№ 11 / 30 հունիս

ԻԽՇԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շոու-բիզնեսը ժամանակակից հասարակությունում մեծ դեր ունի: Եւ ոչ միայն բնակչությանը զբաղեցնելու-զվարճացնելու, կամ մշակույթին զարկ տալու առումով: Այն նաեւ քաղաքական մեծ նշանակություն ունի: Պատահական չէ, որ ասում են՝ Խորհրդային Միությանը քանդեց ռոք երաժշտությունը, կամ ավելի ընդհանրական՝ արեւմտյան մշակույթը: Շատերն են հիշում, թե ինչպես էին գիշերները թաքուն լսում «Բիթլզ»-ի երգերը, որոնք, ուշադրություն դարձրեք, հաճախ հրամցվում էին «Ամերիկայի ձայն» եւ այլ քաղաքական ռադիոկայաններով: Եւ այդ երգերն ավելի առինքնող էին, քան քաղաքական հաղորդումները: Դրանք արեւմտյան ապրելակերպի լավագույն քարոզիչներն էին:

Մեզ մոտ՝ նորանկախ Արցախում, ի թիվս մյուս ոլորտների՝ կայացած չէ նաեւ շոու-բիզնեսը: Ինչպես միայն օրհներգը, զինանշանը եւ դրոշը բավարար չեն պետություն լինելու համար, այնպես էլ հատուկենտ համերգներն ու մրցույթները, մի քանի երգիչներն ու համույթներն ամենեւին էլ չեն վկայում շոու-բիզնեսի առկայության մասին: Փաստ է, որ արցախյան շոու-բիզնես որպես այդպիսին չկա, իսկ եղածն էլ հայաստանյան շոու-բիզնեսի ստվերն է: Համահայկական դաշտում այս առումով արցախյան հանգրվան չկա: Պատահական չէ, որ մեկ-երկու ճանաչված երգիչներն էլ ճանաչվել են Հայաստանում, այլ ոչ թե մեզ մոտ: Որքան տարօրինակ է մեր շուկայական տնտեսությունում գոնե մեկ ապահովագրական ընկերության կամ, ասենք, բորսայի բացակայությունը, նույնքան էլ ապշեցուցիչ է ձայնագրման գոնե մեկ ստուդիայի կամ պրոդյուսերական գոնե մեկ կազմակերպության բացակայությունն այս ոլորտում:

Շոու-բիզնեսի կարեւոր մասերից է հումորի ինդուստրիան: Երկիրը հաճախ շատ ավելի ճանաչելի են դարձնում ոչ միայն երգիչը, ֆուտբոլիստը կամ նկարիչը, այլեւ հումորիստը: Ֆրանսիացի Լուի դը Ֆյունեսը, բրիտանացիներ միստեր Բինն ու Բեննի Հիլը, իսպանացի Ֆերնանդելը (Չապլինին հանգիստ թողնենք) եթե չճանաչված պետությունում լինեին, ապա երկրի միջազգային ճանաչելիության խնդիր չէր լինի:  Իսկ մեզ մոտ եթե մյուս ոլորտներում հիմնական բեռը մի քանի անձանց ուսերին է,  ապա այս ոլորտում տարիներ շարունակ մեկ եւ նույն անձն է: Այն, ինչ անում է Իխշան Փառավոնիչը (Համլետ Մարտիրոսյանը), չզարմանաք, շատ կարեւոր է: Բայց մի ծաղկով, ինչպես ասում են, գարուն չի գա, առավել եւս, որ այդ մի ծաղկի խնամքն էլ անկարող ենք տանել:

Ինչու՞ է այդպես: Ասում են՝ եթե կյանքը վերածվում է թատրոնի, ապա թատրոնը դադարում է գոյություն ունենալ: Մեր պարագայում՝ եթե իխշանությունը ծաղկում է քաղաքական եւ այլ ոլորտներում, ապա Իխշան Փառավոնիչը, բնականաբար, չի կարող ապագա ունենալ իր ոլորտում, քանի որ այլ ոլորտներում նա ահեղ մրցակիցներ ունի:

Ուշադիր դիտարկելով մեր երկրի անցուդարձը, կարեւորվող հարցերն ու հատկապես կադրային բլից-խաղերը՝ երբեմն ուղղակի անհնար է լինում զսպել ծիծաղը: Մեկ-մեկ այն տպավորությունն ես ստանում, որ մենք մանկապարտեզում ենք, որտեղ անցնում են «պետություն» դասը, կամ, ավելի ճիշտ՝ պետություն ենք խաղում: Աղյուսիկներ են փռված, որոնց վրա գրված են՝ «նախագահ», «կառավարություն», «խորհրդարան», «նախարար», «վարչություն», «դատավոր», «ներկայացուցիչ», «խորհրդական», «խորհուրդ» եւ այլն, եւ այլն: Եւ մենք խաղում ենք այդ աղյուսիկներով՝ իրար վրա ենք դարսում, տակից մեկը հանում ու փլուզում մնացածը, հետո նորից իրար վրա դարսում, տեղերը փոխում: Իխշան Փառավոնիչը կերազեր նման սցենարի մասին…

Այ, եթե ամեն ինչ լինի իր տեղում, ամեն մեկը զբաղվի իր գործով, ապա ոլորտներն անպայման կկայանան: Եթե ունենանք պատշաճ իշխանություն, ապա իխշանությունը կտեղափոխվի շոու-բիզնես ու կվերածվի ինդուստրիայի:

Մենք էլ կիմանանք, թե որտեղ լրջանալ ու որտեղ ծիծաղել:

——————————————————————————————

Անցուդարձ

Խորհրդարանական
ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃՅՈՒՂԵՐԻ ՏԱՐԱՆՋԱՏՄԱՆ ՄԻՏՈՒ՞Մ 

ԼՂՀ 4-րդ գումարման Ազգային ժողովի 6-րդ   նստաշրջանի  հունիսի 25-ի  լիագումար նիստը նշանավորվեց իշխանության օրենսդիր եւ գործադիր ճյուղերի իրական տարանջատման, ավելի ճիշտ՝ օրենսդիր իշխանության կողմից իր դիրքերի վերահաստատման միտումով:

Սկսվեց նրանից, որ ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը նրբանկատորեն դիտողություն արեց 2007թ. պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը ներկայացրած ֆինանսների նախարար Սպարտակ Թեւոսյանին այն բանի համար, որ կառավարությունը հընթացս ներկայացրել էր նաեւ հաշվետվության հաստատման մասին համապատասխան օրինագիծը, ինչը խորհրդարանի իրավասությունն է: Ըստ խոսնակի, դրանով իսկ խախտվել է իշխանության ճյուղերի տարանջատման սկզբունքը: Այսքանից հետո խոսնակը կեսկատակ-կեսլուրջ հարցրեց՝ «Հիմա ի՞նչ անենք՝ հաստատե՞նք, թե՞ ոչ»: Անսպասելի «նախահարձակությունից» թեթեւակի շվարած նախարարը փոքրիկ դադարից հետո «զգուշացրեց»՝ «Ես քանիցս ասել եմ, որ այն, ինչ առաջարկում է կառավարությունը, ակնկալում է, որ անպայման կհաստատվի»:

Սույն «թեթեւհրազենային փոխհրաձգությունը» շարունակեց խորհրդարանի ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահ Բենիկ Բախշյանը, տարակուսանք հայտնելով ֆինանսների նախարարի՝ 2008թ. առաջին եռամսյակի պետական բյուջեի կատարման մասին տեղեկատվության մեջ որոշ փաստերի առնչությամբ: Բ.Բախշյանը, մասնավորապես,  անհասկանալի եւ անընդունելի համարեց այն, որ, ասենք, որոշ գերատեսչությունների այս կամ այն ոլորտների համար նախատեսված ծախսերն իրականացվել են չնչին տոկոսով, ինչը ոչ թե խնայողության, այլ վատ պլանավորման արդյունք է: Ս.Թեւոսյանը, որ արդեն լրիվ ուշքի էր եկել նախորդ «գրոհից», տեղնուտեղը գնդակը տեղափոխեց մրցակցի դաշտը՝ Բ.Բախշյանին հիշեցնելով, որ նրա՝ գյուղնախարար եղած ժամանակ էլ նման բաներ լինում էին օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ պատճառներով: Բնականաբար, չընդունելով սուբյեկտիվ հանգամանքը, Բ.Բախշյանը նրբանկատորեն հավելեց, որ պետք չէ իր արած դիտողությունը ցավագնորեն ընդունել, քանի որ նպատակը մեկն է՝ որպեսզի կառավարությունը ճիշտ պլանավորի ծախսերը:

Այնուհետեւ մի քանի պատգամավորներ՝ Արպատ Ավանեսյանի գլխավորությամբ, կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ «կրակի տակ առան» կրթության նախարար Վլադիկ Խաչատրյանին: Խնդրո առարկան լեզվի մասին օրենքի հնարավոր խախտման մտահոգությունն էր, բարձրագույն կրթության կրեդիտային համակարգի նորամուտը, կենսաթոշակային տարիքի հասած ուսուցիչների հարցը: Փաստարկների ու հակափաստարկների հորձանուտում դժվար էր միանշանակ եզրակացության հանգել, տպավորությունն այնպիսին էր, որ կողմերը յուրովի իրավացի էին: Ինչ որ է, կրթության նախարարը, հասկանալի պատճառներով, «կրակից խամ չէր», ուստի կարողանում էր կրակը տեղափոխել մրցակցի դաշտ: Ինչպես խորհրդարանի խոսնակը կատակեց՝ այդ օրը նրա բենեֆիսն էր:

Այդօրվա աննախադեպ վիճաբանության վերջին ակորդը պատգամավոր Արպատ Ավանեսյանը հնչեցրեց: «Սա մեր տունն է՝ պիտի ասենք» նախաբանից հետո նա դիտողություն արեց խորհրդարանի ղեկավարությանն առ այն, որ զիջողական դիրքորոշում է ընդունում այն դեպքերում, երբ որպես կառավարության ներկայացուցիչ խորհրդարան է գալիս ոչ թե նախարարը, այլ տեղակալը կամ մեկ այլ ոք: Իսկ ահա իր հաջորդ դիտողությունն Ա.Ավանեսյանը հասցեագրեց արդեն ոչ թե խորհրդարանի ղեկավարությանը, այլ անձամբ Ա.Ղուլյանին: Վերջինիս «հասավ» այն բանի համար, որ նա լռեց, երբ, ըստ Ա.Ավանեսյանի, պատգամավորին անպատշաճ դիտողություն էր անում կառավարության ներկայացուցիչը: Խորհրդարանի խոսնակը չընդունեց դիտողությունները, կամ, ավելի ճիշտ, կոչ արեց միակողմանի չդիտարկել հարցը, հասկացնել տալով, որ որոշ պատգամավորներ եւս «մի բարի պտուղ չեն»:

ՄԻՏՈՒՄԻ ՄԻՏՈՒՄ ԿԱՄ՝ ԿՐՔԵՐԸ «ԽՈՀԵՄԱԲԱՐ» ՀԱՆԴԱՐՏՎԵՑԻՆ ՆԱԽՔԱՆ ՆԻՍՏԸ

Դեպքերը ցույց տվին, որ իշխանության ճյուղերի տարանջատման միտումն, ավելի ճիշտ՝ կառավարության գործունեությունը վերահսկելու խորհրդարանական գործառույթի իրականացման միտումն այնքան երկչոտ էր, որ կարելի է ընդամենը որակել որպես  միտումի միտում: Դա հստակորեն երեւակվեց կառավարության կառուցվածքի մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրինագծի քննարկումների ժամանակ: Ինչպես հայտնի է, այդ օրինագիծը բուռն քննարկումների տեղիք էր տվել նիստի նախօրեին, լուրջ դիտողություններ ու հակափաստարկներ ունեին խորհրդարանական գրեթե բոլոր խմբակցություններն ու առանձին պատգամավորներ, ովքեր պարզապես անտրամաբանական էին համարում որոշ փոփոխություններ: Կուլուարներում կրքերը բորբոքված էին: Սակայն կառավարության հետ հանդիպումներից ու խորհրդատվություններից հետո կրքերը վաղօրոք հանդարտվեցին, եւ արդեն նիստի ժամանակ գրեթե ոչինչ չէր հիշեցնում բուռն քննարկումների մասին: Արդյունքում ընդամենը երկու «դեմ» եղավ քվեարկության ժամանակ՝ անկախ պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանի եւ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության անդամ, Քաշաթաղից ընտրված պատգամավոր Կարեն Գրիգորյանի կողմից: Մյուսները «պատսպարվեցին» խմբակցությունների որոշումներով:

Այդուհանդերձ, որոշակի մտահոգություն արտահայտվեց: Մասնավորապես, պետաիրավական հանձնաժողովի նախագահ Գարիկ Գրիգորյանը փաստեց, որ քննարկումների համար սահմանափակ ժամանակ է եղել, ինչը տեղիք է տվել տարբեր թյուրիմացությունների: Նա տարակուսելի համարեց նաեւ այն հանգամանքը, որ այդքան լուրջ փոփոխությունների առնչությամբ կառավարության կողմից խորհրդարանին ներկայացված հիմնավորումը շատ հակիրճ էր: Թեեւ այս եւ մյուս հանգամանքները չազդեցին իր եւ խմբակցության դրական եզրակացության վրա:

Տեղեկացնենք, որ հիմնավորումը հակիրճ էր մեկ նախադասության չափ, որտեղ էլ սոսկ ասվում էր, որ փոփոխությունների անհրաժեշտությունը բխում է ԼՂՀ նախագահի 2008թ. փետրվարի 25-ի «Պետական կառավարման համակարգի գործունեության արդյունավետությունը բարձրացնելու մասին» կարգադրության պահանջներից: Մինչդեռ փոփոխություններն աննախադեպ էին: Ինչ արժեն միայն միգրացիայի, փախստականների եւ վերաբնակեցման վարչության եւ կենսաթոշակային հիմնադրամի կարգավիճակի իջեցումը (վերջիններս հայտնվելու են սոցապնախարարության կառուցվածքում):

Միգրացիայի, փախստականների եւ վերաբնակեցման վարչության կարգավիճակի փոփոխությունն ընդհանրապես անհասկանալի է նորերս Քաշաթաղում լուրջ խորհրդաժողով անցկացնելուց եւ վերաբնակեցմանը նոր թափ հաղորդելու մասին իշխանությունների հավաստիացումներից հետո: Բայց, պարզվում է, վարչությանն անկախությունից զրկումը, չզարմանաք, նպաստելու է գործին: Եթե առաջնորդվելու լինենք կառավարության այս տրամաբանությամբ, ապա կապիտալ շինարարության վարչության ստեղծմամբ, իմա՝ նրա անկախության ամրապնդմամբ, կապիտալ շինարարությունը տուժելու է:

Մեկ այլ տարակուսանք է կենսաթոշակային հիմնադրամի կարգավիճակի իջեցումը: Նիստից առաջ խորհրդարանական կուլուարներում խոսվում էր այն մասին, որ սույն հիմնադրամը սոցապնախարարության կառուցվածքում զետեղելը Հայաստանում եղել է միանգամայն սուբյեկտիվ պատճառներով, եւ որ շուտով հիմնադրամին տալու են նախկին կարգավիճակը: Նիստի ժամանակ սա չխանգարեց սոցիալական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Արպատ Ավանեսյանին ընդգծելու, որ հիմնադրամի զետեղումը սոցապնախարարության կառուցվածքում ուրախալի է, քանի որ փոփոխությունը մի շարք դրական կողմեր ունի եւ էլ ավելի է հզորացնելու համակարգը: Պատգամավոր Գարիկ Գրիգորյանը, ներկայացնելով խնդրո առարկայի շուրջ հայաստանյան հնարավոր զարգացումները, հարցրեց իր գործընկեր Ա.Ավանեսյանին, թե ինչ ենք անելու, եթե Հայաստանում հիմնադրամը նորից առանձնացվի: Մենք էլ ենք նույնը անելու՝ պատասխանեց Ա.Ավանեսյանը: Բա դրական կողմե՞րը՝ ճարտասանական հարց տվեց Գ.Գրիգորյանը:

ՎԵՐԱՀՍԿԻՉ ՊԱԼԱՏԸ ԿԱՅԱՆՈՒՄ Է

Հունիսի 25-ի  լիագումար նիստը նշանավորվեց եւս մի դրական միտումով, ընդ որում՝ այս միտումը հստակ էր եւ կարծես թե պիտի շարունակություն ունենա:

Կառավարության լիազոր ներկայացուցչի՝ ԼՂՀ 2007թ. պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության առնչությամբ, համաձայն կանոնակարգային պահանջի, լսվեց նաեւ ԼՂՀ վերահսկիչ պալատի եզրակացությունը, որով հանդես եկավ պալատի նախագահ Արթուր Մոսիյանը: Նշելով, որ կատարողականը, իր ընդհանրության մեջ, համապատասխանում է օրենսդրության պահանջներին, նա, այդուհանդերձ, մի քանի էական դիտողություններ արեց, դրանք ձեւակերպելով հստակ ու միանշանակ: Նույնը կրկնվեց նաեւ պետական գույքի մասնավորեցման հաշվետվության առնչությամբ, երբ Ա. Մոսիյանը դարձյալ լուրջ դիտողություններ արեց, մասնավորապես ի ցույց դնելով թույլ վերահսկողությունը:

Նման երեւույթ, համենայն դեպս, առաջին անգամ է նկատվում պալատի գործունեության մեջ: Ըստ երեւույթին, վերահսկիչ պալատն իրապես կայացման կարեւոր փուլում է, ինչը շատ կարեւոր է ու ողջունելի:

Սեփ. լրատվություն

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԼՈՒՐԵՐ

ԼՂՀ նախագահը ցանկություն է հայտնել գնելու Ստեփանակերտի հոգեթմրաբանական դիսպանսերի հիվանդների ձեռքի աշխատանքները, որոնք օրերս ցուցադրության են հանվել Ստեփանակերտի երիտասարդության պալատի ցուցասրահում:

Հոգեթմրաբանական դիսպանսերի հոգեբան Լիանա Արզումանյանի խոսքերով, 2002 թվականից դիսպանսերի հիվանդներին հնարավորություն է տրվում իրենց ազատ ժամանցն անցկացնել նկարելով, ասեղնագործելով կամ այլ ստեղծագործական աշխատանք անելով:

«Ցուցահանդեսի գաղափարը ծագեց այն ժամանակ, երբ նախագահ Բակո Սահակյանը այցելեց հիվանդանոց ու, տեսնելով հիվանդների ձեռքի աշխատանքները, առաջարկեց ցուցահանդես կազմակերպել»,- պարզաբանել է Լ.Արզումանյանը:

Ըստ նրա, աշխատանքների հեղինակները հիմնականում հանգիստ պահվածքով հիվանդներն են, որոնք ինքնակամ ու հաճույքով էին հաճախում պարապմունքներին:

***

Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի պատկերասրահում այս անգամ Գյուրջյանի անվան կիրառական արվեստի ինստիտուտի ուսանողների ստեղծագործությունների ցուցահանդեսն էր:

Ինստիտուտի ռեկտոր Յուրի Հովհաննիսյանի խոսքերով՝ ցուցահանդեսի նպատակը առաջին հերթին ուսանող-հեղինակներին ոգեւորելն էր. «Ինչու չէ՝ նաեւ բաց ճակատով հանդիսատեսին ներկայանալը: Քանի որ մեր ուսանողները ոչնչով չեն զիջում այլ տաղանդավոր մարդկանց»,- ընդգծել է նա:

Ցուցահանդեսում ներկայացված տարբեր ժանրերի 100-ից ավել նկարներին զուգահեռ ներկայացվեց նաեւ ինստիտուտի շրջանավարտ Հովսաննա Պետրոսյանի «Հեղնար» կոչվող ազգային տարազով եւ ժամանակակից տարրերով զուգորդվող հագուստի հավաքածուն:

ՄԱՅՐ ԹԵՐԹԸ 85 ՏԱՐԵԿԱՆ Է ՄԱՂԹՈՒՄ ԵՄ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե ռուս գրականությունը, ինչպես ընդունված է ասել, դուրս է եկել Գոգոլի «Շինել»-ից, ապա արցախյան լրագրողական ընտանիքն էլ քիչ բացառություններով դուրս է եկել մայր թերթից կամ նրա ուղեծրից: Եւ ոչ միայն լրագրողական ընտանիքը: Մի թեթեւակի հայացքն էլ բավական է տեսնելու համար, որ արցախյան մերօրյա պետականության կարեւոր գործիչների մի մասն էլ է թերթային շինելից դուրս եկել: Ասել է թե՝ մայր թերթը իրապես եղել է Արցախ աշխարհի մտավորական էլիտայի բաղկացուցիչ ու առանցքային մասը: Այլ կերպ ասած՝ մայրթերթածին մտավորականությունը միայն լրագրողական-տեղեկատվական առաքելություն չէ, որ ունեցել է, այլ եղել է նաեւ գաղափարական-աշխարհայացքային առանցքակիր:

Հասարակական կացութաձեւի փոփոխությունը լուրջ մարտահրավեր է եղել նաեւ մայր թերթի համար: Եթե առաջներում այն համեմատությունից ու մրցակցությունից դուրս է եղել, ապա նոր ժամանակներում ստիպված է ճաշակել իրական մրցակցության պտուղները, ինչը դժվար է եղել թեկուզեւ պաշտոնաթերթի պրոկրուստյան նեղ շրջանակների պատճառով: Ներկայումս՝ կարգավիճակի գոնե թղթային փոփոխմամբ, այն կարող է եւ պարտավոր է ընդլայնել տեսադաշտը:

Այսօր պահանջված է հանրային լրատվամիջոց լինելը, այսօր թերթը կարող է իրեն թույլ տալ ձերբազատվելու զուտ քարոզչամիջոցի պարտականություններից եւ կատարելու իր առաջին եւ ամենակարեւոր առաքելությունը՝ տեղեկացնելու առաքելությունը: Ներկայացնելու հանրային կարծիքի ողջ ներկապնակը:

Ինչում էլ հաջողություններ եմ մաղթում:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
«Դեմո» թերթի գլխավոր խմբագիր

——————————————————————————————

Կարգավորում

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ ՈՐՊԵՍ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱ՞Ն

Բանակցային գործընթացը ղարաբաղյան կարգավորման շուրջ շարունակվում է, կարծես, նույն ձեւաչափով եւ սկզբունքներով, սակայն կտրուկ փոփոխվում է կարգավորման ֆոնը: Եւ այդ ֆոնի վրա նույնիսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների այցը տարածաշրջան ոչինչ չի որոշում:

Իսկ իրադարձությունները զարգանում են արագ: Բավական է դիտարկել հայաստանյան անցուդարձի մեկ օրը, որպեսզի համոզվենք, թե ինչ ուժեր են պայքարում Հայաստանում քաղաքականություն վարելու համար: Հունիսի 24-ին, երբ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովը քննարկում էր Հայաստանի մասին զեկույցը, երբ վտանգ կար, որ Հայաստանին կզրկեն ԵԽԽՎ-ում ձայնի իրավունքից, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանգիստ այցելում է Մոսկվա: Նա հանդիպում է այդ երկրի ղեկավարների հետ, կարծես հաստատ իմանալով, որ Ստրասբուրգում ահավոր ոչինչ տեղի չի ունենա: Ավելին, ինչ էլ տեղի ունենա,  վտանգավոր չի լինի՝  նման «տանիքի» առկայության դեպքում: Ըստ երեւույթին, ԵԽԽՎ-ն, այդքանը գիտակցելով, չի ցանկացել պատժամիջոցներ կիրառել Հայաստանի դեմ եւ ի պատասխան լսել, որ դա ոչինչ չի նշանակում:

Եւս մեկ հետաքրքիր դրվագ: Նույն օրը, երբ Հայաստանի նախագահը այցելում է Մոսկվա, Երեւան է գալիս ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Դեյվիդ Քրայմերը: Բացի այն բանից, որ ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալներ Հայաստանում հաճախ չեն լինում, հատկապես այն ժամանակ, երբ բացակայում է նախագահը, հատկանշական է, որ Քրայմերը այցը սկսել է Հայաստանին մեղադրելով հակահրեական քայլերի մեջ: Քաղաքագետները լավ գիտեն, թե ինչ է նշանակում որեւէ երկրի հակասեմիթիզմում մեղադրելը:

Այդ օրը նշանավորվեց նաեւ Սերժ Սարգսյանի հայտարարությամբ, որով նա խոստացել է սեպտեմբերին Երեւան հրավիրել Թուրքիայի նախագահին՝ դիտելու Հայաստան-Թուրքիա ֆուտբոլային խաղը: Հրավերը դեռ չի հնչել, իսկ Հայաստանում արդեն հակաթուրքական ալիք է բարձրացել: Այդ առաջարկի դեմ հանդես են եկել ոչ միայն ընդդիմադիր ուժեր, այլեւ մինչ օրս չեզոքություն ցուցաբերող կուսակցություններ:

