во всех шести регионах Южного Кавказа. Несмотря на то, что после обсуждения каждого радиодневника возникали жаркие споры о том, стоит или нет ставить подобную историю на общий южнокавказский диск, в итоге все же участники встречи смогли прийти к определенному консенсусу и уже очень скоро слушателям и читателям будут представлены книга и диск с лучшими непридуманными историями Южного Кавказа. Как сказала координатор проекта Елена Кук, «когда журналисты варятся в собственном соку, они не могут видеть реальную картину и оценивают события субъективно, а не объективно. А когда общаются и слушают мнения других журналистов, появляются новое видение и свежий взгляд”.

Тбилиси – город света и митингов

До поездки в Тбилиси наши друзья тут шутили – «захватите с собой ведро света и баллончик газа»! После тревожных репортажей российских телеканалов такое услышать было неудивительно, зато увидеть Тбилиси ярким и красивым было очень приятно! Лучшие впечатления о Тбилиси у меня с детства – мы часто ездили туда к родственникам и я помню, как тяжело мне было видеть этот яркий город после войны, когда жителями его стали бедность и серость… Сегодня все вновь изменилось – Тбилиси стал прежним красавцем и вобрал в себя много ярких современных оттенков и цветов. После последнего скандала с российским газом, когда на несколько дней город был погружен во тьму и холод, Саакашвили заявил, что Тбилиси превратится в город света! И действительно, центральная часть города теперь очень ярко освещена и стороннему наблюдателю может показаться, что проблем в таком городе быть не может… Но проблемы есть – причем разные. В разных частях города постоянно кучкуются маленькие группы людей с громкоговорителями – это митинги. Протестуют против фонда Сороса, протестуют сторонники бывшего президента Гамсахурдиа (странно, его давно нет в живых, но “звиадисты” все равно протестуют – ради чьей власти, теперь уже непонятно)… Кроме того, в Тбилиси сейчас как никогда сильны антирусские настроения. Россию обвиняют все и во всем – причем отзываются очень жестко и обиженно. Но и это не все. Как бы ни хотелось об этом говорить, но и армянам сегодня живется сложнее в Тбилиси, чем раньше. Когда несколько лет назад наш коллега из Грузии сказал, что сегодня слово “армянин” воспринимается в Грузии хуже, чем слово “абхаз”, мы не поверили. Но армяне из Тбилиси все же подтвердили, что определенную разницу в отношении они ощущают – людям с армянской фамилией сложнее сделать карьеру, сложнее устроиться на работу, да и вообще – сложнее…

Кстати, о Джавахетии

На тбилисской встрече присутствовал и журналист из Джавахетии Левон Варданян. Воспользовавшись случаем, поинтересовались – как живут наши соотечественники в Джавахке. “Не так плохо, как несколько лет назад, но и не так хорошо, как хотелось бы”, – говорит Левон. По его словам, основная проблема региона на сегодняшний день – это дороги. Но он ссылается на Саакашвили, который обещал, что в этом году проблема с дорогами разрешится и, наконец, появится нормальная транспортная связь Джавахетия – Тбилиси, а также с Ереваном. И еще Левон отметил, что в Джавахетии по-прежнему функционируют школы, газеты и ТВ на армянском языке.

Цхинвал или Цхинвали? -Цхинвал/и

Так получилось, что “алфавитная” война в “грузинских” противостояниях остается если не самым принципиальным, то, по крайней мере, одним из концептуальных вопросов. Впрочем, по сравнению с нами осетинам и абхазам повезло: если азербайджанцы без нашего ведома полностью изменили название нашей столицы, то грузины просто добавляют в конце слова букву “и”. И чтоб угодить и тем, и другим, приходится просто говорить “Сухум-черточка-и”…

В “Цхинвал-черточку-и”  мы поехали на машине ОБСЕ – заранее согласованным с МИД Южной Осетии списком. Грузины, которые ехали с нами, немного побаивались – в последнее время так много воинственных заявлений прозвучало из уст грузинских лидеров, что разговоры о возможности повторения войны уже не кажутся просто разговорами, как в нашем случае…

Реальную угрозу войны мы почувствовали и из бесед с нашими осетинскими коллегами, и из разговоров с прохожими на улицах Цхинвала. “Грузинское руководство постоянно пытается запугать нас военными угрозами, у них появилась просто мания  войны, именно так они пытаются переконцентрировать внимание своих жителей с социальных проблем на политические…” – говорили нам во время уличных интервью.

“Путин – наш президент!” – именно этот большой и яркий плакат встречает гостей Цхинвала, и уже в этот момент понимаешь – наши конфликты все же разнятся… Мы стремимся к самостоятельности и не хотим, чтоб кто-то другой решал нашу судьбу и если и готовы поступиться нашей независимостью, то только с нацеленностью на создание общеармянского государства. В случае с Осетией сложно понять, как осетины сохранят свою национальную идентичность – ведь по большому счету не имеет значения, кто мешает их независимости – Грузия или Россия… И на этот довод наши осетинские друзья отвечали просто – “выхода другого нет”…

Цхинвал очень отличается от Степанакерта, скорее – он похож на Степанакерт сразу после войны. Плохие дороги, разрушенные дома, серость и монотонность – нет гостиниц, хороших ресторанов, да и вообще – город еще не оправился от войны. А в условиях нынешней военной угрозы осетины и не заглядывают в будущее… Единственное, о чем охотно говорили простые люди на улицах, узнав, что мы из Карабаха – это то, что очень болеют за нас, следят за развитием событий тут и еще ждут прецедента: как только признают Косово или Карабах, то в очереди уже будут Южная Осетия и Абхазия…

Море, которое далеко 

Одно из самых ярких впечатлений после поездки в Тбилиси – спектакль “Море, которое далеко”. Автор пьесы – известный современный писатель Гурам Одишария – знаком нам не только по честной и гуманистической позиции и публикациям в “Демо”, но и по поездке в Карабах. Он сам – сухумский беженец. В пьесе рассказывается о том, как грузин, за время войны уехавший из Сухума в Тбилиси, после военных действий снова посещает город своего детства и видится там с друзьями, которые теперь – то ли враги, то ли нет… Эмоции, чувства, переживания героев как с одной, так и с другой стороны описаны так ярко, что представители самых разных конфликтов из всех регионов Южного Кавказа почувствовали спектакль так, как если б это описывался их собственный конфликт. Причем, автор настолько объективно представил обе стороны конфликта – грузин и абхазов – что после спектакля известный карабахский журналист Вардгес Улубабян сказал: “Непонятно, кто писал пьесу – грузин или абхаз” и пожалел, что такой взвешенный и сбалансированный подход вряд ли возможен в нашем случае…

После спектакля нас всех – людей разной национальности – объединяли очень похожие ощущения и мысли. Ведь по большому счету, несмотря на разность внутри Кавказа, в нас есть еще и много общего – горячая кровь, традиции и обычаи, горы и даже конфликты. И сегодня, увы, нас всех объединяет еще и грустная перефразировка названия спектакля – “мир, который далеко…”

Карине ОГАНЯН

——————————————————————————————-

Взгляд извне

Методическое руководство

“Пределы возможностей лидеров:
элиты и общества в нагорно-карабахском мирном процессе” 

“Ресурсы примирения” (РП) – неправительственная организация с более чем десятилетним опытом работы в области трансформации конфликтов в разных точках земного шара. Уже девять лет РП работает на Кавказе и является участником группы НПО, входящих в “Инициативу консорциума” по урегулированию конфликта вокруг Нагорного Карабаха). 

