№ 10 / 14 հունիս

ԻՇԽԱՆՈՒԹՈՒՅՆ

Ընդունված խոսք է՝ իշխանությունը այլասերում է մարդկանց, իսկ բացարձակ իշխանությունը բացարձակ է այլասերում: Սա ժողովրդավարության այբուբենային ճշմարտություններից է:

Հենց այս ճշմարտությունից էլ ելնելով՝ ժողովրդավարության ամենակարևոր սկզբունքը համարվում է իշխանության ճյուղերի հստակ տարանջատումը, երբ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանություններն իրարից անկախ են, իսկ չորրորդ իշխանությունն էլ (իմա՝ լրատվամիջոցները) վերահսկում են այս տարանջատված անկախության ու հավասարակշռության պահպանումը ի շահ քաղաքացիների: Սա թույլ չի տալիս իշխանությունը կենտրոնացնել մի ձեռքում, մի բևեռում: Եթե այս սկզբունքը կա, ապա ժողովրդավարությունն էլ կա, իսկ եթե այդ սկզբունքը չկա, ապա ժողովրդավարության մասին զրույցները պարզապես պարապ վախտի խաղալիք են:

Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ մեզ մոտ, ինչպես և ավտորիտար բոլոր վարչակարգերում, կա միայն մեկ իրական ու կայացած իշխանություն՝ գործադիր իշխանությունն ի դեմս երկրի նախագահի և կառավարության: Օրենսդիր և դատական իշխանությունները ոչ միայն կախված են գործադիրից, այլև, թող ներվի ասել, դրա կցորդն են: Գործադիրը վերահսկում է նաև առանցքային լրատվամիջոցները, այսինքն՝ ժողովրդավարության «պահապան շներ» համարվող լրատվամիջոցներն էլ դարձել են տնային-բազմոցային փափկասուն կենդանիներ:

Դիցուք, օրենսդիր մարմինը` Ազգային Ժողովը: Մեր օրենսդիրների մեծամասնությունը խորհրդարանն ընկալում է միայն որպես օրենքների թխման փուռ, որպես քաղաքական տպարան: Նախկին խոսնակներից մեկը, քմծիծաղելով խորհրդարանի կարևորագույն դերի մասին դասագրքային դրույթը, այսպիսի մի հանճարեղ միտք է ասել՝ «Ուրիշ խորհրդարանների մասին չգիտեմ, բայց մեզ համար միանգամայն բավարար կլինեին մի քսերոքս և 2-3 աշխատողներ»: Կարելի է ենթադրել, թե ինչ նկատի ուներ նա: Այո, հայաստանյան օրենքներում «ՀՀ»-ն «ԼՂՀ» դարձնելու և օրինագծերը բազմացնելու համար, իրոք, նշյալ ներուժը միանգամայն բավարար է: Պարզապես հարկ է հիշեցնել, որ խորհրդարանը նաև քաղաքական մարմին պիտի լինի ու պիտի նաև վերահսկի կառավարության գործունեությունը: Մինչդեռ մեզ մոտ քաղաքական ամենավճռորոշ պահերին խորհրդարանի տեղը գտնելն ուղղակի անհնար է լինում, իսկ ինչ վերաբերում է կառավարությանը վերահսկելուն, ապա մեր օրենսդիրները քանի՞ գլխանի են, որ իրենց թույլ տան նույնիսկ մտածել այդ մասին:

Դատարանների անկախության մասին խոսելն առավել ևս ավելորդ է: Իսկ դատախազության անկախության մասին մտածելն էլ` պարզապես անլուրջ գործ: Հասկանալու համար՝ սոսկ մի համեմատություն: Մեր կողմից ոչ ժողովրդավարական համարվող Թուրքիայում գլխավոր դատախազությունն անօրեն է համարել իշխող կուսակցության գործունեությունը: Հիմա ինքներդ ձեզ հարց տվեք՝ մեզ մոտ հնարավո՞ր է ոչ թե իշխող կուսակցության, այլ գոնե մեկ փոքրիշատե լուրջ իշխանավորի «սխալ հանումը»:

Ինչ որ է, նորից վերադառնանք ժողովրդավարության այբուբենային այն ճշմարտությանը, որ իշխանությունը այլասերում է մարդկանց, այսինքն՝ իշխանությունը վնասակար ու վտանգավոր է: Ավելի պարզ՝ իշխանությունը թույն է: Հենց այս բանի ընկալումից էլ պիտի բխի մեր վերաբերմունքը իշխանավորների նկատմամբ:

Մենք պարզապես անտարբեր ու անհոգի վերաբերմունք ունենք մեր հարազատ իշխանավորների նկատմամբ, մենք ամբողջ թույնը թողել ենք նրանց, փոխանակ նրանց օգնության հասնելու ու կիսելու նրանց ցավը: Մենք պիտի այնպես անենք, որ այդ թույնը հավասարապես բաշխվի օրենսդիրների, դատավորների, լրագրողների, հասարակական գործիչների ու ստեղծագործական մտավորականության միջև: Այդ դեպքում վտանգը դիվերսիֆիկացված կլինի, այդ դեպքում յուրաքանչյուրս վերցրած կլինենք այդ թույնի մեր՝ թույլատրված, առողջության համար ոչ վտանգավոր չափաբաժինը: Այլապես մենք գիտակցաբար վտանգի տակ ենք դնում իշխանավորների առողջությունը եւ ինքներս մեզ սպառնում առողջ հանրություն եւ անառողջ իշխանություն ունենալու հեռանկարով:

Հանրային առողջապահության նախարարությունը զգուշացնում է՝ իշխանությունը վտանգավոր է առողջության համար:

——————————————————————————————-

Անցուդարձ

ՀՀ նախագահական վերջին ընտրությունների վերաբերյալ միջազգային տարբեր կառույցների արձագանքներին, Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի թ. 1609 բանաձեւի պահանջների կատարմանը, ինչպես նաեւ ԼՂՀ-Կոսովո հնարավոր զուգահեռներին են անդրադարձել վերջերս «Բաց հասարակություն» կազմակերպության կողմից Ստեփանակերտում անցկացված կլոր սեղանի ընթացքում, որին ներկա էին ԼՂՀ խորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի անդամներ, արտգործնախարարության, քաղաքական ուժերի եւ հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ:

Հունիսի 20-ին կայանալիք հանրահավաքից գոնե պետք է պատշաճ դուրս գալ 

Խոսելով Հայաստանի նախագահական վերջին ընտրությունների վերաբերյալ միջազգային հանրության արձագանքների մասին՝ քննարկումները վարող, Հայաստանում գործող «Եվրոպական ինտեգրացիա» ՀԿ ղեկավար Կարեն Բեքարյանը նշեց, որ Հայաստանում Ռուսաստանի եւ ԱՄՆ-ի իրարամերժ գործողությունների ֆոնին հերթական անգամ եվրոպական կառույցները հայտնվեցին մի այնպիսի իրավիճակում, երբ մի կողմից խնդիր կար մի կողմ դնելով բոլոր քաղաքական նկրտումները, շահերն ու բախումները՝ արձագանքել այդ ամենին, եւ մյուս կողմից՝ այնքան համարժեք արձագանք տալ, որ չսպասարկել ոչ ԱՄՆ-ի, ոչ Ռուսաստանի շահը: Այս ելակետից էլ ծնվեց  ԵԽ թ.1609 բանաձեւը, որի պահանջները չկատարելու դեպքում Հայաստանի նկատմամբ կարող են կիրառվել նաեւ որոշակի պատժամիջոցներ:

Այն հարցին, թե ի՞նչ կլինի, եթե Հայաստանը ԵԽԽՎ-ի մանդատից զրկվի, Կ.Բեքարյանը նկատեց. «Այն պատժամիջոցը, որը օգտագործվել է որպես սպառնալիք Հայաստանի պարագայում՝ ձայնի իրավունքից զրկումն է: Իմ կարծիքով, ՀՀ-ն շատ հարցերում իրավունք չունի իրեն պահել որպես այս կամ այն կողմի շահերի սպասարկու կամ լինել ավելի ազատ, քան դա հնարավոր է: Եթե ունես չլուծված հակամարտություն, ապա ցանկացած միջազգային ամբիոնում քո ձայնի իրավունքի կորուստը քաղաքական ֆոնի տեսանկյունից քեզ կարող է վնաս հասցնել նաեւ մի քանի ամիսների ընթացքում»:

ԵԽ-ի կողմից սանկցիայի կիրառումը կնշանակի, որ երկիրը հայտնվել է այն երկրների շարքում, որոնց մոտ ժողովրդավարության առկայության մասին խոսում են մեծ վերապահումով: Եթե Եվրամիությունը, որպես Հայաստանի համար հիմնական դոնոր, փոխի իր ռազմավարությունը երկրի նկատմամբ, դա կնշանակի նաեւ ֆինանսական հոսքերի կրճատում, տնտեսական հարված եւ այլն:

Նշվեց նաեւ այն կարծիքը, որ ԵԽԽՎ բանաձեւի պահանջները Հայաստանը չի հասցնելու կատարել ժամանակային առումով:

Ահա թե ինչու պարոն Բեքարյանը գտնում է, որ շատ կարեվոր է գոնե հունիսի  20-ին նշանակված հանրահավաքից պատշաճ դուրս գալը՝ օգտագործելով աշխարհում հաջողությամբ գործող հանրահավաքային մեխանիզմները: Բայց եթե մի կողմի սադրանքին պատասխանեն սադրանքով՝ բնականաբար, խնդիրներ կլինեն:

Կոսովոյի նախադեպ լինել-չլինելը կախված է օգտագործողից

Քննարկումների երկրորդ մասը նվիրված էր Կոսովո-ԼՂՀ հնարավոր զուգահեռներին եւ Կոսովոյի օրինակով հակամարտությունների կարգավորման եվրոպական փորձին: Կարեն Բեքարյանը, խոսելով Կոսովոյի անկախության ճանաչման շուրջ զարգացումների մասին, շեշտեց, որ իրականում պատժվեց ամենառուսամետ ազգը, որը խանգարում էր Հարավսլավիայում այն գործընթացների իրականացմանը, որոնք նպաստավոր էին Արեւմուտքի շահերի սպասարկման համար: Արդյունքում, ըստ նրա, այդքան կորուստներ ունենալով հանդերձ՝ Սերբիան, մեկ է, ներքաշվելու է Եվրոպական համայնք, բայց արդեն շատ հետաքրքիր, հոգեբանական նոր գործոնով՝ էլ երբեւէ հույս չկապելով Ռուսաստանի հետ:

«Հարավային Կովկասին սերբական կամ հարավսլավական ճակատագիր իրականում սպառնում է: Ունենալով չձեւակերպված քաղաքական օրակարգ, ներքին տարբեր խնդիրներ, մենք կարող ենք հայտնվել հարավկովկասյան Սերբիայի դերում: Այդ վտանգն այսօր կա: Դա պետք է զգալ եւ դրա դիմաց շատ հստակ գործող քաղաքական օրակարգ ունենալ,- շեշտել է Կարեն Բեքարյանը:- Կոսովոյում մի շատ հետաքրքիր իրավիճակ էր ստեղծվել, ինչը մենք չստեղծեցինք՝ կամա թե ակամա: Կոսովոն կարողացավ ողջ հակամարտության գործընթացում, ներառյալ՝ քաղաքական էլիտայի խնդիրները, մի կողմից գոնե բոլոր արտաքին դրսեւորումներով իրեն զերծ պահել ալբանական ազդեցությունից եւ միաժամանակ ամեն ինչ արվեց, որպեսզի կոսովյան ղեկավարությունը չմտնի ալբանական էլիտա: Մեզ մոտ միանգամայն հակառակն արվեց: 1998-ին մեր երկրորդ նախագահի Հայաստանում հայտնվելուն պես  միաձուլվեց քաղաքական էլիտա ասածը՝ ողջ աշխարհի աչքի առաջ: Պատահական չէ, որ դրանից հետո Ղարաբաղը բանակցային գործընթացից դուրս մնաց»:

Նշվեց այն միտքը, որ եթե Ղարաբաղի պայմաններում միջազգային հանրության պատկերացմամբ Ղարաբաղի անվտանգության երաշխավորը ՀՀ-ն է՝ դրանից բխող դրական եւ բացասական հետեւանքներով, Կոսովոյի պարագայում երբեւիցե միջազգային հանրությունը Կոսովոյի անվտանգության երաշխավոր չդիտարկեց Ալբանիային, եւ ինքը մտավ երաշխավորելու նրա անվտանգությունը՝ ի դեմս ՄԱԿ-ի եւ եվրոպական կառույցների:

«Սրանք տարբերություններ են, որոնք չէին կարող կարգավորման գործընթացի վրա հետք չթողնել,- պարզաբանել է Բեքարյանը:- Միամտություն է կարծելը, որ խնդիրը միայն իրավական հարթության մեջ է: Խնդիրն, այսպես թե այնպես, քաղաքական շահերի սպասարկման դաշտում է»:

Իսկ ինչ վերաբերում է Կոսովոյի նախադեպ լինել-չլինելուն, ապա, ըստ «Եվրոպական ինտեգրացիա» կազմակերպության նախագահի, օգտագործողից է կախված: «Ճիշտ ձեւակերպած քաղաքականության եւ օրակարգի դեպքում այն հստակ կարելի է օգտագործել որպես նախադեպ՝ մեծ եւ դրական դիվիդենտներ ստանալով: Կիսատ-պռատ մտնելով այդ խնդրի մեջ՝ կարելի է օգտագործել այնպիսի մոտիվացիաներ, որոնք ընդամենը ամիսների տարբերությամբ բումերանգի պես կաշխատեն քո դեմ»,-ընդգծել է նա:

Քանի դեռ լուրջ ապտակ չենք ստացել

«Մենք արտաքին աշխարհի կողմից ինչ-որ ժամանակ դիտվելու ենք որպես շիզոֆրենիկ պետություն կամ ազգ»,-այս կարծիքն է արտահայտել Կ. Բեքարյանը, ավելացնելով, որ չպիտի անընդհատ խոսել խաղաղության գործընթացի մասին կամ նստել ու սպասել, թե երբ է դիմացինդ ուժեղանալու ու քեզ հարված հասցնելու: Նա հիշեցրեց, որ Ադրբեջանն անընդհատ ամենատարբեր մակարդակներով հայտարարում է, որ ուժեղանալու դեպքում հարցը ռազմական ճանապարհով է լուծելու: Այս պարագայում առավել քան կարեւոր էր, որ հայկական կողմից հնչեցվեր, որ այսպես շարունակվելու դեպքում դիտարկելու ենք կանխարգելիչ հարվածների հնարավորությունը՝ մեր իսկ անվտանգության համար:

Կան հարցեր, որոնք արդեն պետք է մի քիչ լայնակի դիտարկվեն, քան իշխանական փոխադարձ կապերն ու առնչությունները: Շեշտվել է նաեւ, որ վաղուց էին պահանջված ղարաբաղյան կողմի ինքնուրույնության դրսեւորումները: «Եվ եթե մինչեւ հիմա մենք մեր պասիվության համար լուրջ ապտակներ չենք ստացել, դա չի երաշխավորում, որ չենք ստանալու ընդհանրապես: Սրանք այն խնդիրներն են, որոնց վրա արժե ուշադրություն դարձնել եւ ավելի նախաձեռնող քաղաքականություն վարել»,- հավելել է մասնակիցներից մեկը:

Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ

Օրերս «Արդշինինվեստբանկը» մասնաճյուղ է բացել Շուշի քաղաքում, որը հանրապետությունում թվով 5-րդն է՝ Ստեփանակերտից, Ասկերանից, Մարտունուց եւ Հադրութից հետո:

Հուլիսի 1-ից Հայրենական մեծ պատերազմի վետերաններին տրվող ամենամսյա պատվովճարների չափը կբարձրանա՝ 10 հազար դրամից դառնալով 20 հազար:

2008թ. հացահատիկային մշակաբույսերի բերքահավաքը պատշաճ մակարդակով կազմակերպելու համար բերքահավաքի ենթակա տարածքներում հակահրդեհային անվտանգության ապահովման նպատակով հունիսի 10-ից գործում են շարժական ճամբարներ, որտեղ կսահմանվի շուրջօրյա հերթապահություն, իսկ հացահատիկ մթերող կազմակերպությունները բերքահավաքի ընթացքում կկազմակերպեն բերքի շուրջօրյա անխափան ընդունում:

Հունիսի 6-ին «Ազատ Արցախ» թերթի խմբագիր է նշանակվել Լեոնիդ Մարտիրոսյանը, ով վերջին տարիներին աշխատել է ԼՂՀ արտգործնախարարությունում՝ որպես տեղեկատվական-վերլուծական վարչության պետ եւ նախարարության աշխատակազմի ղեկավար, իսկ  2007թ.-ին նշանակվել է ԼՂՀ նախագահի օգնական:

ԱրՊՀ-ում 2008թ. հունիսի 5-ին գրավոր քննության տեսքով տեղի ունեցավ դատավորների հավակնորդների մասնագիտական կարողությունների ու իրավաբանական գիտելիքների կիրարկման ունակությունների աստիճանի ստուգում, որին մասնակցած 21 հավակնորդներից դրական (21 և բարձր) միավորներ են ստացել Կարեն Սմբատի Սաղյանը, Հրայր Արտեմի Աբրահամյանը, Հովհաննես Վալերիի Գրիգորյանը, Արզիկ Մառլենի Հարությունյանը, Անատոլի Վլադիմիրի Թադեւոսյանը, Մարատ Գարիի Ավանեսյանը, Գայանե Էռնեստի Սեյրանյանը, Նորայր Վարդգեսի Գրիգորյանը,  Ռաֆիկ Երվանդի Ավանեսյանը, Հասմիկ Պարֆիոնի Խաչատրյանը եւ Կարեն Հենրիկի Մարդանյանը:

ԽՈՍՈՒՄ ԵՎ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒՄ Է ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԸ: ՆԱԵՎ՝ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐՎՈՒՄ…

Հունիսի 11-ին ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանը ստորագրել է հրամանագիր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական պարգեւներով պարգեւատրելու մասին:

Արցախի հեռուստատեսության 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ պարգեւատրվել են.