Հետաքրքիր է, որ Թուրքիայի հետ սահմանները բացելու եւ նորմալ հարաբերություններ հաստատելու կոչերով վերջերս հանդես էին գալիս ամերիկյան պաշտոնյաները, սակայն Աբդուլահ Գյուլին հրավիրելու խոստումը Սերժ Սարգսյանը հնչեցրել է Մոսկվայից, կարծես ցուցադրելու համար, թե «ում ասածով» է դա արվում:

Իսկ կարգավորման բուն գործընթացն ավելի է սրվում: Ադրբեջանի նախագահը մաքսիմալիստական դիրքորոշում է ընդունել եւ հայտարարում է խնդրի ուժային լուծման հավանականության մասին: Ընդ որում, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆրանսիացի համանախագահ Բեռնար Ֆասիեն մասնակցում է Բաքվում տեղի ունեցող ռազմական շքահանդեսին, որի ընթացքում Ադրբեջանի ղեկավարը հայտարարում է, որ «տարածքները ժամանակավոր են գտնվում ուրիշի ձեռքին»:

Իսկ տարածքների հարցը, շնորհիվ Ադրբեջանի, արդեն վերաճել է կարգավորման գլխավոր հարցի: Տարածքների վերադարձի՝ որպես բանակցությունների շարունակման նախապայմանի, մասին խոսում են արդեն ոչ միայն Ադրբեջանում, այլեւ միջնորդները: Հարցը մտել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բանաձեւի մեջ, նույնիսկ ԵԽԽՎ այն բանաձեւում է տեղ գտել, որում Ադրբեջանին հորդորում են արագացնել ժողովրդավարական բարեփոխումները:

Ցավալին այն է, որ հայկական կողմերը գրեթե ջանքեր չեն գործադրում բացատրելու, որ տարածքները պահելը Հայաստանի եւ Ղարաբաղի համար ոչ թե ազգային արժանապատվության հարց է, այլ ազգապահպանման կարեւորագույն երաշխիք: Հակառակը՝ հայկական դիվանագետները, խոսելով տարածքների չհանձնման մասին, իրենց պարտքն են համարում  ընդգծել՝ «մինչեւ հակամարտության վերջնական կարգավորումը»:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ԻՍԿ Ի՞ՆՉ Է ԱՆՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը հերթական անգամ հանդես է եկել ռազմատենչ հայտարարությամբ, ուր իհարկե ուղղակի չի խոսել Ղարաբաղն ու հարակից տարածքները հետ գրավելու մասին, սակայն ասել է, որ Ադրբեջանը ժամանակավոր է զրկվել իր տարածքներից, եւ պատերազմի ընդամենն առաջին փուլն է միայն ավարտվել: Ալիեւը նաեւ հայտարարել է, որ Ադրբեջանը շարունակելու է հզորացնել իր բանակը, ավելացնել ռազմական ծախսը, եւ նշել, թե ռազմական ներուժի մեծացումը ազդեցություն է թողնում նաեւ Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի վրա:

Մի կողմից այդօրինակ հայտարարությունները նոր չեն, զարմանալի չեն, մյուս կողմից, սակայն, ի վերջո բաց է մնում հարցը` Ալիեւը, կամ Ադրբեջանի մյուս պաշտոնյաները, դրանք անում են բացառապես ներքին օգտագործմա՞ն, թե՞, այդուամենայնիվ, նաեւ հակամարտության կարգավորման գործընթացի համատեքստում: Հատկապես Հայաստանի հասարակական-քաղաքական, փորձագիտական շրջանակները հիմնականում կարծում են, որ Ադրբեջանի ղեկավարությունը ռազմատենչ հայտարարություններն անում է առավելապես, կամ նույնիսկ բացառապես ներքին սպառման համար, հատկապես աշնանն Ադրբեջանի նախագահի ընտրության պարագան նկատի ունենալով:

Սակայն այդ տեսակետը կամ մոլորություն է, կամ, թերեւս, նպատակ ունի գիտակցաբար մոլորեցնել հայ հասարակությանը, նրան հանգստացնելով, որ Ադրբեջանը իրականում բանակցային գործընթացի շրջանակում կատու է եւ առյուծ է կտրում միայն ներքին դաշտում: Բավական է նշել թեկուզ մի հանգամանք: Եթե Ադրբեջանի համար այդ խնդիրը լիներ բացառապես  կամ առավելապես ներքին սպառման, ապա Իլհամ Ալիեւը ձեռնպահ կմնար իր ռազմատենչությունն ու չորությունը դրսեւորել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների տարածաշրջանային այցի օրերին, երբ համանախագահները հերթական առաքելությամբ հյուրընկալվել են հակամարտող կողմերին: Ավելին, հնարավոր է նույնիսկ, որ Ադրբեջանի նախագահը հենց այդ պատճառով էլ հերթական անգամ հանդես է եկել ռազմատենչ հայտարարությամբ:

Բանն այն է, որ հրապարակային հայտարարություններում կոշտացնելով իր դիրքորոշումը, Ադրբեջանը իր համար թերեւս պարարտ հող է ստեղծում բանակցային գործընթացի շրջանակում նահանջի տեղի համար: Այսինքն, ասելով առավելագույնը, Ադրբեջանը տեղ է թողնում հնարավորին հասնելու համար: Վտանգավորը այստեղ այն է, որ դա անընդհատ կրկնելով եւ չարժանանալով որեւէ համարժեք արձագանքի միջնորդների շրջանում, Ադրբեջանն աստիճանաբար կարող է հենց այդ առավելագույնը դարձնել հնարավոր: Այս դիրքորոշումը կարծես թե տրամագծորեն տարբերվում է Հայաստանի կեցվածքից: Օրինակ, հիշարժան է, որ նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը մի քանի անգամ հայտարարել է, թե Հայաստանն իր զիջումն արդեն արել է եւ այլեւս զիջելու բան չունի: Սա առնվազն տարօրինակ էր, եւ տարօրինակ էր նաեւ այն, որ հանրային կարծիքը չէր տալիս արտգործնախարարի այդ հայտարարություններին համարժեք արձագանք: Մինչդեռ առնվազն զարմանալի է եւ աբսուրդ, որ բանակցությունը դեռ չի հասել անգամ եզրափակիչ հանգրվանին, իսկ կողմերից մեկը հայտարարում է, որ իր զիջելիքը զիջել է: Հայաստանի դիրքորոշումը փաստացի փոփոխության միտումներ չի ցուցաբերում նաեւ այժմ, երբ կա նոր նախագահ եւ նոր արտգործնախարար:

Ավելին, հակամարտության կարգավորման գործընթացում բացարձակապես չի զգացվում նաեւ Ղարաբաղի նոր նախագահի հանգամանքը, եթե չհաշվենք այն, որ ստեղծվեց նախադեպ, երբ միջազգային կառույցների ներկայացուցիչները Ղարաբաղի նախագահի հետ հանդիպում են հյուրանոցում: Առաջ հանդիպում էին եթե ոչ Ստեփանակերտում, ապա գոնե Երեւանի Ղարաբաղի ներկայացուցչությունում: Ինչ է դա, եթե ոչ միջնորդ առաքելությունների անխոս ընդունումն այն փաստի, որ Ղարաբաղն, այդուամենայնիվ, ոչ թե անկախ սուբյեկտ է, այլ վիճելի տարածք, եւ այդ իսկ պատճառով միջազգային առաքելություններն ավելի ու ավելի են ձեռնպահ մնում Ղարաբաղ այցելելուց: Համարել, որ ադրբեջանական ռազմատենչ կոշտությունն այստեղ ազդեցություն չունի, նշանակում է վարել ջայլամի քաղաքականություն, մտածելով, որ միջազգային հանրությունը պարզապես չի ցանկանում Ադրբեջանի ձայնը լսել եւ դրա համար էլ Ղարաբաղի ներկայացուցիչներին հանդիպում է Ղարաբաղի տարածքից դուրս:

Ինչ պետք է անի սակայն Հայաստանը, հայկական կողմը, որ չի անում: Իսկապես բավական հեշտ է հայկական կողմին մեղադրել բանակցային իներտության, ոչ նախաձեռնողականության, անփոփոխության եւ կանխատեսելիության համար: Սակայն դժվար է առաջարկել այլընտրանքային քայլեր: Բայց այդ դժվարությունն առավելապես պայմանավորված է տեղեկատվության բացակայությամբ: Քայլերը պատկերացնելու համար անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել իրավիճակը բանակցային գործընթացում, իսկ դա պատկերացնելու համար էլ անհրաժեշտ է տիրապետել բավարար տեղեկատվության այդ գործընթացի մասին: Դրան ներկայում երեւի թե տիրապետում է մարդկանց խիստ սահմանափակ շրջանակ, եթե իհարկե բանակցային գործընթացում առկա է ավելին, քան հայտնի է դառնում հանրությանը դրա մասնակիցների հրապարակային հայտարարություններից: Ի վերջո, պետք է նաեւ հավանական համարել, որ բանակցության մասնակիցներն ասում են իրականում այն, ինչ կա, պարզապես հասարակության թերահավատությունն է, որ ստիպում է մտածել, թե իրականում բանակցությունը շատ ավելի հարուստ է նյութով, քան բանակցության մասին հայտարարությունները:

Սակայն, եթե մի պահ ենթադրենք, որ իրապես բանակցությունը հարուստ է ավելի, քան դրա մասին հնչող արտահայտությունները, որ անում են կողմերն ու միջնորդները, եւ նաեւ ենթադրենք, որ հայկական կողմը ելնելով այդ իրական նյութից, անում է այն, ինչ հնարավոր է, եւ անհնար է անել ավելին, ապա այդ դեպքում առավել եւս իրավիճակը տխուր է, քանի որ ոչ մի ուրախ բան չկա, թե բանակցային գործընթացն այնպիսի հանգրվանում է, որ Հայաստանը չի կարողանում անել ավելին, քան այժմ: Բանն այն է, որ Հայաստանն այժմ գրեթե ոչինչ չի անում:

Հակոբ ԲԱԴԱԼՅԱՆ
«Լրագիր»

ԼՌԵԼԸ ԴԺՎԱՐ Է ՀԱՏԿԱՊԵՍ ԱՅՆ ԺԱՄԱՆԱԿ, ԵՐԲ ԲԱՆ ՉԿԱ ԱՍԵԼՈՒ

Մեծերից մեկի՝ սույն հոդվածում վերնագրված միտքը, կարծում ենք, միանգամայն հարիր է մեր ներքին եւ արտաքին տեղեկատվական քաղաքականությանը: Գրելով այս տողերը՝ վայրկյան անգամ չեմ կասկածում, որ կրկին գործի է դրվելու իբր թե չարախնդալու մասին հայտնի ու չարչրկված մեղադրանքը: Սակայն իմացողն իմանում է, թե իրականում ինչն ինչոց է: Տվյալ պարագայում չարախնդալու էլ ոչինչ չկա, որովհետեւ խաղաքարտերի վրա ոչ այնքան կոնկրետ անձանց ու պաշտոնյաների, որքան երկրի պատիվն է: Այս իրավիճակում հենց լռելը չարախնդություն կլիներ: 

Ցանկացած երկրի համար կարեւոր է ներքին եւ արտաքին տեղեկատվական քաղաքականությունը: Իշխանությունները պարտավոր են ամեն ինչ անել սեփական ժողովրդին ու միջազգային հանրությանը հասկանալի ու ընկալելի լինելու համար: Եթե բնականոն պայմաններում սա առանձնապես մեծ դժվարություն չի ներկայացնում (եթե, իհարկե, գործով զբաղվում են մասնագետներն ու գործից գլուխ հանողները), ապա արտակարգ իրավիճակներում երբեմն կամ ժամանակը չի հերիքում, կամ էլ փորձը: Ահա մի օրինակ մեր պետականության պատերազմական ժամանակահատվածից:

Մեր ղեկավարությունը փորձում էր միջազգային հանրությանը համոզել, որ հակաօդային պաշտպանության կայանքները մենք ոչ թե ռուսներից էինք ստացել, այլ խլել էինք ադրբեջանցիներից, որոնք դրանք տեղակայել էին մարտական գործողությունների անմիջական հարեւանությամբ: Սակայն մերոնց զրույցը, մեղմ ասած, չստացվեց միջազգային փորձագետների հետ: Վերջիններս մեզ այսպիսի մի տրամաբանական հարց տվեցին.

-Դուք ինքնաթիռներ ունե՞ք:
-Ոչ:
-Բա այդ դեպքում ինչու՞ են ադրբեջանցիները հակաօդային պաշտպանության ժամանակակից այդքան կայանքներ տեղադրել  ձեր սահմաններին:

Ինչպես ասում են հեքիաթներում՝ թագավորն այստեղ մատը կծեց:

Առակս զի՞նչ ցուցանե: Որ այս ոլորտում յոթ անգամ պիտի չափել ու նոր կտրել: Բայց բերածս օրինակը, ավելի ճիշտ՝ վրիպումը, միանգամայն հասկանալի էր, որովհետեւ նորանկախ պետություն էինք ու պատերազմական դիվանագիտության ոչ մի փորձ չունեինք, հնարավորություններն էլ հասկանալիորեն սուղ էին: Ուստի կարելի է ներողամտությամբ վերաբերվել դրան, ինչը բացարձակապես չի կարելի անել մերօրյա խաղաղ, ազատ ու հանգիստ ժամանակներում ու հսկայական միջոցների առկայությամբ թույլ տրված, մեղմ ասած, սխալների նկատմամբ: Ի ցույց դնենք մի քանի օրինակներ, հուսալով, որ այդպես այլեւս չի շարունակվի:

Նախ՝ ներքին տեղեկատվական քաղաքականությունից: Այստեղ հիմնականում աչքի ընկնողը նախագահական աշխատակազմն է ու նրա տեղեկատվության գլխավոր վարչությունը: Չենք գտնում, թե ներքոբերյալ վրիպումները հենց այդ վարչության գործունեության արգասիքն են, քանի որ այն, ի վերջո, արտացոլում է ԼՂՀ նախագահի գործունեությունը ու կատարում նրա հանձնարարականները, բայց ահա հակված ենք կարծելու, որ վարչությունը, ինչպես նաեւ երկրի առաջին դեմքի խորհրդականները կարող են եւ պարտավոր են իրենց խոսքն ասել:

Սոսկ մի քանի օրինակ վարչության տարածած հաղորդագրություններից.

«Հունիսի 9-ին ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանը հանդիպում է ունեցել «Շեն» բարեգործական հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչներ Հայկ Մինասյանի  եւ Էմիլ Աբրահամյանի հետ: Հյուրերը Նախագահին են ներկայացրել իրենց կազմակերպության կողմից Արցախում իրականացվող ծրագրերի ընթացքն ու հեռանկարները: Նրանք երկրի ղեկավարին հավաստիացրել են, որ այսուհետ եւս կաջակցեն մեր հանրապետությունում առկա խնդիրների հաղթահարման գործին: Բակո Սահակյանը ողջունել է նման մոտեցումը, միաժամանակ նշելով, որ ընկերության գործունեության մեջ վերջին ժամանակներս նկատելի է որոշակի պասիվություն, ինչը վերացնելու ուղղությամբ պետք է ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ»:

Թվում է, թե արտառոց ոչինչ չկա այս լուրում, բայց միայն թվում է… Ուշադրություն դարձրեք, խոսքը գնում է բարեգործական կազմակերպության մասին, ընդ որում՝ մի այնպիսի կազմակերպության մասին, որը զգալի գործ է արել մեզ մոտ: Բարեգործական կազմակերպության հետ զրույցում ընդունված չէ ասել, որ վերջին ժամանակներս նկատելի է որոշակի պասիվություն: Քեզ օգնողին, քեզ փող տվողին ընդունված չէ ասել, թե պասիվությունը վերացնելու ուղղությամբ պետք է ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ: Այդպես կարելի է ասել նրանց, ում ինքդ ես փող տալիս: Մեր պարագայում աշխարհում ընդունված է միայն մի բան՝ շնորհակալություն հայտնել:

Չենք կարծում, թե հայաստանյան եւ սփյուռքահայ մեր բարերարները ոգեւորված լինեին այս տեղեկատվությամբ:

Մեկ այլ օրինակ.

«Հունիսի 9-ին ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանի մոտ տեղի է ունեցել խորհրդակցություն՝ նվիրված «Բեյզ Մեթըլս» ընկերության գործունեությանը: Ընկերության նախագահ Վալերի Մեջլումյանը ներկայացրել է ընկերության աշխատանքները, հարկային պարտավորությունները, մարդասիրական, հանքախուզական, ինչպես նաեւ մշակող արտադրության հեռանկարային ծրագրերը»:

Այստեղ եւս առաջին հայացքից կասկածելի բան չկա, բայց ավելի լուրջ դիտարկման դեպքում կպարզվի, որ այնքան էլ խրախուսելի չէ, երբ ձեռնարկատերը երկրի ղեկավարին ներկայացնում է հարկային պարտավորությունները: Նման պարտավորությունները սովորաբար ներկայացնում են հարկային մարմիններին: Սույն տեղեկատվությունը եւս դժվար թե նպաստի նորանկախ երկրի նկատմամբ հայաստանյան եւ սփյուռքահայ մեր բարերարների վստահությանը: Վերջիններս պիտի համոզված լինեն, որ այստեղի օրենսդրական դաշտը հիմնական կամ միակ երաշխիքն է արդյունավետ գործունեություն ծավալելու համար:

Բայց այս երկու լուրերի թողած տպավորությունն ուղղակի խամրում է Ժիրայր Սէֆիլյանի նամակին ի պատասխան ԼՂՀ նախագահի մեկնաբանությունից, որում ԼՂՀ քաղաքացիություն խնդրող լեգենդար հրամանատարը բնորոշվում է որպես «այսպես կոչված՝ մարտիկ»: Ուրիշ բան որ չլինի, արցախյան հերոսամարտի փառապանծ հրամանատարներից մեկը հանդիսացող Ժիրայր Սէֆիլյանը երեւի մի քիչ ավելի արժանի կլինի մարտիկ կոչվելու, քան թե վերոնշյալ աբսուրդը գրած գրասենյակային խորհրդականը կամ լրատվականի աշխատակիցը: Ինչպե՞ս կարելի է հրամանատարին անվանել «այսպես կոչված՝ մարտիկ»: Հանուն հայրենիքի կյանքը բազմիցս վտանգի տակ դրած մարդը, ամբողջ պատերազմի ժամանակ մի սանտիմ անգամ չնահանջած հրամանատարը իրավունք չունի՞ գոնե մարտիկ կոչվելու՝ առանց «այսպես կոչվածի»:

Ինչ որ է, այժմ անցնենք արտաքին տեղեկատվական քաղաքականությանը: Քանիցս առիթ ենք ունեցել ասելու, որ այս ոլորտն ուղղակի անմխիթար վիճակում է: Բայց ոչ միայն ոլորտի նկատմամբ ոչ խելամիտ ու ոչ պրոֆեսիոնալ մոտեցման, այլ նաեւ այն պարզ պատճառով, որ հնարավոր չէ արտաքին տեղեկատվական քաղաքականություն վարել, եթե չկա ընդհանրապես արտաքին քաղաքականություն: Քանիցս առիթ ենք ունեցել ասելու, որ առայժմ պետք չէ զբաղվել տեղեկատվական քաղաքականությամբ, քանի դեռ չունենք իրական քաղաքականություն՝ «ռեալ պոլիտիկ»: Այսինքն՝ որ պետք է գործ անել, հետո միայն քարոզել, այլ կերպ՝ քարոզելու բան պիտի լինի: Եթե առանց գործի ես քարոզում, ապա այն փուչիկի է վերածվում, որն էլ, ինչպես հայտնի է, վատ սովորություն ունի շուտ պայթելու:

Մեզ մոտ, հատկապես՝ վերջին ժամանակներս, միանշանակ ընդունվում է, որ արտաքին տեղեկատվության ոլորտում լուրջ բացթողումներ ունենք: Եւ այն տպավորությունն է, որ երկրի ղեկավարը մի գեղեցիկ օր ժողովել է ոլորտի պատասխանատուներին ու պահանջել գործ անել: Վերջիններս էլ սկսել են անել: Համենայն դեպս, աննախադեպ ակտիվություն է այս ոլորտում, գրիչը ձեռքներն են առել անգամ ծույլի համբավ ունեցողները: Բայց նաեւ այն տպավորությունն է, որ ոչ ոք հստակ չգիտեր, թե ինչ գործ պիտի անել:

Այս ոլորտում տոն տվողն արդեն մեր ԱԳՆ-ն է: Գնահատելով, իհարկե, մեր ԱԳՆ-ի ու նրա ներկայիս ղեկավար Գեորգի Պետրոսյանի հանկարծակի ու աննախադեպ ակտիվությունը, միեւնույն ժամանակ հարկ է ասել, որ այս ոլորտում պոռթկումներն այնքան էլ ընդունելի ու հասկանալի չեն, շատ ավելի գնահատելի է ամենօրյա տքնաջան ու հետեւողական աշխատանքը, նպատակային քարոզչությունն ու «թակարդների» մշտատեւ լարումը: Թե չէ՝ տեւական լռությունից հետո անսպասելի աշխուժացումը կարող է զանազան մեկնաբանությունների տեղիք տալ: Բայց գոնե «հետկեսօրյա» ակտիվությունը խոհեմ լիներ:

Սոսկ երկու օրինակ, երկուսն էլ նույն օրը՝ հունիսի 27-ին պատրաստված:

Նախ՝ ԼՂՀ արտգործնախարար Գեորգի Պետրոսյանի մեկնաբանությունը ԵԽԽՎ  «Ադրբեջանում ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեության մասին» 1614 բանաձևի ընդունման կապակցությամբ: Սույն մեկնաբանությունը տեղին ու ժամանակին, կամ արդարացված կլիներ, եթե մեր նախարարն անդրադառնար եւ Ադրբեջանի, եւ Հայաստանի մասին բանաձեւերին: Այսինքն՝ եթե խառնվում ես տարածաշրջանի գործերին, ապա հիմնավորապես խառնվես: Այլապես, այսպես անդրադառնալը նույն «չարախնդության» նստվածք կարող է թողնել, որն ընդունելի չէ միջազգային հարաբերություններում: Անդրադառնալով ԵԽԽՎ 1614 բանաձևում արտացոլված այն դրույթին, որ Ադրբեջանում կայուն ժողովրդավարական զարգացումը կդժվարանա այնքան ժամանակ, մինչև չվերականգվի այդ երկրի տարածքային ամբողջականությունը, Գ.Պետրոսյանը մի քանի խելամիտ մեկնաբանությունից հետո այսպիսի ճարտասանական հարցեր է տալիս. «Հարց է ծագում՝ Ադրբեջանում քաղաքական բանտարկյալների առկայությունը տարածքային ամբողջականության խախտման հե-տևա՞նք է: Այդ պատճառով են, արդյո՞ք,  ճնշվում  ԶԼՄ-ները, կամ՝ ծեծի ենթարկվում լրագրողները»:

Ամեն ինչ ճիշտ է ասված, տեղին են նման ծաղրալից հարցադրումները, այլ հարց է, որ մեկնաբանությունների կոնկրետ այս հատվածը անկախ երկրի նախարարի մակարդակի գործ չէ, դա կարող էր անել ԱԳՆ լրատվական ծառայության ղեկավարը, որեւիցե քաղաքական մեկնաբան կամ լրատվական գործակալություն: Բայց ոչ նախարարը, որին սազում է ծանրումեծ մեկնաբանությունը: Եւ կազմակերպելը, որ «թեթեւքաշային» մեկնաբանությունն ուրիշի միջոցով արվի:

Բայց, հանուն արդարության, պիտի ասել, որ սա այն դեպքն է, երբ կարելի էր ավելի լավ անել, բայց ոչ երբեք այն դեպքը, երբ կատարվածը, մեղմ ասած, պատիվ չի բերում: Իսկ  ահա այդպիսին է ԱԳՆ-ի մյուս տեղեկատվությունը: Լիովին մեջբերում ենք այդ «գոհարը».