Несмотря на то, что армяно-азербайджанское противостояние в вопросе суверенитета над Нагорным Карабахом продолжается больше десяти лет, конфликт по-прежнему не урегулирован и представляет стратегическую важность, во многом благодаря своей близости к нефтегазовым транспортным коридорам, соединяющим Каспийский бассейн с Европой и остальным миром. Все усилия международных посредников до сих пор не увенчались успехом. Это лишний раз подчеркивает необходимость более тщательного изучения структуры данного мирного процесса и ролей, которые играют в нем элиты и общества. Ценa застоя – упущенные возможности демократизации, экономического развития и интеграции Южного Кавказа в мировое сообщество.

В данной статье суммированы выводы авторов 17-го выпуска серии “Аккорд” организации “Ресурсы примирения” (РП). Oзнакомиться с англоязычной и русскоязычной версиями публикации, в которую вошли статьи азербайджанских и армянских министров иностранных дел, политических деятелей и гражданских активистов, а также международных эскпертов, можно по адресу:

www.c-r.org/accord.

Ключевые выводы

1. Мирный процесс вокруг Нагорного Карабаха еще раз подчеркивает ограниченные возможности любого процесса урегулирования, проходящего исключительно на уровне политических элит.  Необходимо выработать более целостную и многоуровневую стратегию мирoтворчества с расширением круга заинтересованных лиц, вовлеченных в этот процесс.

2. Необходимо более тесное взаимодействие с непризнанным, но существующим де-факто Нагорным Карабахом. Его исключение из мирного процесса приводит лишь к закреплению крайне бескомпромиссной позиции.

3. Существует насущная потребность усилить внутренний потенциал армянского и азербайджанского обществ, их способность внедрять миротворческие установки, которые будут стимулировать широкую общественную полемику о таких подходах к урегулированию конфликта, которые служили бы взаимопониманию, а не изоляции сторон друг от друга.

4. Любое посредничество и попытки урегулирования должны учитывать новую динамику, которая сложилась в результате десятилетнего периода застоя и которая отличается от первопричин конфликта. Процесс согласования разных позиций и повесток сторон будет проходить более эффективно, если при этом будут приниматься во внимание не только причины конфликта, но и текущие реалии.

5. Усилия, ориентированные исключительно на экономический потенциал региона, не приведут к долгосрочной стабильности, для достижения которой требуется разработать стратегии по улучшению отношений между государством и обществом.

1. Недостатки ориентированных на элиты мирных процессов

– Усиливать заинтересованность широких слоев населения в мирном процессе через дополнение официальных переговоров другими форумами/возможностями диалога во всех обществах.

– Поддерживать участие в процессе маргинализированных групп, чья судьба непосредственно зависит от будущего урегулирования.

Расширить круг участников переговорного процесса

Мирный процесс вокруг Нагорного Карабаха в основном ориентируется на достижение соглашения между узкими кругами политических элит, в то время как остальное общество остается в стороне от этого процесса. Такой подход негативно влияет на перспективы формирования плюралистической политической арены, способной создавать в обществе консенсус и ощущение своей причастности к миротворчеству и мирному строительству.

Не может быть мира без общественной поддержки

Официальные мирные переговоры должны дополняться инициативами, которые подключают к процессу более широкие слои населения, с тем, чтобы у последних появилась заинтересованность в достижении мирного урегулирования в той или иной форме. Позиции, озвучиваемые лидерами за столом переговоров, резко отличаются от жесткой и непримиримой риторики, которой они пользуются при общении с внутренней аудиторией. Опыт других конфликтов подсказывает, что мирные соглашения, заключенные лидерами государств, но не поддержанные значительной частью населения, как правило, обречены на провал.

Другая задача заключается в том, чтобы предоставить трибуну тем группам, судьба которых напрямую зависит от будущего урегулирования и которые оказались исключенными из сегодняшней структуры мирного процесса: армянам Нагорного Карабаха и азербайджанцам, перемещенным из Карабаха и окружающих районов. Перемещенные азербайджанцы в особенности обладают минимальными возможностями влияния на мирный процесс, что приводит к разочарованию и радикализации этой группы населения.

2. Понять позицию де-факто государств, а затем подключить их к процессу

– Сменить “систему координат” мирного процесса таким образом, чтобы позволить Нагорному Карабаху принять соответствующее участие в официальных переговорах.

– Рассмотреть возможности неформальных или полуофициальных контактов между армянами Нагорного Карабаха и азербайджанцами.

Пересмотреть предварительные стратегии

Непризнанные, но существующие де-факто государства продолжают играть ключевую роль в политической жизни Южного Кавказа. Продолжающееся существование таких государств создает проблемы для стратегий экономического и политического развития региона. Исключение Нагорного Карабаха из официального мирного процесса институционализирует интересы и опасения государств, являющихся сторонами конфликта, и тем самым сокращает количество игроков, заинтересованных в его окончательном урегулировании.

Необходимо пересмотреть расхожую метафору “замороженный конфликт” в применении к конфликтам на Южном Кавказе. В то время как конфликт вокруг Нагорного Карабаха продолжает эволюционизировать и изменяться, мирный процесс в его сегодняшнем виде базируется на “замороженной” структуре межгосударственных отношений, сохраняя ассиметрию, послужившую одной из причин конфликта. Такая структура одновременно позволяла Азербайджану до сих пор избегать необходимых отношений с де-факто государством в Нагорном Карабахе и способствовала дальнейшей интеграции Нагорного Карабаха и Армении. Предпочтение формата межгосударственных отношений не оставляет места для участия в мирном процессе перемещенного азербайджанского населения.

Понять позицию де-факто собеседников

Государства де-факто представляют собой институционализированный пример негосударственного участника, что создает множество возможностей для взаимодействия. Эти образования имеют четко оформившиеся организационные структуры и руководство и обнаруживают определенную степень плюрализма и конкуренции во внутриполитическом укладе. Поощрение плюрализма де-факто государств и взаимодействие с внутриполитическим процессом для налаживания потенциального конструктивного диалога может дать хорошие результаты.