 «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով՝ 

Վարդգես Բորիսի Բաղրյանը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վաստակավոր ժուռնալիստ, Եղիշեի անվան  մրցանակի դափնեկիր

Գրիգորի Սերգեյի Սողոմոնյանը Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հեռուստառադիոկոմիտեի առաջին  նախագահ  (հետմահու)

«Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալով՝ 

Նարինե Էդուարդի Աղաբալյանը հեռուստալրագրող, Լեռնային Ղարաբաղում Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության  «Հայլուր» լրատվական ծրագրի թղթակից

Բենիկ Ավանեսի Ղարախանյանը ԼՂՀ հանրային հեռուստառադիոընկերության գլխավոր օպերատոր

 «Երախտագիտություն» մեդալով՝

Մելորա Սերգեյի Բաղդասարյանը հեռուստալրագրող (հետմահու)

Գարիկ Ասծատուրի Խաչատրյանը հեռուստառադիոլրագրող (հետմահու)

Գրիգորի Թաթոսի Խաչատրյանը Հայաստանի Հանրապետության հեռուստաընկերության գործադիր տնօրենի խորհրդական (հետմահու)

Սերգեյ Սերգեյի Համբարձումյանը  հեռուստաօպերատոր (հետմահու)

Մուշեղ Սերյոժայի Պապիկյանը Հայաստանի Հանրապետության հեռուստաընկերության ինժեներ-մասնագետ (հետմահու)

Նախագահի մեկ այլ հրամանագրով` մամուլի, ռադիոյի եւ հեռուստատեսության բնագավառներում ցուցաբերած մասնագիտական բարձր վարպետության, ոլորտի զարգացմանն ու կատարելագործմանը նպաստելու համար եւ Արցախի հեռուստատեսության 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ ԼՂՀ վաստակավոր ժուռնալիստի պատվավոր կոչում է շնորհվել Նորեկ Ալբերտի Գասպարյանին եւ Մարսել Հայկազի Պետրոսյանին:

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԻ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

«Դեմո»-ի խմբագրակազմն ի սրտե շնորհավորում է Արցախի հեռուստատեսության 20-ամյակն ու մաղթում ստեղծագործական խիզախություն ու վերելք: Առանձնակի շնորհավորանքներ մեր պարգեւատրված գործընկերներին ու սրտահովություն՝ հետմահու պարգեւատրվածների հարազատներին ու բարեկամներին:

«ԴԵՄՈ»

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԲՐԱՅԶԱՆ ԶԳՈՒՇԱՑՆՈՒՄ Է. ՀԱՆՁՆԵՔ ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ, ԵՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՉԻ ԼԻՆԻ

Հունիսի 6-ին Սանկտ-Պետերբուրգում տեղի է ունեցել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ներկայիս նախագահների առաջին հանդիպումը: Մինչեւ հանդիպումը հայտարարվել է, որ այն ճանաչողական բնույթ կկրի, եւ միակ արդյունքը կարող է լինել բանակցությունները շարունակելու կամ չշարունակելու որոշումը: Ընտրվեց առաջին տարբերակը:

Այս ամենը տեղի է ունեցել ադրբեջանական կողմի լուրջ աշխատանքի ֆոնի վրա: Աշխատանքների արդյունքներն առավել քան նկատելի են: Ադրբեջանին փաստորեն հաջողվել է աշխարհում ձեւավորել ղարաբաղյան կարգավորման մի ընկալում, որը կտրականապես տարբերվում է մեր ընկալումներից: Հենց այդ ընկալումներից ելնելով են միջնորդները եզրահանգումներ անում եւ առաջարկներ ներկայացնում:

Սանկտ-Պետերբուրգում կայացած հանդիպման օրը ԱՄՆ պետքարտուղարի օգնականի տեղակալ Մեթյու Բրայզան REGNUM  գործակալությանը տված հարցազրույցում շատ «համոզիչ» ներկայացրել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի տեսլականը. «Իրավունքի տեսակետից Ղարաբաղը Ադրբեջանի մաս է կազմում: Սակայն անպես է ստացվել, որ այժմ այն գտնվում է այլ կողմի քաղաքական եւ ռազմական վերահսկողության տակ՝ ազգությամբ հայ անջատողականների: Կարեւոր է, որ կողմերը՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը, Ղարաբաղի կարգավիճակի բանաձեւը գտնեն: Եւ քանի որ տրամադրությունները փոխվում են, եւ մարդիկ փոխում են կարգավիճակի մասին իրենց ընկալումները, այդ հարցում շարժվելու տեղ կա: Մինչդեռ Հայաստանը մի բան է ասում, Ադրբեջանը՝ մի ուրիշ բան, մենք կարող ենք անել ամեն ինչ՝ տեղում նվազեցնելու պատերազմի վտանգը եւ բարելավելու մարդկանց կյանքը: Մենք կարող ենք հասնել նրան, որ Ղարաբաղի շուրջ 7 ադրբեջանական շրջանները վերադարձվեն Ադրբեջանին, եւ մենք կարողանանք ապահովել հայերի եւ ադրբեջանցիների համատեղ կյանքը: Հույս կա, որ համատեղ կեցությունը, աշխատանքը, առեւտուրը կնվազեցնեն կարգավիճակի հարցի սրությունը: Ես հույս ունեմ, որ մեր հայաստանյան ընկերները կզգան, որ տարածքների հանձնումից հետո պատերազմի վտանգը կտրուկ կնվազի»:

Նա փաստորեն ներկայացրել է առաջարկների այն փաթեթը, որի հիման վրա Սանկտ-Պետերբուրգում համաձայնվել են բանակցությունները շարունակել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահները: Այն էլ վերապահումներով՝ ադրբեջանական կողմից: Մինչ հանդիպումը Բաքուն նույնիսկ հայտարարել է, որ գրավոր առաջարկ չի ստացել, իսկ բանավորի մեջ կարգավիճակի հարց չի քննարկվել:

Ինչպե՞ս ստացվեց, որ ամեն ինչ փոխվեց ոտից գլուխ: Ինչպե՞ս ստացվեց, որ Ադրբեջանն է թելադրում խաղի կանոնները՝ նույնիսկ միջնորդներին: Ինչպե՞ս ստացվեց, որ միայն հիմա է Հայաստանի արտգործնախարարն ասում, որ մեր քաղաքականությունը պետք  է նախաձեռնողական լինի:

Որքան էլ որ ուզենանք արդարանանք միջազգային խոշոր խաղացողների շահերով, հակառակ կողմի ուժեղացմամբ, այդուամենայնիվ պետք է խոստովանենք՝ արտաքին պասիվ քաղաքականություն ենք վարել, ավելին՝ ձեռքներիցս տվել ենք բոլոր նախաձեռնությունները, խաղաքարտերն ու առավելությունները:

Եւ թեկուզ Հայաստանի նախկին արտգործնախարարն ասում է, որ անցած 10 տարվա մեջ հաջողվել է հասնել Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչմանը, ակնհայտ  է այլ իրավիճակ՝ տարածքային ամբողջականությունը դառնում է գերիշխող սկզբունք:

Նախ՝ դա պայմանավորված է Կոսովոյի հետ կապված գործընթացներով: Կոսովոն ցույց տվեց, թե որքանով վտանգավոր կարող է լինել սահմանների վերաձեւումը: Եթե չլինեին ռազմական, դիվանագիտական, աշխարհաքաղաքական լծակները, միջազգային հանրությանը դժվար թե հաջողվեր Կոսովոն ճանաչել «անարյուն» ձեւով: Եւ երկրորդ՝ Կոսովոն Ադրբեջանի համար գերագույն զգուշացում էր, եւ Բաքուն ակտիվ անցավ կանխարգելիչ քայլերի:

«Իմ երկիրը սկսել է սեպարատիզմից, եւ դրանից հետո, երբ մենք հասել ենք անկախության, բազմաթիվ անջատողականներ դիմել են մեզ օգնության խնդրանքով: Մի դեպքում մենք սատարել ենք նրանց, մյուս դեպքում՝ ոչ: Միջազգային իրավունքի մեջ կա տարածքային ամբողջականության սկզբունք, եւ վերջին տարիներին այն զարգացել է: Միայն բացառիկ դեպքերում մենք կարող ենք խախտել այդ սկզբունքը: Կոսովոն նման բացառիկ դեպք է», – պարզաբանել է Մեթյու Բրայզան:

Հունիսի 7-ի համարում բրիտանական «Guardian» թերթը նշել է, որ բացի հակամարտության գոտի լինելուց՝ Լեռնային Ղարաբաղը «ռազմականացված է եւ անվերահսկելի»: «Այդ տարածքը բազմաթիվ սպառնալիքների աղբյուր է դարձել՝ ոչ միայն տարածաշրջանի, այլեւ եվրոպական երկրների համար: Այդ կապակցությամբ Եվրամիությունը պետք է ցուցադրի նման սպառնալիքների չեզոքացման լուրջ պատրաստակամություն», – շարունակում է թերթը: Եւ թեկուզ կարող ենք ասել, որ հոդվածը գրվել է ադրբեջանական պատվերով, միեւնույն է՝ այն անպայման կնպաստի Ղարաբաղի բացասական իմիջի ձեւավորմանը:

Ակնհայտ է նաեւ, որ Ադրբեջանի նախագահը մինչեւ աշնանը կայանալիք վերընտրությունը դժվար թե ակտիվ քայլեր ձեռնարկի կարգավորման գործընթացում: Այդ ժամանակահատվածը հայկական կողմը պարտավոր է օգտագործել ակտիվ քարոզչական եւ տեղեկատվական քաղաքականության համար: Եթե Հայաստանի արտգործնախարարի խոստացած նախաձեռնողականությունը դա է նշանակում՝ լավ է, իսկ եթե ոչ…

ՀԱՅ-ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Հայաստանում վերջին շրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունները Ադրբեջանում զգույշ ուրախությամբ ընկալվեցին: Եւ քանի որ ադրբեջանական քարոզչական մեքենան բավականին ճկուն է, իսկույն մշակվեց «Հայաստանի եւ Ղարաբաղի միջեւ պառակտման խորացման» մարտավարություն: Մարտավարությունն իրականացվում է բավականին պարզունակ եւ ոչ այնքան պրոֆեսիոնալ ձեւով, սակայն «միամիտ» ադրբեջանցիները հավատում են, որ դա էլ հաղթելու ձեւ է:

Նման մարտավարություն չէր մշակվի, եթե Հայաստանն առիթ չտար: Իսկ առիթներն, իրոք, շատ են: Վերջին զարգացումները՝ ընտրությունների հետ կապված, մի կողմ թողնենք, եւ «նեղ հայկական կրուգում» փորձենք դիտարկել հայ-հայկական պաշտոնական հարաբերությունները միայն:

Ղարաբաղյան հակամարտության գոտի այցելող փորձագետները, կողմերի դիրքորոշումներին ծանոթանալուց հետո, առաջին հերթին հարցնում են՝ հիմա ի՞նչ եք ուզում՝ անկախությո՞ւն, թե՞ միացում: Հայկական կողմի համար այդ հարցի պատասխանը, կարծես, պարզ է եւ ոչ կարեւոր, սակայն արտաքին աշխարհի համար այն շատ էական նշանակություն ունի: Անկախացման պարագայում աշխարհը մի մոտեցում է ցուցաբերում, մեկ երկրի մի մասի  վերամիավորմանը մյուսի հետ՝ մեկ այլ մոտեցում: Եւ դրանք երկու տարբեր ճանապարհներ են, որոնք նույնիսկ չեն հատվում:

Մեզանում այդ երկու երեւույթների հանդեպ մոտեցումն այնքան է լղոզված, որ մեկ-մեկ թվում է, որ տարբերությունը չի ընկալվում: Ճանապարհների «խառնումը» ընդգծվեց ԼՂՀ նախագահի՝ Հայաստանի վարչապետի պաշտոնում նշանակվելուց հետո: Մի քանի ամիս հետո Ղարաբաղի նախագահը Հայաստանի նախագահ ընտրվեց: Աշխարհի ընկալմամբ դա նույնքան անհասկանալի էր, որքան Ալիեւ-կրտսերի վարչապետ, այնուհետ նախագահ նշանակվելը:

Այդ ամենին հետեւեց Հայաստանի համաձայնությունը՝ բանակցություններում ներկայացնել նաեւ ղարաբաղյան կողմը: Դրա հետեւանքների մասին չենք խոսում՝ մինչ օրս ամբողջ հայությամբ փորձում ենք այդ հետեւանքները չեզոքացնել:

Նման լղոզված եւ անորոշ վերաբերմունքը շարունակվում է մինչ օրս: Նորերս Ստեփանակերտ է այցելել ՀՀ Անվտանգության խորհրդի նորանշանակ քարտուղար Արթուր Բաղդասարյանը, որը զարմանալի հայտարարություններ է արել: Օրինակ, նա ասել է՝ «Մենք քիչ տեղեկատվություն են ստանում Արցախից, այդ բացը անհրաժեշտ է լրացնել տարբեր խողովակներով»: Նրա խոսքով՝ Ղարաբաղի ներքին հիմնախնդիրները պետք է կանոնավորապես ներկայացվեն, որպեսզի պաշտոնական Երեւանի կողմից լինի ժամանակին եւ անհրաժեշտ արձագանք: Ա.Բաղդասարյանը նշեց, որ Հայաստանը կշարունակի համակողմանի աջակցություն ցուցաբերել Արցախին, կհամակարգվի այդ աջակցությունը եւ պատշաճ վերահսկողություն կսահմանվի դրա իրականացման ընթացքում:

Չգիտենք՝ Ա. Բաղդասարյանի այցը եւ հայտարարությունները անձնակա՞ն նախաձեռնություն էին, թե՞ ուրիշի, սակայն վերոնշյալ արտահայտությունը բազմաթիվ հարցեր ծնեց: Ինչո՞ւ Լեռնային Ղարաբաղի անկախ հանրապետությունը պետք է «տեղեկատվություն» տրամադրի Հայաստանին: Ինչո՞ւ մեկ երկրի Անվտանգության խորհրդի քարտուղարը խոսում է մյուս երկրի խնդիրներին ժամանակին արձագանքելու մասին: Ինչո՞ւ դրա մասին այդքան վստահաբար հայտարարում է հենց Արթուր Բաղդասարյանը: Արդյո՞ք նա լիազորված էր որեւէ մեկի կողմից:

Նույն օրը Ստեփանակերտում էին գտնվում ՀՅԴ Բյուրոյի ներկայացուցիչներ Դավիթ Լոքյանն ու Աղվան Վարդանյանը: Հակառակ իրենց երկրի Անվտանգության խորհրդի նախագահի՝ նրանք հայտարարել են, որ եկել են ուսումնասիրելու, թե ինչով իրենց կուսակցությունը կարող է աջակցել անկախ Արցախի կայացմանն ու զարգացմանը:

Երեւի ժամանակն է վերոնշյալ երկու ճանապարհներից ընտրել մեկը եւ խփել նույն մեխին: Թե չէ՝ աջ ձեռքը չգիտի, ինչ է անում ձախը: Հետո դժգոհում ենք, որ դիվանագիտական ճակատում պարտվում ենք:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Տարածաշրջան

ԱՌԱՋԻՆ ՏԻԿՆՈՋ ՍՊԻՏԱԿ ԽԱԼԱԹԻ ՈՒ ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՃՂՎԱԾ ՍՎԻՏԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Վրաստանում գտնվելուս օրերը համընկան հետընտրական իրադարձությունների հետ: Ի տարբերություն այլ օրերի՝ Թբիլիսիի հրապարակներում այս անգամ ամեն ինչ խաղաղ էր, եւ ցույցեր տեղի չէին ունենում: Վրացիները միաձայն փաստում էին, որ գոհ են անցկացված ընտրություններից, ինչն ապշելու չափ զարմանալի էր ինձ համար, քանի որ հայաստանյան  հեռուստաեթերները պարբերաբար հակառակն էին պնդում՝ Վրաստանում խորհրդարանական ընտրությունները կեղծվել են եւ այլն:

Դա էր պատճառը, որ մասնագիտությամբ լրագրող ընկերներիցս մեկն ինձ բարեւելուց հետո անմիջապես սկսեց նախատել Հայաստանի լրագրողներին՝ վրացական ընտրությունները ոչ օբյեկտիվ լուսաբանելու համար. «Մեր ընտրությունները, կարծես, լավ առիթ էին, որպեսզի ձեր հայրենակից լրագրողները ապացուցեին, որ իրենք սուր աչք եւ քննադատելու ընդունակություն ունեն: Բա թող այդ ունակություններն օգտագործեին Հայաստանի  ընտրությունների ժամանակ: Բայց չեն անի երբեք, Ռուսաստանին եւ տեղական իշխանություններին չէին գոհացնի դրանով»: Այս կարծիքը, չզարմանաք, հայտնեց վրաստանյան լրագրող Էդիտա Բադասյանը:

Որքան էլ որ վրացիները դժգոհեն եւ բամբասեն Սահակաշվիլուց, միեւնույն ժամանակ չեն զլանում շեշտել, որ «Միշան բաց է աշխատում եւ երկիրը ոտքի է կանգնեցրել»: Տաքսու վարորդներից մեկն էլ այդ ամենին հավելեց, որ խելառ ու գիժ է Սահակաշվիլին: Իմ «ինչո՞ւ» հարցին նա այսպես պատասխանեց. «Կեսգիշերին փակվում են բոլոր փողոցները, նա տնից դուրս է գալիս, գնում ռեստորան՝ հաց ուտելու: Ասա՝ պրեզիդենտ մարդ ես, քնիր, էլի, ստամոքսիդ ձեռը կրակն ես ընկել ու քեզ գցել փողոցները»: Ահա այսպիսի հետաքրքիր դիտարկում արեց թիֆլիսահայ տաքսիստներից մեկը: Ու պատմում էր այնպես, կարծես թե խոսքն, օրինակ, իր հարեւանի տղայի մասին է:

Վրացիների՝ հպարտանալու եւս մի կարեւոր թեման երկրի առաջին տիկին Սանդրա Ռուլովսի մասնագիտությունն ու աշխատավայրն է: Պարզվում է, որ Սանդրան աշխատում է Թբիլիսի քաղաքի միջին կարգի հիվանդանոցներից մեկում՝ որպես բուժքույր: Ասում են նաեւ, որ առաջին տիկինն աշխատանքի է հաճախում առանց թիկնապահների: Իսկ նրա տված վերջին հարցազրույցներից մեկում այն հարցին, թե արդյոք չի ցանկանում ուսումը շարունակել եւ բժշկուհու մասնագիտություն ձեռք բերել, առաջին տիկինն ասել է, որ չի պատրաստվում շարունակել ուսումը, քանի որ նրան դուր է գալիս մարդկանց խնամել:

Սենսացիոն հարցազրույցներից մեկն էլ Վրաստանի նախկին նախագահ Էդուարդ Շեւարդնաձեինն էր: Նախկին նախագահը հեռուստաէկրանին էր հայտնվել ճղված սվիտերով եւ սկսել բողոքել, որ պետական թոշակն իրեն չի հերիքում, եւ որ ինքն ստիպված ինչ-որ մասնավոր դասախոսություններ է կարդում ուսանողների համար: Որքան էլ խղճահարություն առաջացներ այս հաղորդումը օտարների մոտ, վրացիներն, այնուամենայնիվ, զվարճանքով են քննարկում այն, ենթադրելով, որ Շեվարդնաձեն հերթական անգամ  դերասանություն է անում հանրության առաջ:

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՋՈՂՎԵՑ «ԾԼԿԵԼ» ՊԱՆԿԻՍԻԻՑ 

Թբիլիսի քաղաքից ընդամենը 200 կմ հեռավորության վրա գտնվող Դուիսի գյուղում կինը պարտավոր է կրել երկար շրջազգեստ եւ գլխաշոր: Այնտեղ գործող վահաբիստների մզկիթ մտնելու համար պետք է փակված լինեն մարմնի այն մասերը, որոնք Աստված հրամայել է /պարզվում է, որ Աստված չի հրամայել փակել միայն ձեռքի մատներն ու դեմքը/:

Մեքենայից դուրս գալուց առաջ ես եւս հետեւեցի «Աստծո հրամանին»՝ կարգի բերելով նախկին «անբարո տեսքս»: Բայց մզկիթի մոտ կանգնած չեչեն վահաբիստներին տեսքս չգոհացրեց եւ ինձ չթողեցին մտնել մզկիթ՝ նախ մեղադրելով ինձ, որ մուսուլման չեմ:

Երբ ետ մտա մեքենան, որպեսզի «վերանայեմ» տեսքս, մեքենայում մեր խմբին ուղեկցող, ազգությամբ չեչեն աղջիկը վախեցած ձայնով ինձ խնդրեց, որ այլեւս դուրս չգամ մեքենայից.

“Я следила о чем и как они разговаривают с тобой. Они явно хотят тебя похитить. Это у нас принято, этим они докажут свою любовь к Богу. Больше не выходи из машины, опасно!”.

