№ 4 / 15 մարտ

ՄԱՐՏԻ 8 – ԱՊՐԻԼԻ 7. ԳԵՂԵՑԿՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱՄՍՅԱԿ

——————————————————————————————-

Լրահոս

Նորություններ karabakh-online.com-ից

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԻ ՄԱՍԻՆ ԽՈՍԵԼԸ ԼՈՒՐՋ ՉԷ

Հայաստանի զինված ուժերը պատրաստ են ճնշել հակառակորդի յուրաքանչյուր ոտնձգություն: Այս մասին լրագրողներին հայտարարել է ՀՀ պաշտպանության նախարարի տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Արթուր Աղաբեկյանը: Նրա խոսքերով՝ լուրջ չէ պատերազմի սպառնալիքի մասին խոսելը: «Սակայն ամեն մի զինծառայող գիտի, որ նա պետք է պատրաստ լինի դիմակայել միջադեպերին, ինչպես տեղային բնույթի, այնպես էլ՝ լայնածավալ գործողություններին»,- ասել է նա: Փոխնախարարը նաեւ հերքեց հատուկ քայլերի մասին լուրերը, որոնք պաշտպանության նախարարությունը ձեռնարկում է հայ-ադրբեջանական շփման գծի վերջին շրջանում ակտիվացման պատճառով: «Ավելին՝ մոտ ամիսներին նույնիսկ նախատեսված չէ առաջին կատեգորիայի ռեզերվի մասնակցությամբ զորավարժություն»,- ընդգծել է նա:

ԼՂՀ ԱԳՆ ՄՏԱՀՈԳՎԱԾ Է ՄԵՐՁԴՆԵՍՏՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿՈՎ

ԼՂՀ արտգործնախարարությունը լուրջ մտահոգություն է հայտնում Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության շուրջ ստեղծված իրավիճակի սրման կապակցությամբ:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն միջազգային հանրության ուշադրությունը սեւեռում է մի ամբողջ ժողովրդի դեմ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառման անթույլատրության վրա, ինչը կարող է բերել հումանիտար աղետի: Տնտեսական շրջափակումը՝ որպես քաղաքական ճնշման ձեւ, ինչպես նաեւ ուժային մեթոդների կիրառումը, առավել խորացնում են հակամարտող ժողովուրդների միջեւ առկա անվստահությունը:

Լեռնային Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանի կողմից պարտադրված շրջափակման մեջ գտնվելու բազմամյա փորձը, որը Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությանը ահռելի տնտեսական եւ հումանիտար վնաս է հասցրել, միայն ապացուցում է նման մեթոդների անգործունակությունը հակամարտությունների կարգավորման մեջ:

Արտաքին գործերի նախարարությունն ուշադրություն է սեւեռում նաեւ Մերձդնեստրի շուրջ քաղաքական կոնյունկտուրայի փոփոխության փաստի վրա, ինչը խախտում է կարգավորման ընդհանուր նկարագիրը եւ կարող է բերել հակամարտության սրման:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն հույս է հայտնում, որ շահագրգիռ կողմերն իմաստություն կցուցաբերեն, կհրաժարվեն ճնշման ոչ արդյունավետ մեթոդներից եւ կգիտակցեն բանակցությունների սեղանի շուրջ բոլոր խնդիրների քննարկման անհրաժեշտությունը, որի հիմքում պետք է ընկած լինեն Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության բազմազգ ժողովրդի քաղաքական, տնտեսական եւ սոցիալական իրավունքները:

ՂԱՐԱԲԱՂՆ ԱՌԱՆՑ ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ Է

Արցախում մարտի 8-ը նշել են որպես պետական տոն, ոչ աշխատանքային օր էր: Ստեփանակերտը լեցուն էր գունագեղ ծաղկեփնջերով տղամարդկանցով, բակերում խորոված էին անում: Իսկական տոն էր:

2005-ի ամռանն անց են կացվել ԼՂՀ խորհրդարանական ընտրություններ, եւ 3 մանդատ հասավ կանանց: Նախարարների սենյակները նույնպես առանց կանանց չեն՝ առողջապահության նախարար է Զոյա Լազարյանը: Ղարաբաղյան ուսուցիչների մեծամասնությունը եւ նույնիսկ դպրոցների տնօրենները նույնպես կանայք են: Արտասահման գնացող եւ ապրանք բերողները դարձյալ կանայք են:

Պատերազմից հետո կանայք մի քիչ շատ են, քան տղամարդիկ: Եւ դա հաճախ գենդերային խնդիրներ է առաջացնում: Բայց, ընդհանուր առմամբ, Արցախում կանանց իրավունքները հաշվի են առնվում, բայց՝ սեռերի միջեւ լիազորությունների բնական բաշխման սահմաններում:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆԸ ՆԱԽԱՏԵՍՎՈՒՄ Է 1 ԽՄ ԳԱԶԸ ՄԱՏԱԿԱՐԱՐԵԼ 90 ԴՐԱՄՈՎ

Մարտի 10-ին հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովը որոշելու է ՀՀ սպառողներին եւ տնտեսվարողներին մատակարարվելիք բնական գազի գինը: «Հայռուսգազարդ» ընկերության ներկայացրած հայտի համաձայն, բնակչությանը նախատեսվում է 1000 խմ գազը մատակարարել 108 հազար դրամով, իսկ ձեռնարկություններին՝ 145 դոլարով:

Հանձնաժողովը կամ պետք է հավանության արժանացնի «Հայռուսգազարդի» այդ հայտը, կամ պետք է այլ որոշում կայացնի: Փորձը ցույց է տալիս, որ ծառայություն մատուցող ընկերության հայտը բավարարվում է, բայց ոչ այնքան, որքան տվյալ ընկերությունն է ներկայացնում: Այդպես է լինելու նաեւ այս անգամ, ինչի մասին «Շանթ» հեռուստաընկերությամբ հայտարարել է հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի աշխատակազմի ղեկավարը: Նրա խոսքով, հանձնաժողովը մարտի 10-ին «Հայռուսգազարդին» առաջարկելու է բնակչությանը 1000 խմ գազը մատակարարել 90.000 դրամով, այսինքն՝ մեկ խմ-ն 90 դրամով, իսկ ձեռնարկություններին 1000 խմ-ն մատակարարել մոտ 146 դոլարով:

ԱՐԵՇ ԹԱՂԱՄԱՍՈՒՄ ԲԱԺԱՆՎԵԼ Է 136 ՀՈՂԱՏԱՐԱԾՔ

Ստեփանակերտի նոր ձեւավորվող Արեշ թաղամասից անհատական տներ կառուցելու համար առաջին փուլում նախատեսվել է 200 միավոր հողամաս օտարել՝ աճուրդով եւ անհատույց: Մինչեւ օրս աճուրդով օտարվել է 51 հողամաս, իսկ քաղաքային համայնքի համաձայնությամբ վիճակահանությամբ սեփականության իրավունքով անհատույց օգտագործման է տրամադրվել 85 միավոր հողամաս: Նշենք, որ յուրաքանչյուր միավոր հողամասի մակերեսը կազմում է 1200 քառ. մետր: Այս մասին մեզ տեղեկացրեց Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ճարտարապետության եւ քաղաքաշինության բաժնի պետ Նվեր Միքայելյանը: Այն հարցին, թե տվյալ բաժինը հսկելո՞ւ է, արդյոք, քաղաքացիների կողմից աճուրդով կամ անհատույց տրամադրման վիճակահանությամբ ձեռք բերած հողամասերը, Ն. Միքայելյանը պատասխանեց. «Անշուշտ: Կա մշակված նախագիծ, որը կտրամադրվի հողատերերին: Շինարարությունը տեղի է ունենալու բաժնի աշխատողների ներկայությամբ, որի ընթացքում հսկելու ենք, որպեսզի տները կառուցվեն մեր կողմից ներկայացրած նախագծին համապատասխան. ահա այսպես է հիմնականում արտահայտվելու մեր հսկողությունը»:

ԱՅՍ ՏԱՐԻ ԿԱՆՑՆԵՆՔ 12-ԱՄՅԱ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

Անցած տարի Հայաստանում եւ Ղարաբաղում ընդունվեց նոր կրթակարգ, որի հիմնական առանցքը 12-ամյա կրթությունն է: Ե՞րբ կսկսվի կիրառվել դա եւ ի՞նչ աշխատանքներ են տարվում այդ ուղղությամբ հարցերը karabakh-online-ը խնդրեց մեկնաբանել ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար Կամո Աթայանին:

«12-ամյա կրթության կանցնենք 2006-2007 ուսումնական տարում,- ասում է ԼՂՀ ԿՄՍ նախարար Կ. Աթայանը:- Այդ տարում կունենանք երկու առաջին դասարան. մեկը՝ 6.5 եւ ավելի տարիքայինների համար, իսկ մյուսը՝ 6 տարեկանների համար: Առաջին խմբի երեխաները կսովորեն 10 տարի, իսկ 6 տարեկաններն՝ արդեն 12 տարի»:

Նախարարի խոսքերով, կարեւոր շեշտը պետք է դնել մանկավարժների վերապատրաստման եւ դպրոցում 6 տարեկանների ուսուցման համար համապատասխան պայմաններ ստեղծելու վրա: 12-ամյա կրթությանը պատրաստվելու նպատակով մինչեւ ուսումնականի սկիզբը ուսուցիչների համար կկազմակերպվեն հատուկ դասընթացներ:

Անդրադառնալով բուհ ընդունվելու քննություններին, Կ. Աթայանը փաստեց, որ այս տարի ԱրՊՀ ընդունվողները կառաջնորդվեն նույն կարգով, ինչպես նախորդ տարի, իսկ նոր կարգը կկիրառվի 2007-2008 ուսումնական տարուց:

ՂԱՐԱԲԱՂՑԻ ԻՐԱՎԱՊԱՇՏՊԱՆԸ ՄԱՍՆԱԿՑԵՑ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՖԻԼՄԻ ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍԻՆ

Ղարաբաղյան «Հելսինկյան նախաձեռնություն-92» ոչ կառավարական կազմակերպության համակարգող Կարեն Օհանջանյանը, որն այս օրերին գտնվում է ԱՄՆ-ում, մասնակցել է հայոց եղեռնին նվիրված ամերիկյան ֆիլմի շնորհանդեսին: Ֆիլմը նկարահանել է հայտնի ռեժիսոր Էնդրյու Գոլբերգը՝ «Թու քատս պրոդակշն» ստուդիայում: Ֆիլմն արդեն ցուցադրվել է ամերիկյան հայտնի PBS հեռուստաալիքով:

ԿԱՐՃ ԼՈՒՐԵՐ 

Հայաստանը չի ցանկանում պատերազմ, սակայն պատրաստ է դրան,- հայտարարել է Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը ռուսաստանցի լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ:

Ստեփանակերտում մարտին կկայանա ՀՀ եւ ԼՂՀ միջխորհրդարանական հանձնաժողովի նիստը: Հայաստանի եւ Արցախի հարաբերությունների հարցերը վերջին ժամանակներս առավել օրախնդրային են դարձել:

Օրերս աշխատանքից ազատվել է Ստեփանակերտի թիվ 7 միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Վյաչեսլավ Գաբրիելյանը: Մանկավարժական կոլեկտիվի անդամների մասնակցությամբ անցկացված փակ գաղտնի քվեարկության արդյունքներով այդ պաշտոնում նշանակվել է դպրոցի ուսմասվար Անահիտ Պողոսյանը:

Հադրութի շրջվարչակազմի ղեկավարի հավաստմամբ, 2005-ին շրջանում 3-րդ եւ հաջորդ երեխաներ ծնված 80 ընտանիքի համար «Արցախբանկ» ՓԲԸ Հադրութի բաժանմունքում բացվել է նպատակային ժամկետային ավանդային հաշիվներ՝ 81 հազար ԱՄՆ դոլարի չափով:

2005թ. ԼՂՀ պետական բյուջեի միջոցների հաշվին Հադրութի շրջանում կատարվել են ավելի քան 260 մլն դրամի շինարարական աշխատանքներ:

ՆՈՐ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

Արցախյան պատերազմի մի շարք մասնակիցներ՝ ԼՂՀ ՊԲ նախկին փոխնախարար, ԱԺ պատգամավոր Վիտալի Բալասանյանի գլխավորությամբ ստեղծել են «Հավատ» անունով նոր հասարակական կազմակերպություն: Նոր ՀԿ-ի ստեղծման նպատակը, Վ. Բալասանյանի խոսքերով՝ միջազգային ասպարեզում Ղարաբաղի ներկա կարգավիճակի և պատմական ճշմարտության հիմնավորումն է, ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմի ծագման դրդապատճառները միջազգային հանրությանը ներկայացնելը՝ հիմնավորելով այն փաստը, որ ռազմական գործողությունները սկսել է Ադրբեջանը, արցախյան բնական ռեսուրսների պաշտպանությունն ու դրանք հասարակությանը ծառայեցնելուն ուղղված քայլերը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը: Այն հարցին, թե ինչն է պատերազմի մասնակիցներին դրդել ստեղծել նոր ՀԿ՝  Վ. Բալասանյանը պատասխանեց. «Անցել ենք մի դժվար ճանապարհ, երբ մեզ  պարտադրել են պատերազմ: Սակայն, առայսօր քաղաքական ուժերը չեն կարողացել հայ ազգին ներկայացնել կատարվածը, և միջազգային հանրությունը առայսօր չի ճանաչել, թե ով է սկսել պատերազմը: Ուստի՝ նպատակ ունենք դիմել միջազգային հանրությանը, որպեսզի վերջինս ճանաչի, թե ով է պատերազմ հրահրող կողմը: Եվ եթե կարողանանք հասնել այդ նպատակին, ապա ԼՂՀ կարգավորման գործընթացն այլ հունով կընթանա»: Վ. Բալասանյանի հավաստմամբ, նոր ՀԿ-ն քաղաքական նպատակներ չի հետապնդում, ու թեև կազմակերպության կորիզը պատերազմի մասնակիցներն են, իրենք նպատակ ունեն կազմակերպության շարքերում ներգրավել հատկապես երիտասարդներին: Վերջիններիս մասնակցությամբ պարբերաբար կհրավիրվեն կլոր սեղաններ, կկազմակերպվեն հանդիպումներ, հեռուստաելույթներ, կազմակերպությունը կհրատարակի նաև իր թերթը: Ասել է թե՝ կազմակերպությունը զուտ խոսքից կանցնի նաև գործի. դրա ապացույցը կլինի նաև մոտ օրերս հրավիրվելիք կլոր սեղանը՝ 20-30 տարեկան երիտասարդների մասնակցությամբ՝ «Որքանո՞վ է մեր երիտասարդությունը ներգրավված քաղաքականության մեջ, և որքանո՞վ է քաղաքականությունը հետաքրքրում երիտասարդությանը» թեմայով:

Ք. Խանումյան

ՋԱՎԱԽՔ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ ՍՐՎԵԼ Է

Մարտի 9-ի երեկոյան հերթական դաժան սպանությունն է գրանցվել Ծալկայում: Շրջկենտրոնի մարդաշատ վայրերից մեկում դանակի հարվածներով սպանվել է հայկական Ղուշչի գյուղի 23-ամյա մի երիտասարդ՝ Գեւորգ Գեւորգյանը, իսկ եւս երկուսը (25-ամյա Վ. Սահակյան եւ Գ. Բալոյան) մարմնական ծանր վնասվածքներով տեղափոխվել են հիվանդանոց: Յոթ ժամ անց, ձախ թոքից վիրավոր Գ. Բալոյանին հասցրել են Թբիլիսիի քաղաքային հիվանդանոց: Ականատեսի վկայությամբ, հարձակվողները եղել են մոտ 15 հոգի. նրանք  առայժմ գտնվում են փախուստի մեջ: Տուժվածներին հայտնի չի հարձակման պատճառը,  բայց իրենց կարծիքով« նրանք եկվոր աջարներ կամ սվաններ են:

Ծալկայի շրջանում ազգամիջյան ընդհարումները կանխելու պատրվակով տեղակայված ներքին գործերի նախարարության հատուկ զորաջոկատայինները ոչինչ չեն կարողացել անել արյունահեղությունը կանխելու համար: Դեպքի կապակցությամբ շրջանի ոստիկանություն քրեական գործ է հարուցվել: Շրջանի ոստիկանությունը ձերբակալել է երեք կասկածյալների: Շրջկենտրոնից դեպի շրջանի հայկական գյուղեր ճանապարհները փակվել են հատուկ նշանակության ջոկատների կողմից:

Մարտի 11- ին Ախալքալաքի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հրապարակում Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհրդի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ բազմահազարանոց հանրահավաք‘ կապված Ծալկայում հայ երիտասարդներին ահաբեկելու փաստի հետ: Հանրահավաքի մասնակիցները դատապարտեցին Ծալկայում տեղի ունեցածը, նշելով, որ Գեւորգ Գեւորգյանի սպանությունը եւ նրա երկու հասակակիցների վիրավորվելը իշխանությունների վարած ոչ ճիշտ էթնիկ քաղաքականության անմիջական հետեւանք է:

Հանրահավաքի ժամանակ խոսվեց Վրաստանի իշխանությունների կողմից վարվող տարածաշրջանի էթնիկ պատկերը ի վնաս հայերի փոխելու վտանգավորության եւ պայթունավտանգության մասին: Հերթական անգամ արծարծվեց հայոց լեզվի պետական կարգավիճակի տրամադրման հարցը: Հանրահավաքի կազմակերպիչները դատապարտելով Ծալկայում տեղի ունեցածը, միաժամանակ կոչ արեցին սադրանքների չգնալ: Վրաստանի իշխանություններին քննադատելու առումով հատկապես սուր է դրվել հայ ազգաբնակչության անվտանգության իրական երաշխիքներ տալու հարցը: Հանրահավաքի ավարտին մասնակիցների կողմից ընդունվել է կոչ՝ ուղղված Վրաստանի իշխանություններին, վիրահայությանը  եւ միջազգային հասարակությանը.

«Քննելով ընդհանրապես վերջին ամիսներին Վրաստանի հայաբնակ շրջաններում եւ մասնավորապես մարտի 9-ին Ծալկայում հակահայկական սադրիչ գործողությունները, ինչպես նաեւ ցուցաբերելով մեր մտահոգությունը հայ ազգաբնակչության անվտանգության եւ երկրում կայունության պահպանման կապակցությամբ, կոչ ենք անում Վրաստանի իշխանություններին.

– դադարեցնել ազգամիջյան լարվածության  միջոցով ճնշում գործադրելու քաղաքականությունը.

– դադարեցնել այլազգիներին հայաբնակ շրջաններում վերաբնակեցումը, ինչը ազգամիջյան լարվածության պատճառ է հանդիսանում.

– հավատարիմ մնալ երկրում ժողովրդավարություն հաստատելու իրենց սկզբնական ծրագրերին, եւ ժողովրդավարական ձեւով լուծել Ջավախքում առկա խնդիրները.

– երաշխավորել հայության իրական անվտանգությունը.

– մինչեւ առաջիկա տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունները վերանայել Վրաստանի պետական լեզվի մասին օրենքը այն նկատառումով, որ հայերենը վրացերենի հետ միասին Սամցխե-Ջավախքում կընդունվի որպես պետական լեզու:

Միաժամանակ կոչ ենք անում Վրաստանի ազգություններին՝ գիտակցել, որ ազգամիջյան լարվածությունը ոչ մեկին չի կարող օգուտ բերել. ազգամիջյան բախումների դեպքում կկորցնեն բոլորը:

Կոչ ենք անում Եվրոպային եւ միջազգային համայնքին՝ թույլ չտալ, որ Վրաստանում ոտնակոխ լինեն ժողովրդավարությունն ու մարդկային եւ քաղաքացիական իրավունքները:

Կոչ ենք անում Վրաստանի հայությանը՝ լինել զուսպ, զգույշ եւ համախմբված« չենթարկվել սադրանքների, չշեղվել իրավունքների ձեռքբերման ճիշտ ուղուց:

Հանրահավաքից հետո որոշ երիտասարդներ շարժվել են Ախալքալաքի շրջանային դատարան եւ Թբիլիսիի պետական համալսարանի Ախալքալաքի մասնաճյուղ: Երթի հիմնական պատճառը մասնակիցները կապել են ազգությամբ հայ դատավորների աշխատանքից ազատելու, ինչպես նաեւ համալսարանի մասնաճյուղում հայ երիտասարդների չընդունելու փաստի հետ: Վրդովված երիտասարդները ջարդել են համալսարանի մասնաշենքի ապակիները: Երիտասարդներից ոմանք հավաքվել են Ախալքալաքի կենտրոնում գտնվող վրացական նորաօծ մատուռի շուրջ, ներս ընդունվել հոգեվորական քույրերի կողմից, եւ համոզվելուց հետո, որ շրջապատում գտնվող կառույցներում զենք չկա, հեռացել այնտեղից:

Կատարվածի կապակցությամբ Սամցխե-Ջավախքի հայկական հասարակական կազմակերպությունների խորհրդի ներկայացուցիչ Խաչատուր Ստեփանյանը նշում է, որ հանրահավաքի կազմակերպիչների կողմից երթ դեպի դատարան եւ համալսարան չի ծրագրվել, հետեւաբար, համալսարանում եւ դատարանում տեղի ունեցածը խորհրդի եւ հանրահավաքի կազմակերպիչների հետ որեւէ կապ չունի: Մեկնաբանելով տեղի ունեցածը,  նա նշում է,  որ հավանական սադրանքին զոհ են գնացել Վրաստանի իշխանություններից դժգոհ մի խումբ քաղաքացիներ:

«Ա-ԻՆՖՈ»

——————————————————————————————-

Ինքնորոշում

«ԱԿԿՈՐԴ»-Ի ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍԸ

Մայրաքաղաքի «Էդ-Էմ» հանդիսասրահում ս.թ. մարտ 3-ին Ստեփանակերտի մամուլի աջակցությամբ կայացավ «Հաշտության պաշարներ» միջազգային կազմակերպության «Ակկորդ» հանդեսի ղարաբաղյան հիմնախնդրին նվիրված՝ «Առաջնորդության սահմանները. ընտրանին և հասարակությունը Լեռնային Ղարաբաղի խաղաղարար գործընթացում» վերտառությամբ հատուկ համարի շնորհանդեսը: Շնորհանդեսին մասնակցեցին «Հաշտության պաշարներ» և «Միջազգային տագնապ» կազմակերպությունների  հարավկովկասյան ծրագրերի պատասխանատուներ, հանդեսի խմբագիրը, հասարակական կազմակերպությունների ու լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներ Մեծ Բրիտանիայից,  Հայաստանից, Վրաստանից և Ադրբեջանից:

Արցախյան հասարակությունը հնարավորինս լայն ընդ-գրկմամբ մասնակցեց քննարկումներին. հրավիրված էին ԼՂՀ պետական կառույցների, հասարակական-քաղաքական ուժերի, ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև պատգամավորներ, քաղաքագետներ ու փորձագետներ: Ծավալված շահագրգիռ բանավեճում արցախցի մասնակիցները՝ չժխտելով հանդեսում առկա որոշակի դրական միտումներն ու նման նախաձեռնության նշանակությունը, միևնույն ժամանակ հիմնական շեշտը դրեցին նյութերի ընտրության որոշ ոչ ճիշտ մոտեցումների, հանդեսում առկա սխալների, վրիպումների վրա, անելով մի շարք առաջարկություններ ու դիտողություններ: Հիմնական դիտողությունն այն էր, որ ԼՂՀ-ն ըստ արժանվույն ներկայացված չէ հանդեսում, ավելին՝ ղարաբաղյան կողմը համայնքային տեսանկյունից ներկայացնելու փորձ է արվել:

«Հաշտության պաշարներ» կազմակերպության կովկասյան ծրագրի տնօրեն Ջոնաթան Կոհենը և հանդեսի խմբագիր Լոուրենս Բրոերսը իրենց ելույթներում ընդգծեցին, որ հարկ է մշակել կարգավորման առավել ամբողջական ու բազմաստիճան ռազմավարություն՝ չճանաչված, բայց դե-ֆակտո պետության  հետ առավել սերտ համագործակցությամբ: Ըստ նրանց, «Ակկորդ»-ի այս համարի հիմնական նպատակներից մեկն էլ հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման գործընթացին հակամարտող կողմերի հասարակություններին ներգրավելն է, ինչն էլ առանձնակի կարևորեցին:

Մեր կարծիքով ևս նման քննարկումները չափազանց կարևոր են հասարակական ակտիվության ապահովման առումով, որպեսզի մարդկանց հետաքրքրի իրենց իսկ ճակատագիրը, որպեսզի նրանք տեր կանգնեն իրենց իրավունքներին: Մենք պիտի բաց լինենք նման քննարկումների համար, ունակ լինենք լսելու ուրիշներին ու կարողանանք խելամիտ ներկայացնել ու հիմնավորել մեր տեսակետները: Այս առումով բավականին հետաքրքիր հանդիպումներ ու կլոր սեղաններ եղան հյուրերի մասնակցությամբ, ինչը երկուստեք օգտակար էր: Այս ֆոնի վրա  անհասկանալի ու անընդունելի էր Արցախի պետական համալսարանի ղեկավարության դիրքորոշումը: Երկրի գլխավոր գիտական օջախի ղեկավարությունը հրաժարվեց բանավեճից և բավականին կոշտ կերպով ձախողեց ուսանողների ու դասախոսների հետ նախատեսված հանդիպումը:

Դրա փոխարեն մակարդակով անցան հանդիպումները մեկ այլ կրթօջախում՝ «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանում:

«Դեմո»

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ԿՈՌՈՒՊՑԻԱՅԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻՆ

Մարտի 10-ին մայրաքաղաքի Ռեսուրս-կենտրոնում կայացավ կլոր սեղան՝ նվիրված Հարավային Կովկասում կոռուպցիայի դեմ պայքարի ուսումնասիրություններին: «Միջազգային տագնապ» կազմակերպության ծրագրի շրջանակներում ուսումնասիրություններ (հարցումներ, ֆոկուս-խմբեր) են անցկացվել Հարավային Կովկասի երեք ճանաչված և երեք չճանաչված պետություններում: Ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա միջազգային փորձագետ Նատալիա Միրիմանովան կազմել է ամփոփ վերլուծություն՝ համապատասխան եզրակացություններով ու հանձնարարական-երաշխավորագրերով: Հենց նա Էլ վարում էր արցախցի մի խումբ գործարարների, հասարակական գործիչների ու լրագրողների մասնակցությամբ անցկացված կլոր սեղանը: Ներկայացնելով ուսումնասիրությունը, Ն.Միրիմանովան տեղեկացրեց, որ արդեն լույս է տեսել հանդեսի անգլերեն տարբերակը, իսկ ռուսերեն տարբերակը լույս կտեսնի մոտ ժամանակներս: Ապա կսկսվեն դրա քննարկումները, ուսումնասիրությունը կներկայացվի լայն հասարակայնությանը:

Սեփ. լրատվություն

ԱՅՆ, ԻՆՉ ԿԱՐԵԼԻ Է ԹՈՔԵԼԱՈՒԻ ԱԲՈՐԻԳԵՆՆԵՐԻՆ, ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՅԵՐԻՆ

ՄԱԿ-ը պատրաստ է ճանաչել մեկուկես հազար հոգի բնակչությամբ մարջանային խութերի անկախությունը, բայց չի արագացնում վաղուց կայացած ղարաբաղյան պետության անկախությունը ճանաչել:

Միջազգային հանրությունը սկսել է ավելի շատ հակվել ազգի ինքնորոշման իրավունքի առաջնայնությանը: Վերջերս միջազգային կազմակերպությունները ենթադրում են լուծել նմանատիպ հակամարտությունները հատկապես հանրաքվեի միջոցով: Վերջին այդպիսի օրինակը եղավ խաղաղօվկիանոսյան  Թոքելաու կղզեխմբում անցկացված հանրաքվեն:

Թոքելաուն երեք մարջանային կղզիներ են (Աթաֆու, Նուքունոնո, Ֆաքաոֆո), որոնց բնակչությունը կազմում է ընդամենը 1450 մարդ: Կղզիների բնակիչները զբաղվում են ձկնորսությամբ, կոկոսի աճեցմամբ եւ ժողովրդական արհեստագործությամբ: Այդ կղզեխմբի միակ գյուղում անցյալ կիրակի բացվեց միակ ընտրատեղամասը, ուր եկան 950 գրանցված ընտրողներից 590-ը: Թոքելաուի աբորիգենները օգտվեցին ինքնորոշման իրենց իրավունքից եւ որոշեցին իրենք ընտրել հանրությունում քննարկվող կղզիների կարգավիճակի երեք տարբերակներից մեկը՝ մնալ Նոր Զելանդիայի կազմում, ինքնավարություն կամ անկախություն: Արդյունքում անկախության օգտին քվեարկեցին 232 ընտրողներ, դեմ՝ 349: Այսպիսով, Թոքելաուն մնաց Նոր Զելանդիայի կազմում: Բայց կարեւոր է այն փաստը, որ ՄԱԿ-ը Թոքելաու էր ուղարկել իր դիտորդներին եւ պատրաստ էր ընդունել կղզեխմբի ժողովրդի կամքի արտահայտումը: Եթե աբորիգենները ընտրեին անկախություն, առաջ կգար ՄԱԿ-ի կազմում նոր պետության ընդունման մասին հարցը: Դա զվարճալի է թվում, բայց փաստ է: Եւ այդ փաստը կարող էր եւս մեկ նախադեպ դառնալ Ղարաբաղի համար:

Նոր Զելանդիան նույնպես կասկածի տակ չէր առնում կղզիների ժողովրդի իրավունքը՝ ինքնուրույն որոշել սեփական ճակատագիրը: Վելլինգթոնում ի սկզբանե համաձայն էին, որ հարցը պետք է լուծվի ազգի ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա: Եւ տարածքային ամբողջականությունն այստեղ ոչ մի կապ չունի: Վելլինգթոնում ոչ մեկի մտքով չի անցել առաջարկել, որ Թոքելաուի անջատվելու մասին հանրաքվեն անցկացվի Նոր Զելանդիայի ողջ տարածքում, այլ ոչ միայն կղզիներում: Այնինչ Բաքվում մոտավորապես նման իրավիճակին նայում են բոլորվին այլ կերպ: Ինչու՞ էին նորզելանդացիները այդքան հանգիստ եւ վստահ, որ Թոքելաուի աբորիգենները չեն որոշի անջատվել: Նախ, որովհետեւ կղզիաբնակները, ընդհանուր առմամբ, Նոր Զելանդիայի նկատմամբ թշնամանքի հիմքեր չունեին: Մեծ կղզու սպիտակ մարդիկ թոքելաուցիներին «սումգայիթի» չեն ենթարկել, չեն փորձել փոփոխել կղզիների բնակչության ժողովրդագրական կազմը, ինչպես դա արեց Հեյդար Ալիեւը 70-80-ական թվականներին, ի վերջո, աբորիգեններին պատերազմ չեն հայտարարել, ինչպես դա արեց Ադրբեջանը 1992թ. Ղարաբաղի դեպքում: Այնպես որ, էլ ինչու՞ թոքելաուցիները չցանկանան ապրել նորզելանդացիների հետ միասնական ընտանիքում, որոնք, բացի այդ, շռայլորեն ֆինանսավորում են կղզիների տնտեսությունը:

Այս ամենից դատելով, հանրաքվեի ելքը կանխորոշած գործոնը հենց այդ դոտացիան է: Բանն այն է, որ Թոքելաուի բյուջեի ծախսերի ուղիղ 80 տոկոսը ապահովվում է Վելլինգթոնի տրամադրած սուբսիդիաների հաշվին: Ստացվում է, որ թոքելաուցիների ազատության ձգտումը չարչիական զգացմունքներից թույլ եղավ: Այնինչ, Ադրբեջանը, ի սկզբանե, ինքն իրեն որոշեց Ղարաբաղը վերցնել ոչ թե «քաղցր մեթոդով», ինչպես դա անում են նորզելանդացիները, այլ «մտրակի մեթոդով»: Բաքվում չեն փորձել Ղարաբաղի հայերին առաջարկել բյուջեի 80 տոկոսանոց դոտացիա: Եւ նույնիսկ բոլորովին մերժեցին Ղարաբաղի տարածքով նավթամուղի անցկացումը, որպեսզի «սիրաշահեն» տեղացի հայերին: Կարող է, պարզապես գիտակցում էին, որ այդ ամենն անիմաստ է: Չէ որ ղարաբաղցիները երբեք առիթ չեն տվել կասկածելու, որ պատրաստ են ծախվել հանուն փողի…

Փարիզյան գործընթացը, երեւում է, փակուղի է մտնում: Դա նշանակում է, որ բանակցություններում, ամենայն հավանականությամբ, դադար է լինելու: Եւ այդ դեպքում ղարաբաղցիների հույսերը կկապվեն այն գլոբալ գերքաղաքական փոփոխությունների հետ, որոնք երեւան են գալիս աշխարհում: Նկատի ունենք դեռեւս Սերբիայի կազմում ձեւականորեն գտնվող Կոսովո երկրամասի ապագա կարգավիճակի քննարկումների դեպքում երեւան եկած միտումները: Արեւմուտքը պատրաստ է ճանաչել Կոսովոյի ալբանացիների իրավունքը հանրաքվեի միջոցով հռչակել իրենց անկախությունը: Հաջորդ քայլը կարող է դառնալ Չերնոգորիայի անջատումը Սերբիայից: Նույնպես հանրաքվեի միջոցով: Հանրաքվեներ արդեն անցկացվել են կամ ծրագրվում են Էրիթրեում, Արեւելյան Թիմորում, Քվեբեկում, Ֆարերյան կղզիներում, Արեւմտյան Սահարայում, Հարավային Սուդանում, Աչեհայում, Բասկոնիայում… Երկու դեպքում դրանք դարձան նոր պետությունների ձեւավորման մեխանիզմ, որոնք ճանաչվել են միջազգային հանրության կողմից եւ ներկայումս ՄԱԿ-ի լիիրավ անդամներ են: 1999 թվականի օգոստոսի 30-ին Արեւելյան Թիմորի քաղաքացիների 78,7 տոկոսն արտահայտվեցին Ինդոնեզիայից անջատվելու եւ անկախություն հռչակելու օգտին: Ջակարտայում այդ որոշումը սկզբում ոչ լեգիտիմ համարեցին: Եւ, այնուամենայնիվ, միջազգային հանրությունը ճանաչեց Թիմորի պետականությունը: Ժամանակի ընթացքում Ինդոնեզիան հաշտվեց դրա հետ: Դա եղավ ամենաակնառու օրինակը, երբ փոքրամասնությունը ինքնորոշվեց մեծամասնության կամքին հակառակ եւ ձեռք բերեց միավորված ազգերի աջակցությունը:

Միավորված ազգերը հակված են նրան, որ Չերնոգորիան նույնպես պետք է անկախ պետություն դառնա: Ընդ որում, կարգավիճակի որոշման մեխանիզմը նորից պետք է հանրաքվեն դառնա: Երբ 2002 թվականի փետրվարին Սերբիայից եւ Չերնոգորիայից կազմված Հարավսլավիա Միութենական Հանրապետությունը վերակազմավորվեց, այսպես կոչված, երկու հանրապետությունների պետական միավորման, վերապահություն էր արվել, որ չերնոգորցիները չորս տարի հետո կարող են վերադառնալ սեփական կարգավիճակի մասին հարցին եւ վերջնական պատասխան տալ՝ պահպանում են արդյոք սերբերի հետ դաշինքը, թե նախընտրում են առանձին ապրել: Այդ պահից  Չերնոգորիան՝ վեց հարյուր հիսուն հազար բնակչությամբ, սկսեց պատրաստվել հանրաքվեին: Եվրոմիությունը պատրաստ է ընդունել Չերնոգորիայի անկախության փաստը, եթե հանրաքվեի ընթացքում այդ գաղափարի օգտին իրենց ձայները տան քվեարկության մասնակից քաղաքացիների 55 տոկոսից ոչ պակասը: Չերնոգորյան խորհրդարանը համարում է, որ բավական է նաեւ պարզ մեծամասնությունը: Այնինչ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության խորհրդարանը պատրաստ է սեփական կարգավիճակի մասին հարցի լուծմանը՝ նույնիսկ որակական մեծամասնության միջոցով եւ նույնիսկ, քվեարկությանը՝ Ղարաբաղի ադրբեջանական ազգության նախկին բոլոր բնակիչների  մասնակցության իրավունքով:

Օրինակելի է եւ Քվեբեկի տարբերակը: Կանադական այդ գավառում անկախության հանրաքվեն անցկացվեց 1995 թվականին: Անջատվելու կողմնակիցները կազմում էին 49,5 տոկոս, այդ պատճառով անկախության հռչակման որոշումը հետաձգվեց: Բայց այստեղ կարեւորը մի այլ բան է: Կանադայի գերագույն դատարանը դեռւես մինչեւ քվեարկությունը հայտարարեց, որ երկրի Սահմանադրությունը չի նախատեսում գավառի անկախության հռչակում միակողմանի կարգով, բայց այն դեպքում, եթե Քվեբեկի բնակչության մեծամասնությունը արտահայտվի անկախության օգտին, Կանադայի դաշնային կառավարությունը պարտավոր է բանակցություններ սկսել նրա անջատման վերաբերյալ: Քվեբեկի անկախության կողմնակիցները մտադիր են նորից հանրաքվե անցկացնել: Եւ հիմա արդեն Օտտավայում խոսում են հիմնախնդրի լուծման կոնկրետ մեխանիզմների մասին: Կանադայի գերագույն դատավորի խոսքերով, եթե նոր հանրաքվեի ժամանակ ժողովուրդն արտահայտվի անկախության օգտին, երկրի խորհրդարանը պետք է ձեռնարկի Սահմանադրությունում այնպիսի փոփոխություններ մտցնել, որոնք «բաժանման» քաղաքակիրթ մեթոդներ կորոշեն: Այդ սխեման նույնպես լիովին իրագործելի է Ղարաբաղի դեպքում:

Ակնհայտ է, որ աշխարհը հակված է նրան, որ ազգի ինքնորոշման իրավունքը, համենայնդեպս, ավելի ծանրակշիռ է, քան տարածքային ամբողջականության սկզբունքը: Այնպես որ, Ադրբեջանը չօգտվելով Ռամբույեում իրեն ընձեռված հնարավորությունից, ավելի շուտ  տանուլ տվեց, քան հաղթեց:

Արտյոմ ԵՐԿԱՆՅԱՆ
«Նովոյե վրեմյա» /Հայաստան/
http://www.mediadialogue.org

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ՀԱՏՎԱԾ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀ Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ ՄԱՐՏԻ 2-Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԻՑ

Կա որոշակի թյուրըմբռնում հետեւյալի վերաբերյալ: Ղարաբաղն իրականում մասնակցում է բանակցային գործընթացին: Ղարաբաղի ուղղակի մասնակցությունն ասիմետրիկ բնույթ է կրում, եւ լիարժեք մասնակցություն չէ: Երբ համանախագահները գալիս են Հայաստան, պարտադիր հանդիպում են Ղարաբաղի իշխանությունների հետ: ԵԱՀԿ գործող նախագահը պարտադիր հանդիպում է: Ադրբեջանի նախագահի հետ չի եղել իմ որեւէ հանդիպում, որից առաջ եւ հետո ես խորհրդակցություններ չունենամ ԼՂՀ նախագահի հետ: Նույնն էլ կատարվում է արտգործնախարարների հանդիպումների ժամանակ: Ղարաբաղը ներգրավված է, մասնակից է այս գործընթացին եւ չի մասնակցում Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների հանդիպման ձեւաչափին:

Հիմա՝ հարցի երկրորդ մասի վերաբերյալ: Մենք պետք է փորձենք հասկանալ այն ձեւաչափը, որն իրականում չի համապատասխանում հակամարտության ձեւաչափին: Ըստ էության, կոնֆլիկտի ձեւաչափն է. Լեռնային Ղարաբաղ-Ադրբեջան՝ Հայաստանի ակտիվ ներգրավվածությամբ. բանակցությունների այս ձեւաչափը մի քիչ ասիմետրիկ է ու համարժեք չէ կոնֆլիկտի ձեւաչափին: Այն ձեւաչափը, որ այսօր մենք ունենք, միայն բացասական հետեւանքնե՞ր է բերում, թե՞ ունի նաեւ դրական մեծ ռեսուրս:

Օրինակ, ո՞րն է բացասականը: Առաջին հերթին, որ Ադրբեջանը փորձում է օգտագործել այս ձեւաչափը՝ զուգահեռաբար Հայաստանին ագրեսիայի ու տարածքների զավթման մեջ մեղադրելով: Բացասական գործոնը սա է: Միանշանակ ասեմ, որ այս փաստարկներն այլեւս ոչ մեկին չեն հետաքրքրում: Բոլորը գիտեն կոնֆլիկտի էության մասին եւ բոլորը հասկանում են, որ Ադրբեջանի մերժումը՝ բանակցել Ղարաբաղի հետ, ավելի շատ գալիս է հոգեբանական բարդույթից: Դա կապված է պատերազմի հետեւանքների հետ: Սա բոլորի համար պարզ իրավիճակ է: Այդ բացասականը որոշ չափով չեզոքացվում է կոնֆլիկտի էության մասին ավելի խոր պատկերացումներով:

Ի՞նչ ենք մենք շահում այս իրավիճակից: Առաջին եւ ամենից կարեւորը. Հայաստանը շատ ավելի մեծ արդյունավետությամբ կարող է պաշտպանել հայկական կողմի շահերը: Բանակցությունների ժամանակ կողմերի կարգավիճակը չափազանց կարեւոր է, եւ չճանաչված պետության շահերն անտեսելը շատ ավելի հեշտ է, քան ճանաչված պետության շահերը: Բանակցային սեղանին կա կարգավիճակների հարց: Երկրորդ՝ ես, որպես բանակցությունների ակտիվ կողմ, շատ ավելի մեծ հնարավորություն եմ ստանում բոլոր հանդիպումների ժամանակ ներկայացնել Ղարաբաղի հարցը, որպես սուբյեկտ, ով ուղղակի անմիջական պատասխանատվություն ու բեռ է կրում բանակցությունների համար: Նույնը՝ Հայաստանի ԱԳ նախարարը: Երեւի ոչ մեկը չի կասկածում, որ Հայաստանի նախագահի եւ ԱԳ նախարարի շփումների մակարդակը դժվար է համեմատել ԼՂՀ նախագահի ու ԱԳ նախարարի շփումների մակարդակի ու հաճախականության հետ: Ուրեմն, մենք տարիներ ի վեր հնարավորություն ունենք ակտիվ պարզաբանել ղարաբաղյան հարցը առաջին ձեռքից, այլ ոչ թե կողքից՝ որպես աջակցող կողմ: Սա եւս մեծ ռեսուրս է:

Երրորդ առավելությունը. Հայաստանի նախագահի ներգրավվածությունը շատ ավելի բարձր մակարդակի վրա է բարձրացնում Հայաստանի պատասխանատվությունը ԼՂՀ-ի նկատմամբ, քանի որ մենք ամբողջ Հայաստանի ներուժը՝ ե’ւ դիվանագիտական, ե’ւ տնտեսական, ե’ւ պաշտպանական, ծառայեցնում ենք այս հարցի կարգավորմանը: Սա լո՞ւրջ փաստարկ է, թե՞ ոչ: Իհարկե, լուրջ հանգամանք է: Այս երեք հանգամանքով է բացատրվում այն փաստը, որ Հայաստանի ներգրավվածությունը դրական արդյունք ունեցավ այն առումով, որ մենք ստանում ենք առաջարկներ, որոնք իրականում կարող են հիմք հանդիսանալ բանակցությունների համար: Հակառակ պարագայում ինձ համար ավելի հեշտ կլիներ ասել, թե գիտե’ք, հայկական կողմը համաձայն է յուրաքանչյուր տարբերակի, ինչի շուրջ պայմանավորվեք Ղարաբաղի հետ: Եվ մի կողմ քաշվել: Այն, ինչ որ արվում էր մի ժամանակ: Այն ժամանակ մենք ստանում էինք այնպիսի առաջարկներ, որոնք ոչ թե կարելի էր որպես հիմք ընդունել, այլ առաջին իսկ պահից ուղղակի պետք էր մերժել:

Սա գալիս էր տարբեր կարգավիճակներից ու բանակցային գործընթացի ճիշտ կիրառումից: Ուրեմն, ի՞նչ պետք է անենք: Իմ կարծիքով, պետք է աշխատենք Ղարաբաղն ավելի ակտիվ ներգրավել բանակցային գործընթացում: Իհարկե, լավագույն տարբերակը կլիներ, եթե բանակցային սեղանի շուրջ նստեին Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ Ղարաբաղի նախագահները: Ղարաբաղը պետք է ներկայացված լինի իր օրինական իշխանություններով, այլ ոչ թե համայնքային տարբերակով՝ «հայկական-ադրբեջանական», ինչի փորձ արվում էր 1990-ական թթ. սկզբներին: Դա վատագույնն էր: Լավագույնը՝ եթե մասնակցենք երեքով:

Հիմա փորձենք աշխատել Ղարաբաղի՝ ավելի ակտիվ ներգրավվման համար: Ոչ թե Հայաստանի տեղը զբաղեցնելու, դերը նվազեցնելու համար: Հակառակ պարագայում, արդյունքում մեծ կորուստ կունենանք: Իսկ ղարաբաղցիներին ուղղակի հատուկ կասեմ հետեւյալը. դուք պետք է անհանգստանաք այն ժամանակ, երբ Հայաստանի նախագահը կսկսի խուսափել այդ պատասխանատվությունը իր վրա վերցնելուց, կսկսի փորձել մի կողմ քաշվել ու կողքից աջակցողի դեր ստանձնել: Այդ ժամանակ պետք է անհանգստանաք:

Ուրեմն, Հայաստանի նախագահը կամ չի հավատում լավ արդյունքների, կամ իր մեջ բավարար ուժ չի գտնում գործն առաջ տանելու համար: Վերջին որոշ հայտարարություններն ու զարգացումները ցույց են տալիս, որ կան մարդիկ, որ կամ լավ չեն պատկերացնում այս նրբերանգները, կամ այլ նպատակներով փորձում են այստեղ ինչ-որ բան որսալ:

ՆԵՐՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆ՝ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵՋ

Ղարաբաղյան կարգավորումը հանդիպել է մի ոչ այնքան անսպասելի, որքան տարօրինակ երևույթի, երբ, մի կողմ թողնելով արտաքին մարտահրավերները, հայկական երկու պետությունների բարձրագույն ղեկավարությունը ստիպված է պարզել սեփական՝ «ներհայկական» հարաբերությունները: «Պարզելու» գործընթացը նույնիսկ ուշացել է, սակայն այդ ամենը մի վտանգ է իր մեջ պարունակում՝ իրավիճակի սրման հեռանկար: Պատահական չէ, որ «ռազբորկաները» համընկել են գերտերությունների կողմից ղարաբաղյան կարգավորման արհեստական արագացման հետ:

ՀՀ-ԼՂՀ հարաբերությունները միշտ էլ միանշանակ չէին: Այն թեզիսը, որ ԼՂՀ անկախությունն ընդամենը հերթական փուլ է Հայաստանի հետ վերամիավորման տևական գործընթացում, հանգեցրել է նրան, որ հայկական միտքը անկախ Արցախը դիտարկում է որպես ՀՀ մարզերից մեկը: Դա որոշ չափով արդարացված է, քանի որ ԼՂՀ-ն, որը պարծենում է պետականության բոլոր ատրիբուտներով, Հայաստանից միջպետական վարկ է ստանում (մի մարզի չափով), հայտարարում է, որ գտնվում է Հայաստանի հետ նույն իրավական, ֆինանսական, հարկային, կրթական, մշակութային դաշտում: Նույնիսկ քաղաքական հարցերում, մասնավորապես ղարաբաղյան հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման գործում, պաշտոնական Ստեփանակերտը լիովին ու ամբողջությամբ վստահում էր պաշտոնական Երևանին՝ զիջելով իր տեղը բանակցային սեղանի շուրջ:

Մենք նպատակ չունենք գնահատելու այդ երևույթի լավ կամ վատ կողմերը, թեկուզ՝ ըստ վերլուծաբանների, հենց այդ վիճակն է հանգեցրել բանակցություններում Հայաստանի դիրքերի թուլացմանը: Պարզապես նկատենք, որ նման երկակիությունը տեղիք է տալիս չարաշահումների և պարտադիր բերում հակասությունների: Այնտեղ, որտեղ միջպետական իրավական կարգով հստակ բաժանված չեն գործառույթներն ու պատասխանատվությունը, առավել հեշտ է ոչինչ չանել և մեղքն ուրիշի վրա բարդել:

Հիմա, ըստ երեւույթին, եկել է այդ «ճշմարտության պահը»: Կարգավորման գործընթացում ինչ-որ բան, ըստ երևույթին, այնպես չէ (մեր սրտով չէ), և ահա ՀՀ և ԼՂՀ իշխանությունները փորձում են որոշել, թե ով է մեղավոր:

ԼՂՀ նախագահ Ա. Ղուկաս-յանն առաջին անգամ հանդես է եկել աննախադեպ հայտարարությամբ առ այն, որ ավելի լավ կլինի, եթե Հայաստանը հրաժարվի մասնակցել բանակցային գործընթացին, որպեսզի Ադրբեջանը ստիպված լինի բանակցել Ղարաբաղի հետ: Այդ հայտարարությունը պաշտպանել են Ղարաբաղի գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչները, թեև հնչել է նաև այն կարծիքը, որ արցախյան հանրությունում վերջին շրջանում արծարծվում էր ոչ թե Հայաստանի մասնակցելու կամ չմասնակցելու, այլ ԼՂՀ-ի պարտադիր մասնակցության հարցը, ընդգծվում էր բանակցային գործընթացում երկու հայկական պետությունների իրավասությունների ու պատասխանատվության չափի հստակեցման անհրաժեշտությունը:

Այսպես թե այնպես, հնչել է Ա.Ղուկասյանի կտրուկ հայտարարությունը, որին առաջինն արձագանքել է ՀՀ ԱԳՆ ղեկավար Վ. Օսկանյանը, փորձելով դրդել Ա. Ղուկասյանին հրաժարվելու հայտարարությունից: Վերջինս, ըստ երևույթին, ընդդիմացել է: Ուստի ՀՀ նախագահ Քոչարյանը որոշեց հարցազրույց տալ ու մեկնաբանել այդ առաջարկությունը:

Հատկանշական է, որ ՀՀ նախագահը հարցազրույցի էր հրավիրել հայաստանյան երկու հեռուստաընկերությունների և Արցախի հանրային հեռուստատեսության ղեկավարներին: Կարելի է ասել, որ առնվազն մեկ երրորդով Քոչարյանի խոսքերն ուղղված էին Ղարաբաղի ժողովրդին: Ավելին, պատասխանելով բանակցային գործընթացում Ղարաբաղի ընդգրկման մասին հարցին, նախագահը հատուկ նշեց, որ «դիմում է Ղարաբաղի ժողովրդին»:

Դա նշանակում է, որ, լինելով ՀՀ նախագահ, Ռ. Քոչարյանը քաջ գիտակցում է ղարաբաղյան գործոնի նշանակությունը ՀՀ ներքին քաղաքականության մեջ: Նա գիտակցում է, որ Ղարաբաղի հասարակության կարծիքը կարող է վճռորոշ լինել հայաստանյան իստեբլիշմենտի համար, քանի որ վերջին տարիների հայկական քաղաքականությունը կառուցվում էր ղարաբաղյան հարցի լուծման կամ չլուծման վրա:

Այս ամենն այնքան կարևոր չէր լինի, եթե ամբողջ հարցազրույցի ընթացքում Ռ. Քոչարյանը չփորձեր բոլորին համոզել, որ Հայաստանի մասնակցությունը առավել շահավետ է հայկական կողմերի համար, քան Ղարաբաղինը: Մի քիչ տարօրինակ է հնչել, հատկապես, որ հիմա նույնիսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն են նշում Ղարաբաղի մասնակցության անհրաժեշտությունը:

Բայց, մի կողմ թողնելով հարցի էությունը, կրկին դառնանք երկու նախագահների հարաբերություններին: Ռ. Քոչարյանը հարցազրույցի վերջում ասաց. «Վերջին որոշ հայտարարություններն ու զարգացումները ցույց են տալիս, որ կան մարդիկ, որ կամ լավ չեն պատկերացնում այս նրբերանգները, կամ այլ նպատակներով փորձում են այստեղ ինչ-որ բան որսալ»: Ըստ երևույթին, հենց դա էր Ղուկասյանի հայտարարության պատասխանը: Ի՞նչ է փորձում որսալ Ղուկասյանը, ի՞նչ է նրան սպառնում, եթե նա շարունակի որսալ… Հարցազրույցի ժամանակ այս մասին ոչինչ չասվեց:

Շարքային ղարաբաղցու համար, անկեղծ ասած, միևնույն է՝ Քոչարյա՞նը «կհաղթի» , թե՞ Ղուկասյանը՝ այս խոսքակռվում, կարևորն այն է, որ Ղարաբաղը դրանից չտուժի: Եվ ոչ մեկի մտքով չանցնի, որ ներքաղաքական հարց լուծելու համար կարելի է անկայունություն սադրել շփման գծում՝ «մի քանի» կյանք զոհաբերել, հետո կանգնեցնել կռիվը և հերոսի դերում հայտնվել:

Դա, իհարկե, վատագույն և ամենաանցանկալի տարբերակն է: Սակայն, ամեն դեպքում, այսօր թե վաղը, պետք է պարզվեն հարաբերությունները երկու հայկական պետությունների միջև: Պետք է հստակ որոշվի՝ ո՞վ է կառավարում Հայաստանում և Ղարաբաղում, ո՞վ է կադրեր նշանակում, պատժում, բիզնեսով զբաղվում, բանակցություններ վարում, բանակի համար պատասխանատվություն կրում: Երկու տեր ունենալն անտիրություն է: Հենց այդ պատճառով են Ղարաբաղի խորհրդարանն ու կառավարությունը հարկ եղած դեպքում ասում, որ պետք է ամեն ինչ անենք Հայաստանի օրինակով, քանի որ նույն դաշտում ենք, բայց որոշ դեպքերում էլ՝ իրենց իսկ պետք եկած պահին, պնդում են, որ պետք չէ ամեն ինչ կապկել և պետք է հաշվի առնել «տեղական առանձնահատկությունները»: Թե այդ ինչ առանձնահատկություններ են՝ պարզ չէ:

Անորոշությունը վատ է նաև նրանով, որ հակառակորդների համար հնարավորություն է ստեղծում՝ սեպ խրելու: Իսկ մենք դրան դիմադրելու ոչ ժամանակ ունենք, ոչ հավես:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ 

ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԸ ՉԻ ՎԱԽԵՆՈՒՄ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ

Արցախցի մի խումբ մտավորականներ, հոգևորականներ, ազատամարտիկներ, հասարակական և քաղաքական գործիչներ փետրվարի 23-ին Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդին հասցեագրված բաց նամակում իրենց արդարացի բողոքն են հայտնում Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի շուրջ Ադրբեջանի հետ ՀՀ իշխանությունների բանակցելու փաստի և այդ ընթացքում դրսևորած պարտվողականության առնչությամբ:

Արցախյան հաղթանակը պահպանելու գործում նրանք ակնկալում են համայն հայության աջակցությունը: Այս առիթով և ի գիտություն ընդունելով նաև ՀՀ նախագահի արձագանքը հիշյալ բաց նամակին՝ մենք՝ Արցախյան ազատամարտի ներքոստորագրյալ մասնակիցներս, հայտարարում ենք.