Опасения, связанные с легитимностью

У государств де-юре имеется ряд вполне понятных опасений, связанных с тем, что какое-либо взаимодействие с государствами де-факто может быть воспринято как их легитимизация и, таким образом, может сыграть на руку их сепаратистским устремлениям. Тем не менее, существует немало возможностей неофициальных или полуофициальных видов взаимодействия, некоторые из которых могут использовать и ресурс довоенных отношений между армянами и азербайджанцами. Этот ресурс не бесконечен и довольно скоро уже не сможет быть задействован взаимно изолировавшимися друг от друга и взращенными на пропаганде новыми поколениями.

Конструктивное взаимодействие

Конструктивное взаимодействие требует от Азербайджана изменения его подхода к армянам Карабаха. Это потребует пересмотра сегодняшних стратегий изоляции, блокад и демонизации населения Нагорного Карабаха.  В свою очередь, это также потребует серьезной общественной полемики в самом Нагорном Карабахе и в Армении относительно стратегической цены и преимуществ продолжающейся оккупации в противовес освобождению оккупированных территорий.

3. Укрепление роли гражданского общества в миротворческом  процессе

– Предлагать поддержку маргинализированным группам, чтобы они тоже могли участвовать в миротворчестве.

– Улучшить сотрудничество государственных и негосударственных структур и организаций в деле поддержки миротворческих инициатив.

– Поддерживать независимые инициативы в области СМИ для развертывания широкой полемики на основе полной информации.

Участие

Во многих мирных процессах гражданские общества играют ведущую роль в озвучивании ожиданий и устремлений населения, определении повестки переговоров по существенным и процедурным вопросам и посредничестве между государством и обществом. Но миротворческая деятельность по-прежнему остается незначительным компонентом всей работы, которую ведут гражданские общества в регионе. В Армении и Азербайджане это связано с приоритетностью других вопросов и проблем, в то время как в Карабахе развитию гражданского общества мешает международная изоляция.

Международная поддержка

Международные участники процесса играют ключевую роль в укреплении  потенциала гражданского общества для участия в миротворчестве, но эти усилия должны быть всеобъемлющими и включать все заинтересованные стороны. Разница в уровне и темпах развития гражданских обществ сказывается на их миротворческом потенциале. Очень важно наладить связи с маргинализированными общинами, в особенности, перемещенными азербайджанцами, и начать обсуждение табуизированных в настоящее время тем. Также существует насущная потребность более тесного сотрудничества международных государственных и негосударственных участников в программах развития и поддержки гражданского общества.  Именно с этой целью была создана финансируемая правительством Великобритании “Инициатива консорциума”,  однако, требуются и другие усилия в этой области.

Специалисты и лица, принимающие решения, должны с реализмом относиться к миротворческому потенциалу НПО. Представители гражданского общества Армении и Азербайджана разделяют приверженность диалогу и в то же время придерживаются диаметрально противоположного видения справедливости и будущего Нагорного Карабаха. Согласование этих разных версий справедливости – и объединение понятий справедливости и мира – в рамках общей ценностной системы приверженности ненасильственным методам урегулирования представляет собой еще одну важную задачу.

Роль СМИ

СМИ на Южном Кавказе во многом продолжают оставаться рупором существующих режимов. Государственные СМИ являются основным источником тиражирования упрощенных версий конфликта и институционализации табу на обсуждение возможных компромиссов.  Больший интерес к развитию и поддержке негосударственных СМИ в Армении, Азербайджане и Карабахе необходим для того, чтобы обеспечить СМИ должную автономию, без которой они не смогут начать серьезную информационную кампанию по освещению вопросов, лежащих в основе конфликта, и развернуть широкую полемику о мирном процессе.

4. Разграничение первоначальных и последующих причин

– Противостоять милитаризации политической культуры.

– Учитывать интересы и влияние неформальной торговли на возможное урегулирование конфликта.

– Заставлять политическое руководство сторон соблюдать взятые ими на себя международные обязательства по соблюдению гражданских прав и свобод.

Ситуация “ни войны, ни мира”

Специалисты и лица, принимающие решения, должны хорошо представлять себе причины сегодняшнего тупика (так называемый контекст “ни войны, ни мира”), которые качественно отличаются от исходных причин конфликта. В какой-то степени данная ситуация возникла благодаря внешним влияниям, и в то же время у вовлеченных в конфликт обществ есть своя особая динамика, которую необходимо понять и использовать для будущего успеха миротворческих инициатив.

Эта динамика включает следующие элементы:

Милитаризация политической культуры

Милитаризация сокращает пространство для проведения гражданской политики и навязывает культуру политической гомогенизации, которая подрывает основы демократии. Лидеры, насаждающие воинственную риторику, не оставляют себе возможностей для обсуждения компромиссов, с которыми связано любое урегулирование конфликта. Возникающие в результате этого табу служат важным ресурсом для режимов, стремящихся сохранить монополию на мирный процесс.

Развитие неформальных органов власти и нелегальная торговля

Несмотря на официальные блокады, между Арменией и Азербайджаном продолжается неофициальная и никем не контролируемая торговля.  Создаются новые сети поставщиков местных услуг и товаров за рамками официально установленных каналов, что приводит к новым проблемам управления. Решение проблемы соотношения авторитета и интересов этих нелегальных сетей с легальным бизнес-сообществом должна стать  необходимым условием любого более широкого мирного соглашения.

Внешние интересы

Геополитические интересы оказали значительное влияние на векторы экономического и политического развития, еще раз углубив противоречия, вызванные конфликтом, и закрепив ситуацию стагнации и застоя. Это особенно хорошо видно на примере геополитического расклада, который представляет собой нефтепровод Баку-Тбилиси-Джейхан, консолидирующий альянс Азербайджана, Грузии и Турции и ведущий к дальнейшей изоляции Армении и Карабаха. Похожая динамика лежит в основе предложения альтернативных маршрутов железнодорожных и дорожных сообщений и ставит под сомнение внутреннюю целостность региона. Регионализм может восприниматься с большим или меньшим энтузиазмом разными игроками на Южном Кавказе, но выбор или отказ от той или иной региональной программы должен диктоваться внутренней логикой региона, а не являться выражением интересов внешних игроков.

Вызов существующим стереотипам

Необходимо бросить вызов стереотипам, лежащим в основе мифологии конфликта. Лица, определяющие политический курс, должны хорошо представлять себе эти стереотипы и понимать важность международных ориентиров (типа “войны с террором”), на которые они опираются.  Необходимо, чтобы политики более жестко подходили к вопросу использования рычагов давления, которые дают им взятые на себя Азербайджаном и Арменией международные обязательства в области основных гражданских прав и свобод, при борьбе с последствиями создания негативных стереотипов “другой стороны”.