Պատերազմի եւ խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտի «Հարավկովկասյան լրագրողների ցանց» ծրագրի հերթական այցելությունը Պանկիսի կիրճն էր, որը մինչեւ վերջերս հայտնի էր որպես տեռորիստական գործողությունների կենտրոնակայաններից մեկը, որտեղ բնակվող չեչեն ահաբեկիչները զբաղվում էին թմրադեղերի, մարդկանց առք ու վաճառքով, թալանով, մարդասպանությամբ:

Պանկիսիի բնակիչները քիստիներ են, որոնք  վայնախյան ժողովուրդների մի հատված են եւ չեչեններից տարբերվում են  միայն բարբառային նրբերանգով:

Կախեթի տարածաշրջանի ղեկավարի նախկին տեղակալ, պատմաբան Զաուր Գումաշվիլիի խոսքերով՝ քիստիները այստեղ սկսել են բնակվել 19-րդ դարի կեսերից: Մինչեւ այսօր քիստիները շարունակում են պահպանել իրենց ավանդույթները. համայնքի բոլոր հարցերը որոշում է ավագների խորհուրդը, կայացնելով նույնիսկ դատավճիռ՝ անկախ երկրի դատական համակարգից:

Այսօր  վրացական իշխանությունները վստահեցնում են, որ իրենց  հաջողվել է Պանկիսի կիրճը մաքրազերծել ավազակախմբերից՝ տեղաշրջանը բերելով իրավական դաշտ: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այսօր Պանկիսին ասոցացվում է սպանության, վախի, թալանի, կողոպուտի, բռնաբարության հետ:

Չնայած այն բանին, որ այսօր ամբողջ աշխարհը եւ հատկապես Ռուսաստանը հետապնդում են վահաբիստներին, Վրաստանը, սակայն, հանդուրժողաբար է վերաբերվում նրանց:

Մեզ սպասարկող վարորդը՝ Վրաստանի հայազգի քաղաքացի Նորիկը, ատում է Դուիսիի բնակիչներին: Պատմում է, որ 1999 թվականին հենց այդ գյուղում մի ավազակախումբ իր վրա մահափորձ էր կատարել. «Ուղեւոր էի հասցրել Դուիսի: Կեսգիշերին տեղ հասանք: Պասաժիրին թողեցի տանը ու դեռ գյուղից դուրս չեկած՝ մի խումբ մարդիկ կանգնեցրին մեքենաս: Կարծում էին՝ նարկոտիկ առնելու եմ եկել: Եղած-չեղածս վերցրին ու սկսեցին ինձ ծեծել: Պիստալետը բերանս մտցրին՝ որ սպանեն: Ու կսպանեին, եթե էն մարդը, ում որ բերել էի գյուղ հասցրել, չիմանար եւ չգար ինձ փրկելու: Հնարավոր ա, որ ա¯յ էն մարդը եղած լինի էն ավազակը: Ատում եմ սրանց»:

Այդ դեպքից հետո Նորիկը, իր պատմելով, շաքարախտով է հիվանդացել:

Վահաբիստական մզկիթի իմամ, 25-ամյա Ամուրի Խանջուշվիլին ասում է, որ օրը 5 անգամ մզկիթ է հաճախում առնվազն 20 մարդ, իսկ ուրբաթ օրերին՝ մոտ 300 հոգի (ուրբաթ օրվա աղոթքը վահաբիստների մոտ համարվում է ամենակարեւոր աղոթքը): Իմամը խոստովանում է, որ մզկիթը, բացի հոգեւոր տուն լինելուց, խառնվում է նաեւ միջհամայնքային կոնֆլիկտներին եւ շահագրգռված է կողմերի միջեւ համաձայնություն հաստատել:

Դե, քանի որ այս հոդվածը առաջին դեմքից է գրվում, ուրեմն հեղինակի հետ ամեն ինչ նորմալ է: Ինչպես հեքիաթներում է լինում՝ ինձ հետ էլ Պանկիսիում ամեն ինչ, բարեբախտաբար, լավ ավարտվեց:

Լուսինե  ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ
Ստեփանակերտ – Երեւան – Թբիլիսի -Պանկիսի – Թբիլիսի -Երեւան – Ստեփանակերտ

Վրաստանը մշակութային ժառանգության յուրացման հարցում գնում է Ադրբեջանի հետքերով 

Վրաստանի կառավարությունը, կարծես, լրջորեն ձեռնամուխ է եղել օտար մշակութային ժառանգության յուրացմանը: Չհասցրեց մարել Թբիլիսիի Սբ. Նորաշեն եկեղեցու «վրացիացման» հետ կապված պատմությունը, իսկ Թբիլիսին արդեն որոշել է յուրացնել Թուրքիայում գտնվող հայկական եկեղեցին: Վրաստանը միջոցներ է որոնում Թուրքիայի արեւելքում գտնվող պատմական վանական համալիրի վերականգնման համար: Այդ մասին հայտարարել է Էրզրում նահանգի պաշտոնական ներկայացուցիչը, որի տարածքում է գտնվում Օշկվանք վանական համալիրը՝ Չամլիյամանչ տեղանքում: Այն կառուցվել է 963-973թթ. եւ նվիրված է Սբ.Հովհաննես Մկրտիչին:

Այն ընդգրկում է եկեղեցին, սեղանատունը եւ մատենագրության վայրը: Եկեղեցին տարածաշրջանի ամենամեծ խաչաձեւ գմբեթավոր եկեղեցին է, որն իր նշանակությունը պահպանել է մինչեւ 15-րդ դարի վերջը: 1985թ. Թուրքիայի մշակույթի նախարարությունն ընդգրկեց համալիրը երկրի ազգային ժառանգության ցուցակում:

Միխաիլ Սահակաշվիլու կառավարության տրամաբանությունը միանգամայն պարզ է՝ Թբիլիսիում դեռեւս ապրում են հայեր, Էրզրումում՝ արդեն ոչ, մեծ աղմուկ ոչ ոք չի բարձրացնի: Առավել եւս, որ զարդաքանդակներից մեկի վրա հին վրացերենով արված արձանագրություն կա: Մի շարք պատմաբանների կարծիքով, Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում նշված շրջանում վրացական եկեղեցիներ չեն եղել, իսկ Օշկվանք վանական համալիրը պատկանել է հայ-քաղկեդոնացիներին: Այնուամենայնիվ՝ հայերին, ոչ թե վրացիներին, ինչպես դա փորձում է ներկայացնել պաշտոնական Թբիլիսին: Իսկ Թուրքիան շահագրգռված է այս կամ այն եկեղեցու պատկանելության փոփոխման հարցում, հատկապես, եթե դա վերաբերում է հայկական եկեղեցիներին:

PanARMENIAN.Net

——————————————————————————————-

Համահայկական

Ժ. ՍԵՖԻԼՅԱՆՆ ԱԶԱՏ ԱՐՁԱԿՎԵՑ
 

Հունիսի 9-ին, առավոտյան 9.40-ին, արդարադատության նախարարության «Վարդաշեն» քրեակատարողական հիմնարկից ազատ արձակվեց Շուշիի առանձնակի գումարտակի հրամանատար, «Ազատագրված տարածքների պաշտպանություն» հասարակական նախաձեռնության եւ «Հայ կամավորականների համախմբման» համակարգող Ժիրայր Սեֆիլյանը: Նա դատապարտվել էր 1,5 տարվա ազատազրկման՝ իշխանությունը տապալելու կոչեր անելու եւ պատերազմի տարիներին ԼՂՀ ՊԲ հրամանատար Սամվել Բաբայանի նվիրած զենքը կրելու համար: Սեֆիլյանը կրեց իր պատժաչափն ամբողջությամբ եւ որեւէ դիմում չգրեց այդ ընթացքում, բացառությամբ ԼՂՀ քաղաքացիություն ստանալու խնդրանքի: Նրան դիմավորեցին հարազատները, ընկերները, լրագրողներ, որոնց ուղեկցությամբ Ժիրայր Սեֆիլյանը այցելեց Եռաբլուր՝ իր աջակցությունը հայտնելու հացադուլավորներին: Սեֆիլյանի եւ Վարդան Մալխասյանի զորակցության կոմիտեն շնորհակալություն է հայտնել բոլոր նրանց, ովքեր մասնակցել են Սեֆիլյանի պաշտպանության գործին, նշելով. «Ազատազրկման ժամկետի լրանալուց հետո վարչախումբը Ժիրայր Սեֆիլյանին պատրաստվում էր արտաքսել հայրենիքից, սակայն բողոքի հզոր ալիքը հնարավորություն չտվեց իրականացնել այդ անբարո եւ ակնհայտ անօրինական քայլը»:

«Առավոտ»
————-

Մեր թերթի նախորդ համարում հրապարակել էինք արցախյան ազատամարտի մասնակից, ազատամարտիկ-բուժակ Աղավնի Սահակյանի բաց նամակը արցախցիներին՝ հայաստանյան դեպքերի մասին արցախցիների վերաբերմունքի թեմայով: Նամակը լայն արձագանք է գտել, այն քննարկվում է ամենատարբեր շրջանակներում, մարդիկ հայտնում են զանազան կարծիքներ: Ընթերցողների ուշադրությանն ենք ներկայացնում առաջին արձագանքներից մեկը:

«Դեմո»

ԱՀԱ ԹԵ ԻՆՉՈՒ ԷԻՆՔ ԼՌՈՒՄ… 

Հարգելի Աղավնի:

Չեմ կարող չարձագանքել Ձեր նամակին, այն մասին, թե ինչպես «երկու ղարաբաղցի» ահաբեկում են ողջ ժողովրդին: Չեմ պատկերացնում, թե ինչպես է դա հնարավոր, եւ մի՞թե՝ ողջ ժողովրդին: Ես գիտեմ այն մարդկանց, ում մասին գրում եք Ձեր նամակում, գիտեմ նաեւ, թե ինչպես նրանք կարձագանքեին այն վիրավորանքներին, որ իրենց հասցեին ընդունել են այդ «երկու ղարաբաղցիները»: Գիտեմ հաստատ՝ վիրավորողները ողջ չէին մնա:

Աղավնի ջան, մենք չենք հանդիպել մարտի դաշտում, բայց ես Ձեզ իմ մարտական ընկերն եմ համարում եւ հարցնում եմ եղբայրաբար՝ ո՞վ է մեզ թույլ տվել Երեւանի փողոցներում, ասֆալտի վրա, խայտառակել զինվորական համազգեստը, ինչո՞ւ մեր համազգեստը կամ վետերանի վկայականը պիտի ընկալվի որպես արտոնություն եւ ոչ թե պատասխանատվություն, կամ ինչո՞ւ գիշերային ջարդարարները պիտի «ազգային հերոսներ» համարվեն: Մի՞թե հենց սա չէ Լեոնիդ Ազգալդյանի հիշատակին հասցված վիրավորանքը:

Թանկագին Աղավնի, չեմ կարծում, որ այն տղաները, ում մասին հոգում եք այդպես մայրաբար, բոլորի հետ ուս-ուսի մարտի էին գնում, դեռ չեմ խոսում նրանց մասին, ովքեր գլխավորում էին այդ շարժումը:

Դուք հարցնում եք՝ ինչո՞ւ ենք մենք՝ ղարաբաղցիներս, լռում:

Չլռե՞նք:

Պատճառը նույնն է, որ Ձեզ ստիպել է լռել այն պահին, երբ Ազատության հրապարակում Ղարաբաղի ժողովրդի հասցեին սպառնալիքներ էին հնչում:

Իսկ ի՞նչ է մնում մեզ. դեմ դուրս գա՞նք Դավթի աստղի տակ ցույցի ելած մեր հայրենակիցների դեմ: Ավելի լավ չէ՞ խնայենք մեր ուժերը հասունացող պատերազմների համար: Դրանք, ի դեպ, ինքներս ենք մոտեցնում՝ ցույցեր անելով այն հրապարակում, որտեղից սկսել ենք մեր սրբազան գործը: Մեզ մոտ ասում են. «Եթե քարերից մեկն ամուր է, մյուսը պետք է փափուկ լինի»: Այդպես էլ մենք: Լռում ենք:

Ես գիտեմ մեր այսօրվա հիվանդությունը՝ օտարացումն ու թշնամությունը բուժելու դեղատոմսը: Մենք չպետք է բաժան-բաժան լինենք՝ մանրախնդրությունից ու շահախնդրությունից դրդված: Դրանք կկորցնեն իրենց իմաստը, եթե թշնամին օգտագործի ասֆալտային հեղափոխության առաջնորդների ծառայությունները: Իհարկե, խոսքս չի վերաբերվում նրանց, ովքեր իսկապես մասնակցել են ազատամարտին եւ ազնիվ ու հայրենասեր մարդիկ են: Պետք է միավորվել համընդհանուր վտանգի շուրջ՝ հանուն մեր ընդհանուր հայրենիքի եւ մեր ընկած հերոսների հիշատակի:

Իսկ ինչ վերաբերվում է Ժիրոյին, ապա ես նրան գիտեմ որպես լավ մարտական հրամանատարի, բայց չգիտեմ նրան որպես քաղաքացու: Հոգով ցավում եմ նրա համար եւ հուսով եմ, ամեն ինչ արդարացի լուծում կստանա:

Վարդգես ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ

ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆԻՆ

Պարոն նախագահ:

«Դեմո» թերթում կարդացի Շուշիի առանձնակի գումարտակի եւ 6-րդ պաշտպանական շրջանի նախկին հրամանատար Ժիրայր Սեֆիլյանի դիմում-նամակը՝ իրեն ԼՂՀ-ում քաղաքացիության տալու մասին:

Ես 50 տարի մանկավարժական աշխատանքից հետո թոշակի անցած 75 տարեկան մարդ եմ, չկարողացա նամակը մինչեւ վերջ առանց արցունքի կարդալ: Ժիրայրը ընտանիքով է եկել մեզ մոտ, եղել է հրամանատար, մեր տարած հաղթանակում ինքն էլ ունի բաժին, չի ուզում հայրենիքից հեռանալ, փաստորեն աղերսում է Ձեզ` Արցախի քաղաքացու իրավունք տալու համար:

Հարգելի նախագահ, եթե Ժիրայրին քաղաքական ապաստան չտրվի, եթե այդ ընտանիքը այսպես կոչված դադարգյուն վիճակում հայտնվի, իմ խիղճը մինչեւ մահ ինձ հանգիստ չի տալու: Մեր հային Ձեզանից բացի էլ ո՞վ կարող է փրկել:

Հուսով եմ, որ իմ եւ իմ բազմաթիվ արցախցի հայրենակիցների խնդրանքը կկատարեք: Հաստատ համոզված եմ, որ դա բարի գործ է:

Ձեզ միշտ հարգող՝ Ժորա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

«Ազատություն» երիտասարդական ֆորում` ի պաշտպանություն Ժիրայր Սեֆիլյանի

2008 թ. հունիսի 7-ին Գրողների միության մեծ դահլիճում կայացավ «Ազատություն» երտասարդական ֆորումը, որը նվիրված էր Ժիրայր Սեֆիլյանին: Ֆորումը կազմակերպել էին

«ՀԻՄԱ» երիտասարդական նախաձեռնությունը և «Հույս» հկ-ն:

Ֆորումի նպատակն էր հանրությանը Ժիրայր Սեֆիլյան ազատամարտիկին, ազգային-հասարակական գործչին ու քաղբանտարկյալին համակողմանիորեն ներկայացնելը և նրան ՀՀ քաղաքացիություն շնորհելու պահանջը երիտասարդության անունից բարձրաձայնելը:

Ֆորումին ներկա էին մի շարք կուսակցությունների երիտասարդ ներկայացուցիչներ, երիտասարդական հ/կ-ների անդամներ, ինչպես նաև Ժիրայր Սեֆիլյանին աջակցող քաղաքացիներ:

Ֆորումի բացումը կատարեցին դերասան Երվանդ Մանարյանը և գրող Հրաչյա Մաթևոսյանը, որից հետո ելույթ ունեցան  ՀՀ ԳԽ և ԼՂՀ ԱԺ նախկին պատգամավոր Տիգրան Կյուրեղյանը, Քաշաթաղի վերաբնակիչ, քաղաքագետ, պատմաբան Ալեքսանդր Քանանյանը, «Ազատագրված տարածքների պաշտպանություն» հասարակական նախաձեռնության քարտուղար, տնտեսագետ Արմեն Աղայանը, կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանը, «ՀԻՄԱ» երիտասարդական նախաձեռնության ակտիվիստ Արսեն Խառատյանը և այլոք:

bhima.blogspot.com

ՀՀ ՔԱՂԱՔԱՑԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԵՐԻ ԲՆԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆՕՏԱՐԵԼԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆ Է

(Հատված՝ երիտասարդական ֆորումում ունեցած ելույթից)

…Վստահ եմ, որ դուք բոլորդ էլ ծանոթ եք մարդու իրավունքներին` կյանքի, գույքի և այլ իրավունքներին: Մարդու իրավունքների մասին այդ հիմնարար նորմերը միջազգային իրավական փաստաթղթերից սկսած, վերջացրած մեր Սահմանադրությամբ, ամրագրված են ամենուրեք: Իսկ մարդու իրավունքները տեսականորեն որտե՞ղ կարող են ամբողջ ծավալով պաշտպանվել: Իհարկե` Հայրենիքում, այնտեղ, որտեղ մարդն ապրում է իր նմանների մեջ, հարազատ պատմամշակութային և լեզվական միջավայրում, իրեն հարմար բնակլիմայական և աշխարհագրական պայմաններում: Ի՞նչ է Հայրենիքը. մի տարածք, որտեղ մարդու իրավունքները հարգվում են ինքնաբերաբար, այլ ոչ թե պետության պարտադրանքով, որովհետև մարդը հավասար է մյուսներին, նման նրանց, չի տարբերվում, չի էլ ուզում տարբերվել մյուսներից: Հայրենիքը չեն ընտրում, ինչքան էլ որ մեզ համոզեն նորօրյա ունիվերսալ գաղափարախոսությունների քարոզիչները, այն յուրաքանչյուր մարդու տրվում է ի վերուստ և մեկ անգամ, փոխել այն անհնարին է, ինչպես անհնարին է փոխել ծնողներին:

Ասվածի հիման վրա կարող ենք ձևակերպել հետևյալ հիմնարար իրավունքը. «Յուրաքանչյուր մարդ ունի Հայրենիք ունենալու իրավունք»:

Մեզ` հայերիս, համար այդ նորմը պետք է հնչի այսպես. «Հայաստանի Հանրապետությունը հայերի հայրենիքն է»: Վերը նշվածից հետևում է, որ ՀՀ Սահմանադրության քաղաքացիության մասին հոդվածում պետք է ամրագրվի հետևյալ միտքը. «Ազգությամբ հայերը ունեն ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու իրավունք»: Իսկ Նախագահի մասին հոդվածում պետք է գրվի. «ՀՀ Նախագահը ապահովում է  հայերի ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու իրավունքը»:

Հիմա անդրադառնանք մեր դաժան իրականությանը: ՀՀ գործող Սահմանադրությունը պատշաճ լուծում չի տվել այս կարևորագույն խնդրին: Ստացվել է մի հիմար վիճակ, երբ իր երկրի սահմաններից դուրս երկու անգամ ավելի քանակով Սփյուռք ունեցող պետությունը կարող է քաղաքացիություն շնորհել ինչ-որ Բալեպ Բա Նդումբուկի, կամ Աբդուռահման Բերդիահմեդովի, ովքեր ավելի մեծ հաջողությամբ, քան հայերը «խայտառակում են մեր ռեսպուբլիկան» սպորտի ասպարեզում, իսկ Ժիրայր Սեֆիլյանին և ուրիշ հայերի այդ նույն քաղաքացիությունը շնորհելը մերժվում է:

Մեր անելիքները այս ոլորտում. պետք է ամրագրել մեր հասարակական գիտակցության մեջ այն միտքը, որ ՀՀ քաղաքացիությունը հայերի համար ոչ թե Նախագահի կամ պետության, կամ էլ ինչ որ այլ պաշտոնյայի կողմից տրվող շնորհ է, այլ հայերի բնական և անօտարելի իրավունք: Իրավունք, որը որևէ պարագայում ենթակա չէ որևէ սահմանափակման, որը պետք է ամբողջ ծավալով ապահովվի մեր պետական մարմինների` առաջին հերթին նախագահի կողմից:

Ես առաջարկում եմ ձեզ, հարգելի երիտասարդներ, ընդհանրացնել Ժիրայրի քաղաքացիություն ստանալու պահանջը: Պահանջելով Ժիրայրի համար ՀՀ քաղաքացիություն, պահանջեք նաև ամրագրել բոլոր հայերի իրավունքը՝ ստանալու այդ քաղաքացիությունը: Դրանով գործնականում դուք նպաստած կլինեք ներազգային միասնության ամրապնդմանը և ավելի հիմնավոր կդարձնեք Ժիրայրին քաղաքացիություն տալու պահանջը: Թող որ Ժիրայրին քաղաքացիություն տալու պահանջը դառնա գործող Նախագահի համար փորձաքար: Թող որ գործող Նախագահը Ժիրայրին քաղաքացիություն տալ-չտալով գործնականում ցույց տա իր վերաբերմունքը Հայրենիք-Սփյուռք միասնության կարգախոսին, որի մասին ճոռոմաբանում են բոլոր չալարողները:

Եվս մի նկատառում: Քաղաքացիություն ստանալու հետ կապված միշտ նշվում է Ժիրայրի անցած մարտական ուղին: Կարծում եմ, որ դրանով չափազանց բարձր նշաձող ենք սահմանում ՀՀ քաղաքացիության  համար, որին ՀՀ ներկա քաղաքացիների 99 տոկոսը չեն համապատասխանի: Այնինչ, Ժիրայրի հայ լինելը լիուլի բավարար է ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու համար, քանի որ, կրկնում եմ,   ՀՀ քաղաքացիությունը հայերի բնական և անօտարելի իրավունքն է:

Տիգրան ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մենք

ԿՈՆՍԵՐՎԱՏԻՎ  ՀԵՂԱՓՈԽՈԻԹՅՈՒՆ

Արծրուն ՊԵՊԱՆՅԱՆ
(սկիզբը` նախորդ համարներում)