«ԼՂՀ ՊԲ լրատվության  ծառայությունից   ստացված  տեղեկատվության համաձայն, ԼՂՀ զինված ուժերի համապատասխան զորատեսակների  պատասխանատուների կարծիքով  ամենայն հավանականությամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հուլիսի 26-ին Բաքու կատարած  այցը և Ադրբեջանի  մայրաքաղաքում տեղի ունեցած  զորահանդեսը հազիվ թե  զուգադիպություն լինեն:  Հարց է ծագում` այցն էր պայմանավորված  զորահանդեսով, թե  զորահանդեսն է հարմարեցվել այցին: Բոլոր դեպքերում խորհրդածությունների տեղիք է տալիս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներից մեկի` զորահանդեսին մասնակցությունը:

Ըստ լրատվության աղբյուրի` զորահանդեսի պատրաստությունը կարելի է գնահատել  կայուն բավարար:  Հնարավոր չէր չնկատելուն տալ, որ շարային պատրաստության  պատասխանատուները անլուրջ են վերաբերվել իրենց  պարտականություններին: Ոլորտի մասնագետները կհասկանան, թե ինչ նկատի ունենք:

Տեխնիկան, գոնե արտաքնապես, բավական լավ  վիճակում էր:  Թիկունքի գծով տեղակալները ոչինչ չեն խնայել դրանց թարմ տեսքն ապահովելու համար և խոստովանենք, արժանի են  խրախուսանքի: Օդուժը դեռ շատ բան ունի սովորելու: Զգացնել էր տալիս վարպետության պակասը և  կատարելագործման անհրաժեշտությունը: Հատկապես փայլուն էր  ծովայինների  հանդերձանքը, իսկ ռազմանավերի ու կածերների տեղաշարժերը ոչ միայն  պատճառաբանված չէին, այլև   անիմաստ էին  ու չարդարված:

Զորահանդեսի ողջ  տպավորությունը փչացրեց  հրապարակի ճաքճքված ասֆալտը, ինչը Բաքվի քաղաքապետարանի  համապատասխան  ծառայության  անպատասխանատու վերաբերմունքով պետք է  բացատրել:

ԼՂՀ ՊԲ լրատվության ծառայություն»

Թեեւ ստորագրությունը ԼՂՀ ՊԲ լրատվության ծառայությանն է, բայց նյութը թխվել է ԱԳՆ-ում, ինչի վկայությունն է նաեւ այն, որ հենց ԱԳՆ-ի հասցեից է տարածվել այն, ինչը եւս մի աբսուրդ է, քանի որ եթե ընտրվել է «քողարկման» այս ձեւը, ապա տարրական կանոններից է «չմատնելու» անհրաժեշտ պարագաների մասին հոգալը: Սույն «գոհարը» մեծ հաճույքով տարածվել է ամենատարբեր խողովակներով՝ «Ֆրանս-պրես», Բի-Բի-Սի եւ այլն: Ինչպիսի¯ խորաթափանցություն: Եթե գիտակցաբար որոշես վնաս պատճառել սեփական երկրիդ՝ այսպես հաջող չէր ստացվի: Որպես ոլորտին քաջատեղյակ մարդ կարող եմ ասել, որ 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ից այսկողմ նման մակարդակի աբսուրդ եղած չկար: Այն գերազանցում է նույնիսկ պատերազմի ամենաթեժ պահերին մեր արտաքին տեղեկատվական քաղաքականության մեթոդները: Իսկ պատերազմից 14 տարի է անցել:

«ԼՂՀ ՊԲ լրատվության  ծառայությունից   ստացված  տեղեկատվության համաձայն, ԼՂՀ զինված ուժերի համապատասխան զորատեսակների  պատասխանատուների կարծիքով  ամենայն հավանականությամբ…». այսպիսի սկիզբ ունեցող լուր չի կարդա իրեն հարգող ոչ մի մարդ, քաղաքագետ կամ կազմակերպություն: Ավելին պետք չէր անել, որպեսզի ոչ ոք լուրջ չընդունի այն: Բայց լուրջ չընդունելը մի բան, իսկ ծիծաղելը՝ մեկ այլ: Իսկ որ մեզ վրա այդ օրը կարգին ծիծաղել են՝ չեմ կասկածում: Ուրիշ բան որ չլինի՝ ինքնին տարօրինակ է մեկ այլ երկրի մայրաքաղաքում անցկացված զորահանդեսի կազմակերպչական մակարդակին մեկ այլ երկրի ԱԳՆ-ի կողմից գնահատական տալը:

Բայց, այնուամենայնիվ, եթե մի կերպ կարելի է մարսել Բաքվում տեղի ունեցած  զորահանդեսի «շարային պատրաստության  պատասխանատուներին» մերոնց կողմից արված դիտողությունը կամ թիկունքի գծով տեղակալներին  խրախուսելը, քանի որ մեր հայտարարությունը ստորագրողն, ի վերջո, ԼՂՀ ՊԲ լրատվության ծառայությունն է, ապա ոչ մի կետչուպով ուտելու բան չէ մեր այն դիտարկումը, որ «զորահանդեսի ողջ  տպավորությունը փչացրեց  հրապարակի ճաքճքված ասֆալտը, ինչը Բաքվի քաղաքապետարանի  համապատասխան  ծառայության  անպատասխանատու վերաբերմունքով պետք է  բացատրել»:

Եթե դժվար է մարսել նման երեւույթը (հերօրհնած՝ ի՞նչ մարսել), ապա մեկնաբանելն առավել եւս դժվար է: Ուրիշ բան որ չլինի՝ արտերկրում, հավանաբար, մտածելու են, որ մեր երկրի կենսագործունության մեջ ինչ-որ խանգարում է եղել: Սա ամենավատը չէ: Ամենավատն այն է, որ մեզ վրա պարզապես ծիծաղելու են: Եւ եթե այսօր մենք բանակցային գործընթացից ենք դուրս մնացել, ապա վաղը կարող ենք դուրս մնալ ամեն ինչից:

Եւ վերջին հանգամանքը: Արտաքին տեղեկատվական ակտիվությունն այն չէ, երբ դու պլան դրածի պես պատասխանում ես դիմացինի ամեն մի քայլին, այլ երբ ինքդ ես քայլ անում: Ոչ թե մեկի գցած քարը հանել ձորից, այլ ինքդ նետել քարը, որ ուրիշները որոնեն, եւ որոնելիս էլ նկատեն, որ ասֆալտը ճաքճքված է: Ու զբաղվեն դրանով…

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————

Համահայկական

Նորերս մեր թերթում հրապարակել էինք արցախյան ազատամարտի մասնակից, ազատամարտիկ-բուժակ Աղավնի Սահակյանի բաց նամակը արցախցիներին՝ հայաստանյան դեպքերի մասին արցախցիների վերաբերմունքի թեմայով: Նամակը լայն արձագանք է գտել, այն քննարկվում է ամենատարբեր շրջանակներում, մարդիկ հայտնում են զանազան կարծիքներ: Առաջիններից մեկն արձագանքել է մեր հայրենակից Վարդգես Ուլուբաբյանը, ում գրածի շուրջ որոշակի պարզաբանումներ է ցանկացել տալ Ա.Սահակյանը: Ներկայացնում ենք ընթերցողների ուշադրությանը:

«ԴԵՄՈ»

 

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ ՆԱՄԱԿԻՍ ԱՐՁԱԳԱՆՔԻՆ

Հարգելի պարոն Ուլուբաբյան:

Նախ՝ շնորհակալություն նամակիս արձագանքելու համար: Ցանկացած կարծիք արժանի է ուշադրության, բայց Ձեր նամակում կան նաեւ մտքեր, որոնք պարզաբանման կարիք ունեն:

Իմ նամակում ակնարկ անգամ չկար ժողովրդին ահաբեկելու մասին՝ լինի մասամբ կամ բոլորին: Ընդհակառակը՝ այդ «երկու ղարաբաղցիներն», ահաբեկված ժողովրդի արդար ցասումից, կազմակերպված սահմանադրական պայքարից, խաղաղ ցույցերից ու երթերից, գործի դրեցին իրենց միակ իշխանությունը՝ ուժը, եւ ժողովրդի դեմ հանեցին բանակն ու ոստիկանությունը: Բայց ժողովուրդը բոլորովին էլ չահաբեկվեց, այլ շարունակում է պայքարել իր իրավունքների համար:

Թե Դուք ո՞ւմ նկատի ունեք՝ ասելով, որ հաստատ գիտեք, նրանք նման վիրավորանքների համար ողջ չէին թողնի վիրավորողներին, չեք նշում, ինչը եւ հավատ չի ներշնչում:

Հարգելի պարոն Ուլուբաբյան, Դուք ինձ մարտի դաշտում չհանդիպելով հանդերձ, համարում եք Ձեր մարտական ընկերը, իսկ ինչու՞ ես չպետք է մայրաբար եւ քույրաբար հոգամ ու պաշտպանեմ այն տղաներին, որոնց հետ եղել եմ մարտի դաշտում, որոնք ոչ միայն ուս-ուսի տված բոլորի հետ մարտի են գնացել, այլ նաեւ ուս-ուսի տվածներին մարտի են առաջնորդել ու հաղթել: Իսկ Դուք, առանց իմանալու, Ձեզ իրավունք եք վերապահում կասկածելու նրանց կռվելու ու հաղթելու վրա: Իսկ այս շարժումը գլխավորողն իր ընկերների հետ գլխավորել է նաեւ 88-ի Արցախյան շարժումը, պատերազմի ժամանակ եղել է ՀՀ առաջին նախագահը, գերագույն գլխավոր հրամանատարը, ու դարձյալ հաղթել ենք:

Մի ուրացեք: Ապերախտությունը մարդկային արժանիքներից վատագույնն է:

Այժմ քույրաբար պատասխանեմ այն հարցին, որ ինձ տվել եք եղբայրաբար: Ոչ ոք Երեւանի փողոցներում, ասֆալտի վրա, չի խայտառակել զինվորական համազգեստը, եւ ոչ մի վետերանի վկայական որպես արտոնություն չի դիտվել: Այս տարիներին եթե կա մի բան, որ արտոնություն է դիտվում, դա ղարաբաղցի լինելն է, անգամ արցախյան պետհամարանիշով մեքենա վարելը: Որպեսզի շատ չերկարացնեմ, պատմեմ ասածիս իսկությունն արտահայտող մի անեկդոտ: Երեւանում պետավտոտեսուչը կանգնեցնում է արցախյան համարանիշով  մի մեքենա: Վարորդը՝ գլուխը պատուհանից դուրս հանելով, զարմացած հարցնում է. «Էս, Ռոբիկը մըռա՞լ ա»: Չէ՝ ասում է տեսուչը:  «Բա ինձ կանգնացրալ ես՝ հի՞նչ անիս»,- զարմանում է վարորդն ու ինքնավստահ հեռանում:

Ես չգիտեմ, թե Դուք ում նկատի ունեք գիշերային ջարդարարներ ասելով, բայց միանշանակ է, որ ջարդարարներին ազգային հերոս համարել չի կարելի, մանավանդ, որ ջարդել են ոչ թե թշնամու, այլ՝ յուրայինի: Գիշերային ջարդն իրականացրել են բանակն ու ոստիկանությունը՝ ղարաբաղցի նախագահի թեթեւ ձեռքով գրված հրամանի համաձայն: Հենց այդ հրամանը կուրորեն կատարողներն են խայտառակել զինվորականի համազգեստը՝ կրակելով ժողովրդի վրա: Իսկ Ազատության հրապարակում գիշերվա ցրտին իրենց զինվորական տաք բաճկոնները կրած ազատամարտիկներն ու հրամանատարները բարոյապես նվաճել են այն կրելու իրավունքը, եւ դա արտոնություն չի դիտվում, պարզապես այդ հագուստն իր մեջ մի յուրօրինակ ջերմություն է պարունակում, եւ պետք չէ դրանից վատ զգալ:

Ձեր լռելու պատճառը հիմնավորում եք նրանով, որ իբր մենք էլ ստիպված ենք եղել լռել այն պահին, երբ Ազատության հրապարակում Ղարաբաղի ժողովրդի հասցեին սպառնալիքներ էին հնչում: Ցավոք, սխալ եք տեղեկացված, կամ այս ամենի մասին պատկերացում եք կազմում միայն «Հայլուրի» ստահոդ լուրերով ու սադրիչ մեկնաբանություններով: Հայաստանի ազատ ու ընդդիմադիր մամուլը չի հասնում Արցախ, դրանում համոզվել եմ ինքս, երբ մի շաբաթ Արցախում էի, բայց, բարեբախտաբար, տարածվում են (Արցախում՝ նույնպես) տեսասկավառակներ երթերի ու ցույցերի մասին, որոնք նայելով կարելի է իմանալ ճշմարտությունը: Եթե նայեք Համաժողովրդական շարժման երկրորդ կոնգրեսի ելույթներն ու զեկույցները, ինքներդ կհամոզվեք՝ սպառնո՞ւմ ենք Արցախի ժողովրդին, ջուր լցնո՞ւմ ենք ադրբեջանցիների ջրաղացին, թե՞® Կտեսնեք նաեւ մեզ հետ արդարության համար պայքարող, այս ամենը չհանդուրժող արցախցիների, որոնք բացառիկ են եւ ավելի շատ են պահում արցախցու թասիբն ու պատիվը, քան այդ «երկու արցախցուն» պաշտպանողներն ու հաճոյացողները:

Վերջերս շատ արցախցիներ, Ձեր նամակում նաեւ Դուք, հեգնանքով ու արհամարհանքով եք խոսում ցույցերի ու ցուցարարների մասին: Ինչ որ շուտ եք մոռանում անցյալը: Մի՞թե այդ ցույցերով ու ցուցարարներով, ինչպես Դուք եք ասում՝ ասֆալտի հեղափոխականներով չէր, որ Արցախի հարցը թնդաց աշխարհով մեկ, թափ առավ շարժումն ու հաղթեց: Այո, ճիշտ եք ասում, որ այդ հրապարակից սկսվեց մեր սրբազան գործը, իսկ այսօր մենք իրավունք չունե՞նք մեր ձայնը բարձրացնելու հանուն մեր ոտնահարված իրավունքների պաշտպանության: Ստացվում է, որ եթե Արցախի համար է, կարելի է այդ հրապարակում ցույցի դուրս գալ, իսկ եթե իշխանությունն ապօրինաբար զավթած «երկու արցախցու» անարդար քաղաքականության դեմ է` չի կարելի: Դրա համար էլ պղծեցին այդ սուրբ հրապարակը մարտիմեկյան ողբերգությամբ, արյուն թափեցին, հետո անմիջապես սառնասրտորեն լվացին հետքերը, հիմա էլ դարձրել են ավտոկայանատեղի՝ ոստիկանների հսկողությամբ: Ասենք, հրապարակի ասֆալտից լվացին այդ հետքերը, իսկ մարդկանց հիշողությունից ինչպե՞ս են լվանալու: Այն միշտ դաջված է լինելու թե մեր հիշողության եւ թե մեր սրտերի մեջ:

Պարոն Ուլուբաբյան, ինչ-որ դեղատոմս եք առաջարկում հիվանդությունից բուժվելու համար, բայց հենց ինքներդ էլ հակառակ դեղն եք հրամցնում, որն ավելի է խորացնում հիվանդությունը: Ինչպես ասում են՝ համ նալին եք խփում, համ մեխին: Ես կոնկրետ մարդկանց անուններ եմ տվել, որոնք իրոք մասնակցել են ազատամարտին, կռվել, վիրավորվել, պատվով դուրս եկել, իսկ Դուք կասկածում եք նրանց ծառայությունների վրա: Ժամանակին այդ մարդկանց, հատկապես՝ բարձրաստիճաններին ու որոշակի դիրք ունեցողներին, ամպերին էիք հասցնում եւ հիմա, եթե այս մարդիկ իրենց «ոչ»-ն են ասում այդ երկուսին, պետք է ամեն ինչ հողի՞ն հավասարեցնել, աշխատանքից հեռացնել, զրկել ազատությունից: Սա վիրավորանք է մեր հերոսների հիշատակին:

Ի դեպ, Լեոնիդ Ազգալդյանի մասին: Նրա հիշատակը ոչ ոք չի կարող վիրավորել, վիրավորողն առաջին հերթին իրեն վիրավորած կլինի: Նրա գործն ու միտքն է հիմա առաջնորդում ողջերին:

Ինչ վերաբերում է Ժիրայր Սեֆիլյանին, ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի աներ ու անի Ժիրայրը, որ մարդ իմանա, հատկապես արցախցին իմանա, որ նա արժանի է լինելու ՀՀ քաղաքացի, առավել եւս՝ Արցախի քաղաքացի: Հայաստանի ու Արցախի շատ բնակիչներ, որ ակամա են համարվում քաղաքացի՝ այստեղ ծնվելու հանգամանքով, կռվի տարիներին Արցախից ու Հայաստանից դուրս էին, այդպես էլ չվերադարձան Հայրենիք՝ ոչ արյան կանչով, ոչ ծննդավայրի: Իսկ Ժիրայրը՝ ծնված լինելով Հայրենիքից հեռու, բայց հավատարիմ լինելով իր արմատներին, արյան ու Հայրենիքի կանչով եկավ, կռվեց, հաղթեց, ընտանիք կազմեց, զավակներ ունեցավ Հայրենիքում: Հիմա քաղաքացիություն է խնդրում, իսկ Դուք ասում եք, թե նրան որպես քաղաքացի չեք ճանաչում: Իմանալու բան չկա, պարզապես պետք է բարի կամք դրսեւորել, ձեռք մեկնել Հայրենիքից վտարման վտանգի առջեւ կանգնած մարդուն:

Իսկ 75-ամյա թոշակառու Ժորա Գրիգորյանը չի կարողանում անտարբեր անցնել: Ժիրայրի դիմում-նամակը կարդալով՝ հասկացել է, որ այս մարդն արժանի է ապաստան ու քաղաքացիություն ստանալու, քանի որ իր լուման ունի Արցախի հաղթանակում: Ժորա Գրիգորյանի այս կարճ խոսքից հորդում է հայրենասիրությունը, խիղճն ու բարությունը, արժանապատիվ վերաբերմունքը հանդեպ հայի այս տեսակի: Փառք Աստծո, որ դեռ կան նման մարդիկ, ցանկանում եմ նրան ամենայն բարիք, առողջություն, հանգիստ խիղճ:

Իսկ Ձեր խոսքում, պարոն Ուլուբաբյան, այդպես էլ չզգացվեց խղճի ու բարության որեւէ նոտա, անգամ ափսոսանք կատարվածի համար, ցավակցություն զոհերի առիթով: Դուք ընդամենը նմանվեցիք նախորդ նամակումս ակնարկված այն ծնողին, որը ոչ թե նախատում ու խրատում է սխալ ու հանցանք գործած մարդուն, այլ զանազան պատրվակներ բերելով՝ արդարացնում ու ոգեւորում:

Աղավնի ՍԱՀԱԿՅԱՆ

 

ԿԵՆԴԱՆԻ ԼԵԳԵՆԴԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ 

Լեոնիդ Ազգալդյանի պայծառ հիշատակին

1992թ. հունիսի 21-ին Մարտակերտի շրջանի Տոնաշեն գյուղի մերձակա Դաստակերտում նրան սպանող դավադիր գնդակների արձակումից անցել են ուղիղ 16 տարիներ…

Նա ապրեց ուղիղ կես դար եւ 20-րդ դարի վերջում կատարեց հսկայական նշանակություն ունեցող մի առաքելություն, որն էլ նրանից առաջ նույն դարի սկզբում բախտ էր վիճակվել իրագործել ազգիս հայոց անզուգական մեծության՝ Գարեգին Նժդեհին: Ազատագրել ու պահպանել հայրենի հողը՝ միմիայն հարյուր տարին մեկ ծնվողներին է վերապահված ի վերուստ: Եւ նախասահմանված իր բաժին գործը արժանապատվորեն իրագործեց Լեոնիդ Ազգալդյանը:

Լինելով բարձրակարգ գիտնական եւ հայրենանվեր մտավորական, իր ամբողջ գիտակցական կյանքը անց էր կացրել իր դավանած բարոյական արժեքների սեփական համակարգում՝ էությամբ բարի, ազնիվ, արդար, ճշմարիտ, անկեղծ, պարկեշտ եւ արժանապատիվ մարդ էր: Նա մարդկային դրական բոլոր արժեքներն իսկապես իր մեջ մարմնավորող անհատականություն էր: Իր հետ մանկություն, պատանեկություն, երիտասարդություն եւ հասուն տարիքն միասին անցկացրած բոլոր ընկեր, ծանոթ եւ բարեկամները մի շատ էական բանում միաբերան համակարծիք են՝ նա անբացատրելի բնատուր մի տաղանդով օժտված լինելով՝ մշտապես ամենուրեք առաջնորդ էր: Անվիճելիորեն գերազանցություն:

Նրա հայտնված միջավայրում միշտ մարդկային բարձրարժեք մթնոլորտ էր ձեւավորվում, մարդիկ ինքնաբերաբար բարիանում, անկեղծանում եւ անհասկանալիորեն դեպի լավն էին բարեփոխվում: Բոլորի մոտ հոժարակամ ստեղծագործական տրամադրություն ստեղծելով, նրանց իսկ անհայտ իրենց թաքնված շնորհքների բացահայտման  շարժառիթն էր հանդիսանում:

Մարդկանց աներեւակայելիորեն գործի էր լծում, եւ նրանցից ամեն մեկը ինքն իր ոլորտում միանգամայն գործուն եւ պատասխանատու էր դառնում: Նրա հետ շփվող ծանոթ-անծանոթ ամեն մի անհատ, կարծես պարտքի զգացումով շարժվողի կարգավիճակով, փորձում էր իր ծառայություններով այս կամ այն հանրօգուտ գործին պիտանի լինել: Սա, բնականաբար, ինքնըստինքյան էր այդպես ստացվում, եւ իրավիճակը բոլորի համար հաճելիորեն «պարտավորեցնող» էր դառնում:

Ամեն ինչին գիտնականի լրջությամբ եւ ճշգրտորեն մոտեցող Լեոնիդը, մեր ապագա սերունդներին դասավանդման արժանի իմաստուն գործունեությամբ, հատկապես ռազմադաշտում Գարեգին Նժդեհին երկրորդելով՝ հայ ազգին միայն իրեն հատուկ եզակիությամբ հիշատակելի բազմաթիվ հաղթանակներ նվիրեց: Հայոց ոգին էր, որ խտացավ եւ անպարտելի ուժ դարձավ իր իսկ ստեղծած «Անկախության Բանակ» եւ «Ազատագրական Բանակ» ռազմական զույգ կառույցներում:

Ազգս դարեր ի վեր մոռացել էր «բանակ» ունենալու գաղափարն իսկ, Լեոնիդի շնորհիվ մեր ինքնագիտակցությունը վերափոխվեց՝ նա բոլորիս ցույց տվեց ազգային բանակ ունենալու ռեալությունն ու անհրաժեշտությունը եւ իր ստեղծած գրեթե անթերի ռազմական կառույցը հենց դրա սաղմը հանդիսացավ:

Մենք արդեն կորցնում էինք երկրի տիրոջ (տեր լինելու) գիտակցությունը, միշտ օտարին ծառայելով՝ փաստորեն ծառա էինք դարձել: Նա ապացուցեց մեզ, որ մենք տեր ենք ու տերը պիտի տեր լինի եւ ոչ երբեք ծառա: Նա մեզ վերադարձրեց մեր ազգային հպարտությունն ու ինքնահարգանքը եւ փաստվեց, որ մենք ինքնուրույն, հենվելով միմիայն մեր ուժերին, կարող ենք մեր երկիրը պահել:

«Սա Հայաստան է, եւ վերջ»՝ ահա այսքան կտրուկ, ահա այսքան վճռական էր նրա խոսքն ու կեցվածքը, որը եւ նա նվիրյալ գործ դարձրեց: Անթերի ղեկավարելով 27 հատ հաղթանակով ավարտված ռազմական գործողություն՝ նա օտարի տիրապետությունից մեր հայկական հողերն ազատագրեց:

Խստապահանջ, կարգապահ, ամենօրյա չափազանց դժվար զորավարժությունների շնորհիվ մարտական մեծ պատրաստվածություն ձեռք բերող Լեոնիդի մարտիկներն առաջինն էին դադարել ֆիդայի լինելուց, դառնալով իսկական զինվոր: Նա մեծ ուսուցիչ էր ռազմագիտության ոլորտում՝ մեր նորօրյա պատմությանն նորամուծելով «ոչ թե մեռնելու, այլ ապրելու պատրաստ» լինելու գաղափարով դաստիարակված մի ամբողջ սերունդ, նա սովորական մարդկանցից ուժեղ կամքի տեր հայ մարդ կերտեց:

Ինչպես Զանգեզուրն ենք պարտական մեծն Նժդեհին, այնպես էլ ազգային գաղափարի անմնացորդ նվիրյալ Լեոնիդին ենք պարտական Քարվաճառի տարածքի ազատագրումը: Երկար տարիների զինվորական լուրջ աշխատանքի շնորհիվ, բոլոր մանրամասնություններով հանդերձ, իր նախապատրաստած ծրագրի իրականացման արդյունքում հենց նա է մեր փոքրիկ Արցախ աշխարհը հայրենիքին միացնելու նպատակով կատարված ռազմական հաջող գործողության պատմական հեղինակը:

Նա իր կենդանության օրոք էր արդեն լեգենդ դարձել: «Ազատագրական Բանա»’-ի Արցախի ճակատի հրամանատար Վլադիմիր Բալայանի հետ միասին տարիներ շարունակ Շահումյանում եւ Մարտակերտում ապրող տասնյակ հազարավոր հայ մարդկանց հույսն ու հավատն է եղել:

Լեոնիդի հետ ցանկացած իրավիճակում շփված ամեն հայորդի, անկախ իր ցանկությունից կամ իրերի վիճակից, անպայման ազգօգուտ մի գործ է կատարել, սա հենց այնպես ասված խոսք չէ, այլ իմ նման տասնյակ մարդկանց կենդանի վկայությամբ փաստված անհերքելի իրականություն:

Ինչպես ամբողջ մեր պատմական անցյալն է վկայում, եւ կարծես որպես չգրված օրենք՝ այս անգամ եւս ազգս կարող չգտնվեց խնայելու, պահպանելու իր իսկ ծնած մեծություններից մեկը՝ ուղիղ տասնեւվեց տարիներ առաջ, ռազմաճակատից մոտ քառասուն կիլոմետր հեռու՝ խիտ անտառում, դավադիր գնդակից ընկավ Լեոնիդ Ազգալդյանը:

Նրա կորստից օգտված թշնամին հեշտությամբ կարողացավ բռնագրավել մեր հողերը: Բայց նա մեզ նույնիսկ հետմահու օգնության հասավ՝ իրենից փոխանցված անզուգական ոգու շնորհիվ Լեոնիդի զինվորները կարողացան կրկին ազատագրել կորցրածը, փաստելով, որ «նա մահվանից հետո էլ ծառայում է ազգին» հայրենի աշխարհում վաղուց թեւավոր դարձած խոսքերի ճշմարտացիությունը:

Զոհվելով, սակայն, նա գնաց դեպի հայոց Աստվածներ: Ինչպես իր ամենասիրելի մարտական ընկերոջ՝ Վլադիմիր Բալայանի գերեզմանի վրա էր նա ասել, երեւի «այդտեղ իր կարիքն զգացվում էր, երեւի այդ էր իր գնալու իմաստը»:

Գիտակից ապրող բոլոր հայերի համար անմահության խորհրդանիշ դարձած Լեոնիդը կա, նա միշտ մեզ հետ է:

Սարգիս ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————

Մենք

ԿՈՆՍԵՐՎԱՏԻՎ  ՀԵՂԱՓՈԽՈԻԹՅՈՒՆ

Արծրուն ՊԵՊԱՆՅԱՆ
(սկիզբը` նախորդ համարներում)

 ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԱԼՎԻՆԻԶՄ

Խորհրդային համակարգի փլուզման պահին հայ հասարակության ունեցած բարոյական նկարագիրն արդեն պարզ է ընթերցողին:

Ազգային ազատագրական պայքարը որոշակիորեն դրական անդրադարձ ունեցավ ժողովրդի հոգեբանության վրա, այդ պայքարը մասամբ զուգահեռվեց հեղափոխականության հետ և առաջացավ արդարության հասարակական ձգտում: Սակայն ազատագրական պայքարի մի քանի տարիների ընթացքում այն չհասցրեց կուռ գաղափարախոսության վերածվել և այդպես էլ մնաց որպես ձգտում: Եթե անկախության ձեռքբերման հետ միաժամանակ մենք ստիպված չլինեինք հասարակարգի փոփոխություն իրականացնել, գուցե թե այդ ձգտումը էականորեն ազդեր երկրում արդարության հաստատմանը, բայց՝ ստիպված էինք: Ու մեզ սպասում էին կապիտալիզմի կայացման փուլի որոգայթները:

Ի մեծ դժբախտություն մեզ, նախորդ ռեժիմում ունեցվածքն ամբողջությամբ պետական էր, իսկ դա նշանակում էր, որ վերաբաժանվելու էր ազգային ողջ հարստությունը՝ ահռելի մի կարողություն:

Արդեն փաստել ենք, որ ունեցվածքի վերաբաժանման գործընթացն անխուսափելիորեն կվերածվի համատարած թալանի, եթե հասարակությունը թույլ է կազմակերպված, օրենքներն «ամուր» չեն: Որ հայ հասարակությունը խորհրդային համակարգի փլուզման պահին բացարձակապես անկազմակերպ էր, օրենքներին՝ խորթ, հասարակական կյանքը կարգավորող առաջադիմական ավանդույթներից և մարդկանց բնազդները զսպող պետական ինստիտուտներից զուրկ՝ արդեն ներկայացրել ենք: Նաև փաստել ենք, որ դեռ Առաջին հանրապետության տարիներին էր պարզվել, որ հայության մեջ առաջացել է հազարամյա ստրկության ծնունդ, ազգ, հայրենիք զգացողություններից զրկված մի շերտ: Խորհրդային տարիներին լավ պահպանված ու բազմացած այդ շերտը 1991 թվականից հանդիսանալու էր կալվինիստի հայկական տարատեսակը, որ պիտի դառնար «նոր հայ» ու աղետ բերեր երկրին:

ԳԱՂԱՓԱՐԻ ՄԱՀԸ 

Անցումային փուլ մտած հայաստանյան իշխանությունների առջև ժամանակը դրել էր ահավորության աստիճան ահռելի խնդիր՝ դիմագրավել ունեցվածքի վերաբաժանման բերած ավերիչ հեղեղին, հասարակական կյանքին վերադարձնել կորուսված տրամաբանությունը՝ հանրությանը վարժեցնելով օրենքներին, կարճ ժամանակում էֆեկտիվ պետություն կառուցել մի տարածքում, ուր 100 մարդուց 99-ի էությունը, մտածողությունը և վարքը հակապետական էր, և մի ժողովրդով, որը մոռացել էր` ի՞նչ է քաղաքացիական արժանապատվությունը, ի՞նչ է հանրային շահը և անկարող էր անգամ կարգավորել շենքի մեկ մուտքի հասարակական կյանքը: Ամենախաղաղ պայմաններում անգամ այս խնդիրը լուծելն անչափ դժվար կլիներ, և առավել քան ակնհայտ է, որ միաժամանակյա պատերազմը երկրի ներքին կյանքի կարգավորման հավանականությունը մոտեցնելու էր զրոյի, մանավանդ, որ իշխանությունները ոչ միայն չունեին փորձ, հստակ պատկերացում պետության կառուցման մասին, այլև իրենց մեջ կրում էին ժողովրդի հիշատակված բացասական հատկանիշները:

Հեղափոխությունից հետո արդարության սպասումը երկրում տևեց ընդամենը մի քանի ամիս: Քամի որսալու մեջ հմուտ «նոր հայերն» արագ հեղեղեցին ձևավորվող իշխանական համակարգն ու քանի որ նախորդ վարչակարգի օրոք վարժվել էին պալատական խարդավանքներին և գիտեին` ինչը որտեղ է լույս տալիս, սկսեցին իշխանությունից դուրս մղել կամ իրենց նմանը դարձնել համազգային շարժման գաղափարակիրներին:

Հեղափոխության արդեն առաջին տարում թե՜ հայկական կալվինականության ներթափանցումը իշխանական համակարգ, թե՜ հասարակության արատների ակտիվ դրսևորումն այդ համակարգում պատճառ դարձան գաղափարակիրների պառակտումի: 1992 թվականին նկատելի էր համազգային շարժման գաղափարի էական նահանջ «նոր հայերի» վերակենդանացրած նյութակրոն փիլիսոփայության առջև: Քաղաքական որոշ գործիչների հավաստմամբ արդեն 1993-ի սկզբներին գաղափարը ջախջախված էր հիմնովին և իշխանական համակարգում մնացել էին գաղափարակիրների բեկորներ:

Հետագայում իշխանական համակարգը ինտրիգայնացվեց, կամովին կամ ուժով հեռացողներին փոխարինելու էին գալիս միջակություններն ու պղտոր ջրում ձուկ որսացողները:

1996-ի սկզբներին իշխանական համակարգում մնացած վերջին գաղափարակիրները փորձեցին պետության ղեկը շրջել քաոսից դեպի կարգավորում, բայց արժանացան նախորդների ճակատագրին: Այդ պահից սկսած իշխանական համակարգն այլևս անընդունակ էր լիբերալ-դեմոկրատական արժեքային համակարգը կյանքի կոչելով՝ ապահովել հասարակության օպտիմալ զարգացումը:

ԶՈՒԳԱՀԵՌ 

Բոլոր հիմքերը կային, որպեսզի Հայաստանում կրկնվեր անգլիական ողբերգությունը, և կրկնվեց. հասարակության իշխանությամբ օժտված փոքրամասնությունը ոչնչի առջև կանգ չառնելով՝ տիրացավ հանրային ունեցվածքին, իսկ ստրկության հազար տարում հնազանդության վարժեցված մեծամասնությունն անընդունակ գտնվեց հակադրվել վայրի այդ տարերքին:

Ինչպես և 500 տարի առաջվա Եվրոպայում, այնպես էլ այժմ՝ մեզանում, «նոր հայի» հարստանալու նպատակը սոսկ պահանջմունքների բավարարումը չէ. հարստանալու միջոցով մերօրյա կալվինիստը նաև լուծում է կարևորագույն հարց՝ ապացուցել ինքն իրեն ու նաև հանրությանը իր հաջողակ, կալվինիստը կասեր՝ Աստծո կողմից ընտրյալ լինելը: Ճիշտ է, մեզանում թալանն ու դաժանությունը խրախուսող վերջնականորեն ձևավորված ուսմունք, որպես այդպիսին, չկա՝ իր քարոզիչներով ու դոկտրիններով, բայցևայնպես մթնոլորտը բռնված է կալվինիզմի հայկական տարատեսակի «անտիպ փիլիսոփայությամբ», քանի որ այդ դոկտրինները մշտապես նախահիմքեր են ունեցել ժամանակի շավղից սայթաքած հայ հանրության ուղեղում: Եվ հարստությունն այս պարագայում արդեն «մարդկային ստորադաս տեսակին» չպատկանելու ապացույց է, և որքան հարուստ ես, այնքան ավելի մեծ է այդ տեսակին չպատկանելու վստահությունը: Այս նպատակն ունենալու դեպքում արդեն ոչինչ չի սահմանափակում հարստանալու տենչը, և հարստությունը, կամ որ նույնն է՝ հաջողակ լինելը, պարտադիր պիտի ցուցանվի հանրությանը, լինի դա շքեղ մեքենայի ճռինչի, դղյակի ճոխության, մարմնի ընդգծված փքունության, թե այլ միջոցներով: Համարժեք չափով պիտի ընդգծվի նաև արհամարհանքը «ստորադաս տեսակի» հանդեպ:

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒ՞Ն 

Անցումային փուլում գտնվող երկրներում տեղի է ունենում պետական ունեցվածքի բաժանում, և իշխանության մոտ կանգնած մարդիկ ամեն գնով ձգտում են հնարավորինս երկար օգտվել հարստություն ձեռք գցելու եզակի այդ հնարավորությունից: Եվ անցկացնել ընտրություն այդպիսի իրավիճակում, նշանակում է ԽԼԵԼ նրանցից այդ հնարավորությունը: Այս առումով առավել քան ծիծաղելի է արդար ընտրություն անցկացնելու` իշխանություններին ուղղվող աղերսը:

Ժողովրդավարության հաստատման մասին խոսելն անիմաստ է, քանի դեռ տեղի չի ունեցել ունեցվածքի վերջնական վերաբաշխում և օրենքներով չի ապահովվել արդեն բաժանված ունեցվածքի անձեռնմխելիությունը: Բայց քանի որ մեր երկրում չեն գործում օրենքները, ապա այդ անձեռնմխելիությունն ապահովելը ևս դառնում է անհնար, և իշխողները հարկադրված են պահել իշխանությունը որքան հնարավոր է երկար ժամանակ:

Անցումային փուլում գտնվող երկրներում ոչ թե ժողովրդավարություն է հաստատվում, ինչպես կարծում են մեր ընդդիմադիրները, այլ դրվում են կառավարման այդ եղանակի նախահիմքերը: Ուշադիր լինելու դեպքում կարող ենք տեսնել դրանց դրսևորումները:

Համակարգը, որը մենք ունեինք մինչ 1998 թվականը, կարելի է կոչել նոմենկլատուրային կապիտալիզմ: Դրա էությունը հետևյալն էր` տնտեսությունը բնույթով կապիտալիստական էր, բայց երկրի կառավարման եղանակը շարունակում էր մնալ վարչահրամայական, ձևավորման պրոցեսում գտնվող տնտեսական էլիտան հեռու էր պահվում իշխանության լծակներից և նոմենկլատուրան էր որոշում բիզնեսի և շուկայի զարգացման ուղղությունները ու նաև փաստացի տնօրինում կապիտալը:

1998 թվականին տեղի ունեցած իշխանափոխությունից հետո նոր իշխանությունները սեփական թիմն ունենալու շարժառիթից ելնելով` էականորեն բարելավեցին տնտեսական էլիտայի դրությունը: Մեծահարուստներն արդեն կարող էին մտնել խորհրդարան, ստեղծել կուսակցություններ, մասնակցել կառավարության ձևավորմանը և այլն:

Այս փուլը հայտնի է բյուրոկրատաօլիգարխիական կապիտալիզմ անվանումով: Նախորդ փուլի համեմատ այն առաջադիմական է, քանի որ նոմենկլատուրայից իշխանության մի մաս, թեկուզ և փոքր, անցել է գործարար շրջանակներին: Այնուամենայնիվ, բյուրոկրատաօլիգարխիական կապիտալիզմը ևս կառավարման նվազ արդյունավետ համակարգ է, քանի որ բյուրոկրատիան իր ձեռքում պահելով իշխանության  և տնտեսության կառավարման հիմնական լծակները, կաշկանդում է տնտեսական մրցակցության կայացմանը, իսկ վերջինս շուկայական հարաբերությունների գլխավոր գործոններից է:

Դեպի ժողովրդավարություն տանող ճանապարհի հաջորդ քայլը, ենթադրելի է, որ պիտի լիներ նոմենկլատուրայից  իշխանության ավելի մեծ մասնաբաժնի անցումը գործարար շրջանակներին: Որպեսզի այս գործընթացը տեղի ունենար, հարկավոր էր, որ ունենայինք այս նրբությունը գիտակցող  քաղաքական էլիտա: Նման էլիտան հաշվի կառներ, որ տնտեսական վերնախավը որոշակի արտոնություններ ունենալով, միևնույն է, ներկա համակարգի օրոք գտնվում է կաղապարված վիճակում և պարտադրված է լավ հարաբերություններ պահպանել ուժային կառույցների, հարկային, մաքսային ու այլ հիմնարկների ղեկավարների հետ: Նման էլիտան կօգտվեր այն հանգամանքից,  որ տնտեսական վերնախավը ունի ներքին դժգոհություն և դեմ չէ իրեն ազատություն և ինքնուրույնություն բերող փոփոխություններին, ու հասարակության քաղաքականապես ակտիվ հատվածի հետ միասին համապատասխան պայքարի մեջ մտնելով` կնպաստեր իշխանության վարչահրամայական համակարգի աստիճանական փլուզմանը:

Ասվածը հայտնագործություն չէ ամենևին` աշխարհի երկրներում տեղի ունեցած թե’ հեղափոխությունների, թե’ էվոլյուցիոն զարգացումների պատվիրատուն հիմնականում եղել է տիրող իրավիճակից դժգոհ տնտեսական վերնախավը: Ունենալով կապիտալ, հնարավորություններ, այն զանազան եղանակներով (կուսակցություններին անբացահայտ կամ բացահայտ աջակցելով, խորհրդարանում իր շահերի լոբբինգով, սոցիալական և քաղաքական հուզումներ հրահրելով) հետամուտ է եղել իր նպատակների իրականացմանը:

Անցումային փուլին բնորոշ նշված բնույթի քաղաքական պայքար տանելու փոխարեն մեր ընդդիմադիր գործիչներն արդեն քանի տարի ջանում են իրականացնել անհնարինը` մղել կայացած ժողովրդավարական երկրներին բնորոշ քաղաքական պայքար, որի արդյունքում ոչ միայն անհաջողություններ են գրանցվում ու Ժողովուրդը մատնվում է անհուսության, այլև ամեն անգամ պատերազմ հայտարարելով և’ բյուրոկրատիային, թե’ գործարարներին` վերջիններիս հարկադրում են մոռանալ բյուրոկրատիայի հետ ունեցած ներքին հակադրությունները և փրկվելու համար մերձենալ նրան:

Հասարակության ակտիվ հատվածը այսուհետ խելամիտ վարված կլինի, եթե փորձի օգտվել թաքցված այդ հակասության առկայությունից, խորացնի այն և գործարար շրջանակներին ներքաշի քաղաքական մի այլ հարթություն` երկրի կյանքում կատարելու այն դերակատարությունը, որը ժամանակին Եվրոպայում ունեցել է բուրժուազիան:

Բայցևայնպես, եթե անգամ քաղաքական մեր ընդդիմությունը վաղվանից սկսի պահանջվող քաղաքականությունը վարել, ապա գրքում նկարագրված կաշկանդիչ գործոնները, գործարար շրջանակների որակական տվյալները, միևնույն է, էականորեն կդանդաղեցնեն մեր զարգացումը դեպի արդյունավետ կառավարման համակարգ: Իսկ ժամանակ մենք շատ քիչ ունենք:

Ի՞ՆՉ Է ՍՊԱՌՆՈՒՄ ՄԵԶ 

Եթե աշխարհաքաղաքական իրավիճակը տարածաշրջանում լիներ քիչ թե շատ կայուն ու շահեկանորեն կանխատեսելի մեզ համար, կարելի էր այնքան էլ չանհանգստանալ, հուսալով, որ սեփական սխալների վրա սովորելով` ի վերջո մի օր կբռնենք ռացիոնալի ճանապարհը, ինչպես եղել է շատ ժողովուրդների մոտ: Սակայն ողջ բարդությունն այն է, որ մեզ տրված չէ ժամանակ ունենալու հնարավորություն, և մենք պարզապես հարկադրված ենք արագ մտնել ռացիոնալ ընթացքի հուն, այլապես կործանումից խոսափելը կլինի դժվարին գործ:

Որոշ հաշվարկների համաձայն արտագաղթի ներկայիս տեմպի պահպանման դեպքում 2010 թվականին Հայաստանի բնակչությունը կկազմի 1.52 մլն մարդ, ընդ որում՝ արտագաղթածների մեջ մեծ տոկոս կկազմեն երիտասարդներն ու բարձրակարգ մասնագետները, և Հայաստանում մնացած ծերացած ու սակավակիրթ մարդկային պոտենցիալն ի վիճակի չի լինի անհրաժեշտ չափով համալրել բանակը, զարգացնել տնտեսությունը, պայքարել հանուն ժողովրդավարական և բարեկեցիկ պետության կառուցման, պետություն, որը կհարգի սոցիալական արդարության տրամաբանական պահանջները:

Մամուլում ներկայացված մեկ այլ հաշվարկով, նկատի ունենալով ծնելիության ներկայիս տեմպերը, 2018 թվականին Հայաստանը կարող է ունենալ առավելագույնը 16 հազարանոց բանակ` այժմյան 70 հազարի փոխարեն: Ու պարզից էլ պարզ է, որ նման բանակով մեր տարածաշրջանում անկարող կլինենք ապահովել երկրի անվտանգությունը: Այնպես որ, Հայաստանի ներկա վիճակը կարելի է բնորոշել ոչ այլ կերպ, քան «լինել, թե չլինելու» պատմական փուլ:

(շարունակելի)

——————————————————————————————

Տուն-տեղ

ՀԻՓՈԹԵՔԻ ՀԱՄԱՐ ԱՐԴԵՆ ԴԻՄԵԼ Է 432 ՔԱՂԱՔԱՑԻ 

Արցախի ներդրումային հիմնադրամը,  որը հանդիսանում է բանկերի կողմից հիփոթեքային վարկավորմամբ բնակարաններ եւ բնակելի տներ ձեռք բերելու պետական աջակցությունն  ապահովող  մարմին,  համագործակցության պայմանագրեր կնքելով «Արցախբանկ»  եւ «Հայբիզնեսբանկ» ՓԲԸ-ների հետ, մարտի 20-ից սկսել է  իրականացնել  քաղաքացիների ընդունելության,  հայտերի ձեւակերպման եւ ընթացքավորման  գործընթացը:

Արցախի ներդրումային հիմնադրամի գլխավոր տնօրեն Կարեն Եսայանի խոսքերով՝ հունիսի 23-ի դրությամբ հիմնադրամ է դիմել 432 քաղաքացի: Նրանցից 184-ը բնակարան գնելու ցանկություն է հայտնել,  72-ը՝ բնակելի տուն կառուցելու,  իսկ 176-ը՝ վերանորոգելու: Հիմնադրամ դիմած քաղաքացիների 85 տոկոսը ցանկանում է բնակարան ձեռք բերել Ստեփանակերտ քաղաքում,  5.3 տոկոսը՝  Մարտունու շրջանում,  3,1 տոկոսը՝ Ասկերանի շրջանում,  4 տոկոսը՝ Մարտակերտի շրջանում, 1.6 տոկոսը՝ Շուշիի շրջանում, 0,9 տոկոսը՝ Հադրութի շրջանում:

«Հիմնադրամի փորձագետը, քաղաքացու հետ երկխոսության մեջ մտնելով, միաժամանակ պարզաբանելով համապատասխան կարգի դրույթները, պարզում է քաղաքացու  պայմանների ու հնարավորությունների համապատասխանությունը  կարգով սահմանված պայմաններին՝  լրացնելով տեղեկանք:  Բավարարման  դեպքում քաղաքացին կարող է ներկայացնել պահանջվող փաստաթղթերը, որից հետո փորձագետը ձեւակերպում է  տվյալ  քաղաքացու  հայտը,  գրանցում  եւ  ներկայացնում  հիմնադրամի ֆինանսական կոմիտեի քննարկմանը» ,- «Դեմո»-ին տված հարցազրուցում նշել է Կ.Եսայանը, տեղեկացնելով, որ հունիսի 23-ի դրությամբ հիմնադրամի  ֆինանսական կոմիտեի  որոշմամբ  դրական եզրակացության է արժանացել  78 հայտ, որից 36-ը բնակարանի գնման, 3-ը՝ բնակելի տան կառուցման, 39-ը՝ բնակարանի վերանորոգման: «Սա նշանակում է, որ 78՝ միջին հաշվով 3-4  շնչից կազմված  ընտանիքներ, իրենց բնակարանային պայմանների բարելավման նպատակով ստացել են բանկերի կողմից տրվող 583 մլն դրամ ընդհանուր գումարի  հիփոթեքային վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորման պետական աջակցության երաշխավորագրեր:  Նրանցից 20-ը   գործակալ  բանկերի հետ կնքել են  վարկային պայմանագրեր, այդ թվում 11-ը՝ բնակարանի գնման,  9-ը՝  վերանորոգման նպատակով՝ 177 մլն դրամ ընդհանուր  գումարով: Թվով  58 քաղաքացու  երաշխավորագրեր  գտնվում են  բանկերում՝  ընթացքավորման փուլում: Հիմնադրամում  եւս  30  հայտ պատրաստ  է  ֆինանսական կոմիտեի հերթական նիստին ներկայացնելու համար»,- հավելել է հիմնադրամի գլխավոր տնօրենը:

Ըստ Կ. Եսայանի, գործընթացը դժվարացնող  հանգամանքներից է այն, որ հիմնադրամ դիմած քաղաքացիների մեծամասնության ֆինանսական գրագիտության աստիճանը  ցածր է, նրանց մոտ 60 տոկոսն առաջին անգամ է  մտնում  ֆինանսավարկային  հարաբերությունների մեջ,  ինչի հետ կապված՝  հիմնադրամի փորձագետները   կատարում են նաեւ  բացատրական ու խորհրդատվական աշխատանք: Խնդիր կա նաեւ բնակելի տներ կառուցել ցանկացողների վարկավորման հետ կապված: Հիմնադրամի նախագահի կարծիքով, այդ քաղաքացիներից շատերն ունեն կիսակառույց տներ, որոնց մակերեսը մեկ շնչի հաշվով գերազանցում է  պետական ֆինանսական աջակցություն տրամադրելու նպատակով մեկ շնչի համար սահմանված չափը՝ 25 քառ. մետրը: «Բացի դրանից, գործակալ  բանկերի կողմից բնակելի տուն կառուցելու համար տրվող հիփոթեքային վարկերի  ռիսկը համեմատաբար մեծ  է, պայմանավորված գրավի առարկայի բացակայությամբ: Դրա պատճառով էլ  բանկերը հակված չեն բնակելի տուն կառուցելու նպատակով հիփոթեքային վարկ տրամադրելուն:  Ներկայումս հիմնադրամը  համապատասխան  միջոցներ է  ձեռնարկում՝  բանկերի հետ լրացուցիչ համաձայնագրեր կնքելու միջոցով այդ հարցին դրական լուծում տալու համար»,- պարզաբանել է Կ.Եսայանը:

Վերջին հանգամանքը լուրջ մտահոգություն է առաջացնում բնակիչների շրջանում, ովքեր հույսով գալիս են ամիսներ առաջ  հայտարարված վարկից օգտվելու ակնկալիքով, սակայն ի պատասխան նշվում է, որ բանկերը դեռ պատրաստ չեն: Ստացվում է, որ այս պահին գործում է բնակարանի ձեռքբերման եւ վերանորոգման տարբերակը, այն էլ՝ մայրաքաղաքում, կամ էլ՝ շրջկենտրոններում: Իսկ գյուղերում բնակարան ձեռք բերելու մասին խոսելը դեռ շուտ է, քանի որ բանկերն այնտեղ, ինչպես ասում են, գործ չունեն: Խնդիրների թվում է նաեւ քաղաքացիների տեղեկացված չլինելու հանգամանքը, որի արդյունքում մարդկանց մոտ տպավորություն է ստեղծվում, թե հիփոթեքային վարկավորման ծրագիրն անապահով խավի համար է, այնինչ վարկից օգտվելու համար իրականում բավականաչափ եկամուտներ են անհրաժեշտ:

Խնդիրներից մեկն էլ, թերեւս, այն է, որ առաջնային շուկայում բնակտարածքի լուրջ պահանջարկ կա, ինչից ելնելով քաղաքացիներից շատերը ստիպված կլինեն մոտակա ժամանակներս բնակարան ձեռք բերել երկրորդային շուկայից: Այս ամենը հաշվի առնելով, նախընտրելի է, որ քաղաքացիները չշտապեն բնակարան ձեռքբերել: Խորհուրդ է տրվում սպասել գոնե մեկ տարի, որից հետո առաջնային շուկան լիարժեքորեն ձեւավորված կլինի, քանի որ լուրջ աշխատանքներ են ընթանում այդ ուղղությամբ. բազմաբնակարան շենքեր են նախատեսվում կառուցել մայրաքաղաքի 38-րդ թաղամասում, նախկին կոշկի ֆաբրիկայի տարածքում: Բազմաբնակարան շենք է նախատեսվում վերանորոգել նաեւ Շուշի քաղաքում, որը նույնպես հիպոթեքային վարկավորմամբ կտրամադրվի քաղաքացիներին: Իսկ վերջերս էլ կառավարության նիստում հայտարարվեց, որ  Ասկերան քաղաքում երկու բազմաբնակարան շենք կկառուցի Արցախի ներդրումային հիմնադրամը՝ նույնպես հիփոթեքային վարկավորմամբ իրացնելու նպատակով:

 Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

 

ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ

«Դեմո» թերթի հարգելի խմբագրություն: Ես ուզում եմ պարզաբանում մտցնել նախորդ համարում իմ գրած «Մի փունջ կանաչի» նյութի մեջ:

Իմ զոհվածների` Գարիկ Գավրուշի Առուշանյանի, որը տասնյոթ տարեկանից կամավոր մասնակցել է Արցախի համար մղվող պատերազմին եւ Կամո Վալերիկի Գրիգորյանի, որը զոհվեց արկի պայթյունից, վեց ամիս մնացած, որ բանակից տուն վերադառնա, վառ հիշատակը ինձ ստիպում է պահանջել արդարադատություն թեկուզեւ այս ձեւով:

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ՊԱՐՈՆ ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆԻՆ 

Քանի որ 1993 թվականին իմ հոր՝ Սամսոն Միքայելի Ալեքսանյանի արած բարեգործությունը եւ 1994 թվականին նրա՝ Հեքիմյան 4ա, բն. 24 հասցեում գտնվող  5-սենյականոց բնակարանի բռնազավթումը իրար հետ ոչ համատեղելի բաներ են, խնդրում եմ Ձեզ, հարգարժան նախագահ, որ թույլ տաք ետ վերադարձնեն 1993 թվականին իմ հոր տված գումարը «Հիշատակ» ֆոնդին, որպեսզի նա կարողանա վճարել իր տան, լույսի, գազի, ջրի եւ այլ վարձերը:

Մարիետա ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ.- Սույն նամակն ուղղակի մերօրյա մի ողբերգության վկայությունն է: Նման քայլն անպատկերացնելի էր ոչ միայն ընդհանրապես արցախցու, այլեւ մի այնպիսի մարդու կողմից, ում ճանաչում ենք շատերս: Խոսքը վաստակաշատ ուսուցիչ, ազնվագույն մարդ ու համեստ մտավորական Սամսոն Ալեքսանյանի մասին է: Նա միշտ էլ ապրել է երկրի ու ժողովրդի կյանքով, կարողացել է անձնականը ստորադասել հանրայինին: Պատերազմի ծանր տարիներին նա իր համեստ խնայողություններից նվիրատվություններ է արել (անդորագրերը խնամքով պահպանում է), իր ամենօրյա կյանքում կարեկից է եղել կարիքավորներին: Բայց նրա հանդեպ դաժան են վարվել, նրանից օտարելով երկար տարիների սպասումի արդյունք 5-սենյականոց բնակարանը, փոխարենը հատկացնելով մեկսենյականոց: Վետերանն այսօր արդեն ինքն օգնության կարիք ունի, բայց համեստ ու հասկացող մարդ լինելով՝ չի կարողանում շատերի պես իր հոգսերն ի ցույց դնել, իսկ առանց դրա էլ ոչ ոք օգնության ձեռք չի մեկնում: Ու այս հուսահատ վիճակից էլ ծնվել են սույն նամակները: Համոզված ենք, ընթերցողները զանազան գնահատական կտան այս երեւույթին, ոմանք էլ կպարսավեն, բայց վաստակաշատ ուսուցիչը դրան չէ, որ արժանի է: Նման իրավիճակներից խուսափելու միակ ելքն այն է, որ մեր երկրում մարդ չհայտնվի հուսահատության եզրին, առավել եւս՝ վաստակաշատ մարդը: Այս պարագայում շատ ավելի տեղին կլիներ հետաքրքրվել նրա վիճակով եւ օգնության ձեռք մեկնել: Այս ակնկալիքով էլ հրապարակում ենք նամակները:

Շառլ Դե Գոլի հայազգի օրդոնանսը

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժումն արթնացրեց ու համախմբեց աշխարհասփյուռ հայերին: Բոլորի ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց Արցախը, սկսվեց զբոսաշրջիկների հոսք դեպի նորանկախ երկիր, դեպի նրա հինավուրց ու միշտ պաշտելի  վաղեմի կենտրոն-մայրաքաղաք՝ Շուշի: Նույնիսկ գտնվեցին մարդիկ, ովքեր փնտրելով իրենց արմատները, տուն առան, Շուշիի պատվավոր քաղաքացի դարձան ու սկսեցին ժողովրդին օգնության ձեռք մեկնել՝ այցելելով պատերազմից տուժած բնակավայրեր: Նման մարդկանցից են արմատներով շուշեցի, բելգիահայ անվանի բժիշկ Հովհաննես Մելքոն Բէկը (Միրզա Մելքում խանի գերդաստանից) և նրա ընկեր Մաթոս Մաթոսյանը՝ ծնված Եգիպտոսում: Նպատակս ոչ թե այս մարդկանց գործունեության ու Արցախի հետ ներկայումս հաստատված կապի մասին խոսելն է, այլ մի հետաքրքիր զրույց ընթերցողին ներկայացնելը:

2007թ. Ֆրանսիայում նախագահական ընտրություններն արդեն ավարտվել էին: Մեր հերթական զրույցներից մեկի ժամանակ խոսք բացվեց այդ երկրի նախկին նախագահներից մեկի՝ Շառլ դե Գոլի մասին: Հենց ասացի, որ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներից Սարգիս պապս անձամբ էր ծանոթ նրան, շատ է պատմել մեզ նրա մասին, հատկապես, երբ հայտարարվել էր նրա 1969թ. հրաժարականի ու որոշ ժամանակից հետո էլ՝ մահվան մասին: Պապիս պատմածից նրանց վերապատմեցի Միսաք Մանուշյանի, գնդապետ Մարտիրոսյանի մասին: Սկսեցին կրակի փայլ ստանալ Մաթոս Մաթոսյանի՝ այդ տարիք առած, շատ բարի դեմքով, խոհեմ մարդու աչքերը: Իսկ երբ հարցրի, թե ինչ պատահեց, որ դեմքի արտահայտությունը փոխվեց, մի տեսակ վարդագույն երանգ ստացավ, նա կարճ պատասխանեց. «Իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին իմ հայրը՝ Ալբեր Մաթոսյանը, եղել է դե Գոլի օրդոնանսը» (հատուկ նշանակության ջոկատի վարձու զինվորական, որ կատարում է հատուկ, առանձնակի կարեւոր հանձնարարություններ):

Խնդրեցի պատմել, ավելի ճիշտ՝ որոշ տեղեկություններ հաղորդել այդ մասին: Չնայած քչախոս է, ամբողջ կյանքում գրասենյակային մեկուսի աշխատող է եղել (Բելգիայում հատուկ զտարանի հեղինակ է, որը երկու տեսակ բենզին է արտադրում՝ ամառային և ձմեռային), այնուամենայնիվ՝ նա կատարեց խնդրանքս: Ներկայացնում եմ զրուցակցիս պատմածից որոշ մանրամասներ, հաշվի առնելով մի հանգամանք ևս, որ խոսք բացվեց նաև նրա հոր՝ Ալբեր Մաթոսյանի եւ Նուբար Փաշայի միջև եղած կապի, նրանց գործունեության մասին ևս՝ ինչպես Փարիզում, այնպես էլ Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեից հեռու՝ Գիզա քաղաքում:

Ներկայացնենք դեպքերի զարգացումը հաջորդաբար, միաժամանակ պարզելով, թե ինչու է զրուցակիցս եգիպտահայ, երբ նրանք արմատներով կիլիկիահայեր են: Շատ հայերի հետ 1915թ. Կիլիկիայից Ֆրանսիա է հասել նաև նրա 26-ամյա հայրը՝ Ալբեր Մաթոսյանը: Այդ տարիներին Աֆրիկայի հյուսիսային շրջաններում մարտական գործողություններ էր վարում ֆրանսիական բանակը: Կատարվում էր զորահավաք: Հայրենազրկված կիլիկիահայերը ևս սկսում են զինվորագրվել: Մեծ ստորաբաժանման հրամանատար է եղել դե Գոլը: Հայերը հիմնականում նրա մոտ էին զինվորագրվում: Զինվորագրվողների թվում է եղել նաև Ալբերը, որը հետագայում ընդգրկվել է հատուկ նշանակության ջոկատում, որպես վարձու օրդոնանս: Պատերազմն ավարտելուց հետո նրանց ջոկատը բարեհաջող վերադարձել է Փարիզ, որտեղ էլ Ա. Մաթոսյանն անցել է թոշակի:

Իսկ այժմ որոշ տեղեկություններ նրա կրթության ու հետպատերազմյան շրջանի գործունեության մասին: Ա. Մաթոսյանը կրթություն է ստացել Կահիրեի հայկական թեմական դպրոցում: Այն հիմնադրված է եղել քաղաքից ոչ հեռու՝ Հելիոպոլիսում: Դպրոցը հիմնադրել են Պողոս Նուբար Փաշան և բելգիացի խոշոր բանկիր Ամպեն: Մաթոս Մաթոսյանը նշում է, որ նրանք երկուսով հիմնադրել են նաև «Բանկ Սուեզ»-ը՝ աշխարհի հինգ խոշոր բանկերից մեկը Փարիզում, որն այսօր էլ գործում է: Այն կոչվում է Սուեզի մեծ ջրանցքի անունով և մեծ ներդրումներ է ունեցել նրա շինարարական աշխատանքներում:

Իսկ երբ թերթեցի ՀՍՀ-ի 8-րդ հատորը, նրա 400-րդ էջի Նուբար Փաշային հատկացված մասում այս մասին գրված չէր, չնայած Եգիպտոսի երբեմնի արտգործնախարար, երկրի վարչապետ լինելուն, Եգիպտոսին մատուցած ծառայությունների մասին շատ բան է ասված:

Այնուհետև Մ. Մաթոսյանը պատմեց այն մասին, թե ինչու նրա հայրը, որ պետության կողմից գնահատված մարդ էր, չի մնացել Փարիզում, այլ տեղափոխվել է Եգիպտոս ու հաստատվել Գիզա քաղաքում: Նա այսպես է ներկայացնում փոքր քաղաքն իր ամեն ինչով, իր հորն ու նրա ընկերոջը՝ Փափազյանին (անունը չնշեց, ասաց, որ անունով չէին կոչում, մեծ ու փոքր նրան միշտ պարոն Փափազյան էին ասում): Գիզան՝ քաղաքը, որտեղ կողք-կողքի հիմնավորված են եղել Ա. Մաթոսյանն ու Փափազյանը, շատ գեղեցիկ ու հանգիստ քաղաք էր, շենքերը՝ երկհարկանի և հատուկ կառուցված այնպես, որ լավ դիմակայում էին անապատի շոգին, մարդն այնտեղ իրեն հանգիստ էր զգում: Քաղաքն ուներ հայկական եկեղեցի, դպրոց և ֆրանսիական հատուկ քոլեջ: Քաղաքը ջուր էր ստանում Նեղոս գետից: Ա. Մաթոսյանը զբաղվում էր ծխախոտի արտադրությամբ ու մեծածախ առևտրով, իսկ Փափազյանն ուներ մեծ ու շքեղ ռեստորան՝ շրջապատված մեծ էլ այգիով: Կից ունեին խաղահրապարակ՝ տարբեր խաղերի համար: Ա. Մաթոսյանի և Փափազյանի գրասենյակները իրարից մոտիկ էին՝ Հելիոպոլիս արվարձանում:

Մաթոս Մաթոսյանն իր՝ Բելգիայում հաստատվելու պատճառը համարում է 1930-ականների բնակչության տեղաշարժը, Արևելյան ու Հյուսիսային Աֆրիկայում տեղի ունեցող քաղաքականությունը, որ վարում էին Ֆրանսիան ու Անգլիան գերիշխանության համար:

Մաթոսյանների գերդաստանն այժմ էլ շարունակում է զբաղվել ծխախոտի արտադրությամբ: Նրանք իրենց բաժինն ունեն նաև Հայաստանի ծխախոտի արտադրության բնագավառում:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————

Հոբելյան

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԸ 10 ՏԱՐԵԿԱՆ Է 

«Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ» ՀԿ

-հիմնադրվել է 1998թ. հուլիսի 4-ին

-անդամների թիվը՝ 30

-ղեկավար մարմինը՝ ՍՄԱ վարչություն (Գեղամ Բաղդասարյան, Կարինե Օհանյան, Նաիրա Հայրումյան, Մարինե Մկրտչյան, Արթուր Ներսիսյան)

-ակումբի նախագահ՝

Գեղամ Բաղդասարյան

-հասցե՝ ԼՂՀ, Ստեփանակերտ, փ.Մարտունի, 73,

հեռախոս՝ 94-26-93

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի գործունեության հիմնական ուղղություններն են.

-լրագրողների իրավունքների պաշտպանություն,

-լրատվական դաշտը կանոնակարգող օրենսդրական դաշտի կատարելագործում,

-աջակցություն խոսքի ազատության ապահովմանն ու չորրորդ իշխանության կայացմանը,

-լրագրողների մասնագիտական վարպետության բարձրացում,

-արցախցի լրագրողների ներգրավում տարածաշրջանային ու միջազգային լրագրողական համագործակցության գործընթացներում,

-արցախցի լրագրողներին ու արցախյան բուհերի լրագրության բաժինների ուսանողներին ու դասախոսներին մասնագիտական գրականությամբ ապահովում:

Իր գործունեության 10 տարիների ընթացքում ՍՄԱ-ն լուրջ ու նպատակասլաց աշխատանքներ է տարել վերոնշյալ ուղղություններով: Մասնավորապես.

– քանիցս բողոքի իր ձայնն է բարձրացրել, երբ արցախյան այս կամ այն լրատվամիջոցում ոտնահարվել են լրագրողի իրավունքները, և երբ իշխանությունների կողմից հետապնդվել է այս կամ այն լրագրողը,

– ՍՄԱ-ն արդյունավետ գործունեություն է ծավալել լրատվական դաշտը կանոնակարգող օրենքների ընդունման ուղղությամբ: Այսպես, ՍՄԱ-ի նախաձեռնությամբ է արցախյան խորհրդարանն ընդունել «ԶԼՄ-ների մասին» և «Հեռուստատեսության ու ռադիոյի մասին» օրենքները: Ակումբը ակտիվորեն մասնակցել է նաև «Զանգվածային լրատվության մասին» և «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքների քննարկմանն ու ընդունմանը,

– իր գործունեության բոլոր ոլորտներում ՍՄԱ-ի հիմնական ու գերագույն նպատակը եղել է աջակցությունը խոսքի ազատության ապահովմանն ու չորրորդ իշխանության կայացմանը նորանկախ ԼՂՀ-ում: Ակումբը իր ուժերի ներածին չափ նպաստել է լրատվական դաշտում պետական մենիշխանության խախտմանը և անկախ լրատվամիջոցների ստեղծմանը,

– ՍՄԱ-ն միջոցներ է ձեռնարկել արցախցի լրագրողների մասնագիտական վարպետության բարձրացման ուղղությամբ: Իր գործունեության ամբողջ ընթացքում ակումբը նախաձեռնել ու կազմակերպել է արցախցի տասնյակ լրագրողների մասնակցությունը տարածաշրջանային ու միջազգային համաժողովների, սեմինարների ու թրենինգների, նույն նպատակով բազմաթիվ սեմինարներ ու թրենինգներ է անցկացրել Ստեփանակերտում՝ հրավիրելով արտերկրի փորձառու մասնագետների,

– նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ԼՂՀ-ի միջազգային ճանաչման բացակայությունը խոչընդոտում է արցախցի լրագրողների ներգրավմանը տարածաշրջանային ու միջազգային լրագրողական համագործակցության գործընթացներին, ՍՄԱ-ն արդյունավետ քայլեր է ձեռնարկել նաև այս ուղղությամբ: ՍՄԱ-ի միջոցով արցախցի լրագրողները անդամագրվել են «Հարավային Կովկաս» միջազգային լրագրողական կազմակերպությանը, ինչպես նաև մասնակցել տարածաշրջանային ու միջազգային մի շարք կազմակերպությունների ծրագրերին,

– Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի գործունեության ոչ նվազ կարեւոր ուղղություններից մեկն էլ գործող լրագրողներին ու համալսարանների «Լրագրություն» բաժինների ուսանողներին ու դասախոսներին համապատասխան մասնագիտական գրականությամբ հնարավորինս ապահովումն է: Իր գործընկեր կազմակերպությունների միջոցով (Երեւանի մամուլի ակումբ, ՌԴ Լրագրողների միության Էքստրեմալ լրագրության կենտրոն եւ այլն) ՍՄԱ-ն պարբերաբար արցախցի լրագրողներին ծանոթացնում է նորագույն գրականության նմուշների հետ:

Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի նախագահն ու անդամները քանիցս հրավիրվել են միջազգային մի շարք լուրջ ատյաններում ելույթներ ունենալու, ինչը կարեւոր է նորանկախ երկրի միջազգային չճանաչվածության պարագայում:

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԴՐԱՄԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ

2000-2002թթ. Երևանի և Բաքվի մամուլի ակումբների հետ միասին ՍՄԱ-ն մասնակցել է «Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը Հայաստանի, Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի ԶԼՄ-ների ու հասարակական կարծիքի հայելու մեջ» ծրագրին, որ ֆինանսավորել է Բաց հասարակության ինստիտուտ միջազգային կազմակերպությունը: Ակումբը 2000թ. ստեղծված «Հարավային Կովկաս» միջազգային լրագրողական ասոցիացիայի հիմնադիր անդամներից է: 2002-2003թթ. գերմանական Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամի աջակցությամբ ԼՂՀ-ում անցկացրել է մի շարք սոցիոլոգիական հետազոտություններ և դրանց արդյունքներն ու համեմատական վերլուծությունը հրատարակել առանձին գրքով՝ հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով: Մամուլի ազատության համաշխարհային կոմիտեի (ԱՄՆ) հովանավորությամբ 2003թ. հրատարակել և ԼՂՀ-ում ու ՀՀ-ում անվճար տարածել է «Ձեռնարկ լրագրողների համար»: 2003 թվականից մասնակցում է «Արտիկլ 19» միջազգային կազմակերպության «Խոսքի ազատության միջոցով ժողովրդավարության արմատավորումը Հարավային Կովկասում» ծրագրին, նույն թվականից՝ Բազմակողմանի տեղեկատվության ինստիտուտ միջազգային կազմակերպության Հարավային Կովկասում իրականացվող ծրագրին: 2004թ. մարտից բրիտանական «Հաշտության պաշարներ» կազմակերպության աջակցությամբ տպագրում է «Դեմո» հանրային երկշաբաթաթերթը: Նույն կազմակերպության աջակցությամբ 2005-07թթ. մասնակցել է «Չհորինված պատմություններ» հարավկովկասյան ռադիոծրագրին, իսկ 2006 թվականից «Ինտերնյուզ-Հայաստան» եւ «Ինտերնյուզ-Ադրբեջան» կազմակերպությունների հետ միասին մասնակցում է «Երկխոսություն՝ հեռուստաֆիլմերի միջոցով» եռակողմ ծրագրին:

Մամուլի ազատության համաշխարհային կոմիտեի (ԱՄՆ) հովանավորությամբ ՍՄԱ-ն 2003թ. հրատարակել և ԼՂՀ-ում ու ՀՀ-ում անվճար տարածել է «Ձեռնարկ լրագրողների համար»: Իսկ ԼՂՀ հասարակական խորհրդի դրամաշնորհների միջոցներով հրատարակել է եւս երկու դասագիրք:

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՏԵՍԱՁԱՅՆԱՍԿԱՎԱՌԱԿՆԵՐ ԵՎ ՕՐԱՑՈՒՅՑԵՐ

1. «Ձեռնարկ՝ լրագրողների համար», Ստեփանակերտ, 2003 (հայերեն)

2. «Լեռնային Ղարաբաղը՝ հասարակական կարծիքի հայելու մեջ», Ստեփանակերտ, 2004 (հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն)

3. «Ազատ խոսափող», Ստեփանակերտ, 2004 (հայերեն)

4. «Դուք տեղյակ լինելու իրավունք ունեք», Ստեփանակերտ, 2005 (հայերեն)

5. «Լրագրություն. ժանրեր», Ստեփանակերտ, 2006 (հայերեն)

6. «Լրագրողական էթիկա», Ստեփանակերտ, 2007

(հայերեն)

7. Օրացույց՝ «Դուք տեղյակ լինելու իրավունք ունեք», 2004 (հայերեն)

8. Օրացույց՝ «Դուք տեղյակ լինելու իրավունք ունեք», 2005 (հայերեն)

9. Ձայնասկավառակ՝ «Չհորինված պատմություններ», 2006 (ռուսերեն)

10.«Կինոերկխոսություններ», համատեղ տեսասկավառակ, 2008 (հայերեն, անգլերեն եւ ռուսերեն)

ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԱՆՔՆԵՐ 

ԿԻՄ  ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ 
ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՒՌՆԱԼԻՍՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ

Դժվար է հակիրճ գնահատել  Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի տասնամյա գործունեությունը, քանզի Արցախի լրատվական դաշտի կայացման, խոսքի ազատության ամրապնդման եւ ԼՂՀ-ն արտերկրում  ներկայացնելու ուղղությամբ ակումբը ծանրակշիռ ավանդ ունի:  Այս առումով 10 տարին պատկառելի տարիք կարելի է համարել:  Պարզապես անհնար է այսօր պատկերացնել հանրապետության հասարակական կյանքն առանց այս հասարակական կառույցի ակտիվ մասնակցության:

Համոզված լինելով, որ հետագա տասնամյակներում  Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը կշարունակի հավատարիմ մնալ իր արգասավոր գործունեությամբ ձեւավորված ազատամտական ավանդույթներին` մեր գործընկերներին մաղթենք առավել հետեւողականություն, արդարամտություն եւ պրոֆեսիոնալիզմ:

ԲՈՐԻՍ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ՆԱԽԱԳԱՀ

Երեւանի մամուլի ակումբի եւ անձամբ իմ անունից շնորհավորում եմ մեր ստեփանակերտցի գործընկերներին իրենց հիանալի կազմակերպության հոբելյանի առթիվ: ՍՄԱ-ի առաջին իսկ քայլերից մենք եղել ենք բարեկամներ ու զինակիցներ, դավանել ենք մեկ ընդհանուր արժեհամակարգ եւ հաջողությամբ համագործակցել ենք հանուն խոսքի ազատության եւ մեր տարածաշրջանի խաղաղ ու ժողովրդավարական ապագայի: 10 տարվա ընթացքում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը դարձել է Լեռնային Ղարաբաղի տեղեկատվական, հասարակական-քաղաքական կյանքի կարեւոր կենտրոն: Իսկ «Դեմո» թերթը լայնորեն հայտնի է ամենուր, որտեղ կարդում են հայկական մամուլը, եւ վաստակել է համարձակ ու անկախ լրատվամիջոցի համբավ: ՍՄԱ-ին մաղթում եմ այսուհետ եւս մասնագիտական պատասխանատվության եւ սկզբունքայնության օրինակ ծառայել, իսկ ակումբի շուրջ համախմբված մեր արցախյան գործընկերներին՝ դեռ շատ տասնամյակների բեղմնավոր աշխատանք, ստեղծագործական հաջողություններ, առողջություն եւ ընտանեկան բարեկեցություն:

ՋՈՆԱԹԱՆ ԿՈՀԵՆ

«Հաշտության պաշարներ» միջազգային կազմակերպության կովկասյան ծրագրերի համակարգող

Հարգելի գործընկերներ

Ուրախ եմ շնորհավորելու ձեզ՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի 10-ամյակի կապակցությամբ: Նոր կազմակերպության հիմնումը երբեք էլ հեշտ չի եղել, հատկապես` չկարգավորված հակամարտության պայմաններում ապրող երկրում: «Հաշտության պաշարներ» կազմակերպության համար պատիվ է համագործակցելը Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի թիմի հետ եւ աջակցելը ինչպես հանրային թերթի լույսընծայման, այնպես էլ ռադիոօրագրերի հարավկովկասյան շատ հաջող ծրագրին ինտեգրվելու գործում: Պատիվ ունենք աջակցելու նաեւ ադրբեջանցի երիտասարդ լրագրողների հետ համագործակցության ջանքերին «Երկխոսություն՝ հեռուստաֆիլմերի միջոցով» ծրագրի շրջանակներում:

Լրագրողների աշխատանքն ընդլայնում է մարդկանց մտահորիզոնը, նրանց տրամադրելով հավաստի ու խորհելու տեղիք տվող նյութեր, լինեն դրանք լրագրային հոդվածներ, թե հեռուստահաղորդումներ: Անկախ սահմաններից աշխատելու եւ կարծրատիպերին մարտահրավեր նետելու՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի պատրաստակամությունն էապես նպաստում է Հարավային Կովկասի տեղեկատվական դաշտի զարգացմանը:

Ձեր թիմին մաղթում եմ երկար տարիների բեղմնավոր աշխատանք:

——————————————————————————————

«Ֆուտբոլ»

ԱՓՍՈՍ, ՈՐ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ԱՌԱՋՆՈՒԹՅԱՆ ԵԶՐԱՓԱԿԻՉՈՒՄ ՉՀԱՅՏՆՎԵՑԻՆ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՆ ՈՒ ԹՈՒՐՔԻԱՆ…

Աշխարհն ապրում է եվրոպական ֆուտբոլով: Թեկուզ այն արդեն մաքուր եվրոպական չէ: Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ ներկայիս առաջնությունը հայելին է այն գործընթացների, որոնք տեղի են ունենում Եվրոպայի շուրջ:

Միջազգային հանրությունը ցնցված է Ռուսաստանի ճեղքումով, Թուրքիայի համառությամբ եւ եվրոպական թիմերի պարփակվածությամբ: Իրենք՝ եվրոպացիներն, առավել հանգիստ են դիտարկում այս ամենը՝ որպես բնական զարգացում: Ասենք, իրենց թիմի անսպասելի պարտությունից հետո հոլանդական երկրպագուները չեն ջախջախել մարզադաշտը: Այնինչ, Թուրքիա-Հորվաթիա խաղից հետո լուրջ բախումներ են տեղի ունեցել Սերբիայում բնակվող թուրքերի եւ տեղացի հորվաթների միջեւ:

Իսպանիայի եւ Իտալիայի քառորդեզրափակիչային խաղը հետաքրքիր բան է հուշել: Խաղում էին երկու թիմեր, որոնք չեն կարողացել դուրս գալ իրենց իսկ կողմից ստեղծված շրջանակներից եւ ստեղծագործական խաղ ցուցադրել: Եւ գրոհի, եւ պաշտպանության տակտիկան նույնն էր, նման էին «նախապատրաստված» թակարդները, նույնիսկ «անակնկալներն» էին ակնկալված: Եւ տխուր խաղ է ստացվել:

Եվրոպական ֆուտբոլը (նաեւ՝ քաղաքակրթությունը) ստեղծվել է շատ հստակ կանոնների եւ նորմերի հիման վրա: Երկար տարիների ընթացքում այդ կանոնները կատարելագործվել են եւ հասցվել գրեթե իդեալի: Հիմա եվրոպական թիմերն այնպիսի տեխնիկա եւ տակտիկա են ցուցադրում, որ այն պարզապես չես նկատում՝ թվում է, որ այլ կերպ հնարավոր էլ չէ:

Սակայն իդեալին հասնելու ճանապարհին եվրոպական երկրները որոշ բաներ կորցրել են: Նախ՝ զարգացումն ու կատարելագործումը տեղի է ունեցել հստակ սահմանների ներսում, մեկուսացված այլ մշակույթներից: Եվրոպական մշակույթն «ամենաբարձրն ու ամենաքաղաքակիրթն» է հռչակվել, իսկ եվրոպական տարածք մտելը ներկայացվում է որպես գերագույն շնորհ: Ասենք, Եվրոպայի հետ «համակեցության»՝ Հնդկաստանի եւ Չինաստանի ցանկության բացակայությունը «բացատրվում» է նրանց «հետամնացությամբ»: Արդյունքում Եվրոպան զրկվել է այլ քաղաքակրթությունների ճեղքմանը դիմադրելու իմունիտետից:

Եւ երկրորդ. մտքի կատարելագործման ճանապարհին եվրոպացիները քիչ մը կորցրել են այն, ինչ կոչվում է բնազդ, հաղթանակին հասնելու ձգտում: Դա բերում է նրան, որ Եվրոպան անպաշտպան է դառնում այն մշակույթների առջեւ, որոնք հիմնված են բնական ուժի եւ պոտենցիայի վրա:

Մինչ Եվրոպան զարգանում եւ կատարելագործվում էր, նրա շուրջ աճել եւ զարգացել են քաղաքակրթություններ, որոնք հաղթում են ոգու ուժով, համառությամբ եւ ցանկացած գնով հաղթանակի հասնելու ձգտումով: Դրա վառ օրինակն է Թուրքիան: Հորվաթիայի հետ խաղը պատմության մեջ կմտնի ոչ թե որպես ֆուտբոլային խաղ, այլեւ ազգային մենթալիտետի ցուցանիշ: Եթե Թուրքիան իր առջեւ նպատակ է դնում, նա հասնելու է այդ նպատակին նույնիսկ վերջին րոպեին, նույնիսկ համարյա պարտված վիճակում: Կարելի է ենթադրել, որ Թուրքիայի եվրաինտեգրման գործընթացն ի վերջո նույն տեսքը կունենա:

Եւս մեկ եվրոպական շրջանակներում չտեղավորվող ուժ՝ Ռուսաստան: Հարստացած, Իսպանիայի վիլլաների կեսն առած, եվրոպական հանգստավայրերը գրաված Ռուսաստանն ապացուցել է, որ հաղթելու համար անպայման չէ խաղալ եվրոպական կանոններով: Ռուսաստանն ապացուցել է, որ սեփական ոճն ունի, եւ այն հաղթական է: Դա գրոհային ուժն է, ֆիզիկական եւ հոգեբանական պատրաստվածությունը, հաղթանակի ձգտումը եւ սեփական կանոնների թելադրումը: Ռուսաստանը նաեւ ապացուցել է, որ պարտադիր չէ դասական իմաստով լավ ֆուտբոլ խաղալ, բավական է լավ ֆուտբոլ խաղացողներին խանգարել:

Նույնկերպ Ռուսատանը քաղաքական ասպարեզում է խաղում: Նա չի ձգտում Եվրամիություն կամ ՆԱՏՕ մտնել, բայց լավ խանգարում է այդ կազմակերպություններին: Լավ էլ դիվիդենդներ ստանում:

Ափսոս, որ Եվրոպայի առաջնության եզրափակիչում չհայտնվեցին Ռուսաստանն ու Թուրքիան: Դա կնշանակեր եվրոպական աշխարհայացքի կոլապս. այն հիմունքների քայքայում, շնորհիվ որոնց եվրոպական քաղաքակրթությանն առայսօր հաջողվել է դիմակայել արտաքին աշխարհի գրոհը: Եւ խոսքն արդեն կգնար որոշ երկրների ոչ թե ինստիտուցիոնալ եվրաինտեգրման, այլ Եվրոպայի նոր նվաճման մասին:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

 

ՌՈՒՍՆԵՐԸ ՎԵՐՋԱՊԵՍ ԿՀԱՆԳՍՏԱՆԱՆ

Տեղի ունեցավ ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնության Իսպանիա-Ռուսաստան երկրորդ կիսաեզրափակիչ խաղը. անակնկալ տեղի չունեցավ, իսպանացիներն այս առաջնությունում երկրորդ անգամ խոշոր հաշվով հաղթեցին Ռուսաստանի թիմին: Դա լավ էր թե ֆուտբոլային էսթետիկայի, թե այլ առումներով: Մասնավորապես, եթե Ռուսաստանը դուրս գար եզրափակիչ, պետք է խաղար Գերմանիայի թիմի հետ: Հիշելով, թե Ռուսաստանում ինչ պատմա-հայրենասիրական ալիք էր բարձրացել` է°լ Պոլտավայի ճակատամարտ, է°լ Պյոտր Առաջին, դժվար չէ գուշակել, թե եզրափակիչից առաջ ինչ ալիք կբարձրանար` Հայրենական պատերազմ, Ստալինգրադ, «իՈ ՀՏՊՌվց» եւ այլն: Ռուսաստանը ճիշտ ժամանակին եւ ճիշտ թիմի պարտվեց. նախ, Իսպանիայի հետ ռուսները կարծես չեն պատերազմել, չհաշված պարտիզաններին` Ֆրանկոյի դեմ պայքարում, եւ հետո` Իսպանիան Հոլանդիա կամ Շվեդիա չէ ֆուտբոլային առումով:

«Լրագիր»

 

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԻՐԱՊԱՏՈՒՄ ՀԵՔԻԱԹ
կամ՝ Հայաստան-Ադրբեջան – 7:0 (հօգուտ մրցակցի)

Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությունը պարարտ հող է զանազան վերլուծությունների ու ենթադրությունների համար, ընդ որում՝ պարտադիր չէ, որ մարզական-ֆուտբոլային լինեն դրանք: Ինձ համար եւս ոչ մարզական խորհրդածությունների առիթներ եղան, որոնց մեծ մասը տվեցին Թուրքիայի հավաքականի ֆանտաստիկ ելույթները: Ոչ մարզական գնահատականները միանգամայն տրամաբանական են, քանի որ ֆուտբոլի դաշտում երեւակվում են ոչ միայն ֆուտբոլիստների պրոֆեսիոնալ հատկանիշները, այլեւ բնավորությունը, որոնք միագումար վերաճում են ազգային բնավորության: Ի վերջո, դժվար թե վիճարկելի լինի այն հանգամանքը, որ ֆուտբոլը (սպորտն՝ ընդհանրապես) ոչ միայն որոշակիորեն քաղաքականացված է, այլեւ ազգային արժանապատվության հարց է շատուշատ երկրների համար:

Եւ այսպես՝ ինչու՞մն է կայանում թուրքական հեքիաթի ֆենոմենը: Նախ՝ նրանում, որ այն հեքիաթ չէ, կամ էլ՝ իրապատում հեքիաթ է: Սույն հեքիաթի սյուժեն այն է, որ հերոսը ելք է գտնում նույնիսկ անելանելի իրավիճակից, ընդ որում՝ ոչ միայն գլուխը չի կորցնում ծանր պայմաններում ու «ճակատագրի» հարվածներից, երբ թվում է, թե ամեն ինչ կորած է, այլ մոբիլիզացնում է բոլոր ուժերը ու «ճանկռոտելով» դուրս գալիս իրավիճակից, արդեն ինքը գոլային հարվածներ հասցնելով բոլորին, այդ թվում՝ ճակատագրին: Հերոսը ծանր պահերին չի մտածում պատճառների, արդարացման, չունեցած բախտի ու բարոյական հաղթանակի մասին, այլ դրանք թողնում է «հետո»-ին, իսկ այդ պահին իրենից կախվածն ու չկախվածն անում է հնարավորինս շատ բան «թռցնելու» համար:

Իսկը «հակահայկական» բնավորություն: Մեր ֆուտբոլիստները նման պայմաններում հենց դաշտից՝ դեռ խաղը չավարտված, բարոյական հաղթանակի մասին SMS-ներ կուղարկեին հայրենակիցներին՝ եթե նման հնարավորություն լիներ: Մերոնք մրցակցի համար անելանելի իրավիճակում հաստատ գլուխները կկորցնեին ու կկանգնեին կոտրած տաշտակի առաջ: Մերոնք ավելի քիչ կհավատային հաղթանակին, քան ծանր կացության մեջ հայտնված մրցակիցը:

Չե՞ք հավատում: Այդ դեպքում ֆուտբոլային դաշտից տեղափոխվեք դիվանագիտական դաշտ, ավելի ստույգ՝ ղարաբաղյան կարգավորման բանակցային սեղան: Սեղանից անդին վիճակը օրհասական է Ադրբեջանի համար՝ կորցրել է ոչ միայն ԼՂԻՄ-ը, այլեւ հարակից 7 շրջանները, իր ասելով մեկ միլիոն փախստական ունի, որոնք ուղղակի խեղդվողի վզից կախված ծանր քարի են նման: Մի խոսքով՝ 0:7 վիճակ է: Հիմա տեղավորվեք բանակցային սեղանի շուրջ: Ադրբեջանին առաջարկում են վերադարձնել 7 շրջանները (այսինքն՝ բաց թողած 7 գնդակները «օֆսայդ»-ից խփած, իմա՝ չեղյալ համարել), վերաբնավորել փախստականներին (իմա՝ նորից դաշտ վերադարձնել կարմիր քարտով հեռացվածներին), մրցակցի կարգավիճակն էլ դեռ կասկածելի համարել («լիպա»):

Բայց պարտվող կողմը, ով զարմանք,  չի համաձայնվում: Դրա փոխարեն հաղթող կողմը գլուխը կորցրած եւ առաջին անգամ շշմած իր «ոչ բարոյական» հաղթանակից՝ համաձայնվում է ամեն ինչի, նախանձելով մրցակցի անելանելի վիճակին:

Իսկ կա՞, արդյոք, թուրքական հեքիաթի վերջ: Ֆուտբոլում հաստատ կա, վկան՝ Թուրքիա-Գերմանիա կիսաեզրափակիչ խաղը:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————

Безопасность

В рамках работы Степанакертского ресурсного центра при поддержке организации “International Alert” в Карабахе реализуется несколько проектов по темам, касающимся евроинтеграции, демократии, цене конфликта и безопасности.

Сфера безопасности – та область, которая чрезвычайно волнует карабахцев. Ведь вообще все Карабахское Движение в далеком 1988 году начиналось на волне ощущения опасности – сначала потери своей идентичности, потом уже – за жизнь, за близких, за свои дома, за Родину и т. д.

Что же является основным в вопросе безопасности карабахцев? Почему мы сегодня говорим о возврате беженцев, о сдаче территорий, о статусе и гарантиях – именно в контексте безопасности? Экспертная оценка политологов, журналистов и политиков – в публикациях “Демо”.

Освобожденные территории в контексте национальной  безопасности

Сергей ШАХВЕРДЯН
журналист

Вопросы безопасности, с точки зрения граждан Нагорно-Карабахской Республики, прежде всего, нужно рассматривать в аспекте физической безопасности населения. Умудренные многовековым опытом борьбы за собственное выживание в условиях почти всегда враждебно настроенного окружения, карабахцы прежде всего научились решать вопросы своей физической безопасности. Достаточно вспомнить примеры из далекой и не очень далекой истории: возглавляемую карабахскими меликами борьбу народа за отстаивание своей независимости свыше двухсот лет назад, героическую самооборону в период так называемых армяно-татарских столкновений в начале 20 века, создание отрядов самообороны независимого Карабаха под руководством Армянского Национального Совета в условиях распада Российской Империи в 1917-1920 годах. Во всех этих случаях угроза безопасности населению края исходила из низменных районов Карабаха, с начала 18 века методично заселяемых кочевыми тюркоязычными племенами, а также с восточных отрогов Варденисского хребта (Карвачарский регион), где курдское население к этому времени практически выжило автохтонных армян.

В годы Советской власти угроза безопасности населения НКАО продолжала иметь место, и исходила, в несколько завуалированной форме, опять-таки, с вышеупомянутых регионов, в виде подстрекательских действий, умело координируемых из Баку.

Национально-освободительное движение народа Нагорного Карабаха, началом которого принято считать 1988 год, еще раз со всей циничной откровенностью подчеркнуло непосредственную угрозу физической безопасности населения, исходящую из Низменного Карабаха и Карвачарско-Лачинского региона Нагорного Карабаха. Люди хорошо помнят, как в ответ на свои мирные и вполне конституционные требования, НКАО была заблокирована со всех сторон и, таким образом, было поставлено под угрозу само право на жизнь. Впоследствии Азербайджан начал прямые атаки на Карабах, используя в качестве плацдарма  против армянонаселенных пунктов опять-таки окружающие азербайджанонаселенные территории – в особенности, Низменного Карабаха.

Вынужденные взяться за оружие с целью защитить свою жизнь, карабахские армяне, зачастую инстинктивно, с целью обезопасить себя и свои семьи от физического уничтожения, были вынуждены пойти на коренное решение вопроса, освободив свою страну от источников перманентных внешних угроз в ходе навязанной нам войны.

Повторюсь, все это делалось, быть может, на уровне интуиции, которую нам подсказывала генетически передающаяся память опыта, накопленного многими поколениями наших предков.

Кроме того, в генетической памяти карабахских армян территория нашей провинции простиралась до реки Куры. Карабахские армяне никогда не подразделяли Карабах на Нагорный и Низменный – все это вместе воспринималось и сейчас воспринимается как провинция Арцах. В семьях многих из карабахских армян из поколения в поколение предавалась информация о земельной собственности на территориях низменного Карабаха, о благоустроенной жизни предков в деревнях равнинного Арцаха и вынужденном их переезде в менее удобные для быта, но более защищенные от угрозы физической безопасности предгорные районы.

Может быть, именно поэтому граждане НКР воспринимают сегодня и, вполне естественно, называют территории низменного Карабаха и Карвачарско-Лачинского региона не иначе как “освобожденные”. Для карабахцев – это всего лишь часть исторически принадлежащих им земель, волею судеб подпавших под иноплеменное управление, и ныне – в результате поражения в развязанной Азербайджаном агрессии – вновь вернувшихся в “лоно своя”.

В том числе и поэтому карабахцы со скептицизмом и нескрываемым осуждением воспринимают термин “оккупированные территории”,  который сегодня употребляется в определенных дипломатических кругах.

Однако, вне зависимости от глубоко укорененного восприятия освобожденных территорий как части своей родины, карабахцы считают их в том числе и самой действенной гарантией невозобновления войны, а в случае начала таковой – определенной гарантией того, что боевые действия будут проходить на достаточно удаленных от основных населенных пунктов территориях. Настолько удаленных, что средства массового поражения Азербайджана не смогут нанести значительных урон столице и другим городам.

Для граждан Нагорно-Карабахской Республики освобожденные территории являются также единственной гарантией физической безопасности, ибо из памяти людей никогда не изгладятся пять тяжелейших лет войны на выживание, навязанной нам азербайджанской агрессией. Сможем ли мы и наши дети в одночасье забыть, что именно с ныне освобожденных территорий велись варварские обстрелы мирных населенных пунктов, в результате которых тысячи граждан погибли, еще больше – остались инвалидами, а столица Степанакерт была превращена в груду развалин? Этого не позволит сделать как элементарный инстинкт самосохранения, так и генетическая память предков, прямо указывающая современным карабахцам, откуда на протяжении последних более двухсот лет исходила угроза их безопасности.

Всякие разговоры о возможном выходе вооруженных сил Карабаха из зоны освобожденных территорий и размещении там международных миротворческих сил никак не ассоциируются у карабахцев с укреплением системы безопасности населения. Все хорошо помнят, как в свое время размещенные здесь подразделения министерств обороны и внутренних дел СССР, вроде бы призванные обеспечивать безопасность населения, на самом деле стали еще одним дополнительным карательным инструментом в руках азербайджанских властей. Кроме того, абсолютная неэффективность международных миротворческих сил в условиях возобновления боевых действий была неоднократно подтверждена на глазах у нынешнего поколения, в частности, на Балканах. Поэтому, а также по ряду других причин, в частности, связанных с исторической памятью и особенным менталитетом, самой действенной гарантией безопасности населения еще многие годы, а может, и десятилетия, будет восприниматься наличие боеспособной армии и хорошо охраняемых собственными силами границ.

А чему способствует агрессивная риторика Азербайджана, потоки угроз, насилия, ежечасно изливающиеся в адрес карабахцев со страниц азербайджанской прессы и вещательных СМИ? Лицемерно заявляя с высоких международных трибун о своей приверженности мирному разрешению вопроса, называя карабахцев своими “заблудшими” гражданами и на словах “гарантируя” жителям Карабаха равные права с азербайджанцами, официальная пропаганда этой страны сеет ненависть ко всему армянскому и угрожает силой оружия оккупировать НКР. Называя карабахцев своим врагом, присваивая себе историю и культурное наследие карабахских армян, угрожая им расправами и депортацией, в качестве “пряника” предлагая абсурдную по сути автономию в своем составе,  разве азербайджанская идеология не способствует укоренению среди граждан НКР убеждения в том, что память предков указывает им единственно правильный путь обеспечения собственной безопасности и будущего своих детей – посредством удержания, а при необходимости – дальнейшего расширения так называемого “пояса безопасности” вокруг границ бывших НКАО и Шаумяновского района?

В этих условиях международные посредники, разрабатывая и ставя на стол переговоров различные документы о так называемом карабахском урегулировании, основу которых составляет принцип необходимости сдачи Азербайджану всех или части освобожденных территорий, ставят перед карабахцами дилемму: принять эти предложения и быть вынужденными в скором будущем покинуть земли своих предков со своим скарбом (в лучшем случае), или отвергнуть их и при необходимости с оружием в руках отстаивать свою независимость и безопасность своих семей. И сегодня нет никаких оснований и предпосылок думать, что карабахцы изберут именно первый путь. И в этом предопределенном многовековым опытом выживания выборе на стороне граждан НКР будет как население Республики Армения, так и армянская диаспора.

Таковы реалии сегодняшнего восприятия вопросов безопасности среди карабахцев. Реалии, с которыми, так или иначе, придется считаться всем заинтересованным сторонам.

—————————————————————————————–

В рамках работы Степанакертского ресурсного центра при поддержке организации “International Alert” в Карабахе реализуется несколько проектов по темам, касающимся евроинтеграции, демократии, цене конфликта и безопасности.

В рамках проекта “Демократия” в Карабахе были проведены круглые столы и тренинги, дискуссии и семинары. Участники мероприятий высказывались о проблемах, которые волнуют их в сфере демократии в Карабахе. В рамках проекта были написаны также публикуемые в этом номере статьи, авторы которых дают те или иные оценки демократическим процессам в НКР.

Права человека, свобода слова, СМИ 

Ашот БЕГЛАРЯН
журналист

В современном мире тема прав человека и свободы слова, пожалуй, является одной из самых обсуждаемых.  И это не случайно, ибо степень развитости гражданского общества определяется главным образом тем, как соблюдаются права человека и обеспечивается свобода слова. В свою очередь, от развитости гражданского общества, эффективности взаимодействия институтов государства и общества, прозрачности во взаимоотношениях  различных слоев общества, действенности СМИ, зависит очень многое: социально-экономическое развитие, нравственно-психологическое и материальное состояние граждан, общества и государства, а в конечном итоге – мир и стабильность в целых регионах.

Особенно актуальна данная проблема для новообразованных государств, стремящихся к признанию со стороны международного сообщества. Разумеется, без настоящей демократии, без создания подлинного гражданского общества невозможно интегрироваться в европейские и мировые процессы. Многие придерживаются  и того мнения, что настоящая демократизация, системные изменения в обществах, при которых превалируют права и свободы гражданина, будут содействовать разрешению межгосударственных конфликтов.

70 лет советской власти, война, послевоенный синдром и практически продолжающееся военное положение стали серьезным препятствием для построения в государствах Южного Кавказа открытых демократических обществ.