5. Управление ресурсами и миротворчество

– Поддержка справедливого внутреннего распределения нефтяных прибылей Азербайджана

– Поддержка “учитывающего конфликт” экономического сотрудничества между местными бизнес-сообществами и между более крупными региональными игроками.

Предпочтение поддержки подотчетной и обладающей большим мандатом доверия системы государственного управления подходу “стабильность любой ценой”.

Геополитика или отношения государство-общество?

В последние годы основу внешней политики различных государств по отношению к Южному Кавказу составляли в основном геополитические интересы. Естественным результатом такого подхода является принцип “достижения стабильности любой ценой”. К сожалению, эту цену приходится платить самим обществам Южного Кавказа. Политика помощи режимам, обладающим сомнительной легитимностью, но контролирующим стратегические ресурсы, доказала свою несостоятельность в других регионах мира. Вместо этого необходимы реформы отношений между государством и обществом и формирование правительств, пользующихся широкой общественной поддержкой и мандатом доверия, что создаст шансы для развития стабильного, процветающего и мирного Южного Кавказа. Эти требования становятся все более актуальными по мере того, как регион  быстрыми темпами превращается в периферию Европы и в будущем может оказаться непосредственным восточным соседом Европейского Союза. Специалисты-практики и лица, принимающие решения, должны поставить во главу угла внутреннюю целостность южнокавказских государств взамен существующего сегодня отношения к ним как источникам ресурсов. В противном случае цена, которую придется заплатить, может оказаться слишком дорогой.

——————————————————————————————-

Мысли

Трудности и казусы демократии

Что понимается под понятием “демократия”? Многие без труда ответят – в смысловом переводе с греческого “власть народа”. Древнейшие философы и мыслители Аристотель и Платон, отвечая на этот вопрос, под демократией понимали форму правления.

Выдающийся русский философ и правовед Л. Новгородцев писал: “Древний мир знал только непосредственную демократию, в которой народ сам правит государством через общее народное собрание”. Очевидно и то, что сегодня, за исключением некоторых нюансов, цели и идеалы демократии остались в основном такими же, какими они представлялись древнегреческим мыслителям, и при всевозможных подходах демократия остается властью народа. Ни один народ в мире, будь то в прошлом или настоящем, не являлся и не является однородным, а состоит из классов, сословий, людей с разными взглядами, целями, интересами. В ситуации, когда одним хочется одного, другим – другого, демократия предполагает разрешение спорных случаев механизмом голосования. А это значит, что по сути демократия – это власть голосующего большинства.

Представим некую идеальную модель демократии – механизм голосования исключает подтасовки и фальсификации, контроль за процессом голосования четко отлажен, исключаются подкуп и применения грязных технологий. Существует ли при соблюдении оговоренных возможностей теоретическая возможность установления власти большинства и защиты его интересов? Рассмотрим конкретную ситуацию: народ голосует за трех кандидатов при выборах президента. Один из кандидатов – представитель левых сил, двое других – представители правых сил, которые, несмотря на схожесть программ, в силу неких обстоятельств не смогли объединиться и выставить одного кандидата. Предположим, что в итоге левый кандидат получил 40% голосов, а два правых набрали по 30% голосов. Таким образом, 60% электората желают, чтобы страна шла вправо, однако в результате идеальных выборов президентом стал представитель левых сил и повел государство влево, нарушив тем самым  фундаментальную основу демократии – принцип большинства, волю большинства. Это называется парадоксом Кондорсе. Мыслитель и парламентарий маркиз де Кондорсе жил во Франции в эпоху Просвещения и впервые описал подобное положение, когда строй вроде демократический, а устанавливается господство меньшинства.

Через век этой же проблематикой занялся математик Льюис Кэрролл. Ничего не зная о парадоксе Кондорсе, математик просчитал множество вариантов и пришел к тому же заключению, что и маркиз.

Впоследствии, в 1951 г. в США Кеннет Джозеф Эрроу, будущий нобелевский лауреат, написал диссертацию по теме “Социальный выбор и индивидуальные ценности”. Взявшись за дело и повторив путь прежних исследователей, Эрроу на более высоком математическом уровне построил модель, при которой ничего не мешает выявлению воли народа. Эрроу вывел несколько правил демократических выборов. Первое – упомянутый ранее принцип большинства. Второе – люди должны голосовать, как им хочется, иными словами, не за галочку в бюллетене и не за продукты питания и т. д. Третье – люди должны представлять, между кем и кем (чем и чем) выбирают, осознать возможные последствия своего выбора, для чего, разумеется, должны знать программу кандидатов. Последнее условие – в итоге кто-то должен быть обязательно избран. Впоследствии другие ученые дополняли эти условия, однако это были лишь частности, которые не смогли опровергнуть вывод Эрроу, который состоял в том, что тупиковые ситуации наподобие парадокса Кондорсе оказываются принципиально неустранимыми при старании “жить демократически”. Следствием теоремы Эрроу оказалось то, что практически невозможно выявить волю большинства, по той причине, что ее не существует.

Теоремой Эрроу доказано, что тупиков, могущих привести к авторитаризму, не возникнет при условии лишения людей свободы выбора. Такое может произойти под влиянием авторитетной личности, сильной религии с большим числом верующих, при угрозе жизни народа. Разумеется, что при лишении людей свободы и под воздействием оговоренного выше волю голосующих практически невозможно выявить, и мы получим некие показатели “наведенных токов”.

Вот и другой пример противоречия. Предположим, что парламент некоего государства с небольшим бюджетом решает, как и сколько тратить на те или другие цели финансовые средства.

Допустим, парламент раскололся на три примерно равные части. Одна часть (треть) выступает за то, чтобы средства тратились на оборону, другая треть желает потратить финансы на социальные нужды народа, а оставшиеся – на развитие рынка. Поскольку все парламентарии убеждены в своей правоте, они никак не смогут прийти к согласию. В этой ситуации, когда ни одна часть не уступает и твердо отстаивает свою линию, получается своего рода замкнутый круг. При любом исходе большинство будет считать, что бюджет распределен неправильно, говоря иначе, большинство гарантированно окажется в проигрыше.

Позже идею Эрроу назвали “теоремой невозможности”, а в 1972 году Кеннету Эрроу присудили Нобелевскую премию, в том числе, и за его “теорию невозможности”. Попытки многих исследователей опровергнуть “теорему невозможности” не увенчались успехом на протяжении полувека.

Демократия не является панацеей от всех бед. Черт может попутать не только конкретного человека, но и целые народы и государства. Достаточно вспомнить, что в Германии в 1933 г. к власти пришла национал-демократическая партия в результате вполне демократических выборов, а не через государственный переворот. Демократический ареопаг приговорил Сократа к казни большинством голосов. Таких примеров в истории немало.