Այն, որ կապիտալիզմի մանկության շրջանն ինքնին ենթադրում է սոցիալական աղետ, կարելի է համոզվել, քննելով, թե ինչպես է հաստատվել այդ տնտեսակարգը Եվրոպայում: Կապիտալիզմի առաջացմանը նախորդել է իսպանական ինկվիզիցիայից մազապուրծ ավելի քան 300000 հրեաների տարագրվելը հյուսիս և արևելք, նրանց զգալի մասի հանգրվանումը Անգլիայում: Ներգաղթած հրեաները, համաձայն Հին Կտակարանի, ունեին տոհմային Աստված, որը միակ ճշմարիտ աստվածն էր համարվում, ամենահզորը, ամենատեսը, այն միայն և միայն հրեաների Աստվածն էր, իսկ մյուս բոլոր ժողովուրդների աստվածները սոսկ կուռքեր էին: Ամենահզոր այդ Աստծո ցեղակից հրեաներն իրենց համարում էին Աստծո կողմից ընտրյալ մարդիկ, որոնց համար հավերժորեն կանխորոշված էր այս աշխարհում մյուս ժողովուրդներին իշխելու և այն աշխարհում հոգու փրկության իրավունքը: Յուրաքանչյուր հավատացյալ հրեա աներկբայորեն իրեն երևակայում էր որպես Աստծո որդի, նույնիսկ եթե նա կյանքում ամենավերջին անհաջողակն էր:

Մյուս կողմից, ի հակադրություն քրիստոնեության, հրեաների հավատքը խրախուսում էր հաջողության հասնելը, հարստություն կուտակելը, քանի որ հաջողության մեջ էր բացահայտվում Տիրոջ կողմից օրհնված լինելը: Բայց հաջողության հասնելն ուներ որոշակի սահմանափակումներ՝ հավատքն արգելում էր հարստություն կուտակել հավատակիցների՝ «եղբայրների» հաշվին, արգելում էր, օրինակ, յուրայիններին տոկոսով փող տալ, նրանցից շահույթ կորզել: Իսկ այլոց հանդեպ վարվեցողությունը որևէ սահմանափակումների չէր ենթարկվում: Եվ հանգամանքների բերումով այլ էթնոսի մեջ հայտնվելով, հրեաները փաստորեն ստացան գործելու, հարստություն կուտակելու և այդ կերպ Աստծո կողմից իրենց ընտրյալությունն այլոց ապացուցելու ոչնչով չսահմանափակված հնարավորություն:

Հրեաների գաղթից շատ չանցած, կրոնական դաժան դիմակայություններից հետո, Անգլիա տարագրվեցին և այնտեղ փրկություն գտան զգալի թվով հուգենոտներ /ֆրանսիական կալվինիստներ/՝ վաճառականներ, բանկիրներ, արհեստանոցների տերեր, ինչպես նաև իսպանական իշխանությունների հետապնդումներից փախած և կաթոլիկությունը ֆանատիկորեն ատող, կալվինիստական ուղղության նիդեռլանդացի մեծահարուստ բողոքականներ: Հետաքրքրականն այն էր, ինչը և ունեցավ աշխարհի համար ճակատագրական նշանակություն, որ կալվինիստները ևս գտնում էին, որ մարդկանց նվազ քանակությունն է միայն հանդիսանում Աստծո արիստոկրատիա՝ դեռ աշխարհի ստեղծումից առաջ կանխորոշված երկրի վրա իշխանության և այլաշխարհյա հավերժական կյանքի համար, իսկ մարդկանց գերակշիռ մասը պարզապես աղբ է՝ դատապարտված տանջանքների, հավերժական մահվան, անեծքի՝ անկախ  այն բանից, բարի գործ են անում նրանք, թե չար:

Հավերժական հոգուց զրկվածները կալվինիստի համար միայն արտաքնապես մարդուն նման, մերօրյա ռոբոտ-էակներ էին, որոնց հետ Աստծո կողմից ընտրված մարդիկ կարող են և պարտավոր են վարվել որպես անասունի, իսկ եթե Աստծո կողմից արհամարհվածները բողոքեն իրենց բաժին ընկած ճակատագրից, նրանք կնմանվեն այն անասունին, որը դժգոհում է, որ չի ծնվել որպես մարդ: Համայն մարդկության փրկությանը ծառայող քրիստոնեությունը նեղ կաստայական ուսմունքի վերածած կալվինիստները գտնում էին, որ, այո, Քրիստոսը բարի է, բայց… ոչ բոլորի հանդեպ: «Չկա և չի կարող լինել ոչ բարեսրտություն, ոչ ներում Աստծո կողմից արհամարհված մարդակերպ անասունների համար, եթե անգամ նրանք ճշմարիտ հավատացյալներ են», «Քրիստոսը մեռավ միայն ընտրյալների փրկության համար, և միայն նրանց մեղքերն Աստված որոշեց հավերժ քավել Քրիստոսի մահով», «Ոչինչ չի կարող օգնել հավերժական հոգուց զրկված էակներին, ոչ ամենաբարձր բարեպաշտությունը, ոչ անձնական արժանիքներն ու քաջագործությունները, ինչպես նաև ոչ մի չարագործություն չի կարող անվանարկել ընտրյալին և խոչընդոտել նրա փրկությանը»,- սրանք էին կալվինիստների հիմնական թեզերը:

Կրոնական երկու ուսմունքների թեզերի այսպիսի նմանությունը պատճառ դարձավ, որ ներգաղթած հրեաները ընդունեն բողոքականություն, քանի որ այս կերպ նրանք ստանում էին գործելու և հարստանալու անսահման ազատություն:

Հրեաների համար որևէ խնդիր չկար պարզելու, թե իրենցից ո՞վ է ընտրյալ Աստծո կողմից և ո՞վ՝ ոչ, քանի որ իրենք բոլորն էլ Աստծո զավակ էին և, ինքնըստինքյան, ընտրյալ: Իսկ ահա բողոքական կալվինիստի առջև ծանրագույն խնդիր էր կանգնած՝ ինչպե՞ս պարզել Աստծո կողմից իր ընտրյալ լինելը: Կար մի ելք միայն. զգալ իրեն Աստծո «գործիք»: Համաձայն կալվինիստական դոկտրինների, այդ զգացողության հայտանիշը հաջողությունն էր, երկրային ցանկացած հաջողություն, բարի գործունեության, թե չար՝ կարևոր չէր, քանզի Աստված ինքն էլ հանուն բարու կարող էր չարիք գործել և Սատանան նույնպես հանդիսանում էր Աստծո «գործիք»: Այնպես որ, սեփական գործողություններում կարելի էր ընդօրինակել անգամ Սատանային, միայն թե այդ գործողություններին հաջորդեր Աստծո կողմից ընտրված լինելը հաստատող հաջողությունը:

Որոշակիորեն հրեականության ազդեցության տակ ընկած կալվինիստի համար հետզհետե որպես հաջողություն սկսեց ընկալվել շատ փող ունենալը, հարստությունը:

Կապիտալիզմի սկզբնավորման փուլը համընկավ ասպետականության շրջանի հետ, և այդ ժամանակվա բողոքականն իր էությամբ ասկետ էր, ու սկզբնական շրջանում մեծ փողերը նրան անհրաժեշտ էին ոչ թե բնական պահանջմունքները բավարարելու, այլ թե’ իրեն, թե’ այլոց ապացուցելու համար, որ ինքը հաջողություններ ունի, հետևաբար՝ չի պատկանում մարդակերպ անասունների դասին: Եվ սպասելի էր, որ հոգեբանական նման պայմանների առկայությունը հարստանալու կիրքը հետզհետե պիտի դարձներ անսանձ, և մարդը չպիտի բավարարվեր ունեցվածքի որևիցե չափանիշով:

Այս ձգտումների հիման վրա Անգլիայում ստեղծվեց ժամանակի և միջոցների խստագույն խնայության մասին գիտություն, ուր սահմանված էին առավել հաջող կուտակման կանոնները: «Եթե Աստված ձեզ ցույց է տալիս ուղին, որին հետևելով կկուտակեք ավելին, քան որևէ այլ ճանապարհով, և դուք մերժում եք այն ու նախընտրում նվազ եկամուտ բերող ճանապարհը, ապա դրանով հրաժարվում եք ընդունել Աստծո պարգևը: Ոչ թե հանուն պախարակելի հաճույքների, այլ հանուն Աստծո պիտի ջանաք հարստանալ: Աղքատ լինելու ցանկությունը հավասարազոր է հիվանդ լինելու ցանկությանը և արժանի է դատապարտման»,- ահա այն ժամանակվա գլխավոր կարգախոսներից մեկը:

Դարաշրջանին բնորոշ ասկետությունն աստիճանաբար մարեց, և կուտակած հարստության չափով սկսեց որոշվել նաև Աստծո կողմից ընտրյալության աստիճանը: Որքան շատ փող ուներ մարդը, այնքան մեծ էր Աստծո կողմից ընտրված լինելու վստահությունը: Կուտակած հարստությունը դարձավ մուտքի յուրահատուկ տոմս ոչ միայն երկրային, այլև, որ ավելի կարևոր է՝ անդրշիրիմյան հավերժական դրախտի համար: Եվ մարդուն գնահատելու չափանիշ դարձավ նրա կուտակած դրամի չափը: Այսօր էլ որևէ մարդու գնահատելու համար ամերիկացիները միմյանց հարցնում են. «Իսկ որքա՞ն արժե նա»:

Այսպիսով, անգլիական հասարակության մեջ հետզհետե ձևավորվեց ընչաքաղցության մոլուցքով համակված մի խավ: Այդպիսի խավ, ճիշտ և ճիշտ նման հակումներով, կայացել էր Եվրոպայի որոշ երկրներում ևս, սակայն այդ երկրներում «անգլիական» դաժանություն, այսօրվա տերմիններով արտահայտած՝ ցեղասպանություն, չարձանագրվեց և կապիտալիզմի ծաղկումն էլ, ի տարբերություն անգլիականի, շռնդալից չէր ամենևին:

Կապիտալիզմի շեշտակի զարգացման համար այդ խավի առկայությունը դեռ բավարար չէր, նաև անհրաժեշտ էր, որ այդ խավն իր գործողություններում բացարձակապես զերծ լիներ ազգ, հայրենիք և նման կարգի քնարական-զգայական սահմանափակումներից: Իսկ Անգլիայում, ի դժբախտություն անգլիացիների, կալվինիստները հիմնականում եկվորներ էին… Դա «նոր մարդու» մուտքն էր պատմություն, որն աշխարհին բերեց տնտեսական աննախադեպ առաջընթաց, բայց և պատճառ դարձավ սոցիալական բազում աղետների և միլիոնավոր մարդկանց ոչնչացման:

«ՆՈՐ ՄԱՐԴԸ» ԵՎ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՀԸ

«Նոր մարդը» եկվորների՝ երկրի հետ արմատներով չկապված, գոյություն ունեցող հասարակական ավանդական հարաբերություններին անմասնակից, զգայական կապերով չսահմանափակված, հարստանալը կյանքի նպատակ դարձրած և այդ նպատակին հասնելու համար դիակների վրայով անցնելուն պատրաստ մարդկանց հավաքականությունն էր, որի համար խիղճ և բարոյականություն արտահայտությունները առավել քան ծիծաղահարույց էին, տեղացիների բարքերը խորթ էին և «հիմար», շրջակա միջավայրը գեղագիտական ոչ մի արժեք չէր ներկայացնում, ամեն ինչին նայում էին սոսկ անձնական շահի տեսանկյունից. անտառ տեսնելով ոչ թե հիանում էին բնության գեղեցկությամբ, այլ հաշվարկում, թե որքան փող կարելի է աշխատել՝ կտրտելով այն, ջրվեժն ընկալում էին միայն որպես էներգիայի աղբյուր, իրենց բնակավայրի եկեղեցու զանգը նույնն էր, ինչ որ մյուս վայրերինը, իսկ դրանցից նրանց հոգեհարազատը նոր ներկվածն էր միայն:

«Նոր մարդկանց» այս խավը, որն այնքան էլ փոքրաթիվ չէր, հանդես եկավ որպես ոչնչով չսահմանափակված մասնավոր սեփականատիրության, ձեռնարկչատիրության և ապրանքային հարաբերությունների ջատագով: Ագրարային ֆեոդալական Անգլիայում քաղաքական կշիռ ունեին միայն հողատերերը, և երկիր ներթափանցած «նոր մարդը» փութաջանորեն սկսեց հող գնել, ձեռք գցել այն հաջող ամուսնությամբ, այլապես նա ջենտլմեն կոչվելու իրավունք չէր ունենա: Նոր հավատքին հավատարմագրված գավառների ազնվականությունն արագորեն մոռացավ պետության հանդեպ ունեցած իր պարտականությունները և ինքն իրեն մասնավոր սեփականատիրական իրավունք շնորհեց այն հողերի նկատմամբ, որոնք մինչ այդ հատկացված էին սոսկ ֆեոդալական իրավունքով: Հին ֆեոդալական կալվածքներն այդպիսով վերածվեցին օտարման ենթակա ապրանքի և դարձան համեղ պատառ փողատեր «նոր մարդկանց» համար: Ձևավորվեց «նոր ազնվականություն», որը դաժան պայքարի մեջ մտավ հին արիստոկրատիայի դեմ, ջանալով վերացնել մարդկանց ըստ տոհմային ծագումի դասակարգման սկզբունքը: Շեշտը սկզբում դրվում էր «աբստրակտ»՝ տոհմային, համայնքային, ազգակցական կապերով չկաշկանդված և ապրանքադրամային հարաբերություններով ապրող մարդու մասնավոր նախաձեռնությունների ազատության վրա, պատճառ բերելով հին հայրենիքում հալածված «նոր մարդու» իրավազուրկ լինելը նոր հայրենիքում: Աստվածընտրյալության գաղափարը հենց այստեղ էր անհրաժեշտ:

Մարդու ազատությունից և իրավունքներից ճամարտակող «նոր ազնվականությունը» աստիճանաբար թափանցեց նաև խորհրդարան, իշխանությունից հեռացրեց պահպանողական հին արիստոկրատիային և ստացավ հողերի, այս անգամ արդեն՝ պետական, բռնատիրության անսահման հնարավորություն: Ոչ ոք և ոչինչ խանգարող չկար այլևս նրանց ճանապարհին, և «Նրանք օծեցին մի նոր դարաշրջան՝ պետական ունեցվածքի մինչ այդ գոյություն ունեցած չափավոր թալանը հասցնելով ահռելի չափերի: Պետական հողերը հատկացվում էին որպես նվիրատվություն, վաճառվում էին չնչին գներով կամ էլ բռնատիրությամբ պարզապես միացվում սեփական հողատարածքներին» (Մարքս, «Կապիտալ»):

Հարստության մոլուցքով համակված թալանչիների հաջորդ քայլը եղավ ձեռք բերված հողերն այնտեղ ապրող մարդկանցից մաքրելը, որն իրականացվեց դաժանագույն մեթոդներով: Կարճ ժամանակահատվածում բնիկ անգլիացի գյուղացիությունը, որ «ճանաչվել» էր որպես Աստծո կողմից արհամարհված մարդկային աղբ, կամ ոչնչացվեց ֆիզիկապես, կամ ունեզրկվելով՝ բռնությամբ քշվեց քաղաքները՝ «նոր մարդկանց» ֆաբրիկաներում վաճառելու իր աշխատուժը:

«Նոր մարդու» նյութապաշտությունից փրկվել չկարողացավ անգամ եկեղեցին. փակվեցին մենաստանները, վանքապատկան հողերն անարգել անցան փողատերերին, իսկ սրանք էլ շտապեցին վռնդել այդ հողերը վարձակալությամբ մշակող ֆերմերներին և եկեղեցու բարեգործությամբ գոյություն քարշ տվող հազարավոր աղքատներին: Երբեմնի ավանդապահ Անգլիան մատնվեց սոցիալական ահռելի աղետի:

ԱՎԱՆԴՈՒՅԹՆ ԸՆԴԴԵՄ «ՆՈՐ ՄԱՐԴՈՒ»

Կապիտալիզմի կայացումը եվրոպական մյուս երկրներում ուղեկցվեց նվազ ցնցումներով, քանի որ այդ երկրներում նույն աստվածընտրյալությամբ համակված կալվինիստները հիմնականում տեղացի էին, և գոյություն ունեցող ազգակցական, հասարակական «հին» հարաբերությունները որոշակիորեն կաշկանդում էին դաժանության դրսևորումները: Բայց բավական էր նույն այդ կալվինիստը հայտնվեր գաղութացված երկրներում՝ լիակատար ազատություն էր տալիս իրեն. ԱՄՆ-ում հնդկացիները զանգվածաբար ոչնչացվեցին, քանի որ Աստծո կողմից ընտրյալները սպանված աբորիգենի գլխի համար պարգև էին սահմանել, ինչպես սահմանել էին նաև գայլի գլխի համար:

Այն երկրներում, ուր ավանդույթներն ու օրենքները բավականին խորն էին արմատացած, ունեցվածքի կապիտալիստական վերաբաժանումը նվազ աղետների հանգեցրեց, քանի որ «նոր մարդու» գործողությունները կաշկանդումների էին ենթարկվում, իսկ ահա խիստ ավանդապահ սևհարյուրյակային, ինքնամեկուսացված Ճապոնիան, ուր ներհամայնքային կապերն անհամեմատ ամուր էին, գրված և չգրված օրենքները՝ անսասան, բացարձակապես խուսափեց սոցիալական աղետ ծնող համատարած թալանից:

(շարունակելի)

 ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԱԼՎԻՆԻԶՄ

Խորհրդային համակարգի փլուզման պահին հայ հասարակության ունեցած բարոյական նկարագիրն արդեն պարզ է ընթերցողին:

Ազգային ազատագրական պայքարը որոշակիորեն դրական անդրադարձ ունեցավ ժողովրդի հոգեբանության վրա, այդ պայքարը մասամբ զուգահեռվեց հեղափոխականության հետ և առաջացավ արդարության հասարակական ձգտում: Սակայն ազատագրական պայքարի մի քանի տարիների ընթացքում այն չհասցրեց կուռ գաղափարախոսության վերածվել և այդպես էլ մնաց որպես ձգտում: Եթե անկախության ձեռքբերման հետ միաժամանակ մենք ստիպված չլինեինք հասարակարգի փոփոխություն իրականացնել, գուցե թե այդ ձգտումը էականորեն ազդեր երկրում արդարության հաստատմանը, բայց՝ ստիպված էինք: Ու մեզ սպասում էին կապիտալիզմի կայացման փուլի որոգայթները:

Ի մեծ դժբախտություն մեզ, նախորդ ռեժիմում ունեցվածքն ամբողջությամբ պետական էր, իսկ դա նշանակում էր, որ վերաբաժանվելու էր ազգային ողջ հարստությունը՝ ահռելի մի կարողություն:

Արդեն փաստել ենք, որ ունեցվածքի վերաբաժանման գործընթացն անխուսափելիորեն կվերածվի համատարած թալանի, եթե հասարակությունը թույլ է կազմակերպված, օրենքներն «ամուր» չեն: Որ հայ հասարակությունը խորհրդային համակարգի փլուզման պահին բացարձակապես անկազմակերպ էր, օրենքներին՝ խորթ, հասարակական կյանքը կարգավորող առաջադիմական ավանդույթներից և մարդկանց բնազդները զսպող պետական ինստիտուտներից զուրկ՝ արդեն ներկայացրել ենք: Նաև փաստել ենք, որ դեռ Առաջին հանրապետության տարիներին էր պարզվել, որ հայության մեջ առաջացել է հազարամյա ստրկության ծնունդ, ազգ, հայրենիք զգացողություններից զրկված մի շերտ: Խորհրդային տարիներին լավ պահպանված ու բազմացած այդ շերտը 1991 թվականից հանդիսանալու էր կալվինիստի հայկական տարատեսակը, որ պիտի դառնար «նոր հայ» ու աղետ բերեր երկրին:

——————————————————————————————-

Առողջապահություն

ՊԱԼԱՐԱԽՏԸ ԴԵՌ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ Է

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

24.09.1982թ. Ռ. Կոխը տվեց զեկույց «Պալարախտի էթալոգիա» անվամբ:

1982թ. թոքային հիվանդությունների (IUATLD) և Պալարախտի դեմ Միջազգային Միությունը հովանավորեցին առաջին Համաշխարհային օրը Պալարախտի դեմ (World TB Day):

1998թ. ՄԱԿ-ը այդ օրը պաշտոնական նշեց:

1890թ. Ռ. Կոխը հայտնաբերեց պալարախտի հարուցիչը:

1895թ. Վ. Կ. Ռենտգենը հայտնաբերեց X ճառագայթները:

1907թ. դանիացի բժիշկ Կլենսմաս ֆոն Պիրկեն առաջարկեց օգտագործել տուբերկլինի ենթամաշկային պատվաստվումը:

1911թ. Կոխի հայտնագործությունը արժանացավ Նոբելյան մրցանակի:

1921թ. կատարվել է առաջին հակապալարախտային պատվաստումը նորածնին:

1909թ. Մոսկվայում բացվեց առաջին անվճար ամբուլատոր հիվանդանոցը պալարախտով հիվանդների համար:

1865թ. ֆրանսիացի վիրաբույժ Ժան Անտուան Վիլեմենը ապացուցեց, որ պալարախտը հանդիսանում է վարակիչ հիվանդություն:

Մինչև 19-րդ դարի կեսերը կարծում էին, թե պալարախտը ժառանգական հիվանդություն է, բայց մարդիկ չէին իմանում, որ պալարախտը կարող է փոխանցվել օդակաթիլային ճանապարհով: Մինչև 1940-1950թթ. պալարախտի դեմ դեղամիջոց չի եղել և պալարախտը համարում էին մարդկանց համար դանդաղ մահ: Կես դար անցնելուց հետո հայտնագործվեց հակապալարախտային դեղամիջոցը: Մինչ այդ հասցրել են մահանալ մեծ թվով մարդիկ, և դա համարվում էր դարի հիվանդությունը:

1943թ. ամերիկացի գիտնական Սելման Վակսմանը հայտնագործեց առաջին դեղամիջոցը՝ ստրեպտոմիցինը, որը քայքայում էր պալարախտի միկրոբակտերիան: 1952թ. հայտնագործվեց իզոնիազիդը, իսկ 1957թ.՝ ռիֆամպիցինը,  որոնք հակապալարախտային  դեղամիջոցներ են: Պալարախտը քրոնիկական վարակիչ հիվանդություն է, որի ժամանակ ախտահարվում է գերազանցապես շնչառական համակարգը (թոքերը), իսկ մնացած դեպքերում կարող են ախտահարվել մնացած օրգանները (երիկամները, ոսկորները, գլխուղեղը և այլն) և բնութագրվում է կլինիկական ախտանիշների բազմապիսությամբ, ինտոքսիկացիայով ու ալերգիայով: Պալարախտը վառ արտահայտված սոցիալական հիվանդություն է և հանդիսանում է թույլ զարգացած ու հետամնաց երկրների սոցիալ-հիգիենիկ գերխնդիրներից մեկը: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տվյալներով աշխարհում գրանցված են 50 մլն  հիվանդներ, որոնցից ամեն տարի 3 մլն մահանում են, նույնքան էլ՝ հիվանդանում: Բնության մեջ պալարախտով հիվանդանում են ընտանի կենդանիները (խոշոր եղջերավոր անասուններ, խոզեր), թռչունները:

Մարդու պալարախտի հարուցիչները պատկանում են ախտածին Mycrobacteria-ի տարբեր տեսակներին, որոնց մեջ առաջատար դեր ունեն M. tuberculiosis (KOCH)-ը: Վերջինս 90% դեպքերում հանդիսանում է մարդու շնչառական համակարգի պալարախտային ախտահարման պատճառը: Մարդկանց մեջ պալարախտի տարածման գործում պակաս կարևոր դեր ունեն (8-10%) M. bovis և M. avis-ը, որոնք փոխանցվում են կենդանիներից ու թռչուններից: Պալարախտի հարուցիչը (ԲԿ) արտաքին միջավայրի պայմաններում կայուն է՝ խորխում 75 աստիճանի դեպքում կենսունակությունը պահպանվում է 30 րոպե, 100 աստիճանում՝ 5 րոպե, չոր խորխի մեջ 100 աստիճանում՝ 45 րոպե, իսկ սենյակային ջերմաստիճանում՝ 2-10 ամիս: Կաթի, յուղի և պանրի մեջ կենսունակ է 8-10 ամիս: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից և արևի ճառագայթներից ոչնչանում է 5-10 րոպեում: Արագ ոչնչանում է քլոր պարունակող նյութերից՝ 3-5 %-ոց քլորամինի և քլորակիրի լուծույթներում:

Պալարախտային վարակի փոխանցման հիմնական մեխանիզմը աէրոզոլայինն է, որն իրագործվում է օդա-կաթիլային և օդա-փոշային ուղիներով: Հազալու, փռշտալու ժամանակ լորձի կամ խորխի կաթիլները անցնում են օդի մեջ և տարածվում շրջապատում, խոշոր կաթիլները արագ նստում են, իսկ մանրերը երկար ժամանակ մնում  են օդում ու հեշտությամբ կարող են ընկնել մարդու շնչական օդա-փոշային ուղին: Խորխի կաթիլները ընկնելով հատակին կամ առարկաների վրա, արագ չորանում են և փոխակերպվում վարակված փոշու, որը հեշտությամբ բարձրանում է օդ և ընկնում մարդկանց շնչուղիները: Այս մեխանիզմը հաճախ գործում է բնակչության մեջ: Վարակի փոխանցման ալիմենտար (սննդային) ուղին, երբ մարդը վարակվում է հիվանդ կենդանու, թռչնի անբավարար ջերմային մշակված միս, կաթ կամ ձու օգտագործելիս:

Հիվանդության, հիվանդների քանակի, բուժման մասին ստույգ տվյալներ իմանալու համար դիմեցի «Ստեփանակերտի հակապալարախտային դիսպանսեր» ՓԲԸ-ի տնօրեն Կ. Անդրյանին, որը պատասխանեց իմ հարցերին: Իմ այն հարցին, թե ինչ  բուժկանխարգելիչ միջոցառումներ են իրականացվում բնակչության մոտ հիվանդությունը կանխելու համար, նա պատասխանեց, որ կատարվել է 12 տարեկանից բարձր դպրոցականների,  բժշկական ուսումնարանի սաների և ԱրՊՀ-ի ուսանողների բուժզննում թվային ֆլյուրոգրաֆիայի օգնությամբ: Նշեց նաև, որ թվային ֆլյուրոգրաֆիան, որը վերջին տարիներին  է երևան եկել մեզ մոտ, վաղ հայտնաբերում է շնչառական համակարգի պալարախտի հիվանդներին և ունի կանխարգելիչ մեծ դեր: Իսկ այն հարցին, թե ինչու 12 տարեկանից բարձր, նա նշեց, որ ֆլյուրոգրաֆիան կարող է վնասակար ազդեցություն  ունենալ 12 տարեկանից ցածր երեխաների վրա, փոխարենը մանկական պրակտիկայում օգտագործվում է  տուբերկլինի փոխպատվաստում (Մանտուի ռե-ակցիա): Այս միջմաշկային ալերգիկ փորձը դրվում է և 72 ժամ անց կարդում են արդյունքները: Փորձի դրական արդյունք ունեցողներին (21մմ և ավելի) ֆթիզիատորի կոնսուլտացիայից հետո ենթարկում են քիմիապրոֆիլակտիկայի, որը նվազագույնս տևում է 6 ամիս, իսկ միկրոօրգանիզմները, որոնք ցուցաբերում են կայունություն դեղամիջոցների նկատմամբ, այսինքն, պալարախտի կայուն ձևերը տևում են նվազագույնս 18-24 ամիս:

Իսկ ովքե՞ր են դիսպանսերում բուժզննում անցնում մինչև աշխատանքի ընդունվելը: Կ. Անդրյանը տեղեկացրեց, որ բուժզննում են անցնում ՊԲ-ի փրկարար ծառայության, ՆԳՆ, ազգային անվտանգության, Դրմբոնի կոմբինատի, իսկ վերջերս էլ «Արցախգազ»-ում աշխատանքի ընդունվողները:

Հետաքրքրվեցի նաև 2005-2007թթ. ստացիոնար բուժում ստացած հիվանդների և նույն ժամանակահատվածում հաշվառված հիվանդների քանակով: Դիսպանսերի տնօրենը ինձ ներկայացրեց այդ տարիների տվյալները, ըստ որոնց ես կազմեցի համապատասխան աղյուսակը, օգտվելով դիսպանսերի տարեկան հաշվետվությունից:

Ընդ որում, 2005թ. հիվանդների թիվը ավելացել է այն պատճառով, որ կիրառվել է հետազոտման նոր մեթոդը` թվային ֆլյուրոգրաֆիան: Սա նշանակում է, որ ոչ թե հիվանդներն են շատացել, այլ հիվանդների ակտիվ հայտնաբերումը: Նա նշեց, որ կատարվում են բոլոր հնարավոր միջամտությունները` ուղղված բնակչության առողջության պահպանմանը, հիվանդությունների կանխարգելմանը, հիվանդների ժամանակին որակյալ բուժօգնության կազմակերպմանը, ինչպես նաև սանիտարա-հիգիենիկ և հակահամաճարակային միջոցների ձեռնարկմանը համապատասխան վայրերում:

Պատրաստեց Բորիս ՂԱՐԱՄՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

Դեմքեր

ՈՒՍՈՒՄ, ՈՐ ԿՈՉՎԱԾ Է ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊԱՀՈՎԵԼՈՒ

Մեծ զոհողությունների գնով ազատություն ու անկախություն ստացած երկրում նոր սերունդը, որն, այլ կերպ, անկախության սերունդն Է, աշխարհաքաղաքական արդի ծանրագույն պայմաններում գիտակցում Է, որ երկրի անվտանգության ապահովումը պայմանավորված Է յուրաքանչյուր բնակչի հնարավորին շատ գործուն մասնակցությունից:

Գրեթե բոլոր դպրոցներում սովորողները մշտապես զգում են մեր Ազգային հերոսների լուռ ներկայությունն ու զգոն, ապագա ուղին հուշող հայացքը: Իսկ հայրենասիրության լավագույն դասը, թերեւս, եղբայրական  գերեզմանոցում   հանգչող շիրիմներին կատարվող այցելություններն են, մերօրյա հերոսների մասին պատմությունները: Անցյալի հերոսական Էջերը վերապրելու եւ պապերի սխրանքներով հպարտանալու առիթն Էլ հենց նրանց մատաղ հոգիներում ծնում է ճշմարիտ հայրենասիրությունը: Եվ այսօրվա սերունդն էլ վաղը հայրենիքը հեռուներից կարոտելու փոխարեն նախընտրում է այն զենքով պաշտպանելու քաջությունն ունենալ՝ հմտանալով ռազմարվեստի բնագավառում:

Այս սերունդը տեր է ավագ սերնդի ձեռք բերած նվաճումներին ու արժեքներին, եւ որպես ասվածի լավագույն առհավատչյա, կարելի է բերել միայն այն փաստը, որ մեր շատ ու շատ երիտասարդներ, ավարտելով հանրակրթական դպրոցը, մեկնում են ուսանելու Հայաստանի եւ արտերկրի ռազմական բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում: Իսկ սովորում են նրանք բավականին լավ, դրանով եւս փաստելով Հայրենիքի անվտանգության ապահովման հանդեպ ունեցած իրենց վերաբերմունքը:

Օրերս շատ-շատերի թվում Արցախյան ազատամարտում հերոսական մեծ ուղի անցած  Իվան   Մեհրաբյանը  նույնպես ՀՀ  պաշտպանության  նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան  ռազմական  ինստիտուտից ստացավ շնորհակալագիր, որում, մասնավորապես, ասված է. «Գոհունակությամբ հայտնում ենք Ձեզ, որ Ձեր որդին՝ Վալերի Իվանի Մեհրաբյանը, ուսանելով ՀՀ ՊՆ Վ. Սարգսյանի   անվան ռազմական ինստիտուտում, պատվով է կատարում իր սրբազան պարտքը, զինվորական պահանջներն ու հրամանատարների հրամանները: Ազնվորեն եւ անմնացորդ է կատարում իր ծառայողական պարտականությունները: Աչքի է ընկնում իր ջանասիրությամբ, բացառիկ բարեխղճությամբ, կարգապահությամբ եւ կամքի ուժով: Նա բարձր կպահի ապագա հայ սպայի պատիվը: Դուք իրավամբ կարող եք հպարտանալ Ձեր զավակով, քանի որ նա լինելու է մեր հայրենիքի արժանավոր սպա եւ պաշտպան»:

Այսօր, իրավամբ, կարող ենք ասել, որ հասակ են առնում երիտասարդներ, ովքեր ծառայությունը պատվի խնդիր են համարում, գիտեն, թե ինչու պիտի իրենց երիտասարդության թանկ տարիները նվիրեն բանակին, գիտեն՝ ինչն են պաշտպանում եւ հանուն ինչի: Եւ իրենց ձեռք բերած ուսմամբ էլ կոչված են ապահովելու նշխարաչափ այս երկրի խաղաղությունը:

Երազ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
«Մարտիկ», թ.21

ՄԻ ՓՈՒՆՋ ԿԱՆԱՉԻ
Հորս սրտի փուշը դեռ մնում է 

Մայիս ամսում լրացավ իմ հոր 86-ամյակը: Հավաքվել էինք նրա տանը: Հայրս սիրում է երկար զրուցել դեսից-դենից: Սկսում է պատմել Հայրենական պատերազմի տարիներից, գոհանում է Աստծուց ամեն ինչի համար, այս խաղաղության համար, ասում է՝ էլ պատերազմ չտեսնենք:

Հորս հետ քայլում եմ Ստեփանակերտի փողոցներով, նորակառույց շենքերի մոտով: Նայելով ծառերի տերեւների ու խոտերի մուգ կանաչ գույնին, որը միայն մայիս ամսում է լինում, հայրս ասաց՝ «Փոխվում է ամեն ինչ, մարդիկ ծերանում են, փողոցները ասֆալտապատվում են, շենքերի տեսքը փոխվում է, բայց չի փոխվում Արցախի բնության մուգ կանաչ գույնը, որը  մագնիսի պես ձգում ու կարոտ է առաջացնում, հայրենի տուն վերադառնալու նպատակ է դնում մարդու սրտում»: Հայրս նայում է փոխված փողոցներին, շենքերին, պուրակներին, կանաչին ու այնպես է հիանում, կարծես այդ բոլոր փոփոխությունները իր համար լինեն:

Հայրս խնամքով մի թուղթ է պահում իր գրպանում, որն ամեն զրույցից հետո հանում է ու կարդում.

– Սա 1993 թվին ինձ տված շնորհակալական թուղթն է, որով շնորհակալություն են հայտնում իմ արած բարեգործության համար: Իմ չորս ամսվա աշխատավարձը՝ թոշակիս հետ միասին, տվել եմ զոհվածների ընտանիքների համար ստեղծված ֆոնդին:

Ասում եմ՝ «Հայր ջան, բա ինչո՞ւ չես հիշում 1994 թվականը, երբ մորս մահից դեռ վեց ամիս չանցած՝ Հեքիմյան փողոցի վրա գտնվող քո հինգ սենյականոց բնակարանը, որը երկար տարիներ սպասելուց հետո ուսուցիչների հերթով էիր ստացել, բռնի ուժով քեզնից վերցրին ու տվին զոհվածի ընտանիքի, պատճառաբանելով, որ տղադ Ռուսաստանում է ապրում, ռուսի հետ է ամուսնացած: Զարմացա՞ր, չէի՞ր հավատում, որ քեզ՝ Հայրենական պատերազմի մասնակցիդ, քո տնից կհանեն: Երկու տարի իմ տանը մնալուց հետո, բողոքելուց հետո մեկ սենյականոց բնակարան տվին քեզ: Ավելի լավ չէ՞ր այդ քո տված փողով քո բնակարանդ սեփականաշնորհեիր, որ քո ձեռքիցդ չառնեին»:

Նա հուզվում է.

– Չէ, ճիշտ չես դատում, այդ փողը զոհվածների ընտանիքներին ավելի շատ էր պետք, քան ինձ:

Թող հայրս ների ինձ, որ խառնվում եմ իր գործերին: Ինձ մի բան հանգիստ չի տալիս, ուզում եմ գոռալ ամբողջ Արցախով մեկ՝ ինչո՞ւ զոհվածի ընտանիքը չի օգտվում իրեն հասանելիք օգնություններից, չէ՞ որ բնակելի տներն առաջին հերթին նրանց համար են կառուցում: Ինչո՞ւ 1994 թվին իմ հորն անհանգստացրին, իր հինգ սենյականոց բնակարանը վերցրին, որը շատ մեծ դժվարությամբ ստացավ՝ ուսուցիչների հերթով: Ինչո՞ւ չթողեցին, որ հայրս՝ Սամսոն Միքայելի Ալեքսանյանը, անվանի ուսուցիչը, Հայրենական մեծ պատերազմի դառը տարիները ապրելուց հետո բնակվի այդ հինգ սենյականոց բնակարանում, մի՞թե արժանի չէր:

Այժմ իմ հորը հեռուստացույցով են ցույց տալիս Հաղթանակի օրը՝ մայիսի 9-ին, նա Մեծ հայրենականի մասնակիցների հետ միասին առջեւից է քայլում: Արցախի ղեկավարները նրա ձեռքը հարգանքով են սեղմում, շնորհակալություն են հայտնում, որ մասնակցել է պատերազմին, մինչեւ Չեխոսլովակիա է հասել:

Բայց ոչ ոք չի նկատում իմ հոր սրտում անթեղված վիրավորանքը, որը նա միշտ  թաքցնում է՝ իր երկար, ճերմակ բեղերի տակ մեղմ ժպտալով:

Թող քո կյանքը ջրի նման երկար լինի, հայր իմ, ու թող անցնի քո սրտում անթեղված վիրավորանքը:

Սա էլ իմ վարած մի փունջ կանաչին է, որը հանձնում եմ իմ թերթին:

Մարիետա ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

ՎԵՐՋԱՊԵՍ…

Ծանոթների կամ հարազատների հանդիպման եւ հրաժեշտի ժամանակ առաջին հարցը լինում է՝ «ո՞նց է առողջությունդ, այս բանը կարո՞ղ ենք անել»: Պատասխանները տարաբնույթ են լինում՝ «ոչինչ, հալա սաղ եմ», «շնորհակալություն, շատ լավ եմ» (ցույց տալով բութը մատը), «սաղություն լինի՝ ամեն ինչ կլինի»: Եվ, իրոք, ամեն ինչ կախված է առողջությունից: Դրա վառ վկայությունն է այն, որ մեր իշխանությունների հոգածության առանցքային հարցը բնակչության առողջության պահպանումն է, բուժսպասարկումն օրեցօր բարելավվում է՝ նոր հիվանդանոցներ են կառուցում, ծայրամասային գյուղերում բուժկետներ են բացում եւ այլն:

Օրինակի համար հեռու չգնանք: Ասկերանի շրջանի Նորագյուղում վերջին շուրջ կես դարում օրինակելի է կազմակերպվում ավելի քան 1400 բնակչության բուժսպասարկումը: Այստեղ գործում է բուժամբուլատորիա, որն ունի երկհարկանի շենք՝ իր բոլոր հարմարություններով: Նախկին բուժկետում, սկսած անցյալ դարի 50-ական թվականներից, ավելի քան 55 տարի անսահման նվիրվածությամբ աշխատել է բուժակ Հակոբ Պետրոսյանը՝ որպես վարիչ: Նա անթերի կատարել է իր սի-րած գործը եւ դարձել բնակչության սիրելին եւ արժանացել գյուղի մեծ ու փոքրի հարգանքին: Բուժակ Պետրոսյանը երկար տարիներ սպասարկել է նաեւ Սարդարաշենի բնակիչներին: Եղել են տարիներ, երբ խելացի բուժակը կատարել է այլ պատասխանատու աշխատանք` Ստեփանակերտի կոմերիտշրջկոմի երկրորդ քարտուղար, Նորագյուղի «Հաղթանակ» կոլտնտեսության կուսկազմակերպության ազատված քարտուղար (1981-1988թթ.):

Հարկ է նշել, որ այդ տարիներին աշխատանքի են գործուղվել բժիշկներ Իրինա Ավանեսովան, Նելլի Աղայանը, Մելինա Գրիգորյանը: Աշխատել է նաեւ տեղացի առաջին բժիշկ Իրադա Խաչատրյանը, որին տեղափոխեցին Իվանյանի զինվորական հոսպիտալ: Նշված բոլոր բժիշկ-մասնագետները աշխատել են կարճատեւ: Լավ են աշխատել, սակայն չկարողացան հարմարվել գյուղի ապրելակերպին, չնայած Նորագյուղը Արցախի գյուղերից լավագույնն է իր բոլոր հարմարություններով: Այդպես էլ եղավ. բոլոր բժիշկներն էլ թողեցին գյուղը՝ իր խոստումնալից հեռանկարով, նաեւ՝ գյուղական բազմաթիվ  «դժվարություններով»:

1981 թվականին Նորագյուղում՝ Գուրգեն Բարսեղյանի եւ Անժելայի հարկի տակ ծնվեց ապագա բժիշկ Գեւորգը: Նա ավարտեց Նորագյուղի Վ. Պետրոսյանի անվան միջնակարգ դպրոցը եւ 1999թ. ընդունվեց Արցախի պետական համալսարան՝ բնագիտական ֆակուլտետի բժշկական բաժին: 2005 թ. փայլուն գիտելիքներով ավարտեց համալսարանը, եւս մեկ տարի՝ ինտերնատուրան: Ապա  ավարտեց զինծառայությունը Արցախի պաշտպանության բանակում եւ 2008թ. փետրվարին աշխատանքի անցավ հայրենի Նորագյուղում՝ որպես գյուղական ամբուլատորիայի գլխավոր բժիշկ: Գեւորգին սրտաբաց ընդունեց աշխատող բուժանձնակազմը:

Ներկայումս այստեղ ամեն ինչ իր տեղն է: Ամբուլատորիան ժամանակին ապահովվում է պահանջվող առաջին օգնության դեղամիջոցներով,  միայն դժգոհելու տեղիք է տալիս բուժակների ցածր աշխատավարձը:

Վերջապես Նորագյուղն ունեցավ սեփական կադր: Վստահ ենք, որ նա չի թողնի հայրենի գյուղը:

Ջամիլ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

ՍԻՐԱՅԻՆ ՄՈՏԻՎՆԵՐԸ ՀԻՆ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Կարծում եմ, շատերը հաճելիորեն կզարմանան, տեղեկանալով, որ մեր հին տապանաքարերի արձանագրություններում առկա են նաեւ սիրային մոտիվներ:

Շիրմաքարը, որի կողերին գրված արձանագրությունը մեկնաբանելով ուզում եմ ներկայացնել ընթերցողին, տեղադրված է 1905-06թթ. Շուշիում հայ-թուրքական (տաճկական, թաթարական) զինված ընդհարման ժամանակ զոհված հայդուկների տասնապետ, քսանհինգամյա Ասլան Աղաբաբյանի շիրմին: Այն գտնվում է քաղաքի ռեալական ուսումնարանից ոչ հեռու՝ վերը նշված ընդհարման ժամանակ զոհված հայերի գերեզմանատանը: Արձանագրությունը սկսվում է հարավային կողից, ավարտվում` հյուսիսահայաց կողին: Կողերը բաժանված են երկուական մասերի, որտեղ աջը ձախի շարունակությունն է հանդիսանում: Արձանագրությունը, որ էպիտաֆիա է (դամբարանական բանաստեղծություն՝ փորագրված գերեզմանաքարի վրա), բաղկացած է 45 տողից: Այն իրենից ներկայացնում է մի յուրատեսակ բնութագիր, որը սերունդներին է փոխանցում հերոսի մի շարք զգացմունքների մասին (մարտունակություն, հայրենասիրություն, նվիրվածություն ազգին, ընկերասիրություն, սեր եղբոր և սիրած էակի նկատմամբ):

Էպիտաֆիան մեզ պատմում է, թե ինչպես է հոգու խորքում նշված զգացմունքներն ունեցող երիտասարդ տասնապետը Ագուլեցոց Ս.Աստվածածին եկեղեցուց դարանակալված թշնամիներին դուրս վռնդելու ժամանակ անձամբ առաջին գիծ անցել, լուծել իր հրամանատարության տակ գտնվող տասնյակի առաջ դրված խնդիրը անձնազոհությամբ: Առաջին տողերում գրված է.

Ուր գնացիր քաջադրեցիր
Չես մոռացել հավիտյան
Շուշիի մեջ կռվեցիր
Ակուլեաց մայր ժամումը էիր
Տասնապետ ու Քաջընտիր…

Ինչպես տեսնում ենք, տողերը խոսում են նրա քաջության, լավ կազմակերպիչ, լավ հրամանատար ու լավ էլ մարտունակ լինելու մասին: Նա փափագել էր եկեղեցին ազատ, իսկ քաղաքը խաղաղ կյանքով ապրելիս տեսնել: Սակայն քաջընտիր ու խիզախ հայդուկը չկարողացավ այդքանը տեսնել: Նրա փափագը մնաց թերի: Այդ մասին վկայող տողերն ասում են.

Քաջ կռվում էիր դու հատուկ
փափակտ թերի հայտուկ…
Շատերը թողիր քեզ փափագ
գիշերվան սուրբ նահատակ…

Ասլան Աղաբաբյանի հետ մեծ հույսեր էր կապում ժողովուրդն իր համար օրհասական պահերին: Նրան համարում էր իր իսկական փրկիչը: Փրկիչ, որի մուրազը թերի մնաց՝ բավական չէր, ժողովրդին էլ մեծ կսկիծ պատճառեց նրա սպանվելը: Ճիշտ է, նա գնացել է անձնազոհության ու ազատագրելով եկեղեցին, ստիպել, որ թուրքը հետ քաշվի, սակայն ժողովուրդն ուզում էր ձեռք բերած հաջողության հետ, հաղթանակի հետ կենդանի տեսնել նաև սիրված երիտասարդին, խիզախ զինվորին ու վճռողական, կտրուկ որոշումներ  կայացնող հրամանատարին: Ժողովուրդը ողբում ու ափսոսում է.

Փափակտ թերի մնացաւ
եղավ մեզի սրտացաւ

Էպիտաֆիայում պարզ արտացոլված է եղբայրներ Արսենի և Թումասի սերը Ասլանի նկատմամբ, ովքեր ծնողներին սիրտ տալով՝ խոստանում են իրենց քաջընտիր ընկերների հետ միասին անպայման վրեժ լուծել: Նրա եղբայրների և ընկերների վրեժխնդրության մասին ասվում է.

Եղբայրք ունիս Քաջընտիր
Արսենն է վրեժխնդիր

Ասլան Աղաբաբյան հայդուկի, քաջ երիտասարդի մահը մի առանձնահատուկ կսկիծ է պատճառում երիտասարդ աղջիկներին, ինչը ներկայացվում է այսպես.

Օրիորտները միաձայն
կանչում են Քեզ ազրեր ջան…

Առանձնահատուկ ձևով է ներկայացված Ասլանի նշանածի (անունը չի գրված, երևի հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ կարող է հետագայում ամուսնանալ) ընկճվածությունը, կենդանի մեռած վիճակն ու նրա հոգեկան ապրումները: Ներկայացնում եմ այդ տողերը.

նշանածտ վիզը ծռած
լալէն աչքերն է ուռած
չըարժանացավ պսակիտ
ծնողներից ամաչելով
կանչում էր քեզ ողբալով
խընայե ինձ ով անգին
Հողը մտնենք միասին…

Տողերի հեղինակը չէր կարող արհեստական գունազարդել, եթե նրանց սերը փոխադարձ չլիներ, միմյանց նվիրված չլինեին, միասին ապագա կերտելու հստակ ծրագիր չունենային: Նրանց չի վիճակվել միասին ճաշակել կյանքի դժվարություններն ու քաղցրությունը: Հենց դրա համար է, որ սիրո խոստում տված աղջիկը հողը մտնել կուզե սիրած տղայի հետ` անիմաստ համարելով իր հետագա ապրելը:

Կա մի արձանագրություն, որում խոսվում է փոխադարձ սիրո, անզգույշ սպանության, ներման, ներումը չընդունելու և ողբերգական մահվան մասին, գրված է Թունյանների սերունդներ 17-ամյա Օվսաննայի և եղբոր՝ Հայկի յոթ կտորից բաղկացած բրգաձև շիրմաքարի չորս կողերին (գտնվում է քաղաքի հյուսիսային կողմի գերեզմանատանը):

Որ փոխադարձ էր ու նախանձելի Օվսաննայի և Հայկի իրար սիրելը, կիմանանք վերջում: Այժմ ներկայացնենք արձանագրությունը մաս-մաս՝ ըստ դեպքերի հաջորդականության:

Արձանագրությունից պարզվում է, որ տասնչորսամյա Հայկը խաղացել է հրազենով: Անզգույշ մի շարժում, կրակոց, որի արդյունքում մահացու վիրավորվել է նրա քույրը՝ տասնյոթամյա Օվսաննան: Դեպքն արձանագրությամբ ներկայացվում է այսպես.

Քո գնդակը կրծքիս դիպավ
Հա՜յկ, քո խաղը ինձ մահ տվավ
Աչքս ընդմիշտ փակում եմ ես
Քեզ ներում եմ, դու անմեղ ես:

Ըստ արձանագրության, անզգույշ, սակայն ողբերգական սպանությունը կատարվել է 1897թ. հունվարի 2-ին: Ինչպես վկայում է արձանագրությունը, քույրն անմեղ է ճանաչում ու ներում եղբորը, չնայած վերջինս զրկել է նրան ապրելու իրավունքից:

Հակառակ կողին գրված արձանագրությունը վկայում է, որ չնայած քույրը ներել է եղբորը ծանրագույն, անզգուշության հետևանքով կատարած հանցագործության համար, սակայն ներումը չի ընդունել եղբայրը՝ Հայկը: Դիմելով քրոջը՝ Օվսաննային, նա ասում է.

Իմ գնդակը քեզ սպանեց
Քո մահդ էլ` ինձ, Օվսաննա
ների՜ր, քույրիկ ես անմեղ եմ
Մարդ փորձանքի է ենթակայ…

Քառատողը վկայում է, որ քրոջ սպանելու համար չնայած Հայկը չի կանգնել դատարանի առաջ, քույրն էլ նախապես ներել է նրան, այնուամենայնիվ, տղան իրեն հանգիստ ու անմեղ չի համարել, քրոջ մահը շատ ծանր է տարել: Իր հոգեկան ապրումների մասին ոչ ոքի տեղյակ չի պահել, ոչ ոքի հետ երևի հաշվի էլ չի նստել: Հետո ի՞նչ, որ չեն դատել: Նա ոչ մի ներում չընդունելով, ինքն իրեն դատելով կայացրել է դատավճիռ՝ ինքնասպանություն:

Չգիտենք ինչ է կատարվել Հայկի հետ շուրջ իննը ամիս՝ հունվարի 2-ից մինչև նույն թվականի սեպտեմբերի 14-ը՝ հարազատ քրոջ ծննդյան օրը, բայց մի բան պարզ է, որ քրոջ ծննդյան օրը կայացել է նշված դատավճիռը:

Եվ ի՞նչ: Եթե Ասլան Աղաբաբյանը գիտակցաբար նահատակվել է հանուն ազգի և սիրած աղջկա, ապա Հայկի հրազենով խաղալը վերածվել է ողբերգության, որից էլ ծնվել է ավելի ահավոր ողբերգություն՝ գիտակցված ինքնասպանություն:

********************************************************************************

ՄԱՆՐԱՊՃԵՂԱՐԱՆ

ԱՆԱՉԱՌ «ՔՆՆԱԴԱՏԸ»

Ավտովթարից զոհվեց մի անտաղանդ գրող: Բայց,  դե, տաղանդավոր մարդ է մեռնում, թե անտաղանդ, միեւնույն է՝ ցավակցելը պարտադիր է: Ցավակցություն հայտնեց նաեւ Չըխկի Արսենը: Սակայն ընկերական շրջապատում նա կեսլուրջ-կեսկատակ ասաց.
-Վրաերթ կատարող վարորդը զոհվածի ամենաանաչառ քննադատն է:

ՇԼՅԱՊԱ

Չըխկի Արսենը սկսեց նախատել մի շլյապավորի՝ վերջինիս մի անվայել արարքի համար: Սակայն շլյապավորը համառորեն չէր ընդունում իր սխալը:
Երբ Չըխկի Արսենը տեսավ, որ ասածը տեղ չի հասնի, եզրափակեց.
-Ափսոսում եմ՝ շլյապայի տակ մարդ չկա:

ԱՆՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻ ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻՆ

Գյուլխաս մայրիկը հարեւանուհուն կաթ էր վաճառում՝ կաթին ջուր խառնելով: Մի անգամ էլ, երբ հարեւանուհին եկավ կաթը տանելու, տեսավ, որ Գյուլխաս մայրիկը ջուր է լցնում իր բաժին կաթի մեջ:
Երբ հարեւանուհին սկսեց նախատել Գյուլխաս մայրիկին, վերջինս բորբոքվեց.
-Այ անքաղաքավարի, ինչո՞ւ ես առանց դուռը ծեծելու ներս մտնում:

ԱԿՆԹԱՐԹԱՅԻՆ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄ

Թեեւ քաղաքացին անմեղ էր, բայց դատավորը փող պահանջեց՝ նրան «արդարացնելու» համար:
Քաղաքացին ազնիվ մարդ էր եւ չէր ուզում թաթախվել կեղտոտ գործարքների մեջ, որոշեց վրեժ լուծել: Նա գնաց էն հայտնի տեղը, նրան տվին պահանջվող գումարը, որ տա դատավորին:
Քաղաքացին ներկայացավ դատավորին, վերջինս բացեց գրասեղանի դարակը, ստացավ կաշառքը եւ հենց էն է՝ ուզում էր փողերը գցել դարակը, երբ բացվեց դուռը եւ օրգանի երկու շորափոխված աշխատողները մտան ներս.
-Սրիկայի մեկը, սրիկայի: Դու, ի՞նչ է, ուզում ես ինձ նման արդար դատավորին կաշառե՞լ,- գոռաց դատավորը եւ փողերը շպրտեց քաղաքացու երեսին:

ԱՏԱՄՆԱՑԱՎԻ ԴԵՂ

-Վաա¯յ, ատամի ցավից մեռնում եմ,- ասաց ընկերն ընկերոջը:
-Էն օրը իմ ատամն էլ էր ցավում,- պատասխանեց ընկերը:
-Բա ո՞նց արիր, ի՞նչ դեղ ընդունեցիր, որ ցավն անցավ:
-Հեչ, կինս ինձ խտտեց-գուրգուրեց ու … ցավն անցավ:
-Էդ ինչ լավ է, դե արի գնանք:
-Ո՞ւր:
-Ձեր տուն…
-Ի՞նչ կա, ինչի՞ համար:
-Ո՞նց թե ինչի համար: Գնանք էդ դեղից ես էլ ընդունեմ, որ ատամիս ցավն անցնի:

ԻՆՉԵՍ ԻՄԱՆԱԼ, ԹԵ ԻՆՉ ԱՆԵԼ

-Չգիտեմ՝ ի՞նչ անել:
-Սովորիր ինչ չանել եւ կիմանաս՝ ինչ անել:

ՉԵՆՔ ՎԱԽԵՆՈՒՄ

Ցեխը շրջանցում են ոչ թե նրա համար, որ դրանից վախենում են, այլ՝ որ զզվում են:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Aрмяне вне Армении

“Быть армянином в Турции стало модно”?

Эта фотография сделана на одной из узких улочек Стамбула – города, где по неофициальным данным бок о бок живет около 15 миллионов представителей различных национальностей. Среди них – турки и армяне. И это – несмотря на память, которая включает в себя и 1915 год…

Как же живут сегодня армяне в Турции? Как чувствуют себя в стране, где возможно убийство Гранта Динка – по национальному признаку? Как ощущают себя среди тех, кого принято называть “историческим врагом”? В стране, где туристы из Армении все-таки с опаской говорят о том, откуда они, и где до сих пор турецкие националисты могут угрожать тому, кто сейчас стоит у руля “Акоса”?

“Свои среди чужих”, обремененные памятью исторических отношений, армяне продолжают жить в Турции, считая ее своей Родиной и все-таки не забывая о том, что они – армяне…

Первый разговор на эту тему произошел в старом центре Стамбула в одном из обувных магазинчиков, в котором владельцы – армяне. Сын и отец наперебой отвечали: “Шад лав, шад лав энк…” и рассказывали о том, что в принципе не чувствуют себя ущемленными в чем-либо.

Армяне в цифрах и фактах 

За несколько дней, проведенных в Стамбуле, удалось узнать о том, что в стране, у которой нет официальных отношений с Арменией, проживает около 60-70 тысяч армян – граждан Турции. Большинство их живут в Стамбуле, большая армянская община есть и в селе Вакыфлы у Муса-лера. Действует Патриархат, а также более 30 армянских церквей, большая часть которых расположена во втором турецком городе – Стамбуле. Основная масса верующих-армян – православные, но есть и небольшой процент католиков-армян.

В Турции также действует 16 ежедневных армянских учебных заведений и две армянские больницы, одна из которых “Сурб Пркич” считается очень престижной в Стамбуле.

Есть 3 газеты: две армяноязычные – “Мармара” и “Жаманак” и одна туркоязычная “Акос”. Главный редактор “Акоса” Грант Динк в свое время говорил о важности приобщения к “армянскости” тех армян, которые, увы, уже не знают родного языка…

Единственным официальным представительством в Турции от Армении является Постоянное Представительство РА в Организации Черноморского экономического сотрудничества. Армения с 2001 года является членом этой организации и защищает в ней свои экономические интересы наряду с 12 странами. Представительство – единственное место в Стамбуле, где официально развевается армянский триколор, но при этом Представительство не обладает дипломатическими полномочиями, в его обязательства входит лишь защита экономических интересов Армении в рамках ОЧЭС.

Что касается ярких армянских имен в турецкой политической палитре, то таковых нам найти не удалось. Последний армянин-депутат в турецком парламенте был избран в 60-ые годы прошлого века. Сегодня имена тех или иных армян появляются в списках каких-то партий, есть какие-то занимаемые армянами должности, но в целом это не известные по всей Турции политические деятели.

Но община армянская в Турции довольна активна. Говорят, что регулярные высокие баллы армянским певцам на Евровидении со стороны Турции – не случайность, а планомерная работа общины – в преддверии конкурса в армянских школах делаются PR-акции. Вообще, армяне в Стамбуле живут не очень компактно – но большинство их проживает на одной из центральных улиц “Таксим”, на которой, кстати, можно увидеть и надписи на армянском языке тоже. По статистике, число представителей армянской общины с каждым годом уменьшается, но это естественный процесс – очень много граждан Турции, независимо от национальности, выезжают в Европу: за лучшим образованием, к лучшей жизни. А вообще, армяне в Турции – самая большая по численности христианская община. Община часто собирается, устраивает “Сиро сеханнер” и не теряет связь с исторической Родиной – в основном поддерживая отношения с Эчмиадзином.

К демократическим переменам

Многие армяне в Стамбуле, говоря о своей жизни там, рассказывают, что ситуация с демократическими процессами в Турции улучшилась. И в связи с этим обычно закрытая армянская община стала активней интегрироваться в турецкую жизнь. Вообще, то, что произошло в Турции после убийства Динка, никак не уместилось в застаревшие политические взгляды – как армян, так и турок. Никто и представить не мог бы, что стотысячная толпа турок могла выйти на улицы и кричать “Мы – армяне!”. На вопрос “Турки? Не курды?” армяне отвечали: “Нет, именно турки…” Говорят, что после убийства Гранта Динка отношение к армянам в целом изменилось  к лучшему – появился интерес к ним, в том числе и к армянской версии исторических событий в начале 20 века. Кто-то из наших собеседников сказал: “Это даже стало модным – быть армянином”. Люди, которые раньше даже не знали, где находится Армения и что это за страна, теперь стали больше интересоваться – что же все-таки было в 1915 году? В целом, в Турции сейчас стало меняться отношение к своей истории вообще. И кстати, в связи с улучшением ситуации со свободой слова уже можно спокойней говорить в Турции о геноциде и употреблять это слово.

Изменится ли отношение турок не только к слову “геноцид”, но и к его содержанию в контексте армяно-турецких взаимоотношений – сегодня об этом очень сложно сказать. Но то, что там постепенно происходит трансформация взаимоотношений хотя бы с теми армянами, которые проживают в Турции, это заметно. Сложно сказать о причинах подобной трансформации – ведь не секрет, что соседняя страна настолько стремится в Европу, что может и в отношении армян допустить определенную “мягкость”. Но в любом случае, 60000 армян в Турции – цифра немалая. И, несмотря на все национальные установки и закоренелость взглядов на те или иные вопросы, все же неслучайно было в Стамбуле увидеть такую картину – иногда бывает и такое, что кошка и собака могут ужиться под одной крышей…

Карине ОГАНЯН

МИССИЯ СКВОЗЬ 90 ЛЕТ 

В начале 1919 г. бакинские армяне – братья Маиляны (Егия, Даниел, Ованес) – крупные рыбо- и нефтепромышленники, известные благотворители создали финансируемую ими же научно-экономическую экспедицию, цель которой – помочь и содействовать возрождению экономической, духовной жизни молодой Республики Армения, укреплению ее обороноспособности.