ՀՀ իշխանությունները պետք է դադարեցնեն ղարաբաղյան կարգավորման խնդրի շուրջ ընթացող հայ-ադրբեջանական բանակցությունները: Անընդունելի է, երբ տարիներ շարունակ, գաղտնիության պայմաններում, երկրի և ժողովրդի անունից խոստումներ են տրվում և պարտավորություններ ստանձնվում, իսկ ժողովուրդը այդ ամենի մասին տեղեկանում է կողմնակի մեկնաբանություններից: Ընդ որում՝ այն, ինչ խոսվում է, բացարձակ մերժելի է: Մենք այլևս չենք վստահում այս բանակցություններին և հայության անունից այնտեղ բանակցողներին: Պետք է զբաղվել երկրի շենացմամբ՝ գործով, այլ ոչ թե խոսքով, և չխաղալ հայրենիքի ու հայ ժողովրդի ճակատագրի հետ: Ճիշտ է, որ Ստեփանակերտի փոխարեն, Բաքվի հետ բանակցելը, պաշտոնական Երևանի մարտավարական սխալն էր, ինչը դիվանագիտական պարտությունների պատճառ դարձավ: Սակայն այսօր Ստեփանակերտի կողմից բանակցությունները շարունակելը նույնքան անընդունելի է: Հայ-ադրբեջանական որևէ երկխոսություն հնարավոր է միայն այն ժամանակ, երբ պաշտոնական Բաքուն կդադարեցնի հակահայկական հիստերիան, կընդունի Արցախի հայապատկանությունը, ինչպես նաև ադրբեջանահայության բռնի տեղահանման և ինքնավարության դեմ պատերազմի սանձազերծման իր պատասխանատվությունը: Դրանից հետո միայն իմաստ ունի, որ Ստեփանակերտը ընդառաջի Բաքվի բանակցելու առաջարկությանը:

Բազմիցս ասվել է, ու հիմա նաև ժամանակն է վկայում, որ Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի «միջազգային կարգավորում» իրականում գոյություն չունի: Բանակցությունների ընթացքում հնարավոր չի եղել ձևակերպել որևէ «փոխզիջում»: Մինսկի խմբի բոլոր առաջարկությունները, միջազգային տարբեր ատյաններում ընդունված բանաձևերը պարունակել են բացառապես միակողմանի զիջումներ և ոտնահարել են սեփական հայրենիքում անվտանգ ապրելու հայ ժողովրդի ու նրա արցախյան հատվածի իրավունքը:

Հայության համար միջազգային կարգավորումը ոչ այլ ինչ է, քան հայրենի տարածքների հանձնում թշնամուն, անվտանգության բնական երաշխիքների կորուստ և օտար ուժերի միջամտություն տարածաշրջանի գործերին: Հայ ժողովրդի ընկալմամբ ղարաբաղյան հիմնախնդիրը հինավուրց հայկական հողի վերամիավորումն է, առանց որևէ թիզ թշնամուն հանձնելու, ինչպես նաև Հայոց արևելյան սահմանների անվտանգությունն է: ՀՀ և ԼՂՀ իշխանությունների խնդիրն է ԼՂՀ իրավատիրույթում գտնվող բոլոր տարածքների կարգավիճակի հավասարեցումը, բնակեցմանը և ներդրումներին վերաբերող ուղղակի և անուղղակի սահմանափակումների վերացումը և, համայն հայության օժանդակությամբ, զարգացման ծրագրերի համակարգումը: Արցախում չկան ժամանակավոր վերահսկվող տարածքներ, չկա նաև անվտանգության գոտի: Հայ ժողովուրդն իր հայրենիքի ազատագրման հարցում արդարանալու կարիք չունի: Հայ զինվորը չի վախենում պատերազմից, առավել ևս պատերազմի անհիմն սպառնալիքներից՝ որտեղից էլ որ դրանք հնչեն: Մեր անվտանգությունը երաշխավորելու համար խաղաղապահների կարիք չունենք, ինչն ապացուցել են զինադադարի 12 տարիները: Ձևավորված հավասարակշռությունը խախտելու որևէ պատճառ չենք տեսնում: Ադրբեջանի ռազմատենչությունը ցուցադրական է: Նա քաջ գիտակցում է, որ իր վերահսկած տարածքի մի մասը ևս բուն հայկական շրջաններ են, որոնք պատերազմի վերսկսման դեպքում կարող են նույնպես ազատագրվել հայկական ուժերի կողմից: Այդ վախը չի կարող անհետանալ ռազմական բյուջեի մեխանիկական ավելացման միջոցով: Որքան էլ որ «երևանյան որոշ գործիչներ» երկու «բարձրաստիճան անձի» պատճառով իրենց «ատելությունը» փորձեն բոլոր արցախցիների վրա տարածել, միևնույն է, մենք միաբան և վճռական ենք և հարկ եղած դեպքում միասնաբար հակազդելու ենք հակառակորդի հակահայկական բոլոր դրսևորումներին: Մենք մի մարմին, մի ոգի ենք և մի բռունցք, որը պատրաստ է իջնել հայրենիքի անվտանգությանը սպառնացող ցանկացած ուժի գլխին:

Նամակը ստորագրել են ԼՂՀ բանակի առաջին հրամանատար Արկադի Կարապետյանը, «Տիգրան Մեծ» գնդի ռազմական խորհրդի նախագահ Խաչատուր Գալստյանը, ԼՂՀ ՊԲ Շուշիի առանձնակի գումարտակի նախկին հրամանատար Ժիրայր Սէֆֆիլյանը, «Կոռնիձոր» ջոկատի հրամանատար Արա Խուդավերդյանը, «Նարցիս» ջոկատի հրամանատար Փայլակ Կիրակոսյանը, դաշտային հրամանատար Ոսկան Գյուլումյանը, «Արցախ» գնդի հրամանատար Միքայել Ապրեսյանը, «Անկախության բանակ» ռազմաքաղաքական միավորման Հոկտեմբերյանի շրջանի հիմնադիր հրամանատար Լեւոն Սահակյանը, գնդապետ, դաշտային հրամանատար Պայքար Ղալումյանը, «Միացյալ Հայաստան» ջոկատի հրամանատար Արամայիս Մկրտչյանը:

«Հայկական ժամանակ», 10.03.06

ԵԱՀԿ ՄԽ ՀԱՄԱՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐԻ ՀԵՐԹԱԿԱՆ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄԸ ԿԱՅԱՆԱԼՈՒ Է  ՄԱՐՏԻ 20-ԻՆ ՍՏԱՄԲՈՒԼՈՒՄ

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հարցով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հաջորդ հանդիպումը կայանալու է մարտի 20-ին Ստամբուլում, իսկ տարածաշրջանային հաջորդ այցի ժամկետը կախված կլինի կողմերի արտահայտած դիրքորոշումից ու պատրաստակամությունից,- ասված է հինգշաբթի ուշ երեկոյան միջնորդների խմբի տարածած հայտարարության մեջ, Վաշինգտոնի հանդիպումի ավարտից հետո:

«Կոչ ենք անում Հայաստանի եւ Ադրբեջանի իշխանություններին քայլեր ձեռնարկել՝ իրենց ժողովուրդներին խաղաղությանը եւ ոչ թե պատերազմին նախապատրաստելու համար: Կոչ ենք անում երկու կողմին հիմնվել արդեն մշակված սկզբունքների վրա՝ 2006 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը կարգավորելու համար: Չնայած Ռամբույեի բանակցությունների արդյունքներին, Մինսկի խմբի համանախագահները շարունակում են հավատալ, որ մի շարք նախապայմաններ 2006 թվականը բարենպաստ են դարձնում էական առաջընթացի համար եւ կոչ են անում Հայաստանի եւ Ադրբեջանի իշխանություններին ջանքեր գործադրել՝ այդ արդյունքներին հասնելու համար», – ասված է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համատեղ հայտարարության մեջ, հայտնում է «Ազատություն» ռադիոկայանը:

2006 Թ. ԳԱՐՈՒՆԸ ԿԱՐԵՎՈՐ ՊԱՀ Է ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԽՆԴՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

2006 թ. գարունը կարեւոր պահ է ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացում: Այդ մասին Բաքու ժամանելուն պես հայտարարել է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի Եվրասիայի հակամարտությունների գծով հատուկ ներկայացուցիչ, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Սթիվեն Մաննը: «Մենք կարծում ենք, որ 2006 թվականին կկարողանանք հասնել մեծ արդյունքների»,- ասել է Ս. Մաննը, հաղորդելով, որ երկօրյա այցի ընթացքում նախատեսված են հանդիպումներ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի եւ ԱՀ ԱԳՆ ղեկավար Էլմար Մամեդյարովի հետ: Բանակցությունների հիմնական թեման կլինի ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը:

Բաքվում նախատեսվում են նաեւ հանդիպումներ քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների եւ գործարարների հետ: Նշենք, որ Ս. Մաննին ուղեկցում է ԱՄՆ պետական քարտուղարի Եվրոպայի եւ Եվրասիայի գծով տեղակալ Դանիել Ֆրիդը՝ Ադրբեջան, Վրաստան, Հայաստան եւ Թուրքիա տարածաշրջանային այցի շրջանակներում: Մարտի 14-15-ը ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալը կհանդիպի Վրաստանի պաշտոնատար անձանց հետ: Մարտի 15-16-ը Դ.Ֆրիդը բանակցություններ կվարի Երեւանում: Մարտի 16-ին ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալը կմեկնի Անկարա, իսկ արդեն մարտի 17-ին կվերադառնա ԱՄՆ, հաղորդում է «Թրենդ» գործակալությունը:

«PanArmenian»

ՄԱԿ-Ի ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԸ ԸՆԴՈՒՆՈՒՄ ԵՆ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԸ ՈՐՊԵՍ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄ

ՄԱԿ-ի բանաձեւերում կա դրական պահ, քանի որ այդ բանաձեւերի իմաստը ոչ միայն կայանում է նրանում, որ դատապարտելով տեղական ուժերի գործողությունները, դրանք առաջարկում են դուրս գալ գրավյալ հինգ շրջաններից: Իրականում դրանք օրինականացնում են Լեռնային Ղարաբաղի բանակցությունների կողմ լինելու փաստը, դա իրավաբանական բանաձեւ է: Այդ մասին PanARMENIAN.Net -ի թղթակցի հետ զրույցում հայտարարել է Հայաստանի Ազգային ժողովի 1995-1999 թթ. արտաքին կապերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Հովհաննես Իգիթյանը: Նրա խոսքերով, ներկայումս չափազանց կարեւոր է չանել կտրուկ շարժումներ, բարձրագոչ հայտարարություններ: «Լայնածավալ ռազմական գործողությունները կարող են փոփոխության ենթարկել բանակցությունների ձեւաչափը: Կառաջանա բոլորովին այլ դաշտ, որտեղ ղարաբաղյան հակամարտությունը կլուծեն հակամարտությունից շատ հեռու կանգնած երկրներ: Ինչին էլ, ի դեպ, ցանկանում է հասնել Ադրբեջանը, փորձելով տեղափոխել հարցը ՄԱԿ, ասելով, որ ԵԱՀԿ ՄԽ ձեւաչափը սպառել է իրեն»,-ասել է նա:

Հ. Իգիթյանը նկատել է նաեւ, որ այժմ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը ՄԱԿ-ում վերածվել է ժողովուրդների իրավունքի: «Ձեւաչափի կամ հակամարտության ընթացի ցանկացած փոփոխություն պահանջում է նոր իրավաբանական հիմք: Այդ դեպքում, Հայաստանին եւ ԼՂՀ կարող է սպասել վատագույն սցենարը՝ Խորհրդային Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ 1921 թվականի Մոսկովյան պայմանագրի, կամ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պակտի պես մի բան»,- ընդգծել է Իգիթյանը:

ԱՂԴԱՄԸ ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ ՉԷ

Լավատեղյակ աղբյուրներից հայտնի դարձավ, որ փետրվարի վերջին ՀՀ զինված ուժերի բարձրաստիճան կազմի օպերատիվ հավաքում պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը ղարաբաղյան խնդրի առնչությամբ եղած հարց ու պատասխանի ժամանակ լարվածության նկատելի շեշտով կրկնել է նախկինում իր ասածները, որի ամփոփ իմաստը եղել է հետեւյալը. «Ի՞նչ էինք ուզում մենք 88-ին: Ուզում էինք, որ ԼՂԻՄ-ը միանար Հայաստանին: Հիմա ուրիշ էլ ի՞նչ ենք ուզում: Պատերազմի ժամանակ մենք հող չէինք ազատագրում, այլ կրակակետեր էինք ոչնչացնում: Ի՞նչ ազատագրված տարածք, դա անվտանգության գոտի է: Վերջին 100 տարում այդտեղ հայեր չեն ապրել: Ձեզանից ո՞վ կարող է ապացուցել, որ Աղդամը հայկական է եղել: Իսկ խաղաղապահ զորքերի տեղակայումը անվտանգության գոտում նպաստավոր է մեզ համար»: Անշուշտ, գեներալներից ոչ ոք ծպտուն չի հանել, սակայն այս ամենը լուրջ անհանգստություն է առաջացրել՝ մանավանդ Արցախի բանակի սպաների մոտ: Նկատենք նաեւ, որ ՊՆախարարի այս հայտարարությունը որեւէ կերպ չի տեղավորվում ՀՀ-ում վերջին շրջանում իրականացվող պաշտոնական եւ մերձպաշտոնական քարոզչության տրամաբանության մեջ:

«Հայկական ժամանակ»

ՀԱՄԱՆԱԽԱԳԱՀՈՂՆԵՐԸ ԼՌՈՒՄ ԵՆ 

Վաշինգթոնում ավարտվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների եւ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրչիկի հանդիպումը: Նրանք վերլուծել են Ռամբույեի հանդիպման արդյունքները, ինչպես նաեւ քննարկել Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորմանն ուղղված հետագա քայլերը: Ըստ ադրբեջանական ԱՊԱ գործակալության՝ հանդիպումը տեւել է 3 օր, իսկ դրա ավարտին քննարկված հարցերի վերաբերյալ Մինսկի խմբի համանախագահները հանդես չեն եկել որեւէ մեկնաբանությամբ: Միայն հայտարարվել է, որ քննարկումների արդյունքների, հետագա քայլերի վերաբերյալ պաշտոնական Երեւանն ու Բաքուն, ինչպես նաեւ ԵԱՀԿ ղեկավարությունը «կտեղեկացվեն հավելյալ»:

«Առավոտ»

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԶԻՋԵԼ Է ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԽՆԴՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանի Դեմոկրատական կուսակցության նախագահ Արամ Գասպարի Սարգսյանի գնահատմամբ, Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացում Հայաստանը զիջել է նախաձեռնողի դերը: Արամ Գ. Սարգսյանն այդ մասին հայտարարել է մարտի 9-ին, հյուրընկալվելով Մամուլի ազգային ակումբին: «Քի Ուեսթից մեզ փրկեց Հեյդար Ալիեւը, որ խախտեց այնտեղ ձեռք բերած պայմանավորվածությունը: Իսկ ես առաջին ձեռքից եմ ծանոթ, թե ինչի մասին էին այնտեղ պայմանավորվել, ընդ որում Մեղրիի ավտոճանապարհային միջանցքի կառուցումն ու դա Ադրբեջանի ենթակայությանը հանձնելը: Եթե Քի Ուեսթում Ադրբեջանը համաձայնվել էր ճանաչել Ղարաբաղի անկախությունը, ապա այժմ իրավիճակը փոխվել է»,- ասում է Արամ Սարգսյանը, գնահատելով Ռամբույեի բանակցությունը:

Նրա խոսքով, Իլհամ Ալիեւն այժմ չի ցանկանում ճանաչել Ղարաբաղի ինքնորոշումը նույնիսկ այն պարագայում, որ Հայաստանը պատրաստակամություն է հայտնել վերադարձնել ազատագրված տարածքները, «եւ այդ ինքնավստահության պատճառը նավթը չէ, այլ այն, որ Հայաստանը այս տարիների ընթացքում ուղղակի զիջողական եւ պարտվողական քաղաքականություն է վարում»,- ասում է դեմկուսի ղեկավարը:

Նրա համոզմամբ, չի կարելի որեւէ զիջում անել, եթե Ադրբեջանը չի պատրաստվում միանգամից ընդունել Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքը: «Երկրորդ խնդիրն այն է, որ Հայաստանն ավելի շատ, եւ նաեւ Ադրբեջանը մեծ կախվածություն ունեն արտաքին ուժերից, ինչի պատճառը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի իշխանությունների վարած ներքին քաղաքականությունն է՝ կոռուպցիա, տնտեսական հանցավորություն եւ այլ նման տեսակի երեւույթներ», ասում է Արամ Գասպարի Սարգսյանը: Նա նշում է, որ նախագահները Արեւմուտքին խոստացել էին ստորագրել համաձայնագիր, բայց Ռամբույեում չարեցին դա եւ հիասթափեցրին միջնորդներին:

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՃԱՆԱՉՈՒՄ ՓՈՒԼԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՈՎ

Ղարաբաղի անկախության ճանաչումը երկփուլային գործընթաց է: Այդ կարծիքը մարտի 9-ին հայտնել է ՀԴԿ նախագահ Արամ Գասպարի Սարգսյանը: Ըստ նրա, Հայաստանը նախ պետք է ճանաչի Ադրբեջանից, միջազգային իրավունքի բոլոր նորմերին համապատասխան, անկախանալու Ղարաբաղի իրավունքը: Արամ Սարգսյանի կարծիքով, դա թույլ կտա, որպեսզի Ղարաբաղը որպես սուբյեկտ մասնակցի բանակցային գործընթացին:

Արամ Սարգսյանն իր այդ առաջարկը օրինագծի տեսքով ներկայացրել է խորհրդարանին: Նա այդ բանն արել է իբրեւ Դեմկուսի ղեկավար, եւ նաեւ «Ի պաշտպանություն Լեռնային Ղարաբաղի» կազմկոմիտեի անունից: Արդարություն դաշինքում պատգամավորի այդ նախաձեռնությունը չի քննարկվել: Բայց Արամ Սարգսյանը նշում է, որ դաշինքի հիմնական մասը համամիտ է իր մոտեցմանը:

Հաջորդ փուլը, ըստ Արամ Գ. Սարգսյանի, արդեն կլինի Ղարաբաղն իբրեւ պետություն ճանաչելը: Մյուս կողմից, պատգամավորը նշում է, որ եթե ուզում ենք ճանաչել Ղարաբաղի անկախությունը, ապա հարց է առաջանում, թե ինչ պետք է լինի Հայաստանի եւ Ղարաբաղի վերամիավորման մասին 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշումը, որ ընդունել է ՀԽՍՀ ԳԽ-ն: Արամ Սարգսյանի կարծիքով, հաշվի առնելով այդ պարագան, պետք է ուղղակի Ղարաբաղի եւ Հայաստանի ժողովրդին տրվի այդ հարցը հանրաքվեով որոշելու իրավունք:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՂԵԿԱՎԱՐՆԵՐԻՑ ՀՍՏԱԿ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄ Է ՊԱՀԱՆՋՎՈՒՄ

«Ես չեմ համաձայնի այն մտքին, թե Ռամբույեի բանակցությունը ձախողվել է, կամ նրանց հետ, ովքեր ասում են, որ գործընթացը հայտնվել է փակուղում, կամ Մինսկի խումբը սպառել է իրեն: Ռամբույեում որոշում չկայացվեց, բայց դա չի նշանակում, որ բանակցությունը ձախողվել է»: Մարտի 7-ին Երեւանում այդպիսի մեկնաբանությամբ հանդես եկավ ԱՄՆ պետքարտուղարի օգնական Մեթյու Բրայազան, ով մարտի 6-8-ը գտնվելու է Հայաստանում:

Նա նշում է, որ իր այցն ամենեւին կապ չունի այդ օրերին Վաշինգտոնում կայացող հանդիպման հետ, ուր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները եւ Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարները որոշում են հետագա բանակցային անելիքները: Մեթյու Բրայազան ասում է, որ իր այցն ու Վաշինգտոնյան հանդիպումը պատահական են: «Այցը պլանավորել էի ավելի վաղ, նախքան Վաշինգտոնի հանդիպման հայտնի դառնալը եւ այլեւս չուզեցի փոխել այցիս ժամկետը»,- ասում է Մեթյու Բրայազան:

Նրա գնահատմամբ, հակամարտ կողմերը մոտ են համաձայնությանը, բայց վերջին մի քանի քայլերը «կարեւոր են ու դժվար»,- ասում է ամերիկացի դիվանագետը: «Պահանջվում է, որ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարները հստակ դիրքորոշում ունենան: Իրենք պետք է որոշեն համաձայնության ժամկետները: Մենք մեր կողմից կանենք ամեն ինչ, որ դա լինի հնարավորինս շուտ»,- հայտարարեց Մեթյու Բրայազան:

ԵՎՐԱՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՉ Է ԱՆՈՒՄ ԿՐԿՆԱՊԱՏԿԵԼ ՋԱՆՔԸ

Եվրամիությունը Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման կողմերին կոչ է անում կրկնապատկել փոխզիջմանն ուղղված ջանքերը: ԱՌԿԱ գործակալությունը հաղորդում է, որ ԵՄ այդ հայտարարությունը հնչեցվել է ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի նիստի ընթացքում: «Մենք նորից կոչ ենք անում երկու կողմերին պատրաստել իրենց ժողովուրդներին հավասարակշռված համաձայնության եւ զերծ մնալ ցանկացած հրապարակային արտահայտությունից, որը կլարի հակամարտության իրավիճակը եւ կմեծացնի անվստահությունը»,- ասված է ԵՄ հայտարարության մեջ:

«Լրագիր»

ՖՐԵՆԿ ՓԱԼՈՆ. «ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ ԲԱՑԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՎՆԱՍԻ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ»

Կոնգրեսական Ֆրենկ Փալոնը, ելույթ ունենալով ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատում, քննադատել է նախագահ Ջորջ Բուշի վարչակազմը՝ Հայաստանին եւ Ադրբեջանին հատկացվող ռազմական օգնության չափերի հավասարությունը խախտելու համար:

Նա հայտարարել է, թե ռազմական հավասարակշռության բացակայությունը կվնասի Լեռնային Ղարաբաղի խաղաղության բանակցությունների գործընթացին: 2007 թվականի բյուջեի նախագծում Բուշը առաջարկել է Ադրբեջանին հատկացնել 4,5 միլիոն դոլարի ռազմական օգնություն՝ Հայաստանի համար նախատեսելով մեկ միլիոն դոլարով պակաս գումար:

«Մեզ համար շատ կարեւոր է կասեցնել Բուշի վարչակազմի այս վերջին ջանքերը: Կոնգրեսի եւ վարչակազմի միջեւ այս երկու երկրներին հավասար ռազմական օգնություն հատկացնելու մասին համաձայնագիր էր կնքվել սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումից հետո: Այս հավասարության մասին համաձայնությունը խախտվում էր նաեւ նախորդ տարիներին», – «Ազատություն» ռադիոկայանին ասաց Ֆրենկ Փալոնը:

«Մենք պայքարելու ենք սրա դեմ, ինչպես արել ենք անցյալում, եւ ստիպելու ենք վարչակազմին պահպանել համաձայնությունը հավասարության մասին», – նշել է դեմոկրատ կոնգրեսական Փալոնը:

2007 թվականի բյուջեի նախագծում Բուշի վարչակազմը առաջարկել է Հայաստանին 50 միլիոն դոլարի տնտեսական օգնություն հատկացնել՝ նախորդ ֆինանսական տարվա 75 միլիոն դոլարի համեմատ: Կոնգրեսականը, սակայն, հավատում է, որ գործընկերների աջակցությամբ կկարողանա փոխել օգնության չափերը:

«Դժբախտաբար, Բուշի վարչակազմը ամեն տարի Հայաստանի համար ավելի ու ավելի քիչ օգնություն է նախատեսում, քան Կոնգրեսն է ծրագրում: Հիմա նորից նույն բանը կրկնվեց, եւ մենք պետք է զգալիորեն ավելացնենք Հայաստանին հատկացվող օգնությունը: Գուցե, անցած տարվա չափ չլինի, բայց շատ կլինի: Ինչպես գիտեք, նախագահը ներկայացնում է բյուջեն, իսկ Կոնգրեսը որոշում է՝ ընդունել այն, թե փոխել: Ակնհայտորեն, մենք կփոխենք այն», – համոզմունք է հայտնել Փալոնը:

«Մենք փոխել ենք այն վերջին 18 տարում, եւ ես բավական վստահ եմ, որ կկարողանանք նաեւ այս անգամ», – եզրափակել է հայկական հարցերով կոնգրեսական խմբի համանախագահ Ֆրենկ Փալոնը:

«Ազատություն» ռ/կայան

ԿՈՍՈՎՈՅՈՎ ԱՌԱՆՁՆԱՊԵՍ ՉՈԳԵՎՈՐՎԵՔ

Միացյալ Նահանգները կարծում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հարավային Օսիայի հակամարտություններն ունեն իրենց առանձնահատկությունները եւ դրանք պետք է ընկալել որպես «առանձին հարցեր»: Ինչպես հաղորդում է «Մեդիամաքս» գործակալությունը, այդ մասին հայտարարել է ԱՄՆ պետդեպարտամենտի պաշտոնական ներկայացուցիչ Շոն Մաքքորմաքը՝ մեկնաբանելով Ռուսաստանի նախագահի խոսքերն այն մասին, որ Կոսովոյին անկախության տրամադրումը կարող է նախադեպ ստեղծել հետխորհրդային հակամարտությունների կարգավորման համար: «Մեր դիրքորոշումը կայանում է նրանում, որ Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հարավային Օսեթիայի հակամարտություններն ունեն իրենց յուրատեսակ առանձնահատկությունները եւ դրանք պետք է ընկալել որպես առանձին հարցեր»,- հայտարարել է ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչը:

«Առավոտ»

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ՍԻՄՈՆ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

Լրացավ պետական և հասարակական գործիչ, գյուղատնտեսական արտադրության հմուտ կազմակերպիչ, Բերդաշենի կոլտնտեսության վաստակաշատ ու հանրաճանաչ նախագահ Սիմոն Սողոմոնյանի 80-ամյակը:

Սիմոն Սամսոնի Սողոմոնյանը ծնվել է 1926թ. Մարտունու շրջանի Բերդաշեն գյուղում: 1942թ. ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը, 1946 թ.-ին՝ Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումը, 1955թ.՝ Երևանի անասնաբուժական-անասնաբուծական ինստիտուտը: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է որպես անասնաբույժ և միաժամանակ կոլտնտեսության կուսկազմակերպության քարտուղար: 1959թ. մինչև 1988թ. թոշակի անցնելը եղել է Բերդաշենի կոլտնտեսության անփոփոխ նախագահը: Երկարատև և անբասիր աշխատանքի համար արժանացել է «Լենինի», «Աշխատանքային Կարմիր դրոշի» երկու, «Ժողովուրդների բարեկամության» և «Պատվո նշան» շքանշանների, բազմաթիվ մեդալների ու պատվոգրերի: Կուսակցության համագումարների, մարզային ու շրջանային բազմաթիվ կոնֆերանսների պատվիրակ, մարզկոմի անդամ, մարզսովետի պատգամավոր: Երկար տարիներ եղել է ԼՂԻՄ կոլտնտեսականների խորհրդի նախագահը:

ԻՍԿ ԳՅՈՒՂԱՑՈՒ ԲՈՂՈՔԻՆ ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԱՐՁՆՈՂ ՉԿԱ

Լեռնային Ղարաբաղը գլխա-վորապես  ագրարային երկիր է, ուստի մեր կառավարությունը պետք է ամեն ինչով խրախուսի գյուղատնտեսության զարգա-ցումը:

Ցավով պետք է նշեմ, որ խորհրդային իշխանության փլուզումից հետո մեր իշխանավորները շտապողականություն են ցուցաբերել՝ լուծարելով խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, հողը բաժանելով մանր սեփականատերերին, այն դեպքում, երբ խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները (կոլխոզ, սովխոզ) ապացուցել են իրենց առավելությունները բարձր բերքի ստացման գործում:

2000 թվականից սկսած, երբ հողերը բաժանել են գյուղացիներին, հացահատիկի միջին բերքատվությունը ցածր է: Հիմնական պատճառը ցանքաշրջանառության, հողի պարարտացման, ագրոմիջոցառումների բացակայությունն է, իսկ գյուղացին միջոցներ չունի վերը նշված միջոցառումները կիրառելու համար:

Վառելիքն ամեն տարի թանկացնում են, սեփականատեր մեխանիզատորներն ամեն տարի թանկացնում են վար ու ցանքի, հնձի աշխատանքները, մեկ հեկտարի վրա կատարված ծախսերի գումարը կազմում է ավելի քան 120 հազար դրամ, իսկ ստացած բերքի արժեքը, լավագույն դեպքում, կազմում է 70 հազար դրամ: Գյուղացին ստիպված շատ դեպքում հողը թողնում է անմշակ՝ գումար չլինելու պատճառով:

Վերջին հինգ տարում Ամարասի տեղամասում երեք անգամ հրդեհվել է համայնքի գյուղացիների արտերի 50 տոկոսը: Հիմնականում դա իշխանավորների մեղքով է. նրանք դաշտային գոտու մեծ հողատարածքներում արտեր ունեն, ու հնձի ժամանակ մեր համայնքի կոմբայնները տանում են իրենց արտերը հնձում ու ծղոտը հրդեհում, որտեղից էլ կրակը տարածվում, հասնում է Ամարասի դեռևս չհնձված արտերին՝ մեծ վնաս հասցնելով գյուղացիներին:

Գյուղատնտեսության նախարարությունը և համապատասխան պատասխանատու հակահրդեհային կազմակերպությունը  մեղավորներին պատասխանատվության չեն ենթարկում, որովհետև մեղավորները հենց իրենք են:

Պետական պաշտոնյաներին պիտի արգելվի բիզնեսով զբաղվել (ի դեպ, ԼՂՀ օրենքով դա արգելված է), որովհետև նրանք թերի են կատարում իրենց պետական ծառայություն-պարտականությունները, վնաս հասցնում և° պետությանը, և° ժողովրդին, որովհետև ուշքն ու միտքը անձնական գործերի վրա է: Շրջանային վարչակազմի ղեկավարությունը, գյուղապետը համարյա չեն զբաղվում գյուղի հասարակության սոցիալական հարցերով: Մինչդեռ նրանք գոնե տարեկան մեկ անգամ պետք է հաշվետվություն տան հասարակությանը:

Գյուղի մշակույթի տունը չի գործում, հիվանդանոցը երկու տարուց ավելի է՝ առանց բժշկի: 1200 բնակիչ ունեցող գյուղի համար դա անթույլատրելի է, մարդիկ հիվանդանում են, մինչդեռ շրջկենտրոն կամ մայրաքաղաք տեղափոխելը մեծ ծախսեր է պահանջում: Իսկ կան նաև այնպիսի հիվանդություններ, որոնց դեպ-քում հիվանդին չի կարելի տեղափոխել: Չգիտեմ, թե մեր առողջապահության նախարարությունը ինչ է մտածում:

Մշակույթի տունը, հիվանդանոցը վերանորոգել են, ահագին գումար են ծախսել, բայց մշակույթի տանը ոչինչ չկա: Երիտասարդները պատերի տակ նստած, թղթախաղով են զբաղվում, իսկ բժշկի բացակայության պատճառով հիվանդներ են մահանում:

Համայնքին պատկանող հողերը չեն քարտեզագրվել. հայտ-նի չէ,  թե ինչքան հողեր ունի համայնքը: Համայնքի ղեկավարությունն ամեն մի անասունի համար գյուղացուց  արոտի հարկ է վերցնում, համայնքի տարածքում մի հեկտար արոտատեղ չկա, բայց գրված է, որ 170 հա արոտավայր ունի:

Ամարասի տեղամասում համայնքն ունի 10 հա թթենի այգի, որը բաժանել են ըստ բալերի, ամեն մի բալ ունեցողին մի թթի ծառ են տվել, և իբր այդ ծառը զբաղեցնում է 300 քառ. մ հող: Մինչդեռ գյուղացիների 90 տոկոսը չի օգտվում այդ ծառերից, որովհետև գյուղից 35 կմ հեռավորության վրա են գտնվում: Ուստի շատ ծառեր դրա համար հատվում են, շատերը դիմել են, որ իրենցից վերցնեն, փոխարենը հող տրամադրեն, բայց այդ հարցը ոչ մի կերպ չի լուծվում: Նախկին կոլտնտեսությունն այդ ծառերից 8-10 տոննա թթի օղի էր ստանում, մի՞թե հնարավոր չէ այդ այգիները վարձակալության տալ ցանկացողներին, որ տիրություն անեն այդ բուժիչ պտուղներ տվող այգուն, որ բերքը չփչանա, և նրա տարածքի չափով գյուղացուն հող տրամադրեն: Գյուղացու բողոքին, սակայն, ո՞վ է ուշադրություն դարձնում: Վերջիններս ամեն տեղ տուժում են: Մեկ այլ պրոբլեմ. գյուղացին իր քրտինքով ստացած բերքը չի կարողանում վաճառել:

Ժամանակը հասունացել է գյուղացու համար առանձին շուկա բացելու՝ բոլոր հարմարություններով, ծածկոցներով, որպեսզի նրանք իրենց վաճառքի ապրանքները կարողանան հաս-ցնել գնորդներին: Կարծում եմ, մեր հանրապետության ղեկավարությունը պետք է դեմքով շրջվի դեպի գյուղացին:

Գեորգի ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, գ. Ավետարանոց

ՀՈՒՄՈՐ՝ ԱՌԱՆՑ ՀՈՒՄՈՐԻ
Ոչ միայն հացիվ կամ՝ ոչ միայն շահույթիվ

Հայերը վաղնջական ժամանակներից «աստվածներ էին ձուլում և վայելում գինի» (Ն. Զարյան): Հայկական գինիների շատ տեսակներ մինչև այսօր էլ պահպանվում են:

Սակայն մեր աշխարհահռչակ գինիների փառքը վտանգի տակ է. հայտնվել են գինիների նոր տեսակներ, օրինակ, չոր շամպայն, հայկական կիսաչոր շամպայն, չոր խինդողնի, կիսաչոր խինդողնի և այսպես մի շարք չոր ու կիսաչոր գինիներ:

Մեղա քեզ, Աստված, ամեն ինչ տեսել էինք, բայց չոր կամ կիսաչոր հեղուկներ կյանքում ո՞վ է տեսել, որ մենք էլ տեսնենք…

Մենք բոլորս էլ ականատես և մասնակից ենք այն բանին, որ ուրախության և տխրության սեղաններին գինիների հարյուրավոր շշեր են լինում շարված: Ներկա գտնվողներիս, կարծես թե, հետաքրքրում է միայն և միայն շշերի պարունակությունը, իսկ թե ինչ է գրված շշերի պիտակների վրա, ոչ ոքի՝ այդ հարյուրավոր, հազարավոր մարդկանց չի հետաքրքրում:

Եվ ահա արդյունքում ստացվել է այսպիսի աղաղակող անհեթեթություն՝ չոր, կիսաչոր գինիներ…

Կարիք չկա այս մասին շարունակելու, իսկ թե որտեղից է գալիս սխալը, այդ մասին գրելը պարտադիր է:

Սա ձեզ համար է՝ միայն հացիվ և շահույթիվ ապրողներ, գրագիտությանը մատների արանքով նայողներ:

Եթե դուք, հարգելի գինի արտադրողներ, չմեծամտանայիք, այդքան ինքնավստահ չլինեիք և մի գրագետի հարցնեիք, թե ինչպե՞ս կարելի է թարգմանել «րցւՏպ ՉՌվՏ» արտահայտությունը, նա ձեզ կասեր, որ բաց արեք ռուս-հայերեն մեկ հատորանոց բառարանը, գտեք րցւՏպ ռուսերեն բառը, որի տասնյակ իմաստների 17-րդ կետում տրված է բացատրությունը. րցւՏպ ՉՌվՏ – անխառն, անապակ գինի, խմորումը մինչև վերջ կատարված գինի:

Այս հարցում եթե չեք դիմել բառարանին, ապա ձեզ կարող էր օգնել սովորական, առօրյա տրամաբանությունը, այն, որ չոր կամ կիսաչոր հեղուկներ չեն լինում:

Տեր հոր պես 

Լեզվի մասին ԼՂՀ օրենքի պահանջների կատարման, գրական հայերենի գերակայության ապահովման գործընթացում օրենքի պահանջները խախտողները տուգանվում են մինչև 300 հազար դրամ: Տուգանվում են նույնիսկ խանութների, կրպակների, այլևայլ հիմնարկ-ձեռնարկությունների ցուցանակներում տեղ գտած սխալների համար: Ինչ խոսք, արդարացի է, շատ է արդարացի: Այդ են պահանջում մեր ոսկեղենիկ հայերենի պահպանման շահերը:

Սակայն արտառոցն այն է, որ բոլորիս քաջ հայտնի է, թե որ շենքում է գտնվում լեզվի պետական տեսչության նստավայրը: Այդ շենքի ճակատային պատին ոչ ավել, ոչ պակաս կես մետրանոց մեսրոպյան տառերով աղավաղված է մեր ազգային գաղափարախոսության բանաձևը: Հասկանալի է, թե խոսքը ինչ բանաձևի մասին է, քանզի այնքան է անտեղի չարչրկվում այն…

Ընթերցողները, և ոչ միայն ընթերցողները, սպասում են թե լեզվի տեսչության աշխատողները քաջություն կունենա՞ն իրենք իրենց տուգանելու, ինքնատուգանքի ենթարկվելու: Եթե ոչ, ապա ակամայից հիշում ենք տեր հոր գործելակերպը.

– Այ որդի’ք, խրատներս լսեք, կատարեք, բայց իմ օրինակին մի հետևեք:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԵՐԲ ԽԱԽՏՈՒՄ ԵՍ ՀԻՊՈԿՐԱՏԻ ԵՐԴՈՒՄԸ…

Լուրջ մասնագիտություն է բժշկի մասնագիտությունը, լուրջ և պատասխանատու, որն ընտրելիս երդում ես տալիս, ինչն առավել ևս պարտավորեցնում է քեզ, որ պիտի ազնիվ աշխատես: Եվ երբեք չդրժես երդումը:

Վերջերս իմ բարեկամներից մեկի հետ տեղի է ունեցել մի դեպք, որն, անկեղծ ասած, ցնցել է ինձ: Բարեկամուհիս հիվանդ էր: Երկար բուժումները ցանկալի արդյունք չտվեցին, և որոշեցինք նրան ճանապարհել Երևան, որպեսզի այնտեղ շարունակի բուժումը: Առավոտյան հարազատներով հավաքվել էինք Ստեփանակերտի ավտոկայանում՝ ճանապարհելու նրան: Հուրախություն մեզ, պարզվեց, որ նույն երթուղային տաքսիով Երևան է մեկնում նաև մի երիտասարդ բժշկուհի: Չեմ նշում վերջինիս անունը, պարզապես կասեմ, որ նա աշխատում է մայրաքաղաքի հիվանդանոցներից մեկում:

Մեր բարեկամներից մեկը ճանաչում էր բժշկուհուն, և բարձրաձայն ասաց. «Դե լավ է, որ բժշկուհի կա ձեզ հետ»:

Երիտասարդ բժշկուհին, որ նստած էր ճերմակահեր մի կնոջ մոտ (որը պարզվեց՝ նրա ուսուցչուհին էր, որ դարձյալ հիվանդության պատճառով էր մեկնում Երևան), հենց այնպես, անտարբեր նայեց հիվանդ բարեկամուհուս: Բժշկուհին անչափ հոգատար էր ուսուցչուհու հանդեպ, անընդհատ ստուգում էր նրա սրտի աշխատանքը, դեղեր առաջարկում և այլն: Այսինքն՝ այստեղ նա հավատարիմ էր Հիպոկրատի երդմանը:

Գնալով բարեկամուհուս վիճակը վատանում էր, անընդհատ տնքում էր ցավից: Վարորդը ստիպված եղավ մի քանի անգամ կանգնեցնել մեքենան, բոլոր ուղևորները շրջապատել էին հիվանդին, օգնում՝ ով ինչով կարող է, ջուր առաջարկում, տրորում սառած ձեռքերը և այլն: Իսկ բարեկամուհիս աղերսող հայացքով միայն բժշկուհուն էր նայում և ոչինչ չէր ասում, մտածելով, որ բժիշկը պարտավոր է օգնել իրեն: Իսկ երիտասարդ բժշկուհին գեթ մի անգամ չշրջվեց անգամ, որպեսզի մասնագետի աչքերով նայի հիվանդին:

Վատացավ բարեկամուհուս վիճակը: Իր հետ վերցրած դեղերը չէին օգնում: Մի կին այլ դեղ առաջարկեց նրան, և ինչ-որ մեկը փորձում էր ընթերցել, թե ինչ դեղ է դա: Վերջինս դժվարացավ ճիշտ տալ դեղի անունը: Այս ու այն կողմից տարբեր անվանումներ էին տալիս, իսկ բժշկուհին անշարժ էր, ինչպես քարե արձանը: Հետաքրքիր է՝ չգիտե՞ր դեղի անվանումը, թե՞…

Թերթի միջոցով ուզում եմ դիմել նրան. հարգարժան բժշկուհի, հրաժարվիր քո մասնագիտությունից, քանի որ արդեն դրժել ես քո երդումը…

Նատելլա ՉԵԿՄԱԶՈՎԱ, ԱրՊՀ, լրագր., 4-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Դեմքեր

ԱՐՑԱԽԱՍԵՐ ՄԱՅՐԸ, ԲԱԶՄԱՎԱՍՏԱԿ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԸ

Մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության պատվաբեր գործում, անկասկած, հսկայական է ուսուցչուհիների ներդրումը, հատկապես մեր դժվարին օրերում, երբ ինչ-ինչ պատճառներով տղամարդ ուսուցիչները երես են թեքել դպրոցից: Կրթական համակարգի ծանրության առյուծի բաժինն այսօր իրենց ուսերին կրում են ուսուցչուհիները, որոնք արժանապատվորեն շարունակում են նախորդների հայրենանվեր գործունեությունը: Մեր ոչ հեռու անցյալի լավագույն մանկավարժներից է Եփրաքսյա Արշակի Կարապետյանը:

Ծնվել է 1930թ. Մարտակերտի շրջանի Ղազանչի գյուղում: Հաջողությամբ ավարտելով միջնակարգը՝ 1948-ին ընդունվել է Ստեփանակերտի երկամյա ուսուցչական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը և այն ավարտել դարձյալ փայլուն հաջողությամբ: Միասին էինք սովորում: Տարիների հեռվից հիշում եմ մեր ուսանողական հետաքրքիր կյանքը. Եփրաքսյան ագահորեն յուրացնում էր այն գիտելիքները, որոնք հաղորդում էին մեր դասախոսները՝ Արամ Մարտիրոսյանը, որի պահանջկոտությունը մեզ շատ օգնեց, Կարո Դավթյանը, Տատյանա Ալեքսանդրյանը, Արտավազդ Ավագյանը, որին մեղադրեցին ազգայնամոլության մեջ և աքսորեցին, Մարգարիտա Գրիգորյանը և մյուսները:

Ինստիտուտն ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ աշխատել է Քոլատակ գյուղի դպրոցում,  իսկ 1954-ից մինչև կենսաթոշակի անցնելը (1993թ.)՝ Ասկերան ավանի միջնակարգ դպրոցում որպես դասվար: Տարիների ընթացքում իր բարեխղճության ու քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ վաստակել է հմուտ ու գործունյա դասվարի բարի համբավ: Այդ տարիներին ես աշխատում էի Ստեփանակերտի թիվ 2 դպրոցում: Հիշում եմ, թե ինչպես էին դասվարներ Ասյա Հայրապետյանը, Շուշիկ Միրզոյանը, Էմմա Ադամյանը, Արմիկ Ղուկասյանը, Նորա Ոսկանյանը, Զոյա Մուրադյանը և մյուսները գովեստով խոսում իրենց արտահաստիքային տեսուչ-օգնականի մասին:

Իսկ ահա Արցախի ուսուցչապետ, անվանի մանկավարժ Սամվել Ղուկասյանը, որ ուսուցչիների կատարելագործման ինստիտուտում էր աշխատում և ջանք ու եռանդ չէր խնայում երեխաների հայեցի դաստիարակությունը, հայոց լեզվի ու գրականության դասավանդումը բարձր մակարդակի վրա դնելու համար, նկատեց Եփրաքսյայի իսկական ուսուցչուհի լինելը, խրախուսեց նրան ու ոգևորեց: Ինչպես շատ ուսուցիչների, այնպես էլ Ե. Կարապետյանի մոտ դասավանդման առաջավոր փորձի տարածման նպատակով բաց դասեր կազմակերպեց: Լավ եմ հիշում, թե որքան էր ուրախանում շնորհալի ուսուցչուհու ընդօրինակման արժանի դասերի քննարկումների ժամանակ: Այո, առաջավոր դրական փորձի ստեղծագործաբար յուրացումը շատ կարևոր է յուրաքանչյուր մանկավարժի համար, կարևոր է այնքան, որքան ինքնակրթությամբ զբաղվելը: Ուրախությամբ նկատենք, որ երկար տարիներ շնորհալի ուսուցչուհին եղել է ինչպես իրենց դպրոցի, այնպես էլ Ասկերանի շրջանի շրջանային մեթոդմիավորումների նախագահը: Այդ ոչ դյուրին պարտականությունը ևս կատարել է պատասխանատվության բարձր զգացումով ու հոժարակամ: Կարապետյանը եղել է նաև ուսուցիչների հանրապետական ատեստացիայի հանձնաժողովի անդամ և արդարացրել է այդ վստահությունը:

Հասարակական աշխատանքներին ակտիվորեն ու նվիրվածությամբ մասնակցելու համար նրան երաշխավորվեց մասնակցելու ուսուցիչների հանրապետական 9-րդ համագումարի աշխատանքներին: Այսպես եռանդով ու խանդավարությամբ էր աշխատում մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության նվիրյալը՝ երբեք չգոհանալով ձեռք բերածով:

Արցախյան ազատամարտի դժվարին տարիներին յուրաքանչյուր արցախցի աշխատում էր իր ուժերի ներածին չափ օգտակար լինել համընդհանուր պայքարին՝ նույնիսկ մութ ու ցուրտ նկուղներում պատսպարված ժամանակ: Եվ ահա մեր սիրելի ուսուցչուհի Եփրաքսյա Կարապետյանը, որ գտնվում էր Ստեփանակերտի նկուղներից մեկում, իր շուրջն է հավաքում նկուղում գտնվող տարբեր տարիքի դպրոցականների և սկսում պարապել, պարապել ջանասիրությամբ ու սիրով, որպեսզի նրանք չմոռանան անցածը, չմոռանան մեսրոպատառ ոսկեղենիկ հայոց լեզուն, որը մեզ միշտ հայ է պահել: Այս անուրանալի քայլը պիտի որակենք իսկական խիզախություն, իսկական մանկավարժի հոգու վեհություն:

20-րդ դարի լավագույն մանկավարժ ճանաչված Եփրաքսյա Կարապետյանը ժամանակին արժանացել է պատվավոր պարգևների. պարգևա-տրվել է «Արիության համար» մեդալով, «Պատվո նշան» շքանշանով, տարբեր մեդալներով:

Արցախյան ազատագրական պայքարում շատ մայրեր որդեկորույս դարձան: Նրանց սիրելի զավակները նահատակվեցին հանուն Արցախի անկախության, հանուն հայրենի սուրբ հողի:

Եփրաքսյա Կարապետյանի սիրասուն որդին՝ Էդմոնդը, նույնպես իր մատաղ կյանքը նվիրաբերեց սիրելի հայրենիքի ազատությանը: Քաջ ու անվեհեր Էդմոնդի անունն է կրում Ասկերանի միջնակարդ դպրոցը, որտեղ 10 տարի կրթվել ու դաստիարակվել է նաև ինքը՝ հայրենասիրական, հայրենապաշտական դասեր առել: Անմահ է Էդմոնդը, նա իր կարճատև, բայց իմաստալից կյանքով, վառ ու պայծառ օրինակ է ներկա ու գալիք սերունդների համար:

Այսօր սևազգեստ է որդեկորույս մայրը, բայց նա ամուր է իր հայեցի հոգով ու ոգով, այսօր նա քաջալերիչ ու հայրենասիրական ելույթներով ոգևորում, սխրանքների է մղում ապրողներին, հավատ ու հույս ներշնչում, որպեսզի մեր հավաքական ուժով շենացնենք Արցախը:

Այսօր իր քրտինքով, մանկավարժի քրտինքով վաստակած հանգիստն է վայելում բազմավաստակ մանկավարժ Եփրաքսյա Կարապետյանը, որն իր երեխաների, իր քաղցր թոռների շրջապատում զբաղված է բարի-բարի գործերով: Թող որ շատ երկար տևեն նրա բարեգործական, կյանքը այդքան գեղեցկացնող, հրապուրիչ դարձնող օրերն ու տարիները:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ՏԱՐՎԱ ԼԱՎԱԳՈՒՅՆ ԴՊՐՈՑԻ ՏՆՕՐԵՆԸ

Ստեփանակերտի Ա. Սախարովի անվան թիվ 8 միջնակարգ դպրոցն անցած տարում ճանաչվել է «Տարվա լավագույն դպրոց»: Հենց այս հանգամանքն էլ առիթ եղավ զրուցելու նրա տնօրեն Լյուդմիլա Հովհաննիսյանի հետ:

– Տարիներ առաջ Ձեր մտքով անցե՞լ է, արդյոք, որ դուք կարող եք երբևէ նման բարձունքի հասնել:

– Այն փաստորեն սկսվել է իմ երիտասարդական բուռն երազանքների տարիքում, երբ ես դեռ նոր էի ավարտել Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտը: Հազար ու մի երազանքների հետ ունեի նաև գլխավորը՝ ուսուցիչ լինելու երազանքը, ու որոշեցի փորձել ուժերս այս բնագավառում:

Անդամագրվեցի դպրոցի այս աշխատասեր կոլեկտիվին ու այլևս բաժանվել չցանկացա:

Այսօր դպրոցում սովորում է ավելի քան 1200 աշակերտ, իսկ անցած ուսումնական տարվա շրջանավարտներից 75-ը այսօր իրենց ուսումը շարունակում են տարբեր ուսումնական հաստատություններում:

– Ինչպե՞ս է Ձեզ հաջողվել աշակերտների ուսուցման գործում հասնել բարձր ցուցանիշների:

– Դպրոցի ամեն մի ուսուցիչ այսօր յուրովի է ապրում իր կյանքը, սակայն բոլորս էլ նույն խոհերով ենք ոտք դնում դպրոցի շեմին: Կոլեկտիվին պիտանի լինելը մեզնից յուրաքանչյուրի պարտքն է: Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես ձգտում եմ հասնել դրան ազնիվ, նվիրված աշխատանքով և, երբ դա հաջողվում է, մեծ բերկրանք եմ ապրում:

Դպրոցի ուսուցչական կոլեկտիվը… 97-ն են նրանք: Ռաֆայել Ղարախանյան, Սվետլանա Սարգսյան, Օկտյաբրինա Առստամյան…

– Հաճելի՞ է դպրոցի տնօրեն լինելը,- հարցնում եմ նրան և սպասում, որ կստանամ «Իհարկե, մեծ հաճույք է» պատասխանը: Սակայն լսում եմ փոքր-ինչ անսպասելին:

– Դժվար է: Որպես տնօրեն ես հաճախ խիստ եմ լինում, իսկ այդ խստությունս, հավատացեք, ոչ բոլորն են ընդունում: Ոմանք այն գնահատում են միայն տարիներ հետո, երբ արդեն զգում են, որ իմ խստությունն իրենց միայն դրական արդյունք է տվել: Եվ այդ ժամանակ շատերը մոտենում են ինձ և ասում. «Շնորհակալ եմ, Լյուդմիլա, որ իմ նկատմամբ խիստ էիր»:

Այո, նա չի կարող լռել, երբ մեկը խախտում է աշխատանքային կարգապահությունը: Եվ, ընդհակառակը, խրախուսում է նրանց, ովքեր աշխատում են անձնվիրաբար: Երբեք հանգիստ չի նստում, երբ մեկին օգնություն է պետք, մյուսին անհրաժեշտ է բարի, սրտառուչ խոսք կամ խորհուրդ:

– Ո՞րն է գաղտնիքը, որ հաջողությունները մշտապես ուղեկցում են Ձեզ,- հարցնում եմ դպրոցի՝ տարիների աշխատանքային փորձ ունեցող մանկավարժ Օկտյաբրինա Առստամյանին:

– Այստեղ, անշուշտ, շատ բան է կախված նրանից, թե ո՞վ է դպրոցի ուսուցչական կոլեկտիվի ղեկավարը, կարո՞ղ է, արդյոք, նա դպրոցում այնպիսի մթնոլորտ ստեղծել, որ կոլեկտիվի յուրաքանչյուր անդամ դրսևորի իր խառնվածքի լավագույն գծերը: Կարճ ժամանակում պարզվեց, որ տնօրեն Լյուդմիլա Հովհաննիսյանը, իրոք, կարողանում է պատվով կատարել դպրոցի տնօրենի իր պարտականությունները: Եվ պատահական չէ, որ հաջողությունները մշտապես ուղեկցում են դպրոցի կոլեկտիվին:

Մարդու մեջ ապրող համառությունը, պատասխանատվության զգացումը կարող են նրան մղել կատարելության, լինի դա արտադրության մեջ, թե հասարակական կյանքում: Եվ եթե այդ հատկանիշներից թեկուզև որևէ մեկը չունենար Լյուդմիլա Հովհաննիսյանը, ապա նա հազիվ թե արժանանար նման պատվի:

– Ես, որպես ուսուցիչ և երկու երեխայի մայր, այսօր իմ ձեռքն եմ մեկնում բոլոր նրանց, ովքեր կառուցում, կերտում ու ստեղծագործում են մեր մատաղ սերնդի լուսավոր ապագայի համար, ովքեր մտածում են նրանց երջանիկ վաղվա համար: Ուզում եմ, որ հողագնդի ոչ մի ծայրում չլսվի ռումբերի պայթյուն, որ զինվորի զենքը դառնա շինարարի մուրճ, որպեսզի մեր երեխաների համար կառուցվեն ավելի շատ դպրոցներ, որ ուսուցչի գիտական միտքն ու անսպառ եռանդն ուղղվեն միայն մեր մատաղ սերնդին գիտելիքներով զինելու գործին, որ մեր ապագան միշտ էլ պայծառ լինի: Չէ՞ որ այդ նրանք պետք է էլ ավելի ամրապնդեն մեր Արցախ աշխարհի հզորությունը, այդ նրանք, ավագ սերնդից ընդունելով տարիների էստաֆետը, ուսման և աշխատանքի մեջ ձեռք բերած հարուստ գիտելիքներով էլ ավելի կամրապնդեն խաղաղության և ժողովուրդների բարեկամության մեծ գործը,- մեր զրույցի վերջում ասաց Լյուդմիլա Հովհաննիսյանը:

Արտավազդ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

«ԱՊՐԵՆՔ ԻՐԱՐ ՀԱՄԱՐ»

Զոյա Հովհաննիսյան: Ծնվել է 1946թ. սեպտեմբերի 25-ին, Բերդաշեն գյուղում: Դպրոցն ավարտել է Բերդաշենում: Ապրելով գյուղական միջավայրում, բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր ուզում բացահայտել իր համար: Աշխարհ, որտեղ նա կլիներ իրեն հարազատ մարդկանց հետ: Եվ նա բացահայտեց այդ զարմանահրաշ աշխարհը, և հետաքրքիրն այն է, որ այնտեղ առաջինը գտավ շատ հետաքրքիր, սև աչքերով մի երիտասարդի:

Եվ նրանք ամուսնացան: Ունեցան չորս տղա: Ապրում էին երջանիկ, սակայն, ինչպես ասում են, «երջանիկ կյանք» չի լինում, լինում են պարզապես երջանիկ օրեր: Ու այդ երջանիկ օրերը փոքր-ինչ մշուշոտվեցին: Իսկ մշուշի մեջ թերևս դժվար էր որոնել լույսի շողը, սակայն տիկին Զոյան երկար որոնումից հետո գտավ այդ շողը:

Արցախյան պատերազմի ժամանակ էր, երբ զոհվեց նրա միջնեկ տղան՝ Մուրադը: Նա գյուղի առաջին զոհն էր: Ի՞նչ կարող էր անել մայրը, կորցնելով որդուն: Խենթանա՞լ, ի՞նչ է… Ոչ, տիկին Զոյան չէր կարող որբ թողնել իր մյուս զավակներին: Եվ նա մի պահ ետ նայեց: Հիշեց այն աշխարհը, որը բացել էր իր համար: Սակայն այս անգամ նա այնտեղ որոնում էր ծիածանի ութերորդ գույնը, և նրա համար Մարատը հենց այդ չբացահայտված գույնն էր: Եվ որդու կորուստը մոր համար կարոտի մեղեդի դառավ: Եվ ոչ միայն իր համար, այլև որդեկորույս բոլոր մայրերի համար: Զոյա Հովհաննիսյանը մեղեդի երկնեց, որը հոգու ճիչ էր, ցաված սրտի, մոր անքուն գիշերների ճիչ: Գիրքը կոչվեց «Սև ստեղների ճիչը», իսկույն գրավեց ընթերցողին, քանզի այն սրտից է բխում և դեպի սրտերն է տանում:

Ասում են՝ կյանքում ամենախոր ապրումներից մեկն այն է, երբ մենակ ես լինում: Երբ չկա մեկը, որ սրբի արցունքդ կամ էլ շարունակի ծիծաղդ: «Ապրենք իրար համար» գիրքը կոչ է նաև, հրավեր: Ստեղծագործությունը բեմադրվել է մի քանի բեմերում, հեղինակը արժանացել է պատվոգրի և դրամական պարգևի: Զոյա Հովհաննիսյանն այժմ աշխատում է Բերդաշենի կուլտուրայի տանը, որպես տնօրեն:

Տիկին Զոյայի հոգին լեցուն է հույզերով, բառերով, հնչյուններով, տողերով, որոնք աշխարհին ու մարդկանց է մատուցում մերթ երգի հնչյուններով, մերթ բեմականությամբ, մերթ էլ գրքերով: Այդ հնչյուններից է ծնվել «Շուշի» երգը: Եվ, իրոք, ունկնդրելով նրա երգը, զարմանում ես. մի՞թե մարդկային սիրտը կարող է այսպես վեհ և հրաշալի, այսքան վսեմ և խորն երգել…

Ոչ բոլորին է հաջողվում, որպեսզի իրենց ներաշխարհը բացեն աշխարհի ու մարդկանց առաջ: Դա շատ դժվար է, քանզի այդ «մերկացումը» պիտի անկեղծ ու անարատ լինի, և պիտի կարողանա բացվել այնպես, ինչպես «մանուկն է բացվում օրորոցում, երբ շոգում է»:

Եվ դա հաջողվեց Զոյա Հովհաննիսյանին, քանզի նա  կամենում է իրեն փնտրել ուրիշների մեջ:

Վարսիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, ԱրՊՀ ուսանողուհի

ԵԹԵ ՄԻ ՕՐ ԱՆՑԿԱՑՆՈՒՄ ԵՄ ԱՌԱՆՑ ԳՐՔԻ, ԱՅԴ ՕՐԸ ԿՈՐԱԾ ԵՄ ՀԱՄԱՐՈՒՄ

Մարիա Խաչատրյանն ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը: Աշխատել է ԼՂԻՄ պատմաերկրագիտական թանգարանում՝ որպես գիտաշխատող, կուլտուրայի մարզային վարչությունում, որպես տեսուչ՝ գրադարանների գծով: 1994 թ.-ից աշխատում է Մուրացանի անվան գրադարանում՝ որպես ավագ գրադանավար, 1995 թ-ից՝ տնօրեն:

– Գրադարանի տնօրենի պաշտոնը լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությո՞ւն է, արդյոք, ընտանեկան երջանկությունը վայելելու համար:

– Կարծում եմ՝ կարելի է հաղթահարել ամեն տիպի դժվարություններ, եթե ընտանիքում քեզ աջակցում են բոլոր հարցերում: Կարևորն այն է, որ կողակիցդ քեզ հասկանա, ընտանիքում քեզ պետք է նեցուկ լինեն բոլորը՝ թե ամուսինդ, թե երեխաներդ:

– Գնալով գրքասեր երիտասարդների թիվը կրճատվում է, ի՞նչ եք կարծում՝ ասենք 5-10 տարի անց նրանց թիվը ավելի կպակասի՞, թե՝ կավելանա:

– Գիրքը միշտ էլ եղել է մարդու բարեկամը: Մարդու այն եզակի բարեկամը, որը շահ չի հետապնդում, որը նվիրվում է անմնացորդ: Կարծում եմ՝ գրքի դերը երբեք չի թուլանա, ինչքան էլ համակարգչային ցանցը զարգանա, ինչքան էլ տեխնիկան նորություններ բերի, միևնույն է, այն գերագույն հաճույքը, որ մարդ զգում է գրքի հետ շփվելիս, միշտ անփոփոխ կմնա:

Մեր օրերում այնքան են շատացել ժամանցի աղբյուրները, որ գրքի համար մի քիչ ժամանակը չի հերիքում: Ինձ թվում է, տարիներ հետո գիրքը կրկին դառնալու է մարդու լավագույն բարեկամն ու զրուցակիցը:

– Գիրքը վաղուց արդեն դարձել է Ձեր կյանքի ուղեկիցը: Իսկ լինո՞ւմ են պահեր, երբ հոգնում եք գրքերից:

– Ճիշտն ասած, ես իմ օրն առանց ընթերցանության չեմ պատկերացնում. լինի դա գեղարվեստական գիրք, թերթ թե ամսագիր… Որքան էլ հոգնած լինեմ, եթե մի քանի տող ընթերցում եմ, ես ինձ բավարարված եմ զգում: Կարծում եմ՝ իմ սերնդակիցներից շատերն այդկերպ են մտածում: Եթե մի օր առանց գրքի հետ շփվելու եմ անցկացնում, այդ օրը կորած եմ համարում:

– Հետադարձ հայացք ձգելով դեպի անցյալը, կարո՞ղ էիք պատկերացնել, որ մի օր դառնալու եք մեր քաղաքի գրադարաններից մեկի տնօրենը:

– Ազնիվ ասած, ինձ մոտ երբեք ցանկություն չի եղել վարչական աշխատանքով զբաղվելու, ես չեմ սիրում վարչարարությունը, ավելի շատ ձգտում եմ շփվել մարդկանց հետ, մեծարման երեկոներ կազմակերպել, բայց ինչ վերաբերում է զուտ վարչական տարրին, դա արդեն իմ հոգուն մի քիչ խորթ է: Այնուամենայնիվ, արդեն 11 տարի է, որ գրադարանի տնօրենն եմ: Իհարկե եղել են և լավ օրեր, և դժվար օրեր, սակայն մի կերպ հաղթահարել ենք այդ բոլոր դժվարությունները: Հիմա իմ միակ ցանկությունն է, որ մեր քաղաքային գրադարանը լինի պատշաճ մակարդակի վրա, նամանավանդ, որ այն կրում է մեր մեծ ռեալիստի՝ Մուրացանի անունը:

– Ի՞նչ կմաղթեիք մեր արցախցի կանանց:

– Առաջին հերթին մաղթում եմ հոգու տոկունություն: Մենք անցել ենք պատերազմի բովով, դիմացել ենք ամեն մի ցավի, ամեն մի զրկանքների: Տա Աստված, որ մեր կանանց աչքերում արցունքներ այլևս երբեք չերևան ու նրանց հոգին միշտ բարությամբ լցված լինի: Թող մեր մայրերը, մեր քույրերը, մեր աղջիկները լինեն օրինապաշտ, միշտ նվիրված՝ իրենց ամուսիններին, զավակներին ու ընտանիքին, և որ պատերազմի աստվածը ընդմիշտ մոռանա մեզ:

Անահիտ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ
ԼԱՐԱ ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ
ԱրՊՀ, լրագ., 2-րդ կուրս

——————————————————————————————-

Հետադարձ հայացք

ՄԵՐ ՈՉ ՎԱՂԵՄԻ ԱՆՑՅԱԼԸ

Սկիզբը՝ նախորդ համարներում

Ստեփանակերտում էլ դրությունը բարվոք չէր: Հայերն ու ադրբեջանցիները, ինչպես ամենուր, այստեղ էլ էին հաշտ ու խաղաղ, բայց երբ հարևան ադրբեջանական շրջաններից անօրեն, հեշտությամբ, զանգվածաբար մուտք էին գործում մարզկենտրոն, իրավացի դժգոհություն էր առաջանում հայերի շրջանում: Մի առիթով (խմբագրություն մտած նամակի հետքերով) ստուգվեց նման իրավիճակը Ստեփանակերտում: Պարզվեց, որ վերջին երեք տարում սեփական տնատեղեր ստացած ադրբեջանցիների և քրդերի թիվը 2.5 անգամ գերազանցում է հայերի թվաքանակը: Հարցին օրինական բնույթ տալ հնարավոր չէր, բայց քաղաքի ղեկավարները խիստ զգուշացվեցին և նրանցից պահանջվեց տնատեղ տալ բոլոր այն բնակիչներին, որոնց պահանջը մերժվել էր:

Եղավ պահ, որ մեր հարևան շրջանների թելադրանքով Բաքուն պահանջում էր նրանց հանձնել Թարթառի գեղատեսիլ ձորակը՝ իբր այդ տարածքում մանկական ճամբարներ ստեղծելու նպատակով: Մինչդեռ դա պարզապես ձորակի օկուպացում էր նշանակում: Երկու-երեք ամիս չէին դադարում հեռախոսազանգերն այդ պահանջով: Դիմադրողը, ճիշտն ասած, Կևորկովն էր, և նա հաղթող դուրս եկավ, քանի որ նրա պահանջն արդարացի էր.

– Տվեք մեզ այն գումարները, որ նախատեսվում են դրա համար, մենք կկառուցենք որքան կուզեք ճամբարներ և որոնցում տեղ էլ կհատկացնենք մեր հարևանների երեխաներին:

Շատերն են հարցնում, թե ինչպիսին էր Բ. Կևորկովի հետագա ճակատագիրը: Մեր շարժման ամենաթեժ պահին մի խումբ ընկերներով առաջարկեցինք կանգնել շարժման գլուխ: Խոստացավ խորհել և պատասխանն ասել մեկ-երկու օր հետո: Պատասխանը բացասական եղավ, ասաց, որ չի հավատում շարժման հաջողությանը, Մոսկվան երբեք արցախյան հարցը չի լուծի մեր օգտին: Բացի այդ վախենում էր, որ Բաքվում հաշվեհարդար կտեսնեն արդեն հսկողության տակ առված իր, հոր և մոր, եղբոր ընտանիքների նկատմամբ:

Տեղափոխվեց Բաքու և շուտով ձերբակալվեց: Մեղադրում էին մեր շարժումը չկանխելու, Մոսկվայի նշանավոր հայերի հետ լրտեսական կապեր ունենալու մեջ: Եվ ճիշտն ասած, նա անվտանգության մարմինների տեղեկատվությամբ և այլ աղբյուրներից լավ գիտեր մարզում ստեղծված իրավիճակը, գիտեր, որ միտինգներ են գումարվում, նամակներ հղվում Մոսկվա: Բայց իրեն պահում էր պասիվ հայեցողի դերում, չէր ուզում մարտյան պլենումի օրինակով դժգոհությունն ավելացնել: Բացի այդ, գիտեր, որ եթե չլիներ շարժումը, մեկ է՝ իրեն պետք է ազատեն կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից:

Կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից, դեռ շարժումից առաջ, ԽՄԿԿ Կենտկոմի և Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի խառն հանձնաժողով էր եկել Ստեփանակերտ և ստուգել անձամբ Կևորկովի գործունեությունը: Էլ ինչ մեղադրանք ասես, որ չէին կպցնում նրան՝ կոպիտ է, անօրեն ծախսեր են արվել հյուրատուն կառուցելու, թանկարժեք քարերով, այդ թվում տուֆով շենքերը սալապատելու, արդյունաբերական ձեռնարկությունների մասնաճյուղեր բացելու համար և այլն:

Իմանալով, թե ով պետք է փոխարինի Կևորկովին, ունենալով նրա մասին լրիվ բացասական վերաբերմունք, բյուրոյի կազմը կտրականապես պաշտպանեց Բ. Կևորկովին, նշեց, որ նա ոչ իր անձնականի, այլ մարզի շահերի համար է թույլ տվել «անիրավություններ»: Չակերտների մեջ եմ առնում այս բառը, որովհետև դրանք թխված էին հակառակորդների կողմից, նրանց կողմից, որոնց Կևորկովն իր գործունեությամբ այլևս չէր բավարարում:

Բաքվում նա ենթարկվեց անմարդկային կտտանքների: Ամիսը մեկ անգամ բանտ էր գալիս ներքին գործերի նախարարը, պահանջում գրավոր բացատրություն՝ ունեցած «մեղքերի» համար: Ամեն անգամ էլ նա հրաժարվում էր դա անելուց: Մեկուկես տարվա բանտարկությունից հետո նորից իշխանության գլուխ անցած Հ. Ալիևը բանտից ազատում է նրան, բնակության համար ուղարկում Մոսկվա: Ստանում էր միջին մակարդակի թոշակ, որպես պատմության ուսուցիչ կես դրույքով աշխատում էր միջնակարգ դպրոցում: Մի անգամ չէ, որ նրան առաջարկներ են արվել բարձր աշխատավարձով աշխատել որպես իրավաբան, բայց նա մերժել է: Հավանական է, առողջությունը չէր ներում:

Նշեմ նաև, որ նա ծավալուն գիրք է գրել Լեռնային Ղարաբաղում իր աշխատած տարիներին տեղի ունեցած անցքերի, Բաքվի հետ իր հարաբերությունների, մեզ մոտ լուծված և չլուծված հարցերի մասին: Պատրաստում էր տպագրության, բայց մահը (մահացել է 1999թ. դեկտեմբերին) խանգարեց իրականացնելու այդ գործը: Ձեռագիրը գտնվում է կնոջ մոտ, բայց նա հրաժարվում է գիրքը տպագրության տալուց, վախենալով հաշվեհարդարից:

Եղիշե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՀԱՎԱՏԱՄՔԻ ԿԱՑՆԱՀԱՐՈՒՄԸ

«Հայրենիք» հասարակական-քաղաքական թերթի 2006թ. հունվարի 31-ի համարում տպագրվել էր մի անդրադարձ՝ «Մեսրոպյան այբուբենի տառապանքը» խորագրով: Այդ վերնագրի տակ այլ բան էի ակնկալում: Բայց ուշադիր կարդալով մինչև վերջ՝ խիստ զարմացա հոդվածագրի հեգնական, հաճախ քամահրական և անգամ մերժողական վերաբերմունքի պատճառով, որն ուղղված էր ոչ միայն «Մեսրոպյան այբուբենի գաղտնիքները» հեռուստահաղորդաշարի հեղինակ Ս. Բեկթաշյանին, Արցախի պետհամալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմին, այլև հայոց գրի 1600-ամյակին նվիրված գիտաժողովին, Ամարաս-դպրոցին, անգամ մեծն Մաշտոցի հանճարին ու Աստվածաշնչին:

Ծավալուն հոդվածի հեղինակ Վահրամ Աթանեսյանը, բարեբախտաբար, գոնե մի տեղ սթափություն դրսևորելով, կասկածում է իր տեղյակության վրա և գրում է. «Գուցե ես վատ բանասեր եմ, չեմ հետևում գիտական մամուլին, այդ դեպքում թող հաղորդաշարի հեղինակն ուղղի իմ սխալը»:

Կփորձեմ  ինքս ուղղել սխալը: Կարծում եմ՝ նման իրավունք ունեմ, քանզի Ս. Բեկթաշյանի շոշափած նյութին, որպես բանասեր, ես էլ եմ անդրադարձել՝ սկսած 1989 թվականից՝ ամեն պատեհ առիթով: Իսկ վերոհիշյալ գիտաժողովում, որի հայագիտական  զեկուցաշարին ներկա և առավել ևս տեղեկացված չի եղել հոդվածագիրը, ելույթ եմ ունեցել Ս. Բեկթաշյանից հետո՝ շոշափելով նախագրային և ոսկեդարյան մի քանի խնդիրներ: Ուստի, ավելորդ չեմ համարում  որոշ հարցերի անդրադառնալ՝ հատկապես, որ դա առնչվում է նաև իմ գիտական թեմային:

Նախ՝ Մաշտոցի մասին:

Ի՞նչ արեց նա: Առաջին՝ ստեղծեց հայոց գիրը. «…Նա իր սուրբ աջով հայրաբար ծնեց նոր և սքանչելի ծնունդներ՝ հայերեն լեզվի նշանագրեր» (Մ. Խորենացի, «Հայոց պատմություն», էջ 49):

Ուսումնասիրողների համար հետաքրքրականը ոչ այնքան  նշանագրերի հորինվածքն է, այլ անըմբռնելին այն է, որ Մաշտոցի ստեղծած 36 գրերն իրենց մեջ ծածկում են 12000 գաղտնիք: Այդ մասին Անանիա Շիրակացին իր «Վասն որպիսութեան կենաց իւրոց»   աշխատության մեջ մասնավորապես նշում է. «Գանձով է ծածկված հայոց աշխարհը և ակնեղեն է թաքնված Թորգոմի տանը, քանի որ բոլոր իմաստությունների մայրն է, սա նաև բոլոր արվեստների թվակարգման աղբյուր է՝ բոլոր բաժանումներով հանդերձ…»: «Եվ թե ով իմանա սա, նա գիտի, թե ինչ իմաստներ են նրանում ծածկված և թե ով չմտնի սրա մեջ, չի կարող իմանալ կամ լսել գրով բովանդակվածը, թե ինչ է տեղեկացնում, քանզի ամեն մի գիր 12000 բան է պատմում» (Մատենադարան, ձեռագիր համար 6962, թ.68ա և ձեռ. համար 8098,թ.1բ):

Բանասիրական գիտությունների թեկնածու Պ. Պողոսյանը կարծիք էր հայտնում, որ Մաշտոցը հայոց գրերի  ստեղծումից հետո ստեղծել է նաև «Յոթնագրյանք» կոչվող արվեստը, և իր այբուբենի յոթը ձայնավորներով «կատարել է իսկական կուլտուրական հեղաշրջում առաջ բերող անգնահատելի մի գործ» («Գարուն» ամսագիր, 1988 թ. հ.1, էջ 89):

Քրիստոնեության մեջ 7-ը համարվում է սուրբ թիվ, իսկ 10-ը՝ կատարյալ թիվ: Անանիա Շիրակացին տեղեկացնում է, որ այբուբենի 12000 գաղտնիքները 7-ը թվի սկզբունքով կատարված ծածկագրություններ են, որոնք փակված են 7-ը կողպեքով: Պ. Պողոսյանը «Յոթնագրյանքի առեղծվածները» ուսումնասիրության մեջ շարադրում է հետևյալը. «Արարչական թվերի մեջ առանձնահատուկ թիվ է համարվում 7-ը: Այն կոչվում է կույս թիվ, որովհետև 1-10 թվերի մեջ միայն 7-ն է, որ ո՛չ որևէ այլ թվի արտադրյալ է և ո՛չ էլ բազմապատկելի: Այս պատկերացմամբ 7-ը կենդանի օրգանիզմների զարգացման սկիզբն է… 7 տարվա պարբերություններով է զարգանում մարդու օրգանիզմը… Յոթականության սկզբունքը կա նաև անկենդան բնության մեջ. օրինակ՝ ծիածանն ունի 7 գույն, ձայնաշարն (օկտավա) ունի յոթ ամբողջ ձայն  և  այլն: Աշխարհի յոթականության սկզբունքը  տեսնում ենք նաև հին կրոնների սուրբ գրքերում ու հավատալիքներում և այլն:

Այբուբենում ծածկագրված են բոլոր գիտությունները՝ «ըստ իրենց կարևորության և առանձնահատկությունների: Եվ այսօրվա մեր թերի իմացության պատճառով անհնարին է հասկանալ Մաշտոցի հանճարի և աշխարհայացքի ամբողջ խորությունը՝ իր համապարփակ գիտելիքներով, որը եզակի երևույթ է մարդկության ու նրա այբուբենների, նաև մշակույթի  ու փիլիսոփայության  պատմության մեջ: Շեշտենք, որ Մաշտոցն այս ամենի առանցքում դնում է Սուրբ երրորդությունը, որին փառաբանելով՝ կոչում է շնորհների աղբյուր՝ ամենքի և իր համար:

Հաջորդ մեծ գործը, ինչպես գիտենք, Աստվածաշունչ մատեանի թարգմանությունն էր, որը կոչվեց Թագուհի թարգմանութեանց:

Քանի որ այս ամենը ինքնանպատակ չէր արվում, ուստի պետք է Մաշտոցն իր աշխարհըմբռնողությունը շարադրեր և ծանուցեր այլ կերպ, որպեսզի մատչելի լիներ սերունդներին՝ նրանց մեջ դաստիարակելու համար ամենաբարձր բարոյական արժեքները: Այստեղ էլ արդեն սկսեց գրել շարականներ՝ որպես ամենօրյա ժամասացության հոգևոր երգեր: Դրանց մեջ մանրամասնված է նաև քրիստոնեական փրկագործական  ուղի: Անշուշտ, դրանք կենտրոնական տեղ են  գրավել նաև վանքապատկան դպրոցուսուցման մեջ: Դա պարզունակ, տարրական կրթություն լինել չէր կարող: Դրա արդյունքում էր, որ ձևավորվեց և ամբողջացավ Ոսկեդարը, որն այդպես էլ առ այսօր մնում է միակը և արժանի է լուրջ ու հարգալից ուսումնասիրության:

Այժմ անդրադառնանք Ամարաս-դպրոցի խնդրին՝ մեջբերում անելով հոդվածից. «Լուսավորչի թոռ Գրիգորիսը… ասում ենք, որ… թաղված է Ամարասի վանքում և հպարտությամբ ավելացնում, որ հենց այստեղ էլ հանճարեղ Մաշտոցը բացել է Հայոց Արևելքի առաջին դպրոցը, ուր երեխաները սովորում էին կարդալ և  գրել, թվաբանություն  և այլն: Ստացվում է համարյա թե խորհրդային քառամյա դպրոցի ծրագիր…

Մենք, սակայն մոռանում ենք, որ նահատակի աճյունը Մաշտոցից գրեթե հարյուր տարի հետո է Ամարաս բերվել, որ Փավստոս Բուզանդն ընդամենը մի հպանցիկ ակնարկ է անում առ այն, որ Մաշտոցը եղել է «Ամարազում», որ մյուս Հաբանդ գավառում էր և ուրիշ ոչ մի հայ պատմիչ Ամարասում դպրոց բացելու մասին չի խոսում: Նույնիսկ ՝Մաշտոցի կենսապատումի առաջին և վերջին  հեղինակ՝ նրա աշակերտ Կորյունը»:

Ինչպե՞ս հասկանալ. նոր «հայտնագործությու՞ն», որը կասկածի տակ է առնում մշակութային սուրբ ակունքները և Մաշտոցի առաքելությունը Արցախում: Հոդվածագիրն ի՞նչ է ուզում ասել:

Նախ՝ նշեմ, որ Սուրբ Գրիգորիսի աճյունը ոչ մի հակասություն չունի Մաշտոցի և Ամարասի դպրոցի հետ: Դա քաջ հայտնի է թե՛ պատմաբաններին, թե՛ բանասերներին ու հոգևորականությանը, անգամ ավանդությունները փոխանցող ժողովրդին: Եվ ապա մեջբերում անեմ հենց Կորյունից. «Եվ գնաց իջավ նրանց աշխարհը… տեսավ Աղվանների սուրբ եպիսկոպոսին, որի անունը Երեմիա էին ասում, և նրանց թագավորին, որի անունը Արսվազ էր… երկու զուգակիցները՝ եպիսկոպոսն ու թագավորը, հանձն առան ընդունել դպրությունը…. և հրամայեցին  իրենց իշխանության գավառներից ու տեղերից դպրության արվեստի համար բազմաթիվ մանուկներ բերել, ժողովել արժանավոր ու հարմարավոր տեղերում դասատներ-դպրոցներ /կազմել/ և /նրանց/ ապրուստի համար թոշակ նշանակել» (Կորյուն, «Վարք Մաշտոցի», Երևան, 1941, էջ71):

Անգամ ընդգծված «արժանավոր» բառը բավական է Ամարասի  վանքի համար:

Փաստերի որոնումը և մտքի տրամաբանական ընթացքը թողնում եմ հոդվածագրին: Հենց Կորյունի այս վկայությունից հետևում է նաև, որ Մաշտոցը ոչ թե մեկ, այլ շատ դպրոցներ է բացել հայկական Աղվանքում, որոնց տեղերը ևս պետք է փնտրել ու գտնել, այլ ոչ թե ազգային փառահեղ մշակույթը, որը քաղաքական շահարկումների թեմա են դարձնում այլոք, դիտել վիճելի միավոր:

Իր վտանգավոր, ոչ իրատես, նաև ոչ լավատեղյակ վերլուծության ընթացքում հոդվածագիրը շարադրում է նաև այսպիսի տողեր. «Հիմա անկախ երկրում ենք ապրում, դրա համար էլ ոչ ոքի չենք հարցնում՝ կարելի՞ է տոնել հայոց 1600-ամյակը, թե մի փոքր էլ սպասենք»:

Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավոր և պատասխանատու պաշտոնյա մտավորականին՝ հոդվածագիր Վահրամ Աթանեսյանին հարց եմ տալիս և պատասխան ակնկալում. վա՞տ է, որ ոչ ոքի չենք հարցնում, դժգո՞հ եք ազատության բերած պտուղներից: Սպասելու փոխարեն՝ դուք պետք է ուրախ լինեք:

Շարունակելով վերլուծությունը՝ անդրադառնանք քննադատված անձերի խնդրին, որը անձերով չի սահմանափակվում:

Տարոնում ծնված և Վաղարշապատից դեպի Արցախ ուղևորված Մաշտոցը, որը նախկին զինվորական էր և պալատական, Արցախում դիմադրության չհանդիպեց, և անգամ Արսվազ թագավորը նրան որբի գլխի վրա «քոռ մկրատ» բանեցնող չհամարեց, երբ իրենց «դասվարաբար» տառաճանաչ էր դարձնում նա: Իսկ Արցախյան պատերազմի զոհասեղանին իր զոհը մատուցող փոխգնդապետ, ֆիզիկոս Ս. Բեկթաշյանը հոդվածագրի կողմից հանդիպում է բացահայտ թշնամանքի՝ իր հեռուստաեթերների պատճառով:

«…Սամվել Բեկթաշյանին կարելի է խորհուրդ տալ, որ իր «հայտնագործությունները» գիտական փորձաքննության ուղարկի այնտեղ (ՀՀ  ԳԱԱ լեզվաբանության ինստիտուտ: Ս.Ա.) կամ ԳԱԱ  մեկ այլ ինստիտուտ, որտեղ, կարծում եմ, նրան կտան ըստ էության պատասխան»,- գտնում է Վ.Աթանեսյանը:

Իսկ Ս. Բեկթաշյանի հետ տողերիս հեղինակը հոդվածագրին խորհուրդ է տալիս՝ գտնել ու թերթել՝ առաջին. ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի կողմից 2004թ. նոյեմբերի 16-19-ը կազմակերպված գիտաժողովի զեկուցումները, որոնց մեջ կգտնի Ս.Բեկթաշյանի զեկուցումը՝ «Հայ ազգի ազգապահպանության երեք հենասյուները՝ լեզու, դավանանք, ավանդույթ» խորագրով: Երկրորդ. ՀՀ Սահմանադրական դատարանում 2003թ. կազմակերպված Հայ ազգային արժեքային համակարգին, նրա հիմնադրույթների ուսումնասիրմանը և ճանաչմանը  նվիրված գիտաժողովի նյութերը, ամփոփագրերը, ուր զետեղված են Ս.Բեկթաշյանի երկու զեկուցումները: Երրորդ. «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանի  «Առաքյալ» պաշտոնաթերթի 2003-2005թթ. շարունակական հոդվածները: Չորրորդ. ՀՀ նկարիչների միության  2004թ. «Կերպարվեստ» ամսագրերը: Հինգերորդ. ՀՀ Ազգային հեռուստաընկերության «Հ -1» ծրագրով   9 ժամ  հաջորդական, արբանյակային կապով 70 երկրներ հեռարձակված եթերների նյութերը: Վեցերորդ. 2003-2005թթ. երեք տարվա «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանում դասախոսությունների նյութերը, բազում գիտահանրամատչելի հեռուստաելույթներ՝ «ԱԼՄ», «ԵՐԵՎԱՆ», «ԿԵՆՏՐՈՆ» հեռուստաընկերությունների, ՀՀ ազգային և «ՎԷՄ» հոգևոր ռադիոկայանի եթերներ:

Իսկ ո՞րն է հետևյալ ասելիքի նպատակը. «Գումարած, որ եթե Աստված ուզենար հայերին գիր տալ, ապա դա կաներ 301թ.՝ քրիստոնեությունն ընդունելու տարում կամ այդ գործը մեծ հաջողությամբ «կկազմակերպեր» Լուսավորիչն ինքը… Բայց Սամվել Բեկթաշյանը ինչո՞վ է հիմնավորում հայոց այբուբենի աստվածատուր լինելը»:

Միջամտել եք  ջանում աստվածային գործերի՞ն, թե՞…

Ուրեմն,  դուրս է գալիս, որ Կորյունը, Ղ. Փարպեցին, Մ. Խորենացին, շարականագիր  Սուրբ Թարգմանիչների ամբողջությունը ստախոսնե՞ր են,  և 1600 տարի ոչ ոք «չմերկացրե՞ց» այդ սուտը և գիտական արժեք չունե՞ն այդ հարցերը շոշափող  հազարամյա աղբյուրներն  ու  աղբյուրագիտությունը:

Եթե այս մոտեցումը լիներ ստալինիզմի ժամանակ կամ որևէ հարևան երկրում, ես դա կհասկանայի: Բայց երբ դա առաջին քրիստոնյա  պետության ժառանգորդն է գրում՝ լինելով դեռ իրավաբանորեն չճանաչված և խոցելի նորանկախ  Արցախի  Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ այսինքն, ժողովրդի ընտրյալ, դա, մեղմ ասած, կասկածելի է:

Բարեբախտաբար, Ձեզ նման չեն մտածում ո՛չ Արցախի հանրային հեռուստատեսության խելամիտ ու համարձակ լրագրողները, ո՛չ էլ, առավել ևս, պետհամալսարանի պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմն ու ուսանողությունը, որոնց ևս չեք խնայել, և ապշել եք, որ բազմավաստակ  մտավորական Սոկրատ Խանյանի նման մարդիկ անմռունչ լսում են հայոց այբուբենի 12000 գաղտնիքների թելի ծայրը բռնած հայ մարդուն՝ անկախ նրանից, թե ով է նա:

Եթե Մաշտոցի այբուբենում ծածկագրված են բոլոր գիտությունները (որը վկայում են նաև Դավիթ Անհաղթը, Գրիգոր Տաթևացին և այլոք), նշանակում է՝ բոլոր մասնագիտությունների մարդիկ էլ այդ ոլորտում լուրջ անելիքներ ունեն:

Բանասիրական կրթություն ունեցողներս նրա վրա վետոյի իրավունք չունենք:

Ստիպված եմ հիշեցնել Չարենցի հանրահայտ միտքը՝ հայ ժողովրդի փրկության հարցում նրա միասնականության մասին և ավելացնել՝ որպես նախանձախնդիր հայուհի.

Ո՛Վ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ՔՈ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՔՈ ՍՐԲԱՐԱՆԱՅԻՆ ԱՆԱՆՑ ԱՐԺԵՔՆԵՐԻՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱԼՈՒ  ՄԵՋ Է:

Ս. ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ  գրականության ինստիտուտի հայցորդ,
Շուշիի Մուրացանի անվան  դպր. հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«45 ՏԱՐԻ ԱՅՍ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԾԱՓԱՀԱՐԵԼ Է ԻՆՁ՝ ԵՍ ՆՐԱՆ ՄԵՆԱԿ ՉԵՄ ԹՈՂՆԻ». ԺՈՐԱ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆԸ 80 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

Մարտի 17-ին լրանում է ԼՂՀ ժողովրդական արտիստ Ժորա Մովսիսյանի 80-ամյակը: Գրեթե 50 տարի իր հավատարիմ հանդիսատեսին ծառայած դերասանն առայսօր Փափազյանի անվան թատրոնում է՝ չնայած այն ճգնաժամին, որ թատրոնն ապրում է այսօր և չնայած այն հանգամանքին, որ նրա հասակակից դերասանների համար դժվար է ոչ միայն որևէ ներկայացման մեջ դեր ստանալը, այլև պարզապես թատրոնում մնալը: Ժորա Մովսիսյանը թատրոնում է և, իր իսկ հավաստմամբ, չի պատրաստվում այն լքել: Մեր տատիկների ու պապիկների, մեր ծնողների կողմից սիրված դերասաններից մեկը, սակայն, իր հոբելյանը դիմավորում է վիրավորված: Վիրավորված ոչ թե իր հավատարիմ հանդիսատեսից, ոչ թե իր տունը դարձած թատրոնից, այլ թատրոնի տնօրինությունից, որը չի սովորել գնահատել թատրոնի իսկական նվիրյալներին: Բայց տխուր ու ցավոտ բաներից խոսելու փոխարեն,  անդրադառնանք հարգարժան դերասանի հոբելյանին: Ծննդով աշտարակցի Ժորա Մովսիսյանը Ստեփանակերտ է եկել Գորիսից: Երբ նրան հրավիրում են Ստեփանակերտի դրամատիկ թատրոն, մեծ հաճույքով ընդունում է հրավերը: Եվ արդեն 4 տասնամյակից ավելի է, նա այստեղ է: Այստեղ էր նաև Արցախի համար ծանր տարիներին. «Միայն հետո, Արթուր Մկրտչյանի հրամանով մեզ տեղավորեցին Հայաստանի տարբեր թատրոններում,- պատմում է Ժ. Մովսիսյանը:- Ինձ տեղավորեցին Երևանի երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում, որտեղ ընդունեցին մեծ ուրախությամբ: Եվ արդեն ետ վերադառնալու ժամանակ ռեժիսոր Էլբակյանն ասաց. «Պարոն Մովսիսյան, մենք ձեր կարիքն ունենք, մնացեք այստեղ, բոլոր պայմանները կապահովենք ձեզ համար»: Ասացի՝ 45 տարի այդ ժողովուրդը ինձ ծափահարել է, ես նրան մենակ չեմ թողնի»: Եվ եկավ: Եկավ իր հանդիսատեսի, իրեն ծափահարողների համար: Գիտեր, որ իր հանդիսատեսը սպասում է իրեն: Բայց եթե հանդիսատեսը սպասում էր իրեն, ապա թատրոնում, ավելի ճիշտ տնօրինության հետ եղան պրոբլեմներ, ընդհուպ մինչև այն, որ տնօրենը Ժորա Մովսիսյանին (և ոչ միայն նրան) հեռացնում է վերջինիս համար օջախ դարձած թատրոնից, ուր Ժ. Մովսիսյանը վերականգնվում է միայն ԿՄՍ նախարարի հրամանով…

Սակայն փորձենք իմանալ, թե տասնամյակներ շարունակ տարատեսակ դերեր մարմնավորած դերասանի համար ո՞րն է ամենասիրած և  ամենահաջողված դերը: «Գվիդոնը («Սրտի արատ» պիեսում),- պատասխանում է Ժ. Մովսիյանը, ապա ավելացնում,- սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը, Բորան («Ռուզան»): Չեմ ուզում բոլորը թվել, որովհետև հուզվում եմ:

Դերերից դժգոհ չեմ, բայց այդ դերերը խաղալուց հետո ես չեմ գնահատվել այնպես, ինչպես որ պետքն է»: Իսկ հետաքրքիր է՝ կա՞ այնպիսի մի կերպար, որը Ժորա Մովսիսյանն ուզում էր մարմնավորել, բայց այդպես էլ չմարմնավորեց: Պարզվում է, կա՝ Քաջ Նազարը: Ինչո՞ւ: Ասում է, որ այդ կերպարի մասին ինքը վաղուց է երազել, որ այն իր էությամբ ավելի մոտ է իրեն և, որպես դերասան, տեսնում է նրան՝ այդ կերպարը:

Իսկ ինչո՞վ է Ժորա Մովսիսյան մարդն ու դերասանը տարբերվում մնացածներից: «Ես ինձ չեմ գովազդում, երբե՛ք: Բնավորությամբ պայքարող չեմ, իմ մասին խոսող չեմ»,- ասում է դերասանը: Եվ իրոք, նույնիսկ իր կյանքին առնչվող հարցերի ժամանակ նա սկսում է պատմել այս կամ այն դերասանի մասին: Ուստի, սկսում ենք խոսել մեր թատրոնի ներկայից, այն բանից, որ տեղի-անտեղի ասում են, թե մարդիկ դադարել են թատրոն հաճախել, որովհետև այլևս թատրոն չեն սիրում, որ ոչինչ չի կարող նորից նրանց բերել այնտեղ: Բայց մի՞թե իրոք այդպես է. հանդիսատեսին նորից թատրոն բերելու համար ի՞նչ կարելի է անել, որ չի արվում:

Ժ. Մովսիսյանը համոզված է, որ ճիշտ քաղաքականություն վարելու դեպքում կարելի է նորից հանդիսատեսին բերել թատրոն: Ինչպիսի՞ քաղաքականություն: Օրինակ՝ նա նշում է, որ պետք է Արցախյան գոյամարտի հերոսական դրվագների, այսօրվա մեր հոգսերի ու պրոբլեմների մասին պիես գրել ու բեմադրել. «Տեսեք այն ժամանակ տոմսարկղում տոմս կմնա՞: 14 տարեկան երեխան գնացել, տանկ է խփել և եկել դասի: Այդ թեմայով պիես ստեղծեք, տեսեք՝ ինչպես կգան: Եվ ոչ միայն այստեղ. Հայաստանում էլ, արտասահմանում էլ»: Ասել է թե՝ ցանկության դեպքում կարելի է վերականգնել արցախյան թատրոնի լավագույն ավանդույթները: Բայց ո՞վ պիտի վերականգնի: Մեծերի համար դերեր չկան, իսկ ներկայիս երիտասարդ դերասաններն ունե՞ն, արդյոք, այդ ավանդույթները վերականգնելու անհրաժեշտ պոտենցիալ: Ժ. Մովսիսյանը չի կարծում, որ իրենց սերնդին հիմա արժանի փոխարինողներ կան. «Յուրաքանչյուրը, ով ցանկանում է, գալիս է և ընդունվում թատրոնի ստուդիա: Ի՞նչ ստուդիա, եթե կա թատերական ինստիտուտ: Տարեկան 2-3 մարդ ուղարկեք այնտեղ, թող սովորեն և գան: Երեքից երկուսը հաստատ կգան, թե չէ՝ պատահական մարդկանց ստուդիա լցնելով, արժանի դերասանական կազմ չես ստեղծի»:

Լավ, բա պետությունն ի՞նչ կարող է անել թատրոնը ճգնաժամից հանելու համար՝ հարցնում եմ:

Ժ. Մովսիսյանը կարծում է, որ դրա համար նախ պետք է նշանակվի արվեստին ու թատրոնին իսկապես նվիրված ղեկավար, ով մի քանի ռեժիսորներ կբերի թատրոն: Կգան, կբեմադրեն, կգնան: «Արտասահմանում այդպես է՝ ռեժիսոր չկա, կա ուժեղ ադմինիստրացիա, ով տարբեր տեղերից ռեժիսորներ է հրավիրում: Շատ տաղանդավոր ռեժիսորներ կան, ովքեր մեծ սիրով կգան այստեղ բեմադրություններ անելու»:

Այսինքն՝ թատրոնին անհրաժեշտ են փոփոխություններ, լուրջ փոփոխություններ, անհրաժեշտ են օդի պես, հակառակ դեպքում, Ժ. Մովսիսյանի կարծիքով, թատրոն չի լինի: Իսկ թատրոնը քանդել չի կարելի, քանզի սա մեր բոլորիս թատրոնն է, ժողովրդի թատրոնը, ինչպես իրավացիորեն նշում է Ժորա Մովսիսյանը:

Հ.Գ.- Թե պետական մակարդակով ինչպես կնշեն սիրված դերասանի հոբելյանը, տեղյակ չենք, բայց հուսով ենք, որ գոնե այս անգամ ըստ արժանվույն կգնահատեն և կնշեն իր կյանքի մեծ մասն արցախցի հանդիսատեսին նվիրած դերասանի հոբելյանը:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՊԵՏԹԱՏՐՈՆԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ ԴԵՌ ԱՆՀԱՅՏ Է 

Հայտնի է, որ վերջերս ԼՂՀ Ազգային ժողովի վերահսկիչ պալատը հանրապետության մի շարք թատերական կառույցներում աուդիտ է անցկացրել, որի արդյունքում այդ հիմնարկներում օրինախախտումների փաստեր են գրանցվել: Ի՞նչ է արվում այդ թերությունները վերացնելու ուղղությամբ եւ, արդյո՞ք, որեւէ մեկը պատասխանատվության է ենթարկվել: Այս հարցերի առնչությամբ ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար Կ. Աթայանն ասաց, որ պատասխանատվության ոչ մեկը չի ենթարկվել, եւ այդ կառույցներում խախտումները հիմնականում պայմանավորված են նորմատիվային ու կանոնակարգային բազաների բացակայությամբ: Նախարարությունը ստեղծել է հատուկ հանձնաժողով, որը զբաղվում է այդ բազաների ստեղծմամբ:

Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում առկա օրինախախտումների մասին վերջին ժամանակներս պտտվող լուրերը նախարարը չցանկացավ մանրամասնել:

Իսկ թե ինչպես կլուծվի դրամատիկական թատրոնի ճակատագիրը, դեռ հայտնի չէ, միայն պարզ է մի բան, որ պատրաստվում են թատրոնի շենքը վերանորոգել:

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒՄ ԾԽԵԼՆ ԱՐԳԵԼՎԱԾ Է 

ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարարության՝ ծխելու եւ հարբեցողության դեմ պայքարելու մասին հրամանի համաձայն, հանրապետության ուսումնական բոլոր հաստատություններում արգելվում է շենքի ներսում ծխելը: Հաստատություններում տարվում են նաեւ ծրագրի իրականացման քարոզչական աշխատանքներ: Կազմակերպիչներին հանձնարարվել է բուժհաստատությունների եւ զանգվածային լրատվամիջոցների հետ համատեղ կազմակերպել ռադիո եւ հեռուստահաղորդումներ՝ ծխելու եւ ալկոհոլային խմիչքների օգտագործման վնասակարության վերաբերյալ:

karabakh-online.com

ՇՆՈՐՀԱՎՈՐՈՒՄ ԵՆՔ

Լրացավ արցախցի վաստակաշատ մանկավարժ, Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղի միջն. դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Միքայել ԲԱԼՅԱՆԻ  ծննդյան 75-ամյակը

ԿՍՄԻԹՆԵՐ

Վերջապես եկել, եկել-նստել է փափուկ աթոռին
Ու որոշել է այն պահել ու տալ… իր թոռան թոռին:

Գլխին գլխարկ է դնում թանկարժեք,
Բայց ինքը չունի կոպեկի արժեք:

Թե պաշտոն ունես՝ դու նրա աչքում
Խելոք ես, խոհեմ, նաև՝ սիրասուն,
Թե չունես պաշտոն «Վերևի հարկում»,
Կոպիտ ես, տգեղ, տխմար, անասուն:

Հիմա ամենուր լրբի պես ժպտում ու քսմսվում է անամոթ Հուռին,
Քանզի ամուսնուն տարիներ առաջ առանց արցունքի… հանձնել է հողին:

Տասնհինգ տարի ուսում է առել,
Բայց հավատացեք… դեռ մարդ չի դառել:

Մեր խոհեմ Սեթը
Նոր է ավարտել բուհը Արցախում,
Հիմա հարազատ դպրոցի բակում
… գազար է ծախում:

Սաները հարգում ու շատ են սիրում տիկին Վարդուհուն,
Քանզի լոկ նրա ժամերին է, որ նիրհում են, քնում:

Նա կուրծք է ծեծում, ասում, համոզում,
Որ ինքը երբեք, երբեք չի ստում.
Մարդիկ հորանջում, լսել չեն ուզում,
Իսկ սա ստերի նոր շարք է կերտում:

Մեղավորների փեշերը լիզում,
Հանգիստ իր համար փողեր է դիզում:

Կաշառակեր է, նենգ  ու ստախոս,
Բայց համարվում է… «կարգին» դասախոս:

Այն տարիներին գլուխ էր պահում շենքի նկուղում,
Հիմա մեր հերոս տղերքի մասին երգեր է գրում.
Բայց, Աստված չանի, թե հանկարծ թուրքը նորից ձեն հանի,
Գիտցեք, նա հենց նույն նամ նկուղում …«չոր տեղ կճարի»:

Միքայել ԲԱԼՅԱՆ

«ՎԵՐՆԱՏՈՒՆԸ» ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈԳԱԾՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔ ՈՒՆԻ

Օրերս կայացավ «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ եռյակի հերթական համերգը: Խմբի կատարումներին ծանոթ հանդիսատեսը, կարծում եմ, արդեն պատկերացնում է, թե ինչպիսի համերգ էր դա: Իսկ նրանց, ովքեր երբևէ չեն եղել «Վերնատան» համերգներին, միայն մի բան կարող եմ մաղթել՝ անպայման լսել եռյակի կատարումները, քանի որ բառերն այստեղ ավելորդ են:

Սակայն համերգի մասին չէ, որ ուզում եմ խոսել: Ուզում եմ խոսել «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ եռյակ-երևույթի մասին. ի՞նչ է այն, ինչո՞վ է տարբերվում մյուսներից և ի՞նչ է տալիս արցախցի հանդիսատեսին: Արդեն չորս տարի է, ինչ խումբը ստեղծվել է և պարբերաբար հանդես է գալիս համերգներով՝ կամաց-կամաց արցախցու ականջը սովորեցնելով ժողովրդական երգին, որ տասնամյակներ շարունակ մոռացության էր մատնված, հատկապես՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Հայկական ժողովրդական երգեր, գուսանական երգեր, Կոմիտաս. ահա այն  ստեղծագործությունները, որոնք  խումբը նորովի մատուցում է մեզ: Ինչո՞ւ է նորովի մատուցում: «Սկզբում,- ասում է խմբի ղեկավար, երգիչ Տիգրան Մկրտչյանը,- խաշը կավե ամաններով էին ուտում: Հիմա մարդիկ ավելի շքեղ կերակուրներ են ուզում, ավելի շքեղ ափսեներով: Եվ ի՞նչ եմ անում ես: Ես մատուցում եմ նույն խաշը՝ ճենապակե ափսեներով և շքեղ տան մեջ: Կարելի է ասել՝ ես նրանց «խաբում եմ»: Մի քանի անգամ մատուցում եմ այդ կերակուրը, մինչև նրանք սովորեն, համը մնա բերաններում ու էլ չեմ տալիս: Հավատացնում եմ, որ հետո նրանք իրենք գիշերվա կեսին կգան, դուռդ կծեծեն ու կասեն՝ մենք քո պատրաստած խաշն ենք ուզում»: Բայց մի՞թե միայն երգերի նորովի մատուցումն է, որ «Վերնատունը» տարբերում է մյուսներից: Ոչ: Այն մյուսներից տարբերվում է նաև մատուցման որակով: Ինչպե՞ս հասցնել երգը ունկնդրին. ահա խմբի գերխնդիրը: Տիգրան Մկրտչյանի խոսքերով՝ դա պետք է անել այնպես, որ ունկնդիրը զգա, տեսնի և շոշափի երգիդ յուրաքանչյուր բառը: «Ես ուզում եմ, որ ունկնդիրը ոչ թե պարզապես լսի երգի բառերը, այլ՝ տեսնի,- ասում է նա:- Եթե երգում եմ կռունկի երգը, ուզում եմ, որ նա զգա այդ կռունկին, տեսնի, թե ինչպես է այդ կռունկը հասել Մուշ, Վան, Կարս: Ուզում եմ, որ նա այդ պահին նախանձի կռունկին, որովհետև կռունկը եղել է այնտեղ, որտեղ ինքը երազում է լինել, բայց չի կարող, և ասի՝ երանի քո ոտքերին»: Տիգրան Մկրտչյանը նույն  բանն ասում է նաև իր երաժիշտներին ու երգիչներին, ասում է, որ նախ մտածեն երգի մասին, հասկանան, և ապա այդ հասկացածը պատմեն ունկնդրին: Թերևս այդ պատճառով էր ռուսական ռոմանսի ժամանակ հայկական քանոնը «վերափոխվել» ռուսական բալալայկայի, իսկ իտալական երգի ժամանակ՝ մանդոլինայի: «Տեսնո՞ւմ եք,- ասում է Տիգրան Մկրտչյանը,- նշանակում է Ռուզանը (քանոնահարուհին) հասկացել էր այդ ամենը, ուստի նա ոչ թե պարզապես նվագում էր, այլ երգում էր իր մատներով»:

Հիրավի՝ «Վերնատան» յուրաքանչյուր համերգ ցույց է տալիս, որ մենք ունենք այնպիսի մի խումբ, որով կարող ենք հպարտանալ, և որը կարող է ներկայացնել մեզ աշխարհի յուրաքանչյուր կետում: Հանդիսատեսը դա հասկանում է, բայց պետությունը, չգիտես ինչու, կարծես չի ուզում հասկանալ: Ցավալի է, բայց փաստ՝ եռյակն առայսօր չունի որևէ կարգավիճակ և որևէ կերպ չի հովանավորվում պետության կողմից: Գուցե մեր ձայնը լսեն և, ի վերջո, «Վերնատունն» էլ արժանացնեն ուշադրության, քանի որ ով-ով, բայց այդ խումբը, ժողովրդի ասած՝ հաստատ մեր պետության երեսը պարզ կպահի ողջ աշխարհում:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԱՍՈՒՅԹՆԵՐ

Քաղաքական մեկնաբանություններով զբաղվելը մոդայիկ է դարձել: Երբեմն որոշ մեկնաբանություններ նման են լինում սուրճի դատարկած գավաթի վրա կատարված «հավաստի» լավատեսական ու խորաթափանց գուշակությունների:

Հայրենիքի հանդեպ սերը բոլորի համար չէ փոխադարձ լինում, երևի դա էլ է բախտի բան…

Շատ ունեցողի համար շատն էլ է քիչ թվում, չունեցողին քիչն էլ է շատ թվում:

Օգտակար կարող են լինել ինչպես հաղթողի, այնպես էլ պարտվողի խորհուրդները:

Կյանքը զարմանալի հանելուկ է՝ մեկի սխալի հաշվին երբեմն մյուսն է հեշտությամբ շահում:

Իրավացի լինելը դեռևս ոչինչ չի նշանակում, եթե չես կարող ապացուցել:

Ամեն նոր սերունդ շատ ջանքեր է գործադրում, զոհեր տալիս՝ հնի սխալները ուղղելու համար, որպեսզի հետո… սեփական սխալները գործի:

Ապրուստի մոջոցներից զուրկ, անհույս, անապահով մարդու ազատությունը հազիվ թե նրա համար որևէ նշանակություն կարող է ունենալ:

Այնուամենայնիվ, կյանքը շատ է անկանխատեսելի, հետևաբար, վաղվա համար պինդ պահածի ու կորածի միջև տարբերությունը մեծ չէ:

Մարդուն ապրելու քիչ ժամանակ է տրվում, շատերին՝ նաև ապրելու քիչ հնարավորություններ:

Մահը չէ ամենասարսափելին, այլ այն ապրելը, որը ոմանց համար մահից էլ վատ է:

Ուժեղ քամին փչում թույլ, փոքր կրակը հանգցնում է, մեծը՝ ուժեղացնում: Ժամանակն էլ քամու այդ հատկությունն ունի:

Մարդ կա լավ ապրողին է երանի տալիս, մարդ էլ կա՝ մեռնողին:

Մարդիկ իրենց ձեռք բերածի, ունեցած ամեն ինչի համար վճարում են իրենց կյանքի մի մասնիկով: Եվ հաճախ տվածը, ավելի ճիշտ կորցրածը, շատ ավելի մեծ է լինում, քան ձեռք բերածը:

Գաղափարները նույնպես ծնվում են, ապրում փառավոր կամ տառապանքների մեջ, մահանում բնական մահով, երբեմն էլ՝ բռնությամբ:

Ժամանակին չդատապարտված անառակությունը հետագայում կարող է ներկայանալ նույնիսկ հակամարտություններով, որպես օրինակելի առաքինություն:

Կուսակցությունների առատությունը չի նշանակում ժողովրդի մասին հոգացողների առատություն:

Երբ միջնորդը ավելի է ճիգեր գործադրում հավատացնելու իր անկողմնակալությունը, նշանակում է, հարկ կա՝ առավել զգույշ լինել:

Հավատարիմ համարվող բարեկամդ, երբ ոխերիմ թշնամուդ հետ բարեկամանում է, լավ բան սպասելը միամտություն, անհեռատեսություն կլինի:

Լավատես աղքատը օրվա գործը վաղվան չի թողնի, հատկապես ուտելու բանը՝ եթե լինի…

Էմմա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

Սպորտ

ԼԵՎՈՆ ԱՐՈՆՅԱՆԸ՝ ՍՈՒՊԵՐՀԱՂԹՈՂ

23-ամյա հայ գրոսմայստեր Լեւոն Արոնյանը փայլուն հաղթանակ տարավ Լինարեսի սուպերմրցաշարում, որի մրցանակային հիմնադրամը 380 հազար եվրո էր:

Վերջին տուրից առաջ Լեւոնը Թոփալովի, Լեկոյի եւ Ռաջաբովի հետ 7.5-ական միավորով գլխավորում էր մրցաշարային աղյուսակը եւ 14-րդ տուրում սեւերով պետք է մրցեր Լեկոյի հետ, որը մրցաշարի 1-ին տուրից գլխավորում էր աղյուսակը: Վերջին տուրում Վեսելին Թոփալովը ոչ ոքի խաղաց Ֆրանցիսկո Վալիեխոյի, իսկ Թեյմուր Ռաջաբովը՝ Էթիեն Բաքրոյի հետ: Իսկ ահա Լեւոն Արոնյանը սեւերով պարտության մատնեց Պետեր Լեկոյին եւ  8.5 միավորով մրցաշարի հաղթող դարձավ:

Ահա մրցաշարային աղյուսակի վերջնական տեսքը.