Теорема К. Эрроу подтвердит правоту К. Победоносцева: “По теории, избранный должен быть излюбленным человеком большинства, а на самом деле избирается излюбленник меньшинства, иногда очень скудного, только это меньшинство представляет организованную силу, тогда как большинство, как песок, ничем не связано, и потому бессильно…” Прошел век с тех пор, а изменилось мало что.

Многие могут спросить – выходит, демократия невозможна? Какую модель управления создавать? Если идеальная демократия недостижима, стало быть, мы живем (не только мы) в условиях – назовите как угодно – относительной, сложившейся, практической демократии с издержками. Демократия есть идеал, к которому нужно стремиться, уважая право конкретного человека на свободу выбора, исключая все негативные факторы давления на людей.

У. Черчиль был прав – лучше демократии человечество ничего не придумало.

Одним из достижений демократических государств, бесспорно, следует считать независимый суд. Есть и много других факторов, позволяющих судить о состоянии демократии – уважение прав и свобод личности, равенство всех перед Законом, наличие свободных СМИ, политических партий, профсоюзов, неправительственных и правозащитных организаций и т. д.

Переходя от теоретизированного разговора о демократии к мелькающим в нашей печати некоторым высказываниям о том, что если в Нагорном Карабахе демократии будет больше, чем в Азербайджане, то демократичный Нагорный Карабах, якобы, не подчинят недемократичному Азербайджану, хочется сказать следующее. Территории могут приобретать и терять как демократические, так и тоталитарные режимы. В этом вопросе, как говорят, раз на раз не приходится. Достаточно вспомнить перекройку карт по итогам Второй Мировой войны. Недемократичные режимы СССР и Югославии продержались десятилетия, а с “демократизацией” по Горбачеву и Милошевичу распались за считанные годы. И наоборот: сравнительно демократичное сербское меньшинство Боснии и Косово подчинено Западом соответственно относительно недемократичному мусульманскому и албанскому большинству. Более высокий уровень демократии, безусловно, может дать той или другой стороне некоторые плюсы в переговорном процессе, однако не является определяющим в конфликтных вопросах национально-государственного устройства. Мы должны исключать даже гипотетическую возможность подчинения Нагорного Карабаха Азербайджану вне зависимости от уровня азербайджанской “демократии”. У нынешней азербайджанской “демократии” руки по локоть в крови армян Сумгаита, Баку и Арцаха. С рук кровь можно и смыть, но из памяти нашей никак нельзя вытравить.

P. S. При подготовке настоящего материала автор использовал ряд тезисов из статьи И. Переверзева, опубликованной в российской печати несколько лет назад.

Ованнес ЛАЗАРЯН

Мы родились не для борьбы 

Выясняется, что человек имеет множество ипостасей. Физики рассматривают среднестатистического человека как «физическое тело». Преподаватели языка называют его просто – «одушевленный предмет». В биологии это обычная  «особь отряда приматов». В правоведении называют человека «физическим лицом». Для парикмахера он просто «клиент», впрочем, как и для водителя маршрутки – «50 драмов». В больнице это «койко-место», в теологии – «душа». На войне – «живая сила», на кладбище – «2 квадратных метра». Для психолога это «индивид», для чиновника – «гражданин». Можно продолжать бесконечно. Кто же на самом деле этот пресловутый среднестатистический человек?

А это особь, которая родилась на свет без своего ведома. Родился человек и долго не может понять – зачем. Потом с возрастом приходит понимание, что раз уж родился, то надо жить. И чем больше хорошего будет в этой жизни, тем смысла в ней больше. Потом человек пытается понять, почему одного называют «хороший человек», а другого  – «плохой». Думает-думает и приходит к выводу, что хороший человек живет на этом свете, не мешая другим, а по возможности – помогая, а плохой человек живет за счет других. Потом он понимает, что есть люди, которые считают себя вправе не просто распоряжаться жизнями других людей, но еще и сознательно обрекать их на смерть, бедствия и несчастье. Дальше – больше: человек понимает, что есть люди, которые почему-то желают его смерти или несчастья только потому, что он принадлежит к другой нации, религии, расе, профессии, мировоззрению. И тут он понимает, что на этом свете ему не дадут спокойно дожить свой век, и придется бороться за обычное право радоваться жизни, самым разным ее проявлениям – красоте, любви, детям, дружбе, отдыху, хорошей работе, музыке, запахам.

Потом он открывает Лермонтова и читает:

«… Жалкий человек!
Небо ясно, под небом места хватит всем,
Но беспрестанно и напрасно
Один воюет он. Зачем?»

Философствовала Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————-

Наши проблемы

Общество слепых и слепая власть или новый парламент – старая система

В открытом обращении (см. “Демо” от 15 ноября 2005 г.) я обратился к спикеру недавно избранного Парламента с просьбой рассмотреть ситуацию, сложившуюся вокруг Общества слепых (ОС) НКР, создать независимую парламентскую комиссию и справедливо разрешить вопрос, вернув Общество на правовые рельсы (надлежащие документы прилагались). Однако мое обращение без прилагаемых документов было направлено в Генпрокуратуру НКР.

Спрашивается, зачем тогда я обратился в Парламент? Дорога в прокуратуру мне самому известна и даже известно, как там работают. И поверьте, у меня есть серьезный повод усомниться в компетентности правоохранительных органов. Для начала рассмотрим полученный из Генпрокуратуры ответ ради галочки: “Сообщаем, что Ваше обращение, которое было адресовано председателю Национального Собрания НКР от 1 февраля 2006 года, было направлено в Генеральную Прокуратуру НКР для проверки указанных в обращении фактов.

При проверке выяснилось, что Генеральная Прокуратура НКР уже проверяла эти факты и в результате выяснила, что 31 марта 2003 г. было принято решение отказать в возбуждении уголовного дела по данному вопросу. Одновременно сообщаем, что указанные в Вашем обращении факты проверялись со стороны Генеральной Прокуратуры и в апреле 2005 года. Генпрокуратура не обнаружила оснований для возбуждения уголовного дела”.

Может быть, не хотела обнаружить – это другое дело… Как можно без причины все потерять? Когда и где рассматривались указанные мной факты, если я никогда не обращался в прокуратуру? Если факты мои ложные, почему бы меня не осудить за клевету? Я готов подписаться под каждой своей строчкой. Как много вопросов вытекает из непонятного ответа. Но попробуем разобраться в нем до конца.

Во-первых, решение прокуратуры от 31 марта 2003 г. подпало под амнистию в честь 1700-летия принятия христианства в Армении. Во-вторых, в решении прокуратуры от 31 марта 2003 г., в котором говорится о нанесенном директором ДПТП ОС Варданяном В. А. ущербе в размере 4,5 млн. драмов (могло быть больше), не учтено главное – последствия ущерба – потеря всей собственности Общества слепых. Если учесть благоприятное месторасположение ДПТП ОС (ул. Сасунци Давида, 8) и рыночные цены, то последствия ущерба превысят сумму обнаруженного ущерба в десятки раз. Но почему-то все закрывают на это глаза – впрочем, как и на многое другое.