Экспедиция действовала в Тифлисе, где в это время находился ряд армянских общественных и научных организаций. Она располагала специальными отделами, которые занимались изучением потенциальных возможностей, ресурсов Армении. К работе привлекались как армянские, так и зарубежные ученые-специалисты.

В результате была создана основная программа деятельности экспедиции, в которой приоритетным считалось переселение и заселение армян в пределы республики. Сознавая важность данного вопроса, экспедиция решила обратиться за помощью к правительству Армении и армянской общественности.

Интервенция турецких войск в Закавказье и оккупация Баку, а также установление советской власти подорвали финансовые основы братьев Маиловых, и экспедиция прекратила существование.

Полагаем, что суть открытого письма имеет актуальное значение и в наши дни.

Письмо публикуется  с некоторыми сокращениями.

Алвард ГАЗИЯН, “Голос Армении”, 03.06.08 г.

Открытое письмо

Научно-экономической экспедиции братьев Маиловых 

ВОССТАНОВЛЕНИЕ АРМЕНИИ И ЕЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ требуют незамедлительного всестороннего изучения страны, и здесь необходимо сотрудничество и совокупные усилия всех научных и общественных сил.

Безусловно, одной из важнейших очередных проблем общегосударственного значения является проблема переселения армян и заселения Армении. Судьба молодой республики в значительной мере будет зависеть от успешного разрешения этой проблемы.

История знает государственное собирание земель, но ей неизвестно собирание рассеянных сынов в родную страну. Не ошибемся, если скажем, что эту новую страницу истории открывает Армения.

Однако до настоящего времени в деле разработки этого вопроса – установления плана переселения и заселения если не совсем, то почти ничего не сделано.

Государство и общество теперь должны подготовиться к наиболее целесообразному разрешению этой задачи, которая является результатом всей прошлой политической жизни народа и свершившейся действительности. Начавшееся уже переселение может принять стихийный характер и застигнуть врасплох как общество, так и правительство, рискуя причинить невозвратимые потери.

Но разрешение этих тяжелых задач непосильно одному только государству, вернее, его исполнительному органу – правительству.

Здесь необходима согласованная работа трех сил: науки, общества и государства (правительства).

Изучение этого вопроса экспедицией производится одновременно в нескольких направлениях: 1) история иммиграции и колониальной жизни армян; 2) условия и возможность заселения Армении; 3) жизнь зарубежных армян; 4) какова должна быть политика Армении в деле переселения; 5) карта переселения и заселения Армении (кого, откуда и куда переселить) ; 6) организация переселения и заселения Армении; 7) техника переселения и заселения.

Работы ведутся силами экспедиции под непосредственным руководством членов ее коллегии.

В целях создания известного научного контроля и сотрудничества экспедиция сочла нужным организовать по данному вопросу совещательную комиссию из представителей научных армянских обществ г. Тифлиса и сведущих лиц.

ЭКСПЕДИЦИЯ СОЗНАЕТ, ЧТО В СТОЛЬ ВАЖНОМ И СЛОЖНОМ ДЕЛЕ она не может ограничиваться только своими силами и здесь необходимо всестороннее содействие со стороны всех тех, кому дороги интересы строительства Армении.

Март, 1920 г.

——————————————————————————————-

Безопасность

В рамках работы Степанакертского ресурсного центра при поддержке организации “International Alert” в Карабахе реализуется несколько проектов по темам, касающимся евроинтеграции, демократии, цене конфликта и безопасности.

Сфера безопасности – та область, которая чрезвычайно волнует карабахцев. Ведь вообще все Карабахское Движение в далеком 1988 году начиналось на волне ощущения опасности – сначала потери своей идентичности, потом уже – за жизнь, за близких, за свои дома, за Родину и т. д.

Что же является основным в вопросе безопасности карабахцев? Почему мы сегодня говорим о возврате беженцев, о сдаче территорий, о статусе и гарантиях – именно в контексте безопасности? Мы надеемся получить на этот вопрос экспертную оценку политологов, журналистов и политиков, с которой вы можете ознакомиться в ближайших номерах “Демо”.

Признание НКР не самоцель, а возможность обеспечения политико-дипломатическими средствами безопасности народа от возможных внешних угроз

Масис МАИЛЯН
независимый эксперт по вопросам
внешней политики и безопасности,
в 2001-07 гг. замминистра иностранных дел НКР, в 2004-07 гг. член Комиссии по информационной безопасности Совета безопасности НКР

Обеспечение безопасности народа НКР является ключевой проблемой в урегулировании конфликта с Азербайджаном. Нынешнее поколение карабахцев подверглось реальной угрозе полного физического уничтожения в ходе начатой Азербайджаном в 1992 году широкомасштабной вооруженной агрессии. Только ценой больших людских и материальных потерь удалось остановить войну, коснувшуюся практически каждую карабахскую семью, жертвами которой стали тысячи людей. Поэтому проблема безопасности для НКР непосредственно и прямо связана с обеспечением права на жизнь, без которого, как говорил французский философ Шарль Фурье, «все остальные права человека превращаются в нуль».

В Карабахе люди старшего поколения помнят, как в течение всего периода пребывания Нагорного Карабаха в составе Азербайджанской ССР республиканские власти систематически нарушали права карабахских армян, реализуя репрессивную политику, призванную изменить демографическую картину Арцаха. Подавлялось естественное развитие экономики, которая искусственно замыкалась на другие регионы Азербайджана и способствовала притоку в край этнических азербайджанцев. Армяне Карабаха испытывали на себе всю тяжесть советского репрессивного аппарата. Имели место случаи убийств, исчезновений людей и пыток, произвольных арестов, показательных судов над политическими заключенными, подавления инакомыслия и открытой депортации жителей десятков населенных пунктов.

Армянское население автономии не смирялось с дискриминационной политикой азербайджанских властей и неоднократно поднимало карабахскую проблему перед центральными органами власти СССР. Такие попытки предпринимались  в 30-е годы ХХ столетия, затем в 40-ых, 60-ых и 70-ых годах, однако в условиях советской тоталитарной системы все они были жестоко подавлены. Таким образом, практически весь период истории НКАО свидетельствует о том, что именно нарушение базисных прав личности – права на жизнь и свободу, подавление Азербайджаном права народа в целом являлись глубинной причиной нагорно-карабахского конфликта.

И если в советские годы Азербайджан проводил «ненасильственную» политику по выдавливанию коренного армянского населения НКАО, после развала СССР и обретения независимости  азербайджанское политическое руководство прибегло к насильственным мерам и прямой вооруженной агрессии против Карабаха. Причем уже на первых этапах разворачивающейся борьбы стратегия блокирования всех транспортных путей и создание режима полной блокады недвусмысленно свидетельствовали о том, что политика Азербайджана по отношению  к армянскому населению Арцаха претерпела коренное изменение и речь уже идет не об изгнании, а о физическом уничтожении. Таким образом, Азербайджан, с момента своего первого появления на политической карте мира в 1918 году, ставил перед собой задачу уничтожения Арцаха – тем или иным способом. На протяжении всей истории взаимоотношений Азербайджан при всех режимах представлял реальную угрозу безопасности Нагорного Карабаха. Поэтому обеспечение внешней безопасности НКР и ее  народа и сегодня остается весьма и весьма актуальной задачей.

В то же самое время  НКР не угрожает безопасному  существованию и развитию Азербайджана. Напротив, после правового выхода Нагорного Карабаха из состава Азербайджана и заключения перемирия, последний продемонстрировал бурное экономическое развитие. Об этом свидетельствуют статистические данные, озвученные президентом  этой страны на  заседании Кабинета Министров весной сего года. По словам азербайджанского президента, за последние четыре года, в 2004-2007 годах, экономика Азербайджана возросла на 96 процентов, экономический потенциал удалось удвоить и на этой экономической базе сохранить высокие темпы роста. Было отмечено, что бюджет Азербайджана с каждым годом увеличивается, сводный бюджет на 2008 год находится на уровне 12 миллиардов долларов. Это в десять раз больше, чем в 2003 году. По бюджетным расходам на душу населения Азербайджан находится на одном из передовых мест на всем пространстве СНГ, страна занимает высокое место по этому показателю в мировом масштабе.

Исходя из вышеизложенного можно констатировать, что Нагорно-Карабахская Республика в послевоенных границах 1994 года не препятствует развитию Азербайджана. Более того,  сегодняшние фактические границы между НКР и Азербайджаном, появившиеся вследствие этно-территориального размежевания, являются важным элементом в поддержании стабильности в регионе. Создавшиеся условия, с одной стороны, позволяют  странам региона развиваться, а с другой –  способствуют обеспечению прав граждан НКР на физическую безопасность и государственную независимость. Совершенно очевидно, что наша страна не сможет самостоятельно развиваться и обеспечивать военную, продовольственную, энергетическую и экологическую  безопасность в изначально нелегитимных и анклавных границах бывшей НКАО. Очевидно и то, что  претензии Азербайджана на территории Карабаха являются вопросом политических амбиций, а не жизненно-важным фактором развития этой страны.

Кроме того, общеизвестно, что перемирие между Азербайджаном и НКР держится исключительно благодаря сложившейся системе военно-политического баланса сил сторон, в которой освобожденные в ходе навязанной нам войны территории выполняют стратегическую функцию. Любой скоропалительный и не гарантированный целым рядом предварительно ратифицированных межгосударственных соглашений отход от сложившихся реалий  приведет к немедленному нарушению упомянутого баланса сил и, вне всякого сомнения, спровоцирует возобновление боевых действий с катастрофическими для всего региона последствиями. Страны и организации, декларирующие собственную заинтересованность в поддержании мира и стабильности в регионе, должны поддерживать стратегический баланс, трезво оценивать всю сложность и хрупкость ситуации, предпринимать и настаивать лишь на тех шагах, которые однозначно будут способствовать укреплению режима прекращения огня, системному поддержанию региональной безопасности и установлению атмосферы терпимости.

Важную роль в сохранении стабильности и безопасности в регионе играют регулярные вооруженные силы НКР. Армия обороны НКР занимается решением следующих основополагающих задач: во-первых, обеспечение безопасности народа НКР перед лицом серьезной угрозы военной или террористической интервенции с территории  Азербайджана; во-вторых, фактического выполнения эффективной миротворческой функции в условиях неурегулированности карабахско-азербайджанских отношений. Армия обороны НКР, которая находится в полном подчинении гражданских властей и является важным фактором региональной безопасности, должна стать участником международного военного сотрудничества, в том числе в военно-образовательной сфере.

Мировой исторический опыт показывает, что наиболее мощной и совершенной организацией, призванной обеспечить безопасность в масштабе всего общества, является государство.

Одной из важнейших функций государства является именно защита интересов всех своих граждан, социальных групп, обеспечение их безопасного существования и жизнедеятельности. Народ Карабаха создал и отстоял в войне свое государство. Признание независимой государственности НКР со стороны международного сообщества откроет новые возможности для укрепления безопасности республики и станет важным шагом на пути вхождения НКР в лоно мирового сообщества, что поможет вовлечению республики в региональные интеграционные процессы. Признанный статус независимой государственности НКР не самоцель, а возможность обеспечения политико-дипломатическими средствами безопасности народа от существующих и возможных внешних угроз.

Важно отметить, что отсрочка мировым сообществом признания де-юре государственной независимости Нагорно-Карабахской Республики и приток в Азербайджан нефтедолларов стимулируют эту страну демонстрировать все более жесткую риторику и занимать воинственную переговорную позицию. На тех странах, которые инвестировали нефтяной сектор экономики Азербайджана, лежит большая ответственность за сохранение мира в регионе.  Этим странам следовало бы последовательно, четко и недвусмысленно указывать Азербайджану на бесперспективность его агрессивной позиции.

Исключительно важную роль играет контроль со стороны Соединенных Штатов за использованием создаваемой в Азербайджане при помощи США военной инфраструктуры в целях поддержания безопасности в бассейне Каспийского моря. США должны обладать эффективным механизмом для предотвращения использования этих сил против интересов НКР и Республики Армения.

Учитывая бурно меняющийся миропорядок, на наш взгляд, настало время заинтересованным международным организациям найти возможность для подключения Нагорно-Карабахской Республики к региональным системам безопасности. Это было бы целесообразным, поскольку международно-признанное устройство Южного Кавказа, которое состоит исключительно из трех государств, не учитывает все действующие в регионе силы, потому и не может обеспечить  полноценную и долгосрочную региональную стабильность.

Подобный подход способен, с одной стороны, повысить ответственность всех субъектов региона за судьбу Южного Кавказа, с другой – даст возможность соответствующим международным структурам сотрудничать с реально функционирующими в регионе структурами безопасности.

Для повышения защищенности НКР прямые связи нашей страны с международными инстанциями всех уровней должны наращиваться. Не одна лишь арена международной дипломатии урегулирования должна быть местом поиска большей безопасности для НКР. Есть много иных возможностей презентации реального потенциала нашей страны. Даже будучи временно непризнанной страной, НКР могла бы активнее работать со всеми заинтересованными странами и международными структурами. Не нужно приводить фактор Армении в качестве основной причины изоляции НКР от ключевых политических процессов в регионе и мире.

Времена меняются, и условия в нашем регионе также подвергаются радикальным изменениям. Появляются новые вызовы и возможности, которые необходимо осмыслить, проводя инициативную политику. НКР может и должна выносить на международный уровень собственные политические инициативы. В этом случае потенциал Армении и Диаспоры будет эффективно задействован. Выжидательная позиция не только вредна, но и опасна. В современном мире одна лишь надежда на боеспособность армии недостаточна для обеспечения безопасности и ускоренного развития страны. Проблемы национальной безопасности не ограничиваются военной сферой, а охватывают почти все стороны жизни страны в тесной взаимосвязи и взаимодействии.

Национальная безопасность НКР может и должна быть обеспечена на нескольких уровнях: системой безопасности самой НКР, документально оформленными гарантиями Армении, гарантиями, которые будут включены в текст будущего мирного договора с Азербайджаном, а также международными гарантиями (включая возможное подключение НКР к региональным и субрегиональным системам безопасности).

Если остальные формы или уровни гарантий безопасности НКР обусловлены результатами будущих двусторонних и многосторонних переговоров, то не существует объективных преград для создания недостающих элементов собственной системы национальной безопасности, ее упорядочивания и развития.   У нас по сей день отсутствует такой важный элемент в системе безопасности как Концепция национальной безопасности НКР.  В этом документе, как правило, фиксируется совокупность официально принятых взглядов на цели и государственную стратегию в области обеспечения безопасности личности, общества и государства от внешних и внутренних угроз политического, экономического, социального, военного, техногенного, экологического, информационного и иного характера с учетом имеющихся ресурсов и возможностей.  Принятие Арменией собственной Концепции национальной безопасности создало необходимые условия для разработки и принятия подобного документа в НКР. Очевидно, что Концепции национальной безопасности двух армянских государств  должны быть взаимосвязаны и взаимно дополнять  друг друга.

Для демократического социума безопасность государства и общества является важной функцией обеспечения свободы и безопасности личности. По словам Николая Бердяева, этически надо стремиться к такому строю жизни, в котором «личный», «общественный» и «государственный» взаимодействуют и ограничивают друг друга, обеспечивая максимальную свободу творческой духовной жизни.

В современной политологии существуют понятия “минимальная” и “демократическая” стабильность. Первый из этих двух терминов означает просто отсутствие гражданских войн или иных форм открытых внутренних конфликтов. Такая стабильность или другими словами внутренняя безопасность, может быть достигнута авторитарными методами. В свою очередь стабильность “демократическая” связана со способностью демократических структур быстро реагировать на изменяющиеся общественные настроения. В этом случае стабильность является функцией демократии, включающей в себя, в том числе и участие граждан в управлении государством посредством институтов гражданского общества. В Концепции национальной безопасности НКР необходимо зафиксировать, что НКР видит  собственную стабильность как “демократическую”.

(Статья подготовлена на  основе лекции «The Nagorno-Karabakh Republic as factor of peace and stability in the region of the Southern Caucasus», прочитанной автором в США в Университете Коннектикута)

——————————————————————————————-

НК и вокруг него

«Без участия Карабаха мирные переговоры неэффективны»

Интервью РБКdaily  с президентом НКР Бако СААКЯНОМ

Нагорно-Карабахская Республика де-факто является самым стабильным из непризнанных государств СНГ, позиционирует себя как независимую сторону конфликта и настаивает на прямых переговорах с Азербайджаном. Об этом корреспонденту РБК daily ВИКТОРУ ЯДУХЕ заявил президент НКР БАКО СААКЯН.

– Готовы ли Армения и Нагорный Карабах обсуждать вопрос статуса некоторых освобожденных территорий, которые находятся за пределами административных границ бывшей советской Нагорно-Карабахской автономии?

– Армения – независимая страна. Исходя из своей независимости и своих интересов она ведет переговоры с Азербайджаном. Но есть главная сторона конфликта – независимая Нагорно-Карабахская Республика. С точно такими же приоритетами, которые есть у Азербайджана, Армении и других независимых государств. Мы с Арменией достаточно интегрированы, у нас единое экономическое пространство, единая денежно-валютная система. Но это не мешает нашей независимости. Мы уважаем мнение нашего народа, который объявил о независимости, принял в прошлом году Конституцию, уважаем все атрибуты нашей государственной власти. И прежде чем выразить нашу точку зрения по тем или иным вопросам, мы должны быть наделены возможностью участвовать в переговорном процессе. Мы не можем говорить о таком судьбоносном вопросе как статус Карабаха, не являясь участниками переговоров.

– Вы выступаете за тройственный формат переговоров или за отдельные переговоры НКР – Азербайджан и Армения – Азербайджан?

– Мы не акцентируем внимание на количестве участников переговоров. Но пока Азербайджан не проведет с нами прямые переговоры, всякие другие форматы будут неэффективными.

– Как вы относитесь к военным приготовлениям Азербайджана и к звучащим там заявлениям о неизбежности новой войны?

– Милитаризация и милитаристская риторика Азербайджана не оказывают на нас психологического воздействия. Применение силы повлечет множество человеческих жертв с обеих сторон, но не решит проблему Карабаха. Во-первых, в регионе существует эффективный баланс сил. Во-вторых, вооруженные силы нашей республики в состоянии не только отразить агрессию Азербайджана. При необходимости военные действия будут перенесены в глубь его территории. И в случае агрессии мы обязательно так поступим, потому что расширение зоны безопасности будет единственным способом обеспечить мир для нашего народа.

– В Ереване звучали заявления о возможности территориального компромисса на переговорах по Карабаху.

– При нынешнем поведении Азербайджана само понятие компромисса становится невозможным. В одном мы уверены: вопрос не должен решаться в одностороннем порядке. Все заключается в том, уважает ли Азербайджан право Нагорного Карабаха на самоопределение. Пока со стороны Азербайджана звучат регулярные угрозы в адрес нашего государства, они грозят стереть с лица земли Карабах и карабахский народ. В таких условиях применять само понятие компромисса неуместно.

– В Азербайджане говорят о возможности совместного использования Лачинского коридора, который связывает Карабах с Арменией – при условии, что он будет неотделимой частью Азербайджана. Как вы относитесь к такого рода предложениям?

– С такого рода просьбами или предложениями к Нагорно-Карабахской республике Азербайджан не обращался. Но хотел бы отметить, что без имеющего стратегически важнейшее значение Кашатагского района, административным центром которого является Бердзор (бывший Лачин. – РБК daily), невозможно будет обеспечить безопасность и поступательное развитие Нагорно-Карабахской Республики как независимого государства.

– Допускаете ли вы возвращение в Нагорный Карабах азербайджанских беженцев?

– Власти нашей республики не исключают возвращения азербайджанских беженцев в Карабах. Но мы уверены, что до политического решения вопроса этого просто нельзя делать. Необдуманными действиями мы можем привести этот контингент беженцев к новым трагическим последствиям. Надо также синхронизировать вопрос азербайджанских беженцев с вопросом армянских беженцев. Но сегодня он рассматривается в одностороннем порядке. Естественно, это нас не удовлетворяет.

– В Азербайджане заявляют, что руководство НКР заселило в Лачин и Кельбаджар 25 тысяч человек и что 30% заселенных якобы покинули эти районы. Что в действительности там происходит? Какова демографическая политика НКР на освобожденных территориях?