Конечно, Нагорному Карабаху в значительной степени удалось преодолеть послевоенный синдром, избежать новых потрясений, сформировать фундамент для создания гражданского общества, однако для достижения подлинной демократии еще предстоит пройти большой путь. Как и всякое постконфликтное общество, карабахское общество  отличается незалеченными ранами, комплексом нерешенных социально-экономических, бытовых и других проблем широких слоев населения. Все это накладывает определенный отпечаток на сознание, общественную позицию граждан.

Важнейшим компонентом демократии и гражданского общества, безусловно, является свобода слова. До февраля 1988 года пресса в бывшей Нагорно-Карабахской Автономной Области, как и во всем Советском Союзе, полностью контролировалась партийными органами. С обретением независимости в Нагорном Карабахе стали появляться  издания, пытающиеся представить читателю альтернативные позиции и точки зрения. На сегодня таким примером является общественная газета «Демо», которую с определенными оговорками можно назвать независимым изданием.  Статус общественного с недавних пор обрела и телерадиокомпания НКР, однако она еще не отошла от многих шаблонов, стереотипов и, по сути, пока еще не оправдывает своего статуса.

Тем не менее, сегодня журналистов не сажают за решетку, как это имело место в годы военных действий и послевоенный период, нет случаев явного притеснения СМИ.  Сейчас власти Нагорного Карабаха стараются урегулировать отношения с прессой и журналистами достаточно цивилизованно. В этой связи следует отметить, что принятый в 1999 году Закон о СМИ внес определенную лепту в вопрос урегулирования отношений с прессой и расширения «рамок» свободы слова.  Однако предстоит еще серьезная работа, в том числе по созданию полноценной законодательной базы для упорядочения отношений между властью и прессой, становления свободной и независимой журналистики.

Положение с правами человека и свободой слова в Нагорном Карабахе осложняется неурегулированностью конфликта с Азербайджаном. Многие СМИ невольно вовлекаются в пропаганду и нередко своими действиями лишь накаляют ситуацию. Между тем отказ от информационных технологий, искажающих суть конфликтов, помог бы  освободиться от ненужных и вредных стереотипов, трансформировать восприятие конфликта и настроить общества на конструктивный лад. Нельзя использовать ситуацию в пропагандистских целях.

Для достижения вышеуказанного важны  взаимные посещения представителей общественностей сторон, проявление интереса к внутренней жизни соседнего государства, знание реальных настроений в обществах, поскольку многое из того, что преподносится в средствах массовой информации, часто исходит лишь из интересов местных политических элит, что, по сути, является игнорированием общественного мнения и грубым нарушением прав человека.

В своем недавнем выступлении на Всемирной конференции Корпуса мира госсекретарь США Кондолиза Райс отметила:

«Сейчас одной из проблем является то, что из-за ситуации в Нагорном Карабахе политики допускают или даже извиняют любые негативные проявления в своей политике. Я часто говорю им, что если они не решат нагорно-карабахскую проблему, они будут все больше и больше отставать от региона, потому что регион постоянно движется вперед. Так что здесь предстоит еще много чего сделать».

Правильные слова. Но, с другой стороны, большинство международных организаций избегает сотрудничества с неправительственными организациями Нагорного Карабаха по причине непризнанности республики. Между тем, активное сотрудничество с международными организациями может консолидировать различные слои общества с целью защиты их прав, совершенствования законодательства, в том числе  в сфере СМИ, приведения его  в соответствие с европейскими стандартами. Это, в свою очередь, могло бы содействовать ускорению демократических преобразований.

А пока – в результате отказа международного сообщества от сотрудничества с Нагорным Карабахом – страдают не только фундаментальные права населения, но и его гуманитарные нужды. К примеру, беженцы в НКР не пользуются теми же льготами и международной помощью, как беженцы в Азербайджане.

В одном из отчетов  Международной федерации по правам человека (FIDH) отмечается: «Так как Нагорный Карабах не признан международным сообществом и, следовательно, лишен права заключать международные договоры, международные положения по правам человека напрямую не действуют в Нагорном Карабахе. Тем не менее, Нагорный Карабах в одностороннем порядке принял к исполнению международные стандарты прав человека. В Декларации о государственной независимости, принятой 6 января 1992 года, прямо говорится о правах человека как о правовой основе в Нагорном Карабахе: «Нагорно-Карабахская Республика признает приоритет прав человека, обеспечивает свободу слова, совести, политической и общественной деятельности и всех других признанных международным сообществом гражданских прав и свобод».

Не следует забывать, что ситуация с правами человека в самом Нагорном Карабахе напрямую связана со структурой страны, с судьбой республики и с политическим разрешением конфликта. Хотя официально в Нагорном Карабахе цензуры нет, однако, можно сказать, что во имя национальных интересов, так сказать, коллективная самоцензура перевешивает индивидуальные свободы. Объясняется  это главным образом ситуацией «ни войны ни мира», когда стране в связи с неурегулированнотью  конфликта с Азербайджаном приходится сталкиваться с серьезными внешними проблемами и трудностями.

Председатель постоянной комиссии по внешним сношениям и информации парламента Нагорного Карабаха Ваграм Атанесян считает, что «уважать закон, в первую очередь, означает гарантировать законом право гражданам на свободу слова и получение информации».

«В нашей стране с 1999 года вступил в силу закон о СМИ, в котором четко указано, что поиск, получение и распространение информации в НКР осуществляется свободно и беспрепятственно, а цензура законом устранена. То есть, создана законодательная база для того, чтобы граждане могли свободно заниматься поиском, получением и распространением информации.  Право на свободу слова и получение информации входит в число основных свобод человека. Мы, как признающее превосходство демократических ценностей государство, должны уважать это право», – говорит депутат.

Безусловно, Нагорный Карабах должен стать более демократическим, в частности, в вопросе поддержки гражданского общества и свободы слова. Свобода и независимость дорого обошлись каждой карабахской семье. И сейчас демократически избранные власти республики ответственны за обеспечение улучшения ситуации в области индивидуальных свобод.

Принятая в 2006 году Конституция НКР стала политико-правовым актом, закрепившим основные демократические принципы, на которых строится современное государство. В статье 1 конституционного акта провозглашается, что «Нагорно-Карабахская Республика – суверенное, демократическое, правовое, социальное государство». Статья 2 признает в республике «основные права и свободы человека, как неотъемлемые и высшие ценности, как основу свободы, справедливости и мира».

«Референдум по Конституции НКР – это не просто механическое голосование по проекту,  но и яркий пример осознанного участия народа в процессе принятия решения», – считает председатель партии «Социальная справедливость», координатор НК комитета «Хельсинкская инициатива-92»  Карен Оганджанян.

Конечно, в Нагорном Карабахе понимают, что Конституция – не панацея от всех бед, но вместе с тем осознают, что она может стать стимулом и опорой на пути к достижению общенародных целей, создания современного демократического  общества, в котором обеспечены основные права человека.

Совсем недавно Нагорный Карабах сделал еще один шаг в направлении создания гражданского общества: Национальное Собрание впервые в истории назависимого государства назначило омбудсмена – бывшего депутата Юрия Айрапетяна. Приветствуя данный факт, правозащитник, директор НПО «Центр гражданских инициатив» Альберт Восканян отметил, что для страны, «пусть пока непризнанной мировым сообществом, однако провозгласившей в ранг государственной политики демократические ценности и твердо вставшей на путь создания гражданского общества, институт омбудсмена необходим».

«Уверен, что деятельность защитника прав человека позволит осуществить реальные шаги на пути укрепления демократии и формирования у нас в республике гражданского общества», – отметил Альберт Восканян.

Нагорному Карабаху, пожалуй, не хватает инициативности со стороны самого общества. А ведь лишь при активном участии широких слоев населения можно эффективно решать вопросы данной сферы.

Вскоре, 13 июля 1933 года, непостижимым образом под диктатом Баку был создан новый “интернациональный колхоз” в составе того же турецкого села Гюлаблы (уже!) Агдамского района Азербайджана и армянского села Авдур Мартунинского района НКАО (газета “Хорурдаин Карабах”, 17 июля 1933 г.)! Нетрудно догадаться, что сначала  часть земель Норшена, потом Авдура  отошла к Агдамскому району при расформировании такого “интернационального колхоза”. В целях отторжения новых армянских территорий в Баку под различными предлогами вызывали руководителей районов области, где Багиров и окружение призывали проявлять сдержанность, понимание  тонкостей текущего момента и “интернациональных” земельных претензий соседей, склоняли к новым потерям земель, особенно у бассейнов рек. Наиболее неуступчивых и несговорчивых убирали (например, из Баку привезли труп 1-го секретаря Мардакертского райкома партии в 1933 г.) и выражали циничное соболезнование от имени руководства Азербайджана по поводу безвременной кончины или случайной смерти. В 1933 г. масштабы территориальных притязаний турецких соседей (их в то время еще именовали турками в той же газете, а центральные власти для них все еще искали подходящее название) достигли таких размеров, что армянские крестьяне вынуждены были с оружием в руках отстаивать свои земли практически во всех районах – Мардакертском, Гадрутском, Мартунинском и т. д. (“Хорурдаин Карабах”, 23 августа 1933 г.). Иногда события принимали такой оборот, что с обеих сторон в вооруженных столкновениях принимали участие сотни людей, и против такой политики Багирова выступил 1-ый секретарь обкома партии Каро Григорян. Разумеется,  К. Григорян был снят с должности, сняты с работы Г. Саркисян, А. Меликсетян и другие (впоследствии многие подверглись репрессиям), а по указке Баку в той же газете появилась статья с боевым кличем – “Нанесем смертельный  удар по остаткам дашнакизма!” На пленуме Аз. КП(б) 18 сентября 1933 г. некий армянин под псевдонимом Рубен сокрушался: “Что произошло на границе Нагорного Карабаха и Агдама? Земельные споры между армянами и турками с участием сотни вооруженных людей – (по-армянски “тур у дмбоц”). Что означает в армянском селе порочить Багирова?” Багиров в реплике съязвил – “автономию они поняли как автономию в партии” (та же газета от 4 октября 1933 г.) Борьба с кулачеством в Карабахе обернулась новой трагедией для армян края, сопровождалась развертыванием борьбы с дашнакизмом и национал-уклонизмом, необоснованными репрессиями, разорением наиболее трудоспособного крестьянства и обернулась новым исходом армян.

После ликвидации Закавказской Федерации в 1936 г.  Багирова ничто не сдерживало и пострадали не только армяне, но и курды, талыши, удины, таты, в короткое время руководители талышских и курдских районов были арестованы и уничтожены, а газеты и школы были закрыты. Происки багировской агентуры и обещания скорого процветания привели к тому, что 1 января 1937 г. жители армянского села Огер Гадрутского района НКАО оказались в административном подчинении Физулинского района – по решению властей Азербайджана в анклавном Карабахе образовался армянский анклав  в подчинении Азербайджана! Тяжелейшими потерями и последствиями  для армян  НКАО обернулись годы бериевско-багировских репрессий в 1937 и последующих годах. Обвинения людей – рядовых колхозников, руководителей, коммунистов и представителей интеллигенции во всех смертных грехах – подрыве конституционного строя и советской власти, дашнакизме, теванизме, национализме и других преступлениях были в эти годы обычным явлением – снова сфабрикованные дела, суровые приговоры, расстрелы и ссылки в Сибирь. Политика Багирова в период Великой Отечественной войны преследовала цель нанести армянству края  и всех армянонаселенных районов республики невосполнимый демографический урон и этот анализ – тема отдельного материала. Но даже в годы войны наши соседи не упускали малейший шанс оторвать от Карабаха то здесь, то там пашни или зимние и летние пастбища – обстановка для этого и других “пакостей” была более чем благоприятной, ибо свыше 45 тысяч мужского населения области воевало в интересах всего мира на фронтах против другой чумы – фашизма. Не менее преступной была экономическая политика Багирова в отношении области: ни одно его обещание не было претворено в жизнь, в частности, заявленное еще в 1933 г. с трибуны пленума Аз. КП(б) строительство мощного гидроузла на р. Тертер для увеличения  площадей орошаемых земель (реализовалось только в 1970-е годы), не проводилась “ленинская” электрификация, необоснованно завышались государственные планы по поставкам сельхозпродукции, “сверху” спускались планы по выращиванию хлопка на неорошаемых землях, требовалось вырастить хлопок даже в тех районах, где это было невозможно по природным и климатическим соображениям – все это, разумеется, проводилось преднамеренно в целях сокращения сельхозугодий под зерновые культуры. В результате этой преступной политики был нанесен большой урон сельскому хозяйству, вследствие чего в  аграрном Карабахе стала острой проблема хлеба насущного, а в предвоенные, военные и послевоенные годы во многих районах и деревнях Карабаха был настоящий голод. Люди старшего поколения и поныне рассказывают о том, что  во избежание голодомора многие армяне вынужденно за бесценок обменивали у азербайджанцев соседних с областью районов золотые и серебряные драгоценности, ковры, кровельное железо и т. п. на зерно и муку – те, несмотря на благоприятные для выращивания хлопка условия, сеяли пшеницу. В докладах с трибун партийных форумов М. Багиров пел дифирамбы в адрес Сталина и утверждал, что, благодаря гениальному и мудрому вождю народов, “национальный вопрос решен окончательно и бесповоротно”.

Кульминацией антиармянской политики Багирова стало выселение 14 июня 1949 г. под предлогом борьбы с дашнаками  нескольких тысяч ни в чем неповинных армян области в Алтайский край. Силами дивизии внутренних войск ночью на грузовиках согнали детей, женщин и стариков на  платформы станции Евлах и сослали их в товарных вагонах – излишне говорить, что многие умерли в дороге. В Карабах из этой ссылки вернулась ничтожная часть людей, многие переехали в разные регионы СССР…

Под конец багировского правления в 1952 году при строительстве Мингечаурской гидроэлектростанции произошел еще один антиармянский шаг: место будущей ГЭС специально выбрали так, чтобы под зеркалом водохранилища остались четыре древнейших армянских села, большая часть автохтонных жителей которых вынуждены были перебраться в Армению (пример гидрогеополитики Азербайджана). А в Карабахе агитаторы и пропагандисты в то время призывали молодежь отправляться на стройку Мингечаурской ГЭС и тысячи юношей и девушек из деревень, поддавшись агитации, поехали в Мингечаур с тем, чтобы во второй половине 50-ых гг. ощутить собственную ненужность и перебраться в Армению (большей частью в Абовянский район). Отмечу, что Багиров достиг при этом двойного результата – деарменизация армянского правобережья Куры (армянские села Бардинского, Евлахского районов) сопровождалась деарменизацией самой НКАО.

Пройдет несколько лет и в середине июля 1953 г., практически вслед за арестом Л. П. Берии, Багирова выведут из состава бюро ЦК  КП Азербайджана,  снимут с поста председателя Совмина и арестуют. В 1956 г. по приговору коллегии Верховного суда СССР Багирова обвинят во многих преступлениях и как сообщника Л. П. Берии расстреляют – разумеется, коммунистическая идеология не могла допустить пункты обвинения по части его преступлений против армян Карабаха, да и Азербайджана. Тем не менее, как мне представляется, в приговоре содержалось и неоглашенное наказание свыше – за преступления против армян, которого он не смог бы миновать…

—————————————————————————————-

1985 год. Вступительные экзамены в бакинскую консерваторию: кем же был Кеворков?

Нунэ СИМОНЯН
музыковед

Статья в “Демо” от 14 июня 2008 года “Взгляд в прошлое: кем же был Кеворков?” многим несведущим могла показаться даже ностальгической, однако мне она напомнила старинные плачи-причитания, которые исполнялись на похоронах, и в которых с художественным вымыслом рассказывалось о лучших днях покойника, чтобы не осрамить его род, его семью и так далее.

Как бы ни была ложь для себя сладка, она остается ложью, она притупляет разум,  вгоняет в некий гипноз, делает свободных людей рабами, у которых нет чувства собственного достоинства и нет права на жизнь.

Не знаю, в чем “противоречие” необузданного и недальновидного чиновника, но факт из его “творческой” биографии, который скрестился с личной судьбой автора данных строк, в лишний раз свидетельствует о недопустимости оправдывать “существо”, случайно оказавшееся у власти в системе и рушившее эту систему так, как ему вздумается, а не так, как того хотел бы его народ. Совершенно очевидно, что он не знал Историю армянского народа, но хорошо ли усвоил историю Коммунистической партии – тоже большой вопрос.

Более 15 лет музыкальное училище им. Саят-Нова не выпускало кадры по преподаванию музыкально-теоретических дисциплин. Тогдашний директор училища Виолетта Багдасарян обратилась в Бакинскую консерваторию с просьбой выделить именное место, так как есть подходящая кандидатура.

Получив согласие ректора и вызвав меня к себе, Багдасарян спросила, хотела бы я поступить в Баку, в консерваторию? Ответив согласием, я стала целенаправленно готовиться к поступлению.

Получив именной лимит (как я тогда думала), еду в Баку. Экзамены проходили в напряженной и странной обстановке. Как потом выяснилось, во время всех 11 экзаменов ректору – Эльмире Гамидовне Аббасовой – лично звонил сам Кеворков и требовал “срезать” меня, оставив фамилию другого искусственно приписанного человека.

После долгих оттягиваний в Баку исполнили требование “армянского Кеворкова”. На последнем 11-ом экзамене он в последний раз лично позвонил и буквально сказал следующее: “Как, вы ее еще не срезали? Срежьте!” и бросил трубку.

Это не единичный случай подобных деяний. И это не мелочь. Народ состоит из отдельных людей. Кеворкова, оказывается, интересовали отдельные люди. Он также взял на себя право распоряжаться их судьбами…

Однако хочется вспомнить и другую сторону. Умнейшая женщина, профессионал, мудрый и дальновидный деятель искусств своего народа Э. Т. Аббасова сказала при мне моей маме и 8-10 экзаменаторах следующее: ”Приезжайте в следующем году. Она девочка умная, она обязательно поступит. Я вам обещаю!”. (Что ею двигало – вопрос не в этом, а в том, какое возмущение, должно быть, она испытывала)…

Так и было: в 1986 году, поступив в консерваторию и удостоившись внимания и благосклонности со стороны администрации, я неизменно испытывала уважение и доброту, которую мне оказывали и армяне, и азербайджанцы… Не думаю, что Кеворков был фигурой, имя которого достойно национальной реабилитации – ни в силу каких-то его талантов, ни его национальным самосознанием.

Автор статьи “Взгляд в прошлое” пишет: “…Я не судья…”, сохраняя, очевидно, надежду на лучшие воспоминания. Однако надо осуждать поступки человека, направленные во вред обществу. Двуличный, “противоречивый”, алчный человек не достоин ни славы, ни величия, ни доброй памяти. “Зло побеждает до тех пор, пока бездействует добро”…

——————————————————————————————

Демократия

Демократические аксиомы: взгляд на Карабах

Каринэ ОГАНЯН

Как-то один из американских наблюдателей за выборами в Карабахе сказал, что “Азербайджан и Карабах сегодня должны соревноваться не в военном преимуществе, а в степени демократии”. Важные слова, потому что они предопределяют ответ на два главных вопроса: 1. почему карабахцы хотят жить независимо от Азербайджана и 2. почему мир должен признать до сих пор непризнанную НКР? Когда в 1988 году мы стали говорить о нарушении своих прав со стороны Азербайджана и решили жить в другом государстве, это означало, что мы просто обязаны построить страну демократичнее той, которой мы недовольны. Вот почему слова о демократии для нас – это не просто слова. Это выбор, который, к сожалению, нам пришлось отстаивать ценой крови. И если сегодня мы будем более демократичной страной, чем Азербайджан, у мирового сообщества не будет иного выбора кроме как признать НКР – потому что мир не признает регресс. А прогресс сам пробивает себе дорогу, даже если у него на пути такие препятствия как экономически сильный Азербайджан. На каком же этапе по продвижению в мир стоит сегодня Карабах? Попробуем понять это, проецируя международные принципы демократии на нашу страну.

Права человека 

Самый основной принцип демократии – это когда основные права и свободы человека соблюдаются в стране: из этого основополагающего и вытекает все остальное. Насколько в Карабахе  человек может свободно думать и говорить, быть толерантным к тому, с чем он не согласен, быть свободно избранным и свободно избирать, быть информированным и чувствовать себя равным с другими, быть защищенным в независимом суде и знать, что перед законом все равны, даже госчиновники? Мы можем сегодня говорить, что у нас приняты прекрасные законы, согласно которым: власть принадлежит народу, большинство признает права меньшинства, есть четкое разделение властей, граждане принимают участие в управлении государством, проводятся регулярные выборы, есть многообразие в партиях, в СМИ, есть общественные организации и с высоких трибун регулярно говорится о законности, прозрачности,  подотчетности. То бишь – есть все законные основания для того, чтобы основополагающие принципы демократии претворялись в жизнь. Но… Работают ли эти законы в реальной жизни? Чувствует ли каждый гражданин нашей страны, что его права соблюдаются в полной мере? Есть ли механизмы, обеспечивающие “работу” соответствующих законов? Трудно отрицать, что в ответах на все эти вопросы наблюдается определенное “хромание”… Причем оговорюсь сразу же: пишу это не для того, чтобы сказать “все плохо”, а для того, чтобы приблизить нас ко “все хорошо”…

Выборы 

Важнейший атрибут демократии – возможность выбирать и быть избранным. На сегодня в Карабахе проводятся регулярные выборы – президента, парламента, органов местного самоуправления. И если на начальном этапе строительства НКР выборы носили “советский” характер, в последние годы наметилась тенденция к изменению в подходах к выборам вообще. Не только на уровне органов самоуправления и парламента, а уже и на президентских выборах летом прошлого года впервые актуализировалось само понятие “выбор” – было из чего выбирать. Но мы бы смогли сказать, что это самые настоящие демократические выборы при наличии одного условия: если бы действующий тогда президент Гукасян не поддержал открыто одного из кандидатов, а “пустил бы обоих в свободное плавание”, думая, прежде всего, о демократическом имидже нашей страны. В этом случае карабахцы могли бы удивить мир прошедшими выборами, как это сделала, например, Абхазия – и получить в итоге этих выборов дивиденды намного ощутимее… То есть, главное в проведении выборов в Карабахе, что должно учитываться как кандидатами от властей, так и кандидатами от оппозиции – превалирование интересов государства над узко-личностными. И в этом же контексте вторая важная задача – научить избирателей выбирать. Выбирать, исходя не из личных интересов и ощущения “не мой голос решает”, а сознательно выбирая людей, которые на столь важном для Карабаха историческом этапе способны ответить на все вызовы мира, стратегически думая о стране и людях, которые в ней живут.

Разделение властей 

Четкое разделение полномочий представительской, исполнительной и судебной властей как один из непременных атрибутов демократии, несмотря на разграниченность ветвей власти в соответствующих карабахских законах, в реальной жизни почти не работает. Разве наш Парламент контролирует исполнительную власть? Разве наши суды работают на 100 процентов независимо? Разве действие закона на сегодня распространяется на всех и все без исключения? К сожалению, о разграничении полномочий властей сегодня тоже можно говорить с большой оговоркой…

Многопартийная система

При наличии в Карабахе 7 партий, к сожалению, сегодня о наличии в стране многопартийной системы тоже можно говорить условно. Почему? Потому что партии у нас слабые, а их представительство во всех ветвях власти – мизерное. В этом случае нарушается один из главных принципов демократии – плюрализм. В обществе не только должны иметь место разные мнения на те или иные вопросы, они еще должны и публично озвучиваться и учитываться теми, кто у власти. То есть принцип “уважения большинством прав меньшинства” должен работать налаженно и системно. И должно быть четкое понятие того, что без наличия политической оппозиции не может быть прогресса. Ведь оппозиция существует не для того чтобы ругать, как кажется многим карабахцам. У оппозиции просто бывает другое видение путей развития, которое, к слову, стимулирует представителей власти работать более инновационно и креативно, чего в карабахском политическом поле не наблюдается, увы. Любое альтернативное мнение в обществе воспринимается как оппозиционное. А ведь есть классическое определение оппозиции – это “организованная группа, противостоящая по оценкам, программе, политике правящей элите”.  В этом смысле оппозиции – как организованной политической силы – в Карабахе сегодня нет. И это тоже один из наших минусов демократии.

Свободные СМИ 

Институт свободных и независимых СМИ как один из атрибутов демократии, также как и все остальные, в Карабахе есть, но тоже с оговорочкой. Да, нас – журналистов – не бьют и не сажают в тюрьмы как в соседнем Азербайджане, но можно ли говорить о свободной конкуренции свободных СМИ в НКР? Можно ли утверждать, что здесь есть свободная пресса? Нет, потому что даже претендующие на альтернативность СМИ и журналисты неизменно подпадают под клеймо “оппозиционера”, хотя не представляют ни оппозиционную партию, ни какую-либо политическую силу. Иметь другое мнение считается «плохим тоном», а имеющих такое мнение трудно увидеть в главных СМИ страны. С оговоркой можно говорить и о другом принципе демократии – прозрачности и открытости. Как часто госчиновники посредством масс-медиа отчитываются перед народом? Насколько регулярно проводят пресс-конференции и объясняют своим гражданам, что они делают, как и почему именно так? Насколько журналисты сами информированы о главных вопросах, волнующих их аудиторию? Даже о важном – переговорном процессе вокруг карабахского урегулирования – говорится так мало и односложно, что о других темах и говорить не приходится. Так что и институту независимых СМИ в Карабахе тоже еще – развиваться и развиваться.