А теперь самое интересное (для этого повторюсь). О решении прокуратуры от 31 марта 2003 г., в котором говорится о нанесении директором ДПТП ОС Варданяном В. А. ущерба в размере 4,5 млн. драмов, стало известно Обществу слепых почти через 4 месяца (почему?). Именно тогда оно было направлено на рассмотрение президиума Центрального Правления ОС, председателем которого являлся тот же Варданян В. А., срок полномочий которого к тому времени давно истек. Неправомочный президиум в составе 3 человек и его председатель, ознакомившись (по моему требованию) с решением прокуратуры, приняли феноменальное заключение: отослать в отпуск, чтобы затем освободить с занимаемых должностей Арушаняна Ж. Р. и Мардяна А. Н… – супер-прикол! Такое, наверно, возможно только у нас в обществе и в нашей стране.

Пока мы через суд восстанавливались, основная часть собственности ОС была продана, а подготовка к незаконному съезду и выборам завершена.

Что касается проверки в апреле 2005 г., то она была связана с анонимкой, по поводу которой меня также вызвали и просили написать объяснительную. Взамен объяснительной и анонимки я предложил рассмотреть доклад ревизионной комиссии, на что мне ответили: “Доклад ревизионной комиссии для нас не документ”. Выходит, анонимка, в которой отсутствует подпись, имеет юридическую силу, а доклад ревизионной комиссии с подписями 4 человек – нет? Попытка следователя “вернуть частично мое доверие к правоохранительным органам” окончательно рухнула.

Так как же – рассматривались изложенные мною факты или ими пренебрегли?.. (по этому поводу см. “Демо” от 13 июня 2005 г. “Жило-было Общество слепых”). Нам, инвалидам, часто советуют обращаться в суд. Но если многочисленные незаконные действия Варданяна В. А. рассматривать в судебном порядке, то у нас не останется ни сил, ни времени, ни средств, и мы навсегда застрянем в суде. К примеру, если мы пожелаем обратиться в суд с исковым заявлением о возмещении ущерба в размере 4,5 млн. драмов, нам нужно будет предварительно внести 4% от этой суммы, то есть 180000 драмов, чтобы данный суд состоялся (это еще без найма адвоката). По-видимому, бюрократией и законом предусмотрено все, чтобы инвалиды и простые люди не смогли восстановить справедливость.

Приведу другие серьезные причины, из-за которых я  не воспользовался имеющимися у меня исковыми заявлениями. Допустим, через суд нам удалось взыскать с Варданяна В. А. в пользу ДПТП ОС 4,5 млн драмов. Какой от этого будет толк, если директором ДПТП ОС и председателем ЦП ОС по-прежнему является он, и после очередных махинаций, связанных с арендами машин, счетами за бензин, закупом, эти деньги вновь будут им присвоены? А после анулирования незаконных решений – в том числе, принятых съездом – вообще не останется гарантий, что все опять не повторится (замкнутый круг)?!.

Вот почему я призывал к созданию парламентской комиссии, чтобы раз и навсегда покончить с произволом, творимым одним человеком, который после содеянного не имеет ни морального, ни другого права руководить Обществом, тем более Обществом инвалидов.

Как правильно заметил один из избранных депутатов: “Если сажать таких, как Варданян В. А., то в шушинской тюрьме не хватит места”. На что я хотел бы ответить: “А если вообще не осуждать, то их будет становиться все больше и больше”. И тогда о справедливости в обществе (государстве) можно навсегда позабыть, так как всякая борьба за нее становится бесполезной и бессмысленной. А значит, у нас всегда будет все как прежде: произвол, беззаконие, коррупция и теневая экономика…

По-моему, сажать и осуждать не одно и то же. Мы не старались кого-то посадить, мы требовали осуждения со стороны властей, которые были прекрасно осведомлены о последствиях содеянного, но проявили такое слепое молчание, которое оказалось опаснее молчания многих членов Общества слепых. Их я еще могу понять, а власти – нет.

Но не нужно забывать, что любая безнаказанность только закаляет беззаконие и является главной причиной вседозволенности, а с такими руководителями, как Варданян В. А., мы можем потерять все. Тому яркий пример – наше Общество слепых.

P.S. 14 ноября сего года исполнится 3 года со дня незаконного съезда и выборов. Я как спортсмен, болельщик, зритель и гражданин не приветствую тех, кто побеждает в нечестной борьбе, так как не понимаю, как можно радоваться и гордиться грязной победой. Убедившись еще раз, что власть закрывает глаза на происходящее вокруг Общества слепых и что вернуть часть собственности нам не удастся, я, не дожидаясь очередных незаконных съездов и выборов, решил в ближайшее время направить в Общество свое, готовое давно заявление о выходе из состава ОС, так как находиться в таком обществе, где до сих пор существует тоталитарный режим, царит произвол и беззаконие, где и. о. руководителя причастен к умышленному уничтожению собственности Общества слепых, невыносимо и неприемлемо для меня. Я хотел хоть что-то сохранить для будущего поколения. Но, благодаря всем нам, мы  превратились в общество с протянутой рукой, а его и. о. председателя – одним из собственников собственности ОС. Неправда ли, что-то схожее происходит и с государством?..

(это будет последняя моя статья на тему “Общество слепых и слепая власть”)…

От редакции: Странная вещь происходит – человек в одиночку кричит, а до него никому нет дела. Человек, будучи сам слепым, раскрывает глаза другим на чужие преступления, а на него – ноль реакции. Человек борется за восстановление справедливости и уже устал биться о стену равнодушия, но вокруг по-прежнему – глухая стена молчания. Прокуратура, другие правоохранительные органы, Парламент, избранники народа – все молчат, хотя в них “тыкают” фактами, а не голословными утверждениями… Все отворачиваются, превращая одинокого борца в “белую ворону”, отворачиваясь от чужих проблем и бед. Так может, все-таки прав автор статьи, когда обвиняет все государство? Может, действительно, слишком все повязано и “сорока сороке глаз не выколет”? Чем же занимаются такие важные государственные мужи, когда до них не доходит крик Человека, потерявшего зрение, и мечтающего видеть свою Родину страной, где царят закон и справедливость…

Альберт МАРДЯН

Пассажиры на дороге

Многим гражданам нашей столицы, которые работают вне города, приходится ежедневно добираться туда и обратно на попутках. И каждый второй, стоя на трассе, ломает голову над трудноразрешимым вопросом – как добраться до нужного места, если общественный транспорт “Аскеран-Степанакерт” регулярно наполнен под “рожок”? А водителям собственных “тачек” нет дела до тех лиц, которые голосуют на дорогах – независимо от того, что среди голосующих не только гражданские лица, но и военнослужащие – защитники той Родины, по земле которой едут машины.