Արոնյան – 8,5, Թոփալով – 8, Ռաջաբով – 8, Լեկո – 7,5, Սվիդլեր – 6,5, Իվանչուկ – 6,5, Բաքրո – 6, Վալյեխո – 5:

——————————————————————————————-

Война и мир

Чего боятся карабахцы и азербайджанцы?

Массированная психическая атака мировых лидеров, осуществленная накануне Рамбуйе, не принесла видимых результатов. Несмотря на демонстрировавшийся оптимизм, лидеры Армении и Азербайджана не пришли к соглашению по вопросу Нагорного Карабаха. Уже после встречи, высказав разочарование, мировые лидеры медленно подводят всех к тому, что пока не будет понимания между народами, не будет создана атмосфера доверия между армянами и азербайджанцами, решения конфликта не будет.

К сожалению, для многих слова «доверие», «понимание» имеют чисто политический смысл. Для самих армян и азербайджанцев эти понятия ассоциируются со страхом. Народы боятся друг друга, и пока им есть чего бояться, доверия не будет.

Чего же боятся карабахские армяне? Прежде всего, угрозы физического уничтожения. Человек живет один раз, и глупо обрекать себя на верную смерть только потому, что ты армянин. А угроза более чем реальная – даже не углубляясь в далекую историю, можно вспомнить целый ряд примеров жестоких убийств армян, которые не только не получили осуждения в Азербайджане, но и были удостоены одобрения. Угроза обретает особую реальность на фоне ярой антиармянской истерии, тиражируемой СМИ Азербайджана. Официальная политика Баку тоже ничего хорошего армянам не сулит – власти запрещают своим гражданам даже общаться с карабахцами, а приезжающим в НКР азербайджанцам приходится пройти семь кругов ада, чтобы оправдаться… за обычную командировку. Что  в такой ситуации может думать рядовой карабахский гражданин, который осознает, что нельзя долго жить в изоляции, но и понимает, что ценой за выход из изоляции может стать его жизнь?

Вторая основная угроза, которая удерживает карабахцев от согласия на добрососедское проживание с азербайджанцами, возвращение беженцев и сдачу территорий – это угроза потери национальной идентичности. Как бы мы ни говорили, что все люди равны – независимо от их этнической принадлежности, каждый человек идентифицирует себя с какой-то группой людей, и имеет для этого не только культурологические, но и генетические основания. Потеря такой идентичности для многих равна потере чести, достоинства, то есть того, что составляет суть человека. И на Кавказе, где этническая принадлежность всегда была одним из основных оценочных признаков, это особенно важно.

Возможно, кто-то с этим поспорит и заявит, что принадлежность к этносу – не самое главное в человеке. Этот кто-то будет прав. Человек действительно не может каждую минуту думать о том, что он армянин или француз, но – до того момента, пока ему не будет угрожать опасность по национальному признаку – именно потому, что он армянин или француз. В этом случае этническая принадлежность становится  частью самозащиты. И никто не вправе обвинять человека в самообороне, если в отношении его этноса осуществляется нескрываемая демографическая экспансия. Никому не хочется остаться в ущербном меньшинстве на земле, которую он считает своим домом.

Таким образом, для карабахцев в конфликте решается вопрос жизни и национальной идентификации. И уступки в этом вопросе равнозначны отказу от самосохранения.

Чего же боятся азербайджанцы, которые не идут ни на какие контакты с армянами и не желают смириться со сложившимися реалиями? Явно не физического уничтожения  и не потери национальной идентичности. Это исключается при наличии такого населения и  такой территории. Страх у азербайджанцев, скорее, психологического характера. Комплекс пораженчества, который появился в результате отступлений, стал детонатором угрозы потери национального (даже шире – цивилизационного) достоинства. Как это так – исламский мир везде наступает и выигрывает, а Азербайджан проигрывает? Так ведь и пристыдить могут старшие братья. Осознание этого и порождает антиармянскую истерию, которая не дает покоя ни армянам, ни самим азербайджанцам.

Уже выросло в Азербайджане поколение людей, которые мыслят подготовленными взрослыми клише, считают армян своими кровными врагами и готовы отдать за землю свои жизни. И что самое страшное  – эти молодые люди не задают себе вопросов и не сомневаются.

Недавно по долгу службы группе молодых карабахцев пришлось встретиться с азербайджанскими сверстниками. Впечатление было удручающим. Молодые люди из Баку явно демонстрировали, что готовы воевать. «Что для вас важнее – нормальная благополучная жизнь или война за земли?» – спросили у них. «Земли», – был ответ.

Правда, по ходу встречи некоторые бакинцы стали сомневаться в «домашних заготовках», возможно, поняв, что армяне мыслят иначе. Однако, это была всего лишь маленькая группа, и было очень жаль осознавать, что немалая часть молодых азербайджанцев настроена именно так.

Антиармянская пропаганда загнала азербайджанцев в яму. Они стали ее заложниками и вряд ли без волевого решения смогут сбросить с себя эти оковы. Возможно, не будь этой пропаганды, армянские беженцы-карабахцы не стали бы категорически отказываться вернуться в Азербайджан. А ведь именно это нежелание ставит под вопрос возвращение в Карабах азербайджанских беженцев. Возможно, не будь «пропагандистского» Сумгаита, армяне не стали бы покидать Азербайджан. Возможно, если бы не «устрашающе-карательная» операция «Кольцо», в армянах не проснулся бы инстинкт самосохранения. Возможно, если бы Азербайджан сейчас не продолжал оголтелую пропаганду, карабахская общественность не стала бы так давить на свои власти, требуя не допускать в Карабах азербайджанцев, не возвращать территории и не пускать сюда миротворцев.

По всей видимости, это осознают и посредники, и супердержавы. Поэтому-то они и предлагают не просто компромиссы. Они предлагают глобализацию, которая позволяет ставить общечеловеческие ценности выше этнических. Известно, например, об инициативе создания на Южном Кавказе единого региона без границ, который может стать частью расширяющейся Европы.

Посредники понимают, что даже если заставить руководителей Армении и Азербайджана пойти на взаимные уступки, народы восстанут. Особенно, карабахский народ, для которого решается вопрос не территорий, а жизни. Никто в Карабахе не хочет войны (об этом говорят и социологические исследования, и заявления властей), все хотят жить нормальной благополучной жизнью. Но куда денешься от соседа с его нынешними психологическими комплексами, угрожающими нашей безопасности и национальной идентичности?

Наира АЙРУМЯН

Если не этническая собственность на землю, то что?

Одним из главных доводов в территориальных спорах между двумя странами является утверждение об историческом праве на землю того или иного этноса. Каждая из сторон приводит доказательства своего этнического права на землю в определенный период истории. И поскольку в разные периоды истории земля принадлежала разным народам, а, помимо всего прочего, историческую принадлежность очень сложно проверить, территориальные споры не прекращаются.

Ситуация несколько изменилась с тех пор, как на планете появились государства, построенные не на этническом праве на землю. К примеру, США. В этой стране люди объединились вокруг надэтнических ценностей – права человека, «священная» собственность, демократия. Подобное образование было создано и на «старом» континенте – это Евросоюз, под крышей которого собрались страны, решившие, что либеральные ценности и экономические выгоды стоят выше национальной принадлежности. Примерно такая же идея была при создании Советского Союза, который, не совсем удачно, объединил людей разных национальностей вокруг социалистической идеи.

Таким образом, идея этнической собственности на землю несколько атрофировалась. С некоторых пор на Западе уже не говорят об исторических правах на ту или иную территорию. Людей, населяющих эту территорию, просто спрашивают, вокруг какой идеи они решили создать государственное образование. И если идея стоящая, государство строится. Если же речь идет о ставшей уже банальной национальной идее, это, как правило, не находит понимания у мирового сообщества.

В этом контексте, к примеру, непонятно, вокруг чего строится государство в России. Страну эту населяют сотни народностей, каждая из которых имеет территориальные и иные претензии, но все они живут в одной стране, границы которой усиленно защищаются. Создается впечатление, что это и есть цель – сохранить государство в нынешних границах. Почему нынешнему российскому гражданину должно быть плохо в независимом Дагестане, а не в составе РФ, никто не объясняет.

Карабахский конфликт тоже имеет этническую основу. Этнические армяне, проживающие на территории, насильственно переданной под протекторат Азербайджана, восстали против демографической и экономической экспансии, угрожавшей не только их национальной идентичности, но и физическому существованию. Это этнический конфликт, но основа его связана не с национальными амбициями армян, а с вынужденной самообороной против этнических вызовов. В карабахском конфликте в качестве довода также приводится историческое право на владение территориями. Однако эти доводы, как и следовало ожидать, не находят должного понимания со стороны мирового сообщества. Для современного миропонимания приемлемы другие ценности, например, безопасность, права, стабильность, экономическая выгода. И с этой точки зрения у Карабаха гораздо более веские доводы, чем этническая собственность на землю. Очевидно, что при наличии опасности, которая продолжает исходить от соседнего Азербайджана, Карабах не может поступиться гарантиями своей безопасности. Очевидно и то, что стабильность в регионе могут обеспечить только очень авторитетные гарантии или военный баланс. Речь идет не о том, кому должна принадлежать земля, а о том, в каком направлении будет развиваться построенное на этой земле государство.

Вокруг какой же идеи может быть создано Карабахское (и Армянское) государство, чтобы обеспечить стабильность в регионе и благополучную жизнь для своих граждан? Очевидно, что вокруг защиты прав и интересов каждого из своих граждан. Провозглашение и построение такого государства должно стать императивом внешней и внутренней политики. Этническая же составляющая в этом случае приобретает, скорее, культурологическое значение. Но при этом не стоит забывать, что принадлежность к определенному этносу также является неотъемлемым правом каждого гражданина.

Н. АЙРУМЯН

——————————————————————————————-

Медиадиалог

Для армянского журналиста патриотизм превыше профессионализма

Борис НАВАСАРДЯН – основатель и президент Ереванского пресс-клуба, первого в Армении профессионального объединения журналистов, созданного в посткоммунистический период. Был редактором  русскоязычной версии газеты «Айастани Анрапетутюн», главным редактором газеты “Зеркало” (Ереван). С 2000 г. является также сопрезидентом Международной Ассоциации журналистов «Южный Кавказ». Автор многочисленных медиа-исследований, аналитических статей.

Как Вы оцениваете нынешнее состояние СМИ в Армении?

– СМИ, как, собственно, и политика, служат сегодня инструментом раздела сфер влияния между  кланово-олигархическими группировками. Соответственно, если основное содержание СМИ в первой половине 90-ых годов отражало какие-то политические взгляды, мнения на те или иные события и явления,  конкурирующие   идеологии и т. д., то сейчас оно, скорее, отражает борьбу за защиту интересов отдельных лиц и групп, для которых идея, политика и власть являются, как правило, всего лишь средством наращивания богатства.

Поэтому сегодня жесткого разделения на политически ориентированные СМИ нет. Но при этом сохраняется конфронтация в зависимости от того, чьи клановые интересы защищает то или иное средство массовой информации. И здесь следует четко разграничить печатную и вещательную прессу, в первую очередь, телевидение. В связи с важностью роли телевидения как источника информации и канала влияния, правящие круги, сосредоточившие сегодня в своих руках и политическую власть, и собственность, и права (то есть, у нас сегодня завершилась монополизация этих трех важнейших институтов), в значительной степени контролируют также весь телеэфир. И если в печатной прессе мы еще видим определенную степень политического плюрализма, противопоставления точек зрения на актуальные для общества вопросы, то на телевидении этого практически нет. Поскольку власть, какие бы внутренние противоречия в кланово-олигархических группировках не существовали, старается выглядеть в глазах общества монолитной силой, против которой «не попрешь».

– Отражаются ли эти процессы на самой журналистской братии?

– Бесспорно, отражаются. Если в начале 90-ых годов достаточно сильной тенденцией в журналистских кругах было стремление быть независимым наблюдателем, независимым аналитиком, то в дальнейшем это стремление быстро улетучилось. В период доминирующей политизации СМИ в середине 90-ых журналисты больше ощущали себя уже политическими деятелями, частью того или иного политического лагеря. Условия же сегодняшней кланово-олигархической системы вынуждают журналиста предлагать себя в качестве поставщика услуг, который руководствуется не своей исконной миссией – информировать общество и даже не миссией проводника тех или иных политических взглядов. Фактически, журналист должен, особо не задумываясь, точно выполнять заказы, которые спускаются теми группами, которые содержат СМИ. Чем лучше выполняешь заказ, тем лучше твое финансовое состояние. Это, к сожалению, сегодня отражается на армянской журналистике и в профессиональном, и в психологическом плане.

– Каково влияние карабахского конфликта на СМИ? Как представляется в СМИ патриотизм, и насколько здесь отходят от классического понимания патриотизма?

– Не думаю, что понимание патриотизма в доконфликтный период было актуальным, поскольку тогда он не являлся фактором, существенно влияющим на журналистскую деятельность. В ходу было лишь общее понятие советского патриотизма, не накладывавшее каких-либо специфических обязательств и лишь самым абстрактным образом соотносившееся с содержанием журналистской работы. Конечно, и тогда некоторым очень известным именам в журналистике дозволялось выступать в роли защитников не только советских патриотических идей, но и сугубо армянских. Однако это была привилегия единиц. Понятие патриотизма актуализировалось в армянской журналистике именно с началом карабахского движения. И я бы не сказал, что традиционное, упрощенное понятие патриотизма, распространенное в обществе, как-то преломлялось применительно к журналистике. Оно прямо так и интерпретировалось: если ты армянин, даже будучи журналистом, должен делать то и только то, что соответствует общим представлениям о национальных интересах, что способствует победе в Карабахе, а в дальнейшем – защите завоеваний в карабахской войне. Такой подход, в основном, сохраняется до сих пор. То есть, если перед журналистом стоит дилемма “объективно и точно осветить событие, явление или представить его в выгодном для своей стороны свете”, он, безусловно, выбирает второе. Не задумываясь, в принципе, над тем, насколько соответствует национальным интересам подобная реализация журналистской профессии. Эта проблема никого особенно и не волнует: формула «гражданский, патриотический долг превыше профессионального» воспринимается однозначно и не ставится под сомнение. При этом есть небольшая группа журналистов и СМИ, которые можно охарактеризовать как протестные. Они ориентированы на то, что все, соответствующее сегодня национальным интересам, в том их виде, как это представляется власти, истеблишменту, на самом деле плохо. От них, соответственно, идет негатив и относительно позиции Армении в карабахском вопросе, в вопросе взаимоотношений с Турцией, и по всем другим темам, где затрагиваются национальные струны. То есть, скажем, выступление армянской футбольной команды подается с максимальным скепсисом, неудачи, недостатки выявляются везде, даже там, где их нет. Подобный негатив является просто обратной стороной примитивного понимания национальных интересов и стремления отстаивать их любой ценой, на любом участке – в том числе и там, где это абсолютно неуместно. Описанные тенденции в нашей журналистике – явления родственные.

Есть, конечно, отдельные журналисты, которые пытаются реально и объективно писать и говорить на темы, сопрягаемые обществом с понятием патриотизма. Но их работа востребована, главным образом, зарубежными СМИ. До местной аудитории точная, беспристрастная информация, объективный анализ и комментарий доходят не часто.

– Какое место в армянских СМИ занимает Карабах?

– Я бы сказал так: по объему –  достаточно большое место, по содержательному посланию населению, адекватному значению проблемы – очень маленькое. Карабах, карабахский конфликт, переговоры, формулировки в тех или иных документах – публикаций об этом немало. Но информации, которая помогла бы общественности максимально глубоко понять современное состояние проблемы, ее развитие, возможный исход, явно не хватает. Думаю, здесь мы значительно уступаем азербайджанской прессе. Там журналисты, при всей своей тенденциозности, все-таки стараются «копать», узнавать что-то новое.

– Как вы считаете, журналистские материалы, освещающие карабахский конфликт в Армении, больше отдаляют стороны друг от друга или наоборот?

– Бесспорно, отдаляют, потому что существуют абсолютно разные концепции, абсолютно разные описания того, с чего все началось, как продолжалось, кто виноват, кто больше кому насолил, и отсутствует желание – разобраться в реальности. Это все, безусловно, отдаляет стороны. Я считаю, что сегодня в Армении и Азербайджане мы имеем более радикализированную молодежь (по сравнению с представителями среднего поколения), что подтверждают некоторые опросы и опровергают другие. Молодежь в Армении и Азербайджане гораздо хуже относится друг к другу, гораздо хуже представляет мирное сосуществование в регионе. Это в значительной степени является результатом деятельности прессы.

– В плане карабахского конфликта есть ли какая-то связь между обществом и СМИ, как она проявляется?

– Думаю, что СМИ и общественность существуют отдельно друг от друга, поскольку эта тема не актуализируется ни политической элитой, ни прессой. Она как бы сформировалась в свое время и застыла в том состоянии, в котором существовала в обществе в начале 90-ых. Политика сама по себе, безусловно, развивается, в любом случае, какие-то переговоры идут, осуществляется какое-то давление извне, которое влияет на деятельность наших элит в карабахском вопросе. И этот разрыв между обществом и реальным развитием конфликта углубляется.

– Какое влияние может оказать пресса на карабахский конфликт, на  ход его развития?

– Побудить сегодня общество к каким-то действиям через СМИ очень трудно, в частности, в связи с конфликтом. Но сделать общество более информированным, более подготовленным к возможному прорыву в урегулировании конфликта – это можно и необходимо сделать. Если мы будем держать общество в том состоянии информированности относительно конфликта, какое есть сейчас, то, бесспорно, ожидать какого-то общественного согласия или понимания шагов властей в случае прорыва будет очень трудно. То есть, это будет волевое, силовое решение, не очень понятное для общества.

– Не так давно международные посредники призывали власти Армении и Азербайджана готовить общество к возможному решению. То есть, в этом плане, по Вашему мнению, ничего не делается?

– Никто этого не делал. Как и по многим важным вопросам, власти предпочитают работать в спокойной атмосфере. То есть делать то, что делается, не вовлекая в этот процесс общество, не будоража его мысли, чувства. Но если власти хотят достичь какого-то результата, они непременно должны сделать общество соучастником процесса возможного урегулирования конфликта, используя также СМИ.

—–

Эти интервью сделаны в рамках проекта «Разрушение стереотипов и формирование общего информационного пространства» при поддержке  организации «Ресурсы Примирения» (в рамках проекта «Инициатива Консорциума»). Партнеры по Армении – Исследовательский центр «Регион» журналистов-расследователей, по Азербайджану – Институт Мира и Демократии

—–

“Карабахский конфликт надо решать в общекавказском контексте, в контексте Кавказо-Европейской интеграции”

Мехман АЛИЕВ родился в 1958 году в Баку. Закончил журфак МГУ. Автор многих аналитических статей и публикаций. В 1991 году открыл в Азербайджане  первое независимое информационно-аналитическое агентство “Туран”. Является на данный момент членом совета редакторов и совета прессы Азербайджана.

Как вы оцениваете сегодняшнее состояние азербайджанских СМИ?

– Состояние любого СМИ во многом определяется его финансовым положением. Основная  проблема азербайджанских СМИ  заключается в том, что  они не  самодостаточны  в финансовом отношении. Такая ситуация сложилась в результате целенаправленной  политики властей по осуществлению тотального контроля над СМИ как инструмента контроля над общественным сознанием. Например, начиная с 1998 года,  со страниц азербайджанской прессы исчезла реклама – как основной доход газет. Выжить за счет маленьких тиражей, которые имеют все газеты,   невозможно. В такой ситуации у газеты остается только один путь –  продаваться и исполнять музыку, которую  заказывает покупатель.

– То есть независимых СМИ в Азербайджане практически не существует?

– Да, вы меня правильно поняли. Правда, некоторые СМИ пытаются как-то существовать независимо, но таких ничтожно мало.

– А как же возглавляемое Вами информагентство “Туран”?

– Мы не являемся печатным органом. Большинство наших подписчиков – за рубежом, что и позволяет нам сохранять какую-то самостоятельность. Я когда-то говорил еще Гейдару Алиеву, что нам удается выживать, потому что мы не ориентированы на внутренний рынок.  Также как и все, мы думаем не о  развитии, а о выживании.

Каково сегодня положение азербайджанского журналиста?

– В силу указанных причин трудно сформировать качественный журналистский корпус. Журналист должен обладать такими качествами как честность и компетентность. А в силу финансовой нищеты  и материальной зависимости трудно ожидать  хороших результатов журналистского  труда.

– Так во всех южнокавказских странах или только у нас?

– Не могу судить точно обо всем Южном Кавказе: ни грузинских, ни армянских газет я не читаю. Но по информации, которую я получаю из различных источников, ситуация не лучше. Например,  мы безуспешно пытались получить подробности из различных грузинских СМИ о скандале, который произошел на территории Грузии  с руководителем молодежной  организации «Ени Фикир» Баширли. Эти контакты убедили меня в зависимости журналистов от власти. Похожее  произошло  и при выяснении  у армянских коллег ряда аспектов этого же дела.

– Существует ли патриотизм в нынешних наших СМИ?

– В определенной степени, конечно, существует – в лице отдельных журналистов, но не изданий. Но в любом случае быть гражданином, а не псевдопатриотом  очень непросто, особенно если материально нуждаешься…

Как Вы оцениваете влияние карабахского конфликта на СМИ?

– СМИ в Азербайджане сейчас пишут о карабахском конфликте не так уж много. Бывают, конечно, статьи, посвященные каким-то значимым событиям – скажем, каким-то переговорным мероприятиям, решениям международных организаций. Глубокие материалы, специально посвященные этой проблеме, попадаются редко. Видно, и пресса устала от стагнации переговорного процесса: ведь с 1994 года, когда было заключено перемирие, никаких значимых подвижек в  вопросе урегулирования не наблюдается.

– Вы, наверное, знакомы с мнением международных организаций о том, что между народами враждующих стран должно произойти какое-то сближение. Как Вы думаете, возможно ли такое сближение в нынешних условиях?

– Лично я всегда выступал за нормальные связи между всеми народами. Прежде всего – СМИ Азербайджана и Армении не должны пропагандировать взаимную ненависть. Мы должны просто помогать обществу – правильно понимать ситуацию и побуждать общественные дискуссии о том, как выходить из этой ситуации. Но никакие СМИ не смогут решить вопросы, входящие в исключительную компетенцию государства.

– А вы лично выступаете за налаживание контактов с армянскими СМИ?

– Я вообще за любые контакты – и не только на уровне СМИ. Нельзя уходить от полемики, нельзя делать вид, что не существует никакой армянской медийной версии, связанной с Карабахом, никаких действий по информационному обеспечению карабахского урегулирования – это было бы просто самообманом. Как говорили древние: «в спорах рождается истина».

——————————————————————————————-

Диалог

Карабахские встречи

Предыстория

В Степанакерте состоялась презентация 17 номера журнала “Аккорд”, который полностью посвящен проблеме карабахского урегулирования. «Демо» уже писала о самом журнале и о дискуссиях, которые он вызвал после ереванской презентации. “Аккорд” был презентован также в Лондоне, Баку и в Тбилиси. Что же касается степанакертской презентации, то, как и ожидалось, журнал вызвал неоднозначную оценку в среде карабахских читателей и поднял много вопросов и тем.

“Аккорд” был издан в рамках “Инициативы Консорциума 4-х британских НПО”, которые реализуют несколько проектов в рамках мирного урегулирования карабахского конфликта. Для участия в презентации в Степанакерт приехали редактор 17-го номера “Аккорд” Лоуренс Броерс, исполнительный директор Консорциума Джонатан Коэн, представители британской организации “Международная тревога” Марк Берентс и Десислава Руссанова, правозащитники из Баку – Аваз Гасанов и из Тбилиси – Паата Закареишвили, журналисты Би-Би-Си Фамиль Исмайлов и Алеша Манвелян, а также представители партнерских неправительственных организаций из Армении.

Помимо участия в презентации, в программе визита гостей были намечены также различные встречи и Круглые Столы – как в Степанакерте, так и в районах республики. Поскольку среди приезжих было также двое азербайджанцев, к визиту гостей было приковано большое внимание. Как проходили некоторые встречи, и что они дали нашим гостям и нашим согражданам – об этом читайте ниже.

Нелегкие вопросы

Одна из самых запомнившихся для гостей встреч состоялась в Степанакертском университете “Месроп Маштоц”. Представители Консорциума рассказали карабахским студентам и преподавателям о  прошедшей презентации 17 номера журнала “Аккорд” и о том, как прореагировали на него в Ереване и в Баку. По словам редактора 17-го номера “Аккорда” Лоуренса Броерса, в Ереване жаловались на то, что в журнале не представлена точка зрения официального Карабаха, в Баку – что в журнале слишком переоценена роль самого Карабаха. Объяснив присутствующим, каковы были подходы издателей, Лоуренс Броерс сказал, что милитаризация политической культуры во всех вовлеченных в конфликт странах не приведет ни к чему хорошему.

Затем завязалась интересная дискуссия на тему “Стратегия на будущее”. Как молодые люди в Карабахе представляют урегулирование конфликта, что знают о своих сверстниках в Азербайджане, каким им видится свое будущее – на эти и другие вопросы были даны иногда очень эмоциональные, но искренние и честные ответы. “Как мы можем говорить о мирном диалоге с сегодняшним Азербайджаном, в котором человеком года может стать убийца спящего армянина?”, “Почему сегодня говорится о тех азербайджанцах-беженцах, кто покинул Карабах, и ничего не говорят о тысячах армян, кто тоже потерял свою Родину, кров, дом в Азербайджане и кто тоже имеет право на возвращение, на которое претендуют беженцы из Карабаха?”, “Как понять то, что руководство Азербайджана постоянно твердит о том, что мы – граждане их страны и кричит о войне с нами, говоря методом угроз?” – подобные вопросы поднимали молодые люди, говоря о возможностях мирного урегулирования и были в принципе единодушны в том, что выбор карабахцами сделан давно – это независимость НКР или же – воссоединение с Арменией.

Несмотря на то, что кто-то из студентов рассказал о горьком опыте общения  с азербайджанцами посредством Интернета, когда ответом на вопросы армян бывают ругань и мат, многие из собравшихся отметили, что при наличии соответствующей возможности готовы поехать в Баку и пообщаться со сверстниками.