Гражданское общество 

Эффективность любой демократической системы зависит от активного участия граждан. Вообще, чем активнее гражданская позиция людей, тем ближе демократия. И чем больше гражданин осознает, что он в силах что-то изменить в своем обществе, тем больше степень демократии в этом обществе. Но… Если посмотреть на эту аксиому с карабахской точки зрения, то факт налицо: несмотря на наличие более 100 НПО, даже очень активные граждане не совсем верят, что как-то могут повлиять на принятие решений и быть не то что услышанными, но и принимать реальное участие во всем, что касается их государства. Только в этом случае можно будет говорить о реальной представительской демократии, а не об управляемой демократии (даже бархатной), которая носит скорее имитационный характер, нежели ценностный. А в том, что демократия – это ценность для любого государства, думаю, сегодня не сомневается ни один прогрессивно мыслящий человек.

Так есть ли у нас демократия?

Возможно, демократия – самая сложная форма правления из всех существующих. И односложных ответов в ней на все вопросы не бывает. Потому трудно однозначно ответить на вопрос в подзаголовке. Можно сказать другое – у нас есть процесс “демократизации”, и есть все предпосылки иметь демократическое общество через много лет. Самой главной проблемой на пути к демократии, на мой взгляд, сегодня является менталитет карабахцев и иногда – их непросвещенность в определенных вопросах. Но даже если последнее можно исправить, введя в школах новый предмет  “Гражданское образование” или более популярно – “Права человека”, и иметь через несколько лет просвещенное в этом вопросе поколение, то с первым бороться труднее. Трудно объяснить людям, что нет ничего стыдного в том, когда вы идете в суд и требуете защиты ваших прав и свобод, что нет ничего страшного в том, чтоб иметь “другое” мнение и свободно его высказывать, и что за убеждения, мысли и совесть никого нельзя наказать. Пока эти простые истины не укоренятся в сознании самых простых людей, никакие – даже самые лучшие – законы не будут иметь силы. Потому что еще никто не отменял инстинкт “сильный съедает слабого”… Значит, мы сами, простые граждане, должны бороться, бороться и бороться за каждую мелочь, которая связана с нашими правами – как личности свободной и равноправной.

И если вернуться к началу этой статьи,  хотелось бы сказать еще об одном. Демократичнее ли мы, чем Азербайджан? Сегодня – да. Об этом говорит не только анализ их прессы и сегодняшняя предвыборная ситуация там, не только мониторинговые оценки известных международных правозащитных организаций, но и другие факты, и главный из них – апатия активных азербайджанцев и их неверие в то, что там произойдут какие-либо перемены в плане демократизации в ближайшем будущем.

Так имеем ли мы право ждать? Нет, потому что и нет у нас другой альтернативы. Мы должны не только показать миру, что готовы построить лучшее государство, но должны и сами быть готовы жить в таком государстве, где все равны и где каждый чувствует себя достойно, где никто не боится и где каждый осознает, что даже один он – сила…

—————————————————————————————-

Меньшинство, демократия и конфликт или внешнеполитические реалии НКР во внутриполитическом контексте

Проблема непризнанности НКР на международном уровне – это вопрос, оказывающий  несомненное влияние на формирование государственности. С учетом того факта, что с самого момента провозглашения независимости Арцаха, обществом был избран путь на строительство демократического государства, понятия международного признания и утверждения демократических ценностей стали неотделимыми.

В данной статье мы попытаемся ответить на вопросы, в какой степени демократия как политическая система утверждается на внутриполитическом поле НКР и каким образом это отражается на процессе урегулирования.

Жанна КРИКОРОВА
директор Центра международного сотрудничества НКР

Система, ценности, или система ценностей?

В разговорах о демократии неизбежно возникает ситуация, когда вопросы упираются в две разные плоскости. В одной плоскости расположены те институты, наличие которых позволяет определять политическую систему как таковую; в другой плоскости – те ценности, торжество которых и является собственно торжеством демократии. Различные государства, уже известные как демократические по своей сути, или те, что пока находятся на стадии развития демократии, приходят к конечной цели по-разному. Конечная же цель – это   такая политическая система,  при которой демократические ценности  определяют основы государственности. Каким образом это происходило и происходит в мире,  могло бы стать предметом отдельного исследования, но мы остановимся на ситуции, возникшей в НКР на сегодняшней день.

16 лет прошло с момента установления режима прекращения огня и перехода республики к восстановлению разрушенной до нуля экономики и мирному строительству. Казалось бы, в тяжелейший период, характеризующийся огромными потерями среди населения и катастрофическими последствиями для народного хозяйства, в период, когда безопасность все еще оставалась под серьезной угрозой и сила военной власти (что вполне  естественно в поствоенное время) неминуемо распространялась на все институты управления, становиться на путь демократических преобразований было делом рискованым. Но, тем не менее, руководство НКР тогда очень хорошо понимало, что если не встать на этот путь сейчас,  Арцах вряд ли сможет добиться уважения и признания со стороны международного соообщества в перспективе. Было совершенно очевидно, что диктатура может с легкостью разрушить то, что с таким трудом было завоевано. Пример Чечни в этом смысле является показательным. Следует также заметить, что карабахское  национально-освободительное движение само в своей сути было глубоко демократическим, ибо было направлено  на защиту прав и свобод целого народа. Поэтому для НКР альтернативы демократическим преобразованиям не было.

С чего же начиналось демократическое строительство?

Условно, демократия в политическом определениии – это наличие ряда параметров в системе управления государством. Принято считать, что в числе таких параметров – работа Закона, институт всенародных выборов главы государства, законодательного органа, местных органов управления; четкое разграничение полномочий между всеми ветвями власти, наличие свободной прессы, наличие нескольких партий со своими политическими позициями и др.

В НКР сегодня работает парламент четвертого созыва,  за весь период фукционирования Национального Собрания принято около 500 законов, полтора года  назад всенародным референдумом принята Конституция  НКР, всенародно избран третий Президент страны; проведена судебная реформа, в результате которой сформирована независимая судебная власть; из нескольких действующих партий три – Демократическая партия Арцаха, Свободная Родина и Дашнакцутюн – представлены в парламенте (на последних выбрах коммунистическая партия не смогла пройти в законодательный орган); функционируют два независимых СМИ: газета «Демо» (на грантовые средства) и информационно-аналитическая интернет-газета “Карабах-опен”; зарегистрировано более 100 общественных организаций, включая творческие и спортивные объединения, из которых около 80 – стабильно функционирующие.

При наличии всех этих институтов, наглядно демонстрирующих присутствие демократического формата в государственном устройстве НКР, тем не менее, важно разобраться, является ли этот формат реально действующим механизмом всей политической системы республики.

Для того чтобы ответить на этот вопрос, попытаемся проанализировать работу некоторых устоявшихся или утвердившихся демократических институтов, в частности, систему выборов главы государства и местных органов самоуправления. Следует отметить, что НКР – одно из немногих государств на постсоветском пространстве, где власть передается вновь избранному Президенту посредством всенародных выборов, не характеризующихся наследственными или клановыми факторами, либо путем революционных действий, или же в результате столкновения и борьбы различных геополитических ориентаций. Безусловно, работает принцип преемственности: избранный дважды Аркадий Гукасян был из команды первого Президента НКР Роберта Кочаряна; избранный летом прошлого года Бако Саакян также состоял в команде Аркадия Гукасяна. Во время всех президенстких выборов кандидатуры выставляли и другие кандидаты, но за исключением последних выборов, сторонние наблюдатели были склонны считать альтернативные кандидатуры номинальными. Возникает вопрос – почему? Для того чтобы на него ответить, необходимо хорошо себе представлять, что такое карабахская специфика. Дело в том, что народ НКР в большинстве своем не просто законопослушен, в обществе очень сильно работают объединительные тенденции и умение трезво оценивать как саму ситуацию, так и возможности каждого кандидата. Кроме этого, в ментальности граждан еще очень сильны стереотипы советского мышления – иногда берет верх убежденность, что кандидат от власти – это уже реальная власть. Поэтому, говоря о некоторой номинальности альтернативных кандидатур, мы имеем в виду не декоративность их участия в президентском соревновании, а их реальные возможности, которые на порядок ниже, чем у кандидата от власти. Что касается последних выборов, то участие в них бывшего заместителя министра иностранных дел НКР Масиса Маиляна создало несколько иную картину, ибо заявления и выступления данного кандидата носили  оппозиционный характер по отношению к кандидатуре Бако Саакяна, ныне действующего Президента НКР.  Как же на этот раз сработала ментальность карабахцев? Почему все-таки был избран Бако Саакян, хотя Масис Маилян  набрал все-таки 12 процентов голосов? Я склонна расценивать эту победу не только как трезвую оценку политических возможностей данного кандидата со стороны избирателей, но и его человеческих качеств. Карабахская специфика – это ведь еще фактор небольшой страны, где многие хорошо знают друг друга, а публичных персон знают все.  Масис Маилян практически не имел опыта публичной политики. А Бако Саакян, определенно более опытный политик, уже имел в обществе необходимый  кредит доверия, что, скорее всего, и оказало определяющее влияние на исход выборов.  Но последние выборы имели серьезное значение в формировании политической системы  еще и потому, что впервые за послевоенный период  понятие меньшинства не просто обрело конкретные очертания, но и стало актуальным. По моему мнению, проигравший на выбрах Масис Маилян имел прекрасную возможность стать лидером этого меньшинства, оформив свою предвыборную программу в программу оппозиционной партии. Тогда бы он, так или иначе, оправдал надежды своих избирателей и смог бы продолжать политическую борьбу в качестве политической оппозиции. Он, к сожалению, этого не сделал, чем, в общем-то, не оправдал ожиданий своих сторонников, оставив меньшинство без лидера и лишив его механизмов для реализации своих прав. Это стало ударом по реальной демократии. Как это отразится на дальнейшем формировании многопозиционного политического поля, сказать трудно.

Говоря о выборах, следует вспомнить также интересный прецедент во время избрания предыдущего главы городского муниципалитета в Степанакерте. Тогда на выборах победил представитель оппозиции, и победил в силу непопулярности в обществе кандидата от власти.

Подводя итоги вышесказанного, можно сделать вывод о том, что в обществе постепенно набирают силу тенденции демократического мышления, а это, в свою очередь, говорит о том, что введенные в политическую систему параметры демократии постепенно приобретают характер механизмов. Но даже устойчивый механизм – это еще не демократия.  Механизм должен работать на обеспечение прав и свобод каждого гражданина, а для этого мало одной устойчивости, необходимо развитие. И сегодня мы пока не можем говорить о больших успехах в утверждении демократических ценностей. Нет, в НКР не преследуют оппозиционных журналистов, не сажают в тюрьмы за политические взгляды, но правозащзитным организациям осуществлять свою деятельность пока еще очень сложно. Это тоже имеет свои объективные и субъективные причины: гражданское поле разрозненно, имеет место чиновничий произвол, в стране все еще действует военное положение, а в период военного положения многие домократические установки не имеют силы. Так, например, не имеет силы нежелание служить в ВС по причине религиозных убеждений. И все же  тенденция развития демократических институтов продолжает работать: введен институт омбудсмена, предпринята попытка объединить возможности неправительственных организаций, что, несомненно, послужит толчком  к усилению гражданского общества; третий год работает программа поддержки деятельности общественных организаций со стороны правительства и др.

Система создана, ценности признаны и приняты, остается еще много работы для того, чтобы  НКР стало государством – системой деморатических ценностей.

Но существует ли взаимозависимость между вопросом урегулирования карбахского конфликта и утверждением деморатии в НКР?

«Кризис» европейской демократии, или карабахское урегулирование по-европейски

Обращаясь к проблеме урегулирования карабахского конфликта, было бы неверным сосредоточиться лишь на внутриполитическом контексте существующих внешнеполитических реалий, если мы говорим о взаимосвязи процесса урегулирования и процесса демократизации. Позволю себе на некоторое время отвлечься от Карабаха непосредственно, и обратиться к Европе – региону, который в международной политике принято считать столпом и основным поборником демократии. Даже при поверхностном взгляде на существующее положение вещей, одно для нас очевидно: западная демократия оказывается состоятельной избирательно. Дискриминация сексуального меньшинства – недопустима, дискриминация прав целого народа – тут, оказывается, не все так просто. Независимость Косово –  допустима, независимость Карабаха – это другая ситуация. Поддержка демократических процессов во всем мире, но не в непризнаных образованиях… Список подобных «демократических» постулатов, озвучиваемых с упорным постоянством европейскими политиками, иногда, самого высокого уровня, может быть много длиннее… Но надо ли? И так понятно, что сегодня международная демократия находится в состоянии лавирования, ее часто приносят в жертву экономическим интересам, ею манипулируют те, кто берет на себя сегодня роль мирового политического лидера, или те, кто на эту роль претендует. Когда “гуру” от демократии переводят разговоры о ценностях в сферу демагогии, ученикам становится сложно превращать эти ценности в нормы жизни.

Возвращаясь к проблеме карабахского урегулирования, отметим, что влияние на этот процесс демократических преобразований в НКР может быть только в одном. Демократические ценности для нас – это общечеловеческие ценности, известные нам еще со времен принятия христианства. Независимость для гражданина НКР – это гарантия осуществления его права на жизнь, демократия – это власть закона, гарантирующего ему осуществление всех его остальных прав. Только государство, обеспечивающее власть Закона, создает для всех граждан равные права и возможности, а, следовательно, достойную и справедливую жизнь. Насколько успешным будет НКР на пути становления такого государственного устройства, настолько это и будет  определять его силу, мощь и  независисмость.

Мнение относительно того, что развитие демократии в НКР и формирование оппозиционного меньшинства может изменить в итоге внешнеполитические позиции НКР, не имеет под собой никаких оснований.  Напротив, оппозиция, которая имеет место сегодня на политической арене Арцаха, часто выступает с критикой в адрес правительства, требуя более жесткого поведения в процессе урегулирования карабахского вопроса, отказываясь принимать даже тот формат компромисса, который предлагают сегодня международные посредники.

В вопросе “быть или не быть НКР как независисмому государству” ни большинства, ни меньшинства не существует. Есть одна позиция, это позиция всего народа. И есть одна задача – международное признание НКР.

——————————————————————————————

Ретроспектива

От Нариманова до Багирова – одно мракобесие

Валерий ГАЗАРЯН

Проявив себя  достойным преемником Хана Хойского, националистически настроенное руководство Азербайджана во главе с Н. Наримановым целенаправленно шло к  решению  Кавбюро от 5 июля 1921 года, и уже 16 и 21 февраля 1921 г. в письмах Ленину Нариманов  настоятельно рекомендовал “жертвовать армянским вопросом и не отталкивать от себя турок.” Другой туркофил  и проводник сталинской национальной политики А. Скачко (во время турецкого продвижения к Батуму) в газете наркомнаца “Жизнь национальностей” опубликовал статью “Армения и Турция на предстоящей конференции”. В статье Скачко цинично предложил Армении “во имя мировой революции уступить туркам, пожертвовать и свои бывшие территории, и оставшуюся часть своего народа в Турции” – по его мнению “тогда как для Ангорского правительства (Турции – В. Г.), преследующего государственно-национальные интересы, чрезвычайно важно сохранение, а, может быть, и увеличение турецкой территории, то для социалистических государств ни территории, ни национальное единство не играют никакой роли”(!). Гениальное выражение Ф. М. Достоевского “А  ведь у нас теперь объявилось довольно много любителей турок” оказалось, как видно, пророческим…

После того, как удалась составная часть антиармянского заговора и появилось решение филиала партийного органа третьей стороны – Кавбюро РКП(б) от 5 июля 1921 г., принятое после шантажа и угроз Н. Нариманова (типа “не отпустим керосину” и “совнарком слагает с себя ответственность”) и к тому же – под диктатом прибывшего накануне в Тифлис архитектора национальной политики большевиков И. Сталина – без учета исторической принадлежности, воли автохтонного и компактно проживающего армянского населения Карабаха, всей специфики армяно-турецких отношений и кровопролитных событий, руководство Азербайджана вовсе не думало предоставлять Карабаху “широкую автономию ” или какую-либо автономию. Азербайджан предпринял попытки предать забвению и игнорированию это решение. Нариманов часто противопоставлял Азербайджан другим закавказским республикам, пытался поставить  пролетариат кавказских татар в привилегированное положение, а его неприкрытый антиармянский национализм не раз подвергался критике со стороны Кавбюро и его руководителя Г. К. Орджоникидзе. В августе 1921 г. пленум Кавбюро принял постановление о ликвидации фракционности и связанной с ним склоки в рядах компартии Азербайджана. Чтобы умерить националистический угар руководства республики, Кавбюро направило в Баку С. М. Кирова, с избранием которого первым секретарем  компартии положение несколько смягчилось, но он находился  в Баку и практически не мог оградить армянство края от провокаций азербайджанских националистов: захвата земельных угодий армянских сел, убийств, поджогов домов, кражи имущества и угона скота, запрета мусульманам продавать армянам зерно и керосин и т. д. Нашедшие спасение от турецко-азерской агрессии 1918-1920-ых годов в нагорной части Карабаха,  после советизации, с 1921 г. жители армянских селений низменных районов и, в частности, Агдамского уезда, стали возвращаться, правда ненадолго, в свои села (Г. А. Кочарян, “Нагорный Карабах”, с. 9, Баку, 1925 г.). Признание этого факта – наличия армянских сел Агдамского уезда – в изданной после азербайджанской цензуры книге делает несостоятельными всякие доводы о принадлежности Агдамского района азерам. К слову, сам Агдам в то время состоял  из базара, нескольких  армянских и тюркских домов, однако и в 1918-1920-ых гг., и в последующем, расценивался как форпост борьбы против армян Карабаха. Забегая вперед, необходимо сказать, что если в целом азербайджанское активное освоение армянского правобережья  реки Кура началось с 1960-х годов, то интенсивное усиление г. Агдама и одноименного района  – благодаря огромным финансовым влияниям – произошло в бытность Г. Алиева первым секретарем ЦК компартии.

Предать забвению решение Кавбюро  руководству Азербайджана не удалось, поскольку вопрос о необходимости автономизации Карабаха на протяжении двух лет не сходил с повестки пленумов Кавбюро и Заккрайкома. Решениями  от 4 ноября 1921, 20 марта и 18 сентября 1922 гг. Заккрайком обратил внимание руководства Азербайджана на необходимость предоставления области автономии. В конце октября 1922 г. Заккрайком рекомендовал на должность председателя  исполкома Карабаха А. Каракозова и направил его в распоряжение ЦК компартии Азербайджана, а Сурена Шадунца командировал представителем в Карабах для ответственной работы. 14 декабря 1922 пленум Заккрайкома принял постановление об автономизации Нагорного Карабаха и предложил Совнаркому Азербайджана оформить это решение в недельный срок. Для реализации этой цели был избран комитет по делам Нагорного Карабаха при совнаркоме Аз. ССР в составе Кирова, Мирзабекяна, Каракозова и местный комитет (в Шуши) из семи человек под руководством А. Каракозова. 22 декабря, то есть через неделю, Заккрайком принял новое постановление об ускорении оформления автономии, однако и это было провалено. 10 марта 1923 года Заккрайком снова потребовал реализовать автономизацию Нагорного Карабаха, однако азербайджанское руководство предприняло новую попытку срыва  автономизации, уговорив К. Радека выступить в апреле 1923 г. на 12 съезде партии  с концепцией о том, что, якобы, по утверждению ответственного товарища из Азербайджана, “армяне угнетают… в Азербайджане азербайджанцев”. Эту ложь разоблачили делегаты из Азербайджана Варейкис, Ахундов, Нагиев и другие, а вождь народов И. Сталин  23 апреля в докладе “О национальных моментах в партийном и государственном строительстве” подчеркнул, что таких противоестественных явлений не бывает и вынужден был признать антиармянский  “шовинизм” кавказских татар (азербайджанцев), подрывающий “равенство национальностей” (12 съезд партии, стенографический отчет, с. 823, 824; И. Сталин, т. 5, с. 280). Со времени нахождения в Карабахе С. Шадунц неоднократно письменно докладывал Г. Орджоникидзе и С. Кирову о вопиющих фактах произвола азербайджанских властей против армян края, а в письме руководству Заккрайкома от 13 июня 1923 г., описав конкретные примеры безобразий и преступной политики, предостерег: “…приведенные факты достаточно наглядно говорят, что оставить эту страну (Карабах и тогда ассоциировался со страной – В. Г.) в пределах Азербайджана при таком отношении, какое было до сих пор, нельзя. Поэтому я полагаю, что эта автономная область должна быть связана с Заккрайкомом”. Лишь после очередного напоминания закавказских органов 1 июля 1923 г. С. Кирову, которому осточертел оголтелый национализм Нариманова и его окружения, пришлось на президиуме ЦК Аз. КП(б) провести постановление о декретизации автономии, что было оформлено декретом Совнаркома от 7 июля 1923 г. Вслед за этим, 9 июля 1923 г. появился другой декрет об образовании Красного Курдистана на отторгнутых от Карабаха армянских территориях. В целях расширения этого мусульманского клина между областью и Арменией, в состав Красного Курдистана  были введены не только недавно захваченные и заселенные курдами во время турецко-азербайджанской агрессии 1918-1920-ых гг. армянские села, но и десятки чисто армянских сел, отторгнутых от Карабаха – Арар (земельные угодия Арара доходили до р. Аракс – западнее Гадрутского района), Агулис и т. д. Кстати, большинство этих сел сохраняли старые армянские топонимы  вплоть до 1970-х годов и были переименованы позднее, а любой житель-курд рассказывал объективно о том, что эти земли принадлежали армянам, там много армянских церквей и хачкаров, надгробий и т. д. Необходимо подчеркнуть, что идея образования Курдистана принадлежала самому Сталину, который в газете наркомнаца “Жизнь национальностей” опубликовал материал на эту тему еще в 1921 году, а, говоря современным языком, геополитические цели большевистского центра и Азербайджана в этом вопросе полностью совпали, поэтому появление Красного Курдистана на территории, отторгнутой от Карабаха, осуществилось без множества обязывающих постановлений органов Закавказья, как в случае с Карабахом. При определении границ автономии в результате тщательно продуманной перекройки территории Карабаха от него были отторгнуты не только земли, отведенные под Курдистан, но и практически все земли предгорного и низменного Карабаха, находящиеся в землепользовании армян края. Вопиющим образом от автономии был отколот и Гюлистанский район с 98% армянским населением (Шаумянский район), управлявшийся администрацией Карабаха с марта 1919 г. Таким образом, автономия была образована на менее четверти территории Карабаха с искусственной наибольшей протяженностью границ, нюансы проведения  которых ставили область в сильную зависимость  от  азербайджанизирующихся соседних районов Азербайджана.

Наримановская политика, в том числе экономическая, в отношении армянства Карабаха привела к большому исходу  населения, и неслучайно Г. А. Кочарян писал: “…выходцев из  Нагорного Карабаха можно встретить по всему СССР. В настоящее время число выходцев из Нагорного Карабаха в несколько раз превышает число коренных его жителей”. (см. выше, с. 36). В  феврале 1929 г. при поддержке Сталина и Берии постановлением президиума ЗСФСР Азербайджану удалось отторгнуть от Армении территорию в 4739 кв. км и полностью лишить область совместной  с Армянской ССР границы в районах Лачина и Кельбаджара.

Положение армянства края не изменилось и в годы правления Мир Джафара Багирова. Этот бывший агент царской охранки работал заместителем Нариманова и стал позже руководителем ЧК и наркомом внутренних дел, пользовался всемерной поддержкой Л. Берии и слыл в народе якобы борцом с остатками мусаватистских банд. Прикидывался простачком и, приезжая в Степанакерт, садился в обкоме партии за нарды и по старой дружбе отправлял свою машину в село Ннги за Н. Кочаряном, который лично был знаком с самим Сталиным со времен большевистского подполья Баку (всегда называл того Кобой). Однако в антиармянском национализме Багиров не только не уступал Нариманову, но и перещеголял того в смысле причинения армянам Карабаха  новых демографических и территориальных потерь. Багиров умудрился заново перекроить территорию  и границы автономии, основательно перекроенные во время Нариманова! Так, например, в 1933 году от области   было отторгнуто село Гюлаблы Мартунинского района, входившее в один колхоз с армянским селом Норшен, и передано в состав  соседнего Агдамского района республики.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s