Мне удалось взять интервью у лиц, голосующих на дороге. Первым моим собеседником оказался мужчина 52 лет – Баграт Григорян, который работает вне города:

– Раньше, лет восемь тому назад, водители частных автомашин уважительнее относились к людям, голосующим на дорогах. Ныне останавливаются лишь знакомые – и то не всегда. Что касается общественного транспорта “Степанакерт-Аскеран”, то лишь в салоне маршрутки в редком случае бывает свободное место. Не только мне, но и многим пассажирам (женщины, дети) на дорогах приходится трудно. Если бы государство перебросило пару машин на отрезок дороги из Степанакерта до бывшего поселка Гасанабад, то это было бы огромной помощью.

Я подошел к пожилой чете, которая также голосовала на дороге. Называть свои имена они отказались, но на вопрос мой ответили:

– У нас имеется садовый участок, добираться сюда не так уж легко, а позволить себе нанять такси мы не в состоянии. До нашего участка или обратно мы добираемся в основном пешком. Общественный транспорт почти всегда набит битком. Вот так вот…

На мой вопрос, почему вместо положенных 170 драмов такси берут 200, мне ответили:

– Целый день приходится колесить без передышки, – сердито говорит водитель (представился Арменом) одного из рейсовых такси “Степанакерт-Аскеран”. – Надо же кормить семью. Только вот большая часть заработка уходит налогосборщикам. Да еще приходится давать “на лапу”, чтоб не запретили…

Каждый человек желает жить. Но как? А так, как человек первой половины двадцать первого века – без звериных инстинктов первобытных людей, без нравственной пустоты рабовладельцев, без помпезности и тщеславия феодалов, без мещанского счастья буржуазии, без советской власти, без коммунизма…

В былые времена, когда топливо было дешево, перед голосующими на дорогах останавливался каждый второй автомобиль. Но времена дешевого топлива навсегда ушли в прошлое. Видимо, резкое подорожание бензина заставило водителей собственных “тачек” задуматься над тем, что не стоит тормозить перед лицами, машущими ручками на трассах.

Большинство из тех людей, кого я знал до приобретения автомобиля, были самыми добрыми и человечными. Но как только они купили автомашины,  они обрели и “маски” равнодушия.

Если сегодня государство не подумает о подключении отдельного транспорта на отрезок дороги от Степанакерта к бывшему Гасанабаду, то недалек тот день, когда общественный транспорт будет целиком вытеснен индивидуальными автомобилями. И тогда пассажирам на дороге придется надеяться лишь на самих себя.

Грайр БАГДАСАРЯН

——————————————————————————————-

Лица

Учительница

Сейчас как-то не в моде и не принято рассказывать и писать очерки об отдельных, конкретных людях – под предлогом, что такие материалы не соответствуют общим национальным ценностям, интересам. Но разве самоотверженная и вдохновенная работа отдельного какого-то человека не соответствует и не отвечает национальным интересам страны?

…Как когда-то в Баку, ныне в Армении проживает добрая половина коренных карабахцев. Это переселенцы из Азербайджана, стран СНГ, непосредственно из Карабаха. Как и чем живут наши соотечественники? Социальный и интеллектуальный потенциал их, естественно, не  одинаков и разнообразен (кто-то сверх богат, кто-то слишком беден), но всех объединяет одно: принадлежность к карабахской земле.  Живут они заботами и чаяниями своей страны армянской: кто-то строит дома, кто-то печет хлеб, воспитывает подрастающие поколения… Именно об этом и  многом другом я хочу рассказть читателям “Демо” – из Армении и с надеждой, что арцахцам небезразличны и небезынтересны судьбы их сограждан.

Марета Георгиевна Мнацаканян – преподаватель обычной средней школы. Человек, отдающий детям все свое тепло – невзирая ни на какие трудности. На таких, говорят, земля держится… Тогда, в далеком 1981 году, приехав поступать в ереванский политехнический институт на факультет вычислительной техники и с отличием окончив его, она еще не знала, что спустя годы волею судьбы вновь возвратится в Армению, чтобы начать жить здесь заново. «Студенчество у меня было замечательным, ездили на природу, экскурсии, мне ни в чем не было отказа. Папа вообще не хотел, чтоб я поступала в Баку. Он считал, что нам – армянам – там нет места. Отец гордился мной и очень рад был моему успеху. После сессионного летнего отдыха, который мы традиционно проводили в Карабахе, я приехала учиться в Ереван», – вспоминает Марета Георгиевна. Окончив Ер. ПТИ, М. Мнацаканян возвращается в Баку, где устраивается на работу в одном из НИИ, но проработать пришлось недолго – начались события 88-90 годов. За это время Марета разве что успела выйти замуж  и покинуть Баку. С мужем и двумя маленькими детьми она отправляется в Пятигорск, но, не найдя там пристанища, приезжает в Армению – в город Бюрегаван. Поселяется в развалюхе – общежитии, где проживали друзья по несчастью – беженцы, обретшие тут новый кров. «Думала, поселюсь в Бюрегаване временно, а получилось навсегда. Всегда мечтала преподавать и вот однажды  прочла объявление, что Бюрегаванской средней школе ¹2 требуется педагог информатики», – рассказывает Марета Георгиевна. Прослушав ее уроки, директор тут же издает указ о назначении. «Это были трудные времена для Армении: педагоги из школы уходили – низкая зарплата, нет света, тепла, достойных учебников, – делится переживаниями  моя собеседница. – Позже узнав, что я могу преподавать и математику, дали мне и этот предмет».  Она так владеет армянским, что когда директор школы принимала ее на работу, то не сразу поняла, что общалась с беженкой! «Вы из Баку, беженка?» – изумлялись все после. И не потому, что имели что-то против своих соотечественников, а просто были восхищены ее красивым и грамотным армянским. «Правду говорят: о чем мечтаешь, то и получается! – говорит Марета. – Мечтала стать учителем и стала». Так по сей день и работает все в той же школе. Многие ее ученики выросли, обзавелись семьями. Как сама шутит Марета, она уже – бабушка. С особым трепетом госпожа Мнацаканян вспоминает свой первый выпуск. Говорит, дети были какие-то другие – начитаннее, воспитаннее… Считает, что социальный фактор в семье и обществе играет основную роль: «Если, к примеру, мой ученик приходит на занятия в школу, зная, что завтра его родители не смогут давать ему ежедневно 500 драмов на поездку в столицу (даже если он и поступит на бесплатное отделение в вуз), у него пропадает стимул учиться. И он учится плохо. Деньги стали играть основную роль, и дети стали это понимать. А это все же деградирует духовно еще не сформировавшегося подростка», – делится мыслями Марета Георгиевна. “Значит, все так плачевно?” – спрашиваю я свою собеседницу. «Нет, ни в коем случае! Я оптимист. Все будет хорошо. Нужно только время. Тем более, что за последние 1-2 года ситуация во многом изменилась к лучшему. Я это чувствую и по Бюрегавану – открылись уже несколько заводов. Несколько снизилась миграция. Учителям прибавили зарплату…» Но, говоря о социальном факторе, нельзя не сказать и о такой проблеме как социальная незащищенность самих преподавателей. Так, многие учителя старшего и среднего поколения из-за проводимой ныне минобразования политики сокращений и так называемого «омолаживания» кадров остались за бортом. А многие опасаются оказаться в ситуации коллег. Сейчас если какой-либо предмет превышает количество часов, то директор вправе уволить старого и опытного учителя. «Идет смена поколений, я понимаю… На мое место возьмут молодых. Но мы тоже не старые, и опыт наш вполне востребован. Когда-то мы были нужны, а теперь получается – нет», – говорит  с тревогой Марета. – Если минобразования не изменит своего  отношения к заслуженным и опытным кадрам, люди в полном расцвете сил,  которым нет  еще и сорока, могут пополнить ряды покидающих страну, а их опыт и знания будут оценены в чужой стране. Только нам будет от этого не проще”…