Студенты и азербайджанцы

Очень искренней была также встреча студентов с двумя азербайджанцами – лондонцем Фамилем Исмайловым и бакинцем Авазом Гасановым. Казалось, диалог должен был быть трудным – ведь это поколение молодых почти не общалось с азербайджанцами, поскольку их сознательное становление совпало с карабахским движением и войной. Но, несмотря на это, диалог состоялся – он был часто эмоциональным, но упрекнуть его участников в отсутствии открытости и искренности было невозможно. Говорилось о состоянии демократии в Азербайджане и на Южном Кавказе в целом, о нуждах простых людей по обе стороны границы и о неинформированности простых граждан в вопросе переговоров, о поступке Рамиля Сафарова и об антиармянской истерии в Азербайджане, о возможностях поездки армянских студентов в Баку и даже о том, не боялись ли приезжать в Степанакерт азербайджанцы. “В следующий раз устройте встречу нам с представителями азербайджанских властей!” – говорили в конце встречи студенты и по достоинству оценили анализ азербайджанцев, которые, сославшись на сегодняшнюю ситуацию в Азербайджане, уверенно сказали, что “в ближайшее время войны не будет”…

Встреча в Шуши

Но, пожалуй, самой впечатляющей из всех встреч, в которых я присутствовала, была беседа с проживающим в Шуши инвалидом-спинальником Мхитаром. Молодой парень, который получил в войне пулевое ранение, был на границе между жизнью и смертью, а сегодня он практически прикован к постели. Обрести веру в себя ему помог директор Реабилитационного центра Вартан Тадевосян, с подачи которого Мхитар стал заниматься резьбой по дереву, и сейчас в его комнате стоят прекрасные работы, в которых есть сила, красота и жизнь.

Во время интервью для Би-Би-Си выяснилось, что и журналист Фамиль Исмайлов, и сам Мхитар – родом из Сумгаита. Вспомнили город, его атмосферу и дыхание, а также тяжелое 28 февраля. По словам Фамиля, Сумгаит без армян утратил свою самобытность, и это уже совсем не тот город… А Мхитар сказал, что очень скучает по городу своего детства, и что именно в Сумгаите он провел незабываемые годы…

– Если б все повторить сначала, ты хотел бы изменить свою жизнь?..

–  Нет…

Впечатления гостей

За несколько дней пребывания в Карабахе гости побывали во многих местах и встретились с разными людьми. Для всех из них – это не первый приезд в Карабах, поэтому было интересно узнать, что изменилось в их восприятии Карабаха после этой поездки.

Для журналиста Фамиля Исмайлова самым главным впечатлением было то, что Степанакерт живет нормальной городской и мирной жизнью – люди строят, обживаются, появились мобильные телефоны, Интернет, люди развиваются, много красивых девушек, машин, модно одетых людей – то есть впечатление нормальной мирной жизни, а это уже очень многое… “А больше всего мне запомнилась встреча с инвалидом карабахской войны Мхитаром – человеком, который большую часть жизни лежит на животе, и при этой прикованности к кровати он нашел в себе силы не разувериться в жизни, а развить в себе способность воспринимать мир через искусство. Он сказал мне, что смысл жизни в том, чтобы прожить сегодняшний день, не думая о завтрашнем… И еще это была очень запомнившаяся встреча и потому, что Мхитар – мой земляк из Сумгаита…”

Известный правозащитник из Азербайджана Аваз Гасанов был в Степанакерте много раз. Но, по его признанию, эта поездка отличается от всех прежних – обычно у него не бывало возможности пообщаться с простыми жителями Карабаха. “Встречи и Круглые столы, в которых мы приняли участие, для меня были открытием и дали много новых впечатлений – я услышал много интересных и новых мыслей людей, с которыми до этого не был знаком и хотел бы встретиться с ними еще и еще, потому что это были достаточно глубокие диалоги, которые надо продолжать… Самой впечатляющей была встреча со студентами – несмотря на то, что многие из них сначала говорили обвиняющим тоном, потом они поняли мою позицию, и я думаю, что мы в дальнейшем можем сотрудничать в вопросах защиты прав человека и демократизации региона. Единственное – многие студенты не очень информированы о том, что происходит в Азербайджане, да и в мире в целом. То же самое происходит и в Азербайджане… А я думаю, что надо развивать контакты между молодыми людьми здесь и в Азербайджане, потому что через некоторое время, наверно, уже будет поздно…”

Правозащитник из Грузии Паата Закареишвили тоже бывает в Карабахе достаточно часто. Нынешний визит и для него стал своебразным открытием, потому что он встречался с новыми людьми – в том числе, и в районах республики. “Общественность Карабаха приятно удивила меня своей многоликостью, готовностью к общению, принципиальностью, корректностью, честностью и открытостью – признаюсь, это было для меня очень приятно. Дискуссии порой были очень острыми, но очень искренними. Я считаю, что в карабахском обществе серьезно обсуждаются перспективы, задачи, стратегии развития Карабаха, и мне это очень нравится”.

Такие встречи важны

По признанию исполнительного директора Консорциума Джонатана Коэна, нынешний приезд в Карабах для него был очень интересен, потому что атмосфера здесь была немного другая – больше напряженности, которая связана с недавним визитом в Карабах азербайджанского журналиста Романа Темникова и его дальнейшими публикациями в азербайджанских СМИ. “Напряженность была в том плане, что мы приехали сюда с нашими азербайджанскими коллегами, и мне жаль, что шум вокруг приезда Темникова достиг своей цели, он повлиял на атмосферу здесь и усложнил отношения между людьми, в том числе и повлек за собой некоторые ограничения в работе здесь корреспондента Би-Би-Си Фамиля Исмайлова. С одной стороны, это понятно – и из-за соображений безопасности, и из-за политических причин. Но с другой стороны, и для приезжающих сюда возникают определенные трудности.

Мы считаем, что миротворческий процесс – это не только встречи министров иностранных дел, это слишком узкий подход. Мы думаем, что должны быть разные уровни, разные аспекты, контакты и совместный анализ – из многих встреч в регионе мы сделали вывод, что отсутствие информации очень влияет на общества. Я очень рад, что у нас была возможность посетить Мартуни и Аскеран – ведь чтобы знать любое пространство, надо посетить не только его столицу, но и районы. И в Мартуни, и Аскеране мне очень понравились подходы людей – они были готовы обсуждать любой вопрос, они очень прямо задавали вопросы и видно, что они очень жаждут информации – не только о Карабахе и ситуации в Азербайджане, но и о Европе, вообще о разном… К сожалению, там чувствуется нехватка информации и нехватка общения. Поэтому даже двух часов встречи было недостаточно – для них это вообще была редкая возможность пообщаться с иностранцами, и это общение для нас было очень приятно. Они задавали очень серьезные вопросы – у нас было обсуждение исторических проблем, мы говорили о геноциде, о гражданском обществе, об интеграции Южного Кавказа в Европу, о демократизации и т д. Была замечательной и встреча в университете – студенты очень четко выразили их точку зрения. Мне понравилось, насколько они были прямые и в то же время не хотели оскорбить людей и не хотели избежать сложных моментов. Это было серьезное обсуждение, студенты были очень открыты, и это обсуждение показало, насколько вообще важны такие встречи друг с другом”.

——————————————————————————————-

Творчество

Плач младенца

Ашот с детства не любит осень. Кажется, каждая осень отрывает от его сердца кусок и безвозвратно уносит с собой. Причиной этой нелюбви, возможно, является то, что много лет назад осенью умер его отец. Опять же осенью ушла из жизни мать. Осенью 1992 г. погиб на арцахской войне его младший брат.

Вот и сейчас на дворе осенняя пора. Но не радуют сердце Ашота золотые прелести осени. Погружен он в свои вечные думы о жизни, о семье.

Живет он с женой Зарой и единственной дочерью в увядающем карабахском селе, где жизнь, кажется, замерла. Дочь его Ангин – первая красавица в селе и единственное утешение в жизни.

Год назад Ангин окончила в Степанакерте университет и получила специальность юриста. Пополнив ряды безработных специалистов, она вернулась в село.

За ней стал ухаживать сельский парень Мхитар, два года прослуживший в армии и тоже, не найдя в городе применения своих сил, вернувшийся в родной очаг.

Ангин ответила Мхитару взаимностью, и они стали часто встречаться, что послужило очередным поводом для бесед сельских старушек.

Мхитар – парень хороший, красивый, деловой и серьезный. Можно быть уверенным в прочности созданной им семьи.

– Пора тебе замуж, дочка, надо семью создать, детей нарожать. Это главное в жизни, – таково было мнение родителей.

С приходом весны состоялась помолвка Ангин и Мхитара, а через два месяца село плясало на их свадьбе. Ашот и Зара заимели новых родственников в лице свата Григория и его жены Кнарик.

Свой медовый месяц молодожены провели в Степанакерте – с намерением обустроиться здесь. Но отсутствие работы поставило их в финансовый тупик.

– Ангин-джан, нам придется переехать в Россию, – поведал о своем решении Мхитар. – Живет в Москве мой друг детства, беженец. Давно зовет к себе, предлагает совместно вести бизнес по купле-продаже автозапчастей.

Родители молодоженов недолго возражали по поводу их решения, и в конце концов пришли к выводу – где бы ни жили дети, лишь бы были обеспечены и счастливы.

На проводы молодых вышло почти все село. В минуту прощания Ашот украдкой смахнул слезу и проговорил: “Опять осень, и опять прощание…”

После отъезда детей их родители и соседи вновь собрались за столом выпить чаю и кофе.

– Вот и опустело село еще на одну семью…

– Такова наша жизнь. Пусть будут счастливы молодые.

– Сона-бабо, ты хорошо гадаешь на кофе. Погадай нам, – попросила Зара.

Сона-бабо – пожилая и одинокая женщина. Она славилась гаданием на кофейной гуще. Долго всматривалась она в чашечку и, наконец, сказала:

– Молодым предстоит в чужих краях трудная жизнь и даже временная разлука.

– Сона-джан, не пугай нас! – встревожилась Зара.

– Я говорю то, что вижу по знакам судьбы. Они перенесут много испытаний. Но рано или поздно Ангин и Мхитар вернутся в отчий дом.

– А сколько дней они погостят у нас, Сона-бабо ? Кто у них будет – девочка или мальчик? – с просветлевшим лицом спросила Зара.

– Они вернутся, чтобы остаться навсегда. Да, у них будет ребенок. Я вижу облик младенца и даже слышу его плач. Да, да, плач будущего младенца. А родится ребенок осенью…

– Ах, эта осень… – проговорил Ашот.

– Какое сегодня число? – продолжила гаданье Сона-бабо. – Первое ноября ? Так оно и будет. Ребенок родится сегодняшним днем – первого ноября. Ангин и Мхитар будут иметь много детей. И проживут они здесь счастливо и долго.

– Э-э, Сона-бабо, ты же прекрасно знаешь, что переехавшие в Россию не возвращаются, тем более в село, – высказал сомнение кто-то из соседей.

Сона-бабо что-то пробормотала в ответ и вновь углубилась в созерцание кофейной гущи.

…Через несколько дней из России позвонили молодожены. Ангин восторженно рассказывала о Москве, супермаркетах и о многом другом.

Мхитар и Ангин вначале звонили два раза в месяц, несмотря на сложности со связью. Восторженные рассказы Ангин постепенно сменились на будничные короткие вопросы и ответы. Потом звонки стали все реже. Новостей о финансовых успехах, об ожидании ребенка не было, что озадачивало Зару и Ашота.

Зима в Карабахе выдалась снежной и непривычно холодной, принеся с собой болезни. Сона-бабо слегла с тяжелым воспалением легких и вскоре умерла, оставив о себе память доброй гадалки.

Года через три родители зятя решили погостить у детей. С трудом накопив кое-какую сумму, они смогли позволить себе далекое путешествие.

Ашот и Зара с нетерпением ждали их возвращения. Две недели спустя они слушали из уст Григория и Кнарик новости из Москвы.

– Купля-продажа автозапчастями у детей не удалась. Ангин работает уборщицей в школе. Мхитар гнет спину грузчиком на рынке. Снимают жилье, все дорого, но им пока денег на двоих, по их словам, хватает, – рассказал Григорий.

– А как с пропиской?

– Чрезвычайно трудно, надо регулярно регистрироваться, а это тоже требует денег.

– Григорий, расскажи, как тебя задержали, – предложила Кнарик.

– Зашел я с Мхитаром в метро, к нам подходят милиционеры, говорят: “Армяне, предъявите документы!” Я поинтересовался, как они узнали, что мы армяне. У вас на лбу написано – был ответ.

– Все обошлось?

– Не совсем. Просмотрели документ о регистрации и сказали, что они, якобы, фальшивые, забрали нас в отделение, потом отпустили, но только после, сами понимаете, чего.

– Ну, а ребенок?.. Ангин не ждет ребенка? – спросила Зара. Кнарик отрицательно покачала головой.

– Эх, где же твое предсказание, Сона-бабо? Ведь прошло три года, где плач нашего младенца? – печаль легла на лицо Ашота. – Возвращаться в Карабах не хотят?

– Увы, дети об этом и слышать не желают.

…Прошло еще два года. Заре стали сниться кошмары:

– Ашот, тревожно у меня на душе. Чувствую, что-то неладно с ними. Не навестить ли нам детей?

Эту мысль Ашот поддержал. Он продал корову, свинью и несколько кур. Вырученных денег хватило на билеты в Москву. Зара позвонила дочке в Москву:

– Ангин-джан, что вам привезти?

– Мама, ничего не надо. Привезите только бутылку родниковой воды и женгалов хац, по которым тоскует Мхитар.

В московском аэропорту их встретил Мхитар. Зара заметила на лице зятя синяки.

– Что с тобой, Мхитар-джан?

– Да так, пустяки, ничего особенного…

Суетливая жизнь аэропорта, метро, супермаркеты, бесконечный поток автомобилей, пейзажи огромного города произвели на Ашота и Зару впечатление.

Вокруг кипела и бурлила, светилась всеми цветами радуги красивая жизнь, но ее благами пользовались те, кто имел много денег, а их у молодых в последний год постоянно не хватало.

Мхитар и Ангин снимали однокомнатную квартиру с коммунальными удобствами, за которую платили крупную сумму.

Ангин поведала матери, что на днях Мхитара на рынке из-за пустяка избили мордастые парни. Мхитар потом целую неделю отлеживался.

– Вот негодяи. Мхитару надо остерегаться. Доченька, а ребенок?.. Нам так хочется иметь внука.

– Мам, я ходила по многим врачам. Говорят, что у меня все нормально. А почему я до сих пор не жду ребенка, врачи ответить затрудняются.

Погостив неделю у детей, родители предложили им вернуться, но молодые ответили отказом:

– Мама, мы никогда не вернемся в село. Если не сможем в Москве встать на ноги, то переедем в Липецкую область, там у Мхитара есть дружок.

При этих словах дочери Ашот невольно вспомнил старуху Сону: “Эх, Сона-бабо, видела и слышала бы ты это…”

…Ашот и Зара вернулись домой. После всего увиденного вид села и собственного дома обескуражил их. И стало больно им за бедность и необустроенность родного края.

Вновь наступила осень. Ашот и Зара коротали длинные скучные вечера за просмотром телевизора, ждали очередного звонка от детей.

В октябре произошло то, что перевернуло полную пустоты жизнь Ашота и Зары. Позвонила Ангин и, к великому удивлению и радости родителей, сообщила, что они возвращаются домой. Правда, эта весть встревожила родителей – уж не дала ли трещину чаша их семейной жизни, но Ангин успокоила их и пообещала все рассказать по приезде домой.

Неделю спустя село вышло встречать “блудных” детей. Ангин рассказала, что Мхитар попал в автомобильную катастрофу. Родителей ставить об этом в известность они не стали.

Мхитар целый месяц лечился в больнице, после выписки у него остались серьезные проблемы со здоровьем и трудоспособностью. Физический труд даже легкой тяжести утомлял его. Ему нужен был уход и покой. Кое-как расплатившись с долгами за лечение, они и решили вернуться в Карабах.

Через несколько месяцев село облетела весть, что Ангин ждет ребенка. Можно представить радость родителей Ангин и Мхитара по этому поводу!

Наступила осень. Ангин родила мальчика. Все село ликовало, и все удивленно обсуждали то обстоятельство, что ребенок родился первого ноября. Предсказание старой гадалки Соны сбылось. Над селом разнесся плач младенца. Плач, которого долго ждали родители Мхитара и Ангин, да и все село. Плач, от которого светлели хмурые лица стариков, наполнялись нежностью и любовью сердца молодых. У сельчан появилась надежда, что возвращение молодых станет началом возрождения села.

В день рождения ребенка Мхитар на радостях обнимал односельчан и возбужденно приговаривал:

– Сын родился у меня, сын!

Мхитар воспрял духом, у него окрепло здоровье. Собрав бригаду деловых мужиков, занялся строительными работами в районе.

Этой осенью дедушка Ашот впервые оглянулся вокруг, восхитился красотой осенней природы и подумал:

– Да, все-таки осень прекрасна, да и жизнь тоже…

Потом Ашот пошел на кладбище и возложил цветы на могилы родителей, брата и Соны-бабо…

Валерий АНДРЯН

——————————————————————————————-

История и современность

Один из потомков Шахназаровых

В начале 1700-ых годов в Шуши обосновалась армянская династия Шахназара (Шахназарянов). Глава династии Гусаин приказом персидского шаха был назначен меликом Варанды, одним из пяти меликств Карабаха (Хамсы).

Он был настолько разносторонне развит, что заслужил внимание и находился в поле зрения шаха, потому и стали его называть Шахназаром (от персидского слова “шах” и арабского “назар” – взгляд). Скоро эта кличка стала настолько привычной, что детей называли – сын Шахназара, внук Шахназара, династия Шахназара и т. д. Со временем это даже стало собственным именем.

Дворянскую династию стали называть династией Шахназара, а в последующем данное имя, получив окончание “-ян”, стало функционировать и в качестве фамилии – Шахназарян. Представители же династии, которые имели связи с Россией, вместо армянского окончания “-ян”, на русский манер назывались “Шахназаров”.

Даже не прибегая к другим первоисточникам, все вышесказанное можно подтвердить на основании надписей на надгробных плитах усопших династии Шахназарянов, сохранившихся на старых армянских кладбищах г. Шуши (могил около ста, основное кладбище династии находится в центральной части старого армянского кладбища города, что юго-западнее Ереванских ворот крепости Шуши).

Архивные материалы, литографические надписи на надгробных плитах дают основание говорить о том, что Шахназаровы являются династией одаренных и профессиональных дипломатов и военнослужащих.

О династии я поведу особый разговор  – на основании архивных материалов и литографических надписей, начиная от мелика Варанды Мелика Гусаина, посла Франции в Персии Мир Давида Мелик-Шахназарова до посла Армении в Кубе Ашота Мелик-Шахназарова и др. На сей раз на основании послужного списка будем говорить о сыне Овсепа Мелик-Шахназарова, полковнике Михаиле Мелик-Шахназарове, который всю свою сознательную жизнь отдал службе, находясь в рядах царской армии.

Итак. Он родился 22 марта 1867 года в городе Шуши. Воспитывался в Эчмиадзинской Армянской духовной академии. Окончив 6 классов, получил общее образование. Военное образование получил в Тифлисском пехотном юнкерском училище без получения содержания.

По окончании училища в 19-летнем возрасте был назначен на службу рядовым на правах вольноопределяющегося 1-го разряда в 74-ый пехотный Ставропольский полк, а через год ему было присвоено звание младшего унтер-офицера.  С сентября 1887 года по август 1888-го был юнкером Тифлисского пехотного юнкерского училища. 20 августа 1889 года был отчислен из училища и переведен во второй Кавказский стрелковый батальон, а через год приказом произведен в подпоручики и переведен в 154-ый пехотный Дербентский полк. В мае 1898 года был прикомандирован к Кубинскому (на берегу Каспийского моря) 155-му полку, а в октябре 1899 года соответствующим приказом был уволен в запас армейской пехоты. 23 декабря 1902 года Шахназаров вновь определяется на службу в 154 пехотный Дербентский полк с воинским званием поручика. Его назначают временным командующим первой роты с присвоением звания штабс-капитана. В 1905-07 годах служил в Маньчжурской армии, временно командовал третьим батальоном. 9 июля 1913 года ввиду болезни командование сдал капитану Вишневскому. По выздоровлении вступил в должность и продолжал командовать третьим батальоном Кавказской армии.

26 октября 1904 перешел границу у станции Маньчжурия и вступил в ее пределы, где оставался вплоть до 21 февраля 1905 года. Его подразделение воевало под командованием генерал-лейтенанта Церьпицкого у деревни Фыгуньтунь и генерал-лейтенанта Русанова. Пять раз атаковал деревни Кыгуаньтунь и Фыгуньтунь, где и был ранен.

20 апреля 1907 года командирован в состав 3-го батальона в г. Баку в распоряжение генерал-губернатора – для содействия гражданским властям. В составе того же батальона в сентябре 1908 г. был направлен в г. Тифлис для несения караульной службы на время подвижных сборов Гренадерской дивизии. До июня 1909 года батальон под его командованием охранял Закавказскую железную дорогу. С августа 1913 года по май 1914 года с 11 ротой в селе Вагаршапат (ныне г. Эчмиадзин) нес караульную службу.

В годы Первой мировой войны (1914-1915 гг.) находился в походах и боевых действиях против Турции. Границу переступил  20 октября 1914 г. у села Караурган. В боях за село Турнагаль 22 декабря 1914 г. и 6 сентября 1915 года получил ранения.

Полковник Михаил Мелик-Шахназаров был женат на дочери надворного советника Киприана Феодоровича Заменопуло, девице Евгении Киприановне. Имел сына Александра 29 января 1898 года рождения и дочь Анну, родившуюся 15 октября 1899 года. Жена – уроженка города Александрополь (Гюмри) Эриванской губернии.

В одном из приказов о прохождении службы на девятой странице послужного списка Шахназарова написано: “Высочайшим приказом, состоявшимся 23 ноября 1915 года, за отличия в делах против турок произведен в подполковники со старшинством”.

После Первой мировой войны, уже полковником, за боевые заслуги и безупречную службу перед государством он стал кавалером орденов: Святого Станислава 3-й степени с мечами и бантом, Св. Станислава 2-й степени с мечами, Святой Анны 2-й степени с мечами, Святого Равноапостольского Князя Владимира 4-й степени с мечами и бантом. Был награжден медалями: серебряной в память царствования императора Александра 3-го, темно-бронзовой – за труды по 1-ой всеобщей переписи населения, светло-бронзовой – в память Русско-Японской войны  1904-05 годов и светло-бронзовой – в память 300 летия царствования дома Романовых.

После расформирования 6-го царского погранполка, а также вывода Кавказской армии, полковник Михаил Мелик-Шахназаров оставался и продолжал служить в рядах Армянской национальной армии. Он умер в 1930 году и похоронен на тбилисском городском кладбище.

Династия Шахназаровых дала 6 генералов, которые участвовали в боевых действиях русско-японской, а также Первой мировой войны на территории Маньчжурии и Западной Армении, и о них ни в учебниках ничего не написано, ни в энциклопедиях, ни когда-либо мимоходом учителя не говорили и ныне молчат. И дипломатия для них с 1801 года по настоящее время является профессией и “передается” по наследству. Не пора ли дать должную оценку роду, который имеет большие заслуги перед народом и мировую славу?..

Грачик АРУТЮНЯН

 

Три кита современности?

Я бы хотел обратить внимание читателей на три вопроса, которые, по моим наблюдениям, волнуют многих наших сограждан.

Первое. Есть такие слова – “уважение к старшим ведет к мудрости”. В нынешнее время, в отличие от былого, не осталось ни грамма уважения к старшим. В общественном транспорте большинство молодых людей не уступает место пожилым, на улице молодые ни за что не помогут старушке отнести тяжелые сумки.

Во времена советской власти слепая вера во всемогущее государство, которое всех накормит, утешит и обогреет, позволяла не замечать, как много среди нас людей слабых, больных, увечных, одиноких и просто сбившихся с пути, которым без нашей помощи уже не подняться на ноги.

Сейчас, после карабахской войны, когда наше общество ожило для самостоятельной деятельности, вновь должен пробиться на свет родник милосердия. Надо помнить, что пожалеть ближнего – не значит его унизить. Жалость и сострадание, воплощенные в добрых делах и заботе о человеке – это часть нашего исторического наследства. Карабахская война еще живет в психологии нашего общества, осколки ее жестокости еще сидят в сознании каждого из нас…

Сегодня у нас ничтожно мало благотворительных фондов, средств и людей, особенно молодых, желающих принять посильное участие в подвиге милосердия.

Необходимо подумать, как оказывать ежемесячную помощь  многодетным семьям, больным, одиноким и инвалидам по болезни и войны, а также бесплатную медицинскую помощь и предоставление бесплатных лекарств…

Правда, благотворительность в нашем обществе из одних частных пожертвований не разовьется. Да и до всех не дотянешься – большинство населения живет от зарплаты до зарплаты и едва сводит концы с концами. Неимущая и обделенная часть наших сограждан прозябает в долгах. Безработица вошла в наш быт. И никто не может взяться за реальное решение вышеуказанных проблем.

Второе. Телевидение. Влияние данного средства массовой информации очень велико, и падение нравов на телевидении представляет большую опасность для общества. Полицейские и грабители, гомосексуалисты и проститутки, убийства и изнасилования – все, чем заполнены сегодня телеэкраны, не может не проникнуть в реальную жизнь людей. Не только меня, но многих тревожат постоянные нападки на традиционный семейный образ жизни, который высмеивается и критикуется в телепрограммах чуть ли не каждый вечер. Например, судя по шоу “Окна” (канал “ТНТ”), создается впечатление, что Нагиев поставил целью уничтожить институт семьи как таковой…

“Неприкасаемость” телевидения позволяет и ему, и аналогичным программам оказывать разрушающее влияние на мораль и ценности общества.

Интересно, отчего популярные ныне фильмы, отсылающие нас к концу восьмидесятых (“Бригада”, “Время жестокости”, “Жмурки”) так неаккуратны и столь мифологичны, почему так мало узнаваемых бытовых подробностей и так искажен облик времени? Ведь всего ничего прошло, нетрудно же собрать для съемок вещи и вспомнить атмосферу? Наверное, горячее еще время, дотрагиваться страшно.

Между тем телевидение обладает огромными возможностями и воздействует на все аспекты нашей жизни – от отношения к политикам до бытовых мелочей…

Третье. Реклама. Искусство это или раздел бизнеса? Способ самовыражения или навязчивые паузы при просмотре фильма?

На сегодняшний день армянская реклама обретает собственное лицо, а реклама на российских каналах стала более шаблонной и проамериканской. Если рекламу конца девяностых сравнить с нынешней – разница колоссальная. В российской рекламе больше фальши. Кстати, у рекламщиков должна быть своя “клятва Гиппократа”, потому что для них главной задачей должно быть – не навредить.

Честно говоря, сейчас по своей форме реклама раздражает каждого из нас. Один из моих соседей однажды сказал следующее: “Время, когда я посещаю туалет или выхожу покурить, определяется телевидением – это рекламные ролики”. Хотя по сути, реклама нам необходима, но не через каждые же 20 минут! Да, нам надо знать, какой стиральный порошок купить, где приобрести ту или иную вещь, какой продукт питания лучше и т. д., но все-таки не за счет наших нервов…

P.S. Раньше всякий журналист верил, что он смертен, а газета бессмертна; а теперь последняя иллюзия разрушена. Смертно все, кроме рекламы и телевидения.

Грайр БАГДАСАРЯН

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s