Галина АЙРАПЕТОВА

Мои деды

Коль суждено мне вновь на свет родиться,
Пусть снова что было, вновь повторится,
Чтобы с бабушками теми гуляя,
Не думая о смене поколений,
Сидеть у тех же дедов на коленях,
И их бородами седыми играть…

Амо Сагиян

Чем старше я, чем дальше ухожу от молодости – легкой и беззаботной, тем ближе мне Вы, дорогие мои деды… Живу я сегодня судьбою доброй, но трудной – как все. И чем дальше уходит время из моей жизни, тем сильнее Вас люблю любовью земной. Что может сегодня вернуться ко мне – после долгих прошедших дней и лет?! Конечно – память, воспоминания о детстве и юности…

Мое детство прошло в семье двух дедов – очень дорогих, всеми уважаемых, неповторимых личностей, которые, каждый по-своему, но с одинаковым вкладом, отшлифовали мой детский мир. Поэтому оба остались в моей памяти светлым, ярким и желанным воспоминанием. Это Каспаров Сурен Ефремович – отличник финансов, его трудовую  деятельность повторил мой отец Гаспарян Грант Суренович, который, тоже будучи отличником финансов, проработал в госорганах, не дожив несколько дней до  60-летия своей трудовой деятельности. Это – дед по отцу. А дед по матери – Бабаян Андраник Арутюнович – всю жизнь служил в войсках и, дослужив до чина полковника, вышел в отставку и продолжал служить в госорганах до последних минут жизни. У обоих трудно сложилась жизнь: родившиеся в начале 20 века (1902г., 1907г.), оба прошли одинаково суровые дни 1915-1920 гг. – обездоленные, потерявшие родителей, дом, детство, сами самостоятельно начали создавать свой мир с чистого листа. Имея почти одинаковую и очень похожую биографию, сошлись судьбою в городе Степанакерте. Пройдя сложный и трудный жизненный путь, они стали нужными своей земле и были первыми зачинателями основ Советской власти в Нагорном Карабахе. Затем, став первыми студентами сельскохозяйственного техникума и окончив его, оба начали свою трудовую деятельность. В эти же годы они создали семьи и воспитали достойных дочерей и сыновей.

Прошло 30 лет со дня смерти “военного” деда – Бабаяна Андраника, и 19 лет со дня кончины Каспарова Сурена. В 60-ую годовщину Победы в Великой Отечетсвенной войне я обратился к памяти дедов, которые и в эту войну шли рядом. Хотя их сегодня называют тыловиками, они твердо стояли на боевом посту и каждый по-боевому защитил и сохранил все то, что называется Советской властью – до Победы!

Сегодня жизнь рождает Память, которая дает право личностям прожить еще и вторую жизнь. И в моей памяти оживают неповторимые примеры служения Отечеству, которые очень важны сейчас. Ярко светят имена их сыновей, дочерей, внуков, защищавших и отстоявших Родину в 90-ых годах – Александр, Армен, Карен, Арсен, Ашот, Давид, Андраник… На службе – Самвел-правнук, героически погибший внук Аро… Так, детство и юность моих дедов перешагнули время и вновь обрели силу в третьем поколении. Мои деды были особыми людьми, которые в любой ситуации находили правильный выход, верили человеку, помогали ему в становлении…

Я все это понял, когда пошел в школу, когда в 8-10 классах школы N3 во время летних каникул со всеми работал на полях соседних сел, когда был призван в ряды Советской Армии и служил в Печенге Мурманской области, на самой холодной земле. До сих пор помню, как я хотел и мечтал служить в армии, носить заветную дедовскую военную форму – пусть рядовую, но чем-то родную и близкую к человеку, которого безумно любил и на которого хотел походить.

Я уже взрослый, у меня двое сыновей, которые сами сегодня-завтра пойдут в армию. Поэтому решил рассказать о дедах. Все было просто в них: и ласковый, добрый смех, и задорные умные шутки, и даже суровое отношение к внукам. Девиз их жизни – только в труде можно стать человеком, только в добре справедливом найти себя. Помню, когда начинались школьные каникулы, “военный” дед меня устраивал на работу в Каршелккомбинате, и всегда в цеху, где от горячего пара трудно было дышать и я задыхался, я злился и не хотел работать. Но стоилo мне сказать деду о трудностях, как он спокойно отправлял меня обратно в цех. Тогда я уже глубоко чувствовал свое малодушие перед трудностями и, самое главное, перед дедом. Он в человеке уважал все и помогал преодолевать трудности… Обаятельный и общительный, он сразу располагал к себе, поэтому всем всегда хотелось поделиться с ним своими успехами и неудачами. Но что я особо любил в нем – его отношение к своему военному мундиру, который он носил с большой любовью и уважением. В нем до последних дней сохранилась военная выправка в гражданском костюме. Военная дисциплина и требовательность были качествами обоих дедов. И еще – оба они никогда не жаловались на свою боль и трудности, память прошедших лет вынашивали в себе. Так что рядом с ними я становился сильней и выносливей.

Рассказывать о дедах очень сложно, но главное – чтоб их вспоминали и помнили. Часто они повторяли: быть Человеком очень трудно, но прекрасно!.. Мои сыновья должны пойти по дорогам жизни моих дедов. Прошло много времени, но до сих пор я слышу залпы из далекой моей юности и вижу лица молодых безусых солдат, которые провожали моего деда Бабаяна Андраника Арутюновича в последний путь. И за все время моей жизни росли любовь и уважение  к памяти дедов, которые по-особому дарили нам тепло своей души.

…Они все время торопились, торопили нас, чтобы успеть украсить Родину хоть еще одним деревцем…

Рубен ГАСПАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s