– Большинство населения этих районов – беженцы из Шаумяновского района НКР, Северного Арцаха, а также разных населенных пунктов бывшей Азербайджанской ССР. Они лишились всего и, обосновавшись здесь, вернулись к нормальной жизни. Беженцы и внутренние перемещенные лица являются одним из наиболее уязвимых слоев населения нашей страны, и к ним особое отношение вне зависимости от того, где они проживают.

– Считаете ли вы для себя приемлемым косовский сценарий признания независимости?

– Международное признание Косово с правовой точки зрения, безусловно, создает прецедент. Мы напрямую не связываем признание независимости Косово с признанием независимости Карабаха. Но если признание Косово поможет признанию Карабаха, мы, безусловно, будем только рады.

– В НКР заметны признаки социального государства, нечастые для постсоветского пространства: выплаты матерям и молодоженам, льготная ипотека, ощутимые затраты на образование и здравоохранение. Почему в непростой политической и экономической ситуации руководство НКР решилось на такие расходы?

– В первом пункте первой статьи нашей Конституции указано, что Нагорно-Карабахская Республика является суверенным, демократическим, правовым и социальным государством. А одним из самых лучших показателей социального государства являются социально защищенные граждане. Вот мы и на практике осуществляем то, к чему нас обязывает высший закон нашего государства. К тому же такие расходы только укрепляют нашу государственность.

– Как это соотносится с рыночными условиями, в которых развивается экономика НКР и ее основных партнеров?

– Вполне нормально. Мировая практика показала, что рыночная экономика и социальное государство являются взаимодополняющими категориями. Наличие и постоянное развитие социальной сферы положительно сказывается на темпах роста экономики. Чем больше люди социально защищены, тем оптимистичнее они смотрят в будущее.

– Карабахцы часто говорят о своих ментальных и психологических отличиях от большинства соплеменников в Армении. По вашим словам, стабильностью и безопасностью Карабах обязан в том числе «генетической составляющей народа». О чем идет речь?

– Нашему народу присущи законопослушность, трудолюбие и неиссякаемый оптимизм. Эти качества оказывают определяющее влияние на стабильность и безопасность в нашем государстве.

– Чего вы ожидаете от России? Удовлетворены ли вы ролью, которую она играет в Минской группе ОБСЕ?

– Хрупкий мир, который мы сегодня имеем, – большая заслуга России, особенно на первом этапе после подписания соглашений. Естественно, мы хотим и не скрываем, чтобы Россия оказывала больше влияния на разрешение и нашего конфликта, и других подобных конфликтов. Потому что Россия несет одновременно и историческую ответственность за то, что происходит в регионе. Но это проблема мирового характера, и такие страны как Соединенные Штаты, Франция, Англия, тоже несут ответственность за происходящее на Южном Кавказе. При этом, естественно, они преследуют свои интересы, что тоже является, на мой взгляд, нормальным.

– На ваш взгляд, степень и мера ответственности России, США и Франции за судьбы региона сопоставимы?

– Сегодня они могут быть сопоставимы, но степень исторической ответственности у России, конечно, больше, чем, скажем, у Соединенных Штатов Америки. Потому что, когда мы имели связи с Россией, Соединенных Штатов здесь вообще не было.

RBCdaily.ru
2008.06.05.

Французский дипломат: На переговорах между президентами Армении и Азербайджана были “новые моменты” 

Каждая встреча президентов Армении и Азербайджана имеет результат, и после каждой встречи есть прогресс, на встрече в Санкт-Петербурге также удалось создать позитивный климат переговоров. Об этом заявил французский сопредседатель Минской группы ОБСЕ Бернар Фасье.

По его словам, именно с этой целью сопредседатели посетят регион. “В ближайшие дни уточнится дата нашего визита в регион. Мы надеемся посетить как Ереван, так и Баку, но не уверены, насколько это получится, все зависит от графиков глав МИД и президентов сторон”, – отметил Фасье.

Отвечая на вопрос, есть ли в позиции нового правительства Армении какие-либо новые моменты, Фасье отметил, что для полного понимания этого необходимо съездить в Ереван. “На данный момент основная задача для сопредседателей – внести ясность и завершить работу над базовыми принципами, учитывая предложения, поступившие с обеих сторон”. По его словам, в переговорах были некоторые новые моменты, но сопредседатель не стал их разглашать. Он также отметил, что нужно немного времени, чтобы сопредседатели могли завершить свою работу. “Сейчас нам ясна цель – мы будем устраивать новые встречи министров иностранных дел и президентов Азербайджана и Армении”, – заявил Фасье.

ИА REGNUM 

——————————————————————————————

ПОЧЕМУ НЕ УДАЕТСЯ ПРАЗДНОВАТЬ ПОБЕДУ И НА ДИПЛОМАТИЧЕСКОМ ФРОНТЕ
или пробелы научного обеспечения усилий армянской дипломатии

Степан ГАБРИЕЛЯН
профессор университета “Месроп Маштоц”

ВВЕДЕНИЕ или “НАС НИКТО НЕ ПОЙМЕТ И НЕ ОПРАВДАЕТ, ЕСЛИ УСТУПИМ НА ДИПЛОМАТИЧЕСКОМ ФРОНТЕ”

Проявляя стойкость духа, мужество и самоотверженность, наш народ смог одержать вдохновляющую победу в национально-освободительной войне и завоевать полную политическую независимость  от Азербайджана.

Мы ожидали, что победную эстафету подхватят дипломаты, которые смогут выполнить кропотливую, активную, интеллектуальную и организаторскую работу, благодаря чему наша национально-освободительная борьба будет доведена до логического завершения.

Для таких оптимистических ожиданий были – и сейчас есть – совершенно реальные основания. На нашей стороне исторические факты, международное право, общечеловеческие принципы… Говоря шахматным языком, выигрыш у нас есть, остается лишь найти выигрывающие ходы, чего нам никак не удается. Значит, мы слабо играем. Наш оппонент же превосходит нас,  вероятно, по силе шахматного игрока, раз ему удается, имея объективно проигранную позицию, не только цепко защищаться, но и делать иногда неожиданные ходы, которые вызывают замешательство у соперника. Наша безынициативность, вялая “игра” греет у нашего оппонента,  может быть, даже надежду на то, что он сможет не только спасти свою тяжелую позицию, но и довести партию до победы.

Такая ситуация становится все более и более нетерпимой, непростительной, о чем без обиняков сказал  Президент НКР Бако Саакян: “Нас никто не поймет и не оправдает, если мы уступим на дипломатическом фронте”.

Чем объяснить то, на первый взгляд, удивительное явление, что нам не удается праздновать победу и на дипломатическом фронте?

Все явления мира, даже самые сложные, вызываются чаще всего простыми причинами. Проста причина и беспокоящего нас явления. Ключ  к ее пониманию – это один из афоризмов Наполеона, которому можно смело присвоить статус аксиоматической истины. В слегка преобразованном виде  он звучит так: “В любом деле удается ровно столько, сколько продумано и просчитано”. Значит, если наши дипломатические усилия не дают желанного результата, то это по неумолимой логике свидетельствует о том, что эти усилия плохо продуманы и просчитаны; другими словами, усилия армянской дипломатии и армянства в целом не имеют полноценного научного обеспечения.

Такое утверждение может вызвать недоумение. Ведь над карабахской проблематикой бьются десятки, сотни ученых, аналитиков. Написаны тысячи статей, книг. Созвано множество научных конференций. И все же можно настаивать на том, что научное обеспечение усилий по урегулированию карабахского конфликта не находится на достойном уровне.

Чтобы не быть голословным, выявим отдельные признаки, которые указывают на существенные изъяны, дефекты научного обеспечения проблемы урегулирования карабахского конфликта.

Отсутствие компактной системы аргументов 

Обобщенное представление о том, насколько ценным  является научное обеспечение карабахской проблемы, можно получить на основании не масштабов исследований, а по тому, насколько упорядоченной, систематизированной, побуждающей к конкретным полезным действиям является полученная при этом конечная информация; то есть признаком благополучия в научном обеспечении решения проблемы является не количество полученных результатов, а их качество.

В этом отношении особых поводов для нашего благодушия нет. Несмотря на то, что по карабахской проблематике накоплен колоссальный объем фактической и аналитической информации, она представляет собой, главным образом, бесформенный механический конгломерат смешанных  друг с другом фактов, выводов, положений, который трудно воспринимать, особенно если он преподносится безадресно неизвестно кому, неизвестно куда, неизвестно  для чего. Долг чести исследователей выполнять кропотливую, “ювелирную” аналитическую работу с тем, чтобы отделить главное от второстепенного, существенное от несущественного, важное от неважного и, таким образом,  синтезировать, конструировать – из небольшого (скажем, несколько десятка) числа органически взаимосвязанных аргументов   компактную, стройную, логически безупречную систему,  которая своей убедительностью смогла бы обезоружить наших оппонентов (и радовать друзей).

Отметим некоторые другие пробелы нынешнего научного обеспечения урегулирования карабахского конфликта.

Слабое использование программного подхода 

Есть прекрасное по глубине  мысли афористическое высказывание: “Все великие битвы выигрывают сначала  на бумаге”. Применительно к нашему случаю  это означает: если мы хотим торжествовать победу на дипломатическом фронте, то  должны увидеть эту победу сначала на бумаге, обосновать, с математической строгостью и точностью, почему и как это возможно, какими должны быть, образно говоря, направления главных ударов; то есть нужно разработать разносторонне продуманную, обстоятельно аргументированную Программу действий (назовем ее условно “Признание”), благодаря осуществлению которых будет одержана желанная победа и на дипломатическом фронте.

Жаль, что фундаментальный программный подход не был по достоинству оценен и воплощен в жизни, благодаря чему можно было бы во многом исключить  стихийность в наших дипломатических усилиях и тем самом значительно повысить их эффективность.

Если Программа “Признание” может, очевидно, сыграть значительную роль в судьбе не только армян Нагорного Карабаха, но и всего армянства в целом, тогда почему она до сих пор не разработана? Рассмотрим теоретически возможные ответы на трудный и деликатный вопрос:

1. Компетентные работники не хотят разработать Программу? Такую причину следует, очевидно, исключить априори.

2. Они не могут этого сделать? Это вполне вероятная причина. Карабахское урегулирование – это чрезвычайно сложная, запутанная проблема; справиться с ней смогут специалисты, сочетающие в себе разносторонние познания в области социологии, психологии, философии, политологии и других наук, основательное исследовательское исскуство анализа сложных проблем и поиска их надежных решений, упорство, настойчивость; специалистов с такой уникальной подготовкой трудно, вероятно, найти.

3. Есть еще одна, третья, причина, которая является очевидно, первичной, решающей: значение Программы по-настоящему не оценено и поэтому на ее разработку нет четкого, настоятельного, мощного государственного заказа (если бы был такой заказ,  он побуждал бы компетентных работников и захотеть сильнее, и знать больше). Для такого удручающего предположения есть вполне реальные основания. Были  обращения к компетентным органам и лицам с предложениями о разработке Программы, но они остались без отклика. Хочется быть оптимистом и думать, что ситуация в этом отношении начинает меняться к лучшему – новое руководство страны демонстрирует приверженность к энергичному решению актуальных проблем республики, в том числе проблемы карабахского урегулирования.

Смутное понимание вопроса: с чем имеем дело?

Разработка любой эффективной программы должна начинаться с обоснования конкретного и четкого ответа на вопрос: с чем имеем дело, то есть каков предмет исследований и практической деятельности. Понимая важность этого вопроса, наши азербайджанские оппоненты настойчиво “позаботились” о том, чтобы искусно извратить его ответ в свою пользу  и преподнести  плохо информированному международному сообществу лживый тезис о том, что происходящее – это территориальный спор между Азербайджаном и Арменией, которая, попирая один из фундаментальных  принципов цивилизованных взаимоотношений между  государствами, “зарится” на “исконную” азербайджанскую землю и тем самым проявляет себя злостным агрессором.

Так с чем же мы имеем дело?

Забвение принципа целевого детерминизма

По убеждению наиболее ярых приверженцев принципа целевого детерминизма (обусловленности) деятельности, успех любой деятельности на 90 % зависит от понимания того, почему, для какой цели она осуществляется и лишь  на 10 % определяется тем, как она осуществляется. Вот почему нужно обосновать цель деятельности с максимальной тщательностью, понимая, что цель – это маяк, который освещает путь и предупреждает об опасностях.

Выполнено ли это  обязательное условие эффективной деятельности? Выявлена ли истинная цель наших усилий, направленных на карабахское урегулирование? Этот вопрос может, как в известной восточной притче,  вызывать последовательно три реакции: смех (это же так просто!), затем напряженное раздумье (а, может, быть мы не знаем ответ?); и, наконец, плач (а ведь мы не можем точно ответить на этот вопрос!).

Итак, какова же наша цель в карабахском урегулировании? Широко распространен, как известно, следующий ответ: международное признание НКР. Сколько государств должны признать НКР: 10, 50, 100? Если даже все государства мира признают НКР, а Азербайджан откажется это сделать, то сохранится нынешнее положение “ни войны, ни мира” со своими негативными атрибутами.

Мы легко убеждаемся, что “международное признание НКР”- это, в сущности, неопределенная, неясная, туманная цель, а такая цель может стать основой лишь случайных, стихийных, несистематизированых действий, которые в лучшем случае не принесут никакого вреда, а чаще могут привести к катастрофическим последствиям (так терпит катастрофу корабль, которому не указывает путь цель – свет маяка).

Громоздкость механизма урегулирования 

Отмеченные и другие пробелы научного обеспечения усилий армянства по урегулированию конфликта, а также пассивность армянской дипломатии привели к формированию механизма урегулирования, который вызывает возражения во многих отношениях. Это, прежде всего, тяжелый, громоздкий и поэтому неэффективно работающий механизм. И неудивительно, в нем только 7 главных звеньев: 2 Президента, 3 Сопредседателя Минской группы ОБСЕ, 2 министра иностранных дел. А у семи нянек дитя, как известно, без глазу.

Есть у нынешнего механизма урегулирования фатальный изъян, который должен был бы стать, но, кажется, не стал предметом пристального внимания аналитиков, экспертов. Речь о том, что тяжелое бремя принятия окончательного решения возложено на президентов Азербайджана и Армении. При таком формате невозможно справедливое для нас урегулирование карабахского конфликта, то есть урегулирование, по неотъемлемому, обязательному пункту которого предусматривается юридическая независимость НКР от Азербайджана. Невозможно, потому что Президент Азербайджана не подпишет соглашение, которое будет восприниматься его соотечественниками как предательство национальных интересов. Подписать такое соглашение означало бы для Президента Азербайджана поставить крест на своей дальнейшей политической карьере.

По аналогичным соображениям и Президент Армении не поставит свою подпись под соглашением, по которому предусматривается проазербайджанское урегулирование конфликта: восстановление юрисдикции Азербайджана над Нагорным Карабахом.

Вот почему Президенты двух стран не смогли придти до сих пор  к обоюдному соглашению, несмотря на множество оптимистичных заявлений о появлении “золотых шансов”.  Не придут они к такому соглашению и в будущем. И в этом президентов можно – и нужно – понимать чисто по-человечески.

НКР вытеснен из переговорного процесса

Еще одним дефектом нынешнего механизма урегулирования является неестественность его конфигурации. Из простой логики, которая закреплена в высшем документе международного права, в Уставе ООН (Ст. 33), вытекает, что международные споры регулируют прежде всего непосредственно сами стороны спора. В урегулировании карабахского конфликта эта простая логика игнорирована: одна из двух сторон спора бесцеремонно вытеснена из переговорного процесса.

Разрубить карабахский “Гордиев узел” 

В карабахском урегулировании сложилась, таким образом, запутанная, искуственно осложненная ситуация, которая сковывает действия участников переговорного процесса, определяет принципиальную невозможность достижения окончательного соглашения.

Можно  ли справиться с этим своеобразным карабахским “Гордиевым узлом” и как?

В результате выполненного исследования подготовлен эскиз Программы работ (с приложением пакета из восьми конкретных предложений), который представлен в соответствующие компетентные органы НКР.

Заключение или нет легких путей к царским достижениям

Для разработки и осуществления полной Программы справедливого урегулирования Карабахского конфликта необходимо выполнить исследования и работы чисто практического характера, сложность и масштабы которых могут  пугать, вызывать замешательство. Но ничего не поделаешь: нет, как известно, легких путей к царским достижениям. Кроме того, у нас другого выхода просто нет: либо мы разрабатываем фундаментальную программу, которая становится надежной теоретической основой активной, наступательной дипломатии; либо мы ее не разрабатываем и довольствуемся пассивной ролью обороняющегося в предстоящей дипломатической войне.

Нас устраивает такая позиция позорной обреченности?

——————————————————————————————-

Pетроспектива

Взгляд в прошлое: кем же был Кеворков?

Валерий ГАЗАРЯН

Был ли Борис Кеворков конченым и безнадежным предателем или же с ним произошли какие-либо перемены и метаморфозы? Принимая во внимание то обстоятельство, что его нет в живых (умер или помогли спецслужбы Азербайджана – как и в аварии с бывшим членом КОУ НКАО генералом Купреевым) и он не может ничего написать в свое оправдание, дабы сохранить объективность и не потерять уважение к самому себе, считаю долгом сказать следующее.

Mартовский пленум 1975 года неоспоримо был пиком антиармянской деятельности Кеворкова. На мой взгляд, его антиармянская политика – с некоторыми штрихами и деталями – продолжилась вплоть до конца 1970-х годов. Необоснованными аргументами и антиармянскими настроениями пропитано и интервью Кеворкова одному из союзных изданий в 1977 году (“Проблемы мира и социализма”, номер 6). Последние антиармянские усилия были предприняты в конце 1970-х годов против группы врачей-армян (В. Агабалян и др.) по заказу одного из приближенных к начальнику отдела КГБ НКАО Дубровина “деятелей” – представителя группы азербайджанских националистов, заместителя главврача областной больницы А. Аббасова с вовлечением прокурора области Самвелова (был обвинителем на судебном заседании), заместителя начальника УВД Амрахова, работников БХСС и агентуры многократного пользования. Одного из врачей осудили якобы за взятку, других сняли с работы, наказали в партийном порядке. Примечательно, что после каждого судебного заседания прокурор Самвелов, допускавший в ходе процесса грубые антиармянские выпады, бегал на доклад к “первому”. Снова “наверху” врачей сочли связанными с каким-то националистическим центром Армении (совершенная ерунда). Интересно упомянуть, что приехавшие в Степанакерт для освещения судебного процесса В. Гиганов из “Литературной газеты” и спецкор “Медицинской газеты” М. Спектор так и не смогли опубликовать в своих изданиях ни одной статьи. Необходимо особо подчеркнуть – никакого оправдания антиармянской деятельности Кеворкова априори нет и не может быть.

Но объективности ради отмечу, что со временем во взглядах и мировоззрении Б. Кеворкова произошли перемены: он понял, что не на том фронте боролся с национализмом, тем более в этом он убеждался при каждой попытке решить насущные для области экономические и социальные вопросы.
Главное, как мне представляется, он осознал, что вопреки проискам Баку, на земле Карабаха должны жить армяне, у них должна быть работа и крыша над головой. Во время его правления было завершено строительство Сарсангской ГЭС, увеличились объемы капитального строительства (был создан 2-ой строительный трест – “Межколхозстрой”), хотя по объему капиталовложений на душу населения НКАО продолжала значительно уступать Нахичеванской АССР, была проведена обещанная Азербайджаном еще в конце 1920-х гг. железная дорога, расширились производственные площади Степанакертского электротехнического завода, был введен в строй конденсаторный завод с филиалами в нескольких селах, началось строительство завода сельхозмашин, проведен газопровод (Азербайджан без этого не мог газифицировать Нахичевань), за счет виноградарства несколько улучшилось экономическое положение колхозов и совхозов. Некогда клеймивший армянских писателей и деятелей культуры Кеворков, очевидно, в целях собственной политической реабилитации, тепло принял С. Ханзадяна, А. Экимяна, председателя Союза Писателей Армении, председателя КГБ Армении М. Юзбашяна, артистов и т. д. Некогда воинствовавший атеист стал реставрировать церковь Казанчецоц в г. Шуши, пригласил в футбольную команду игроков “Арарата”-73 О. Заназаняна и С. Мартиросяна. В целях предотвращения оттока из области молодежи умудрился и каким-то путем добился для пединститута не существовавшей в советской вузовской системе специальности – по общетехническим дисциплинам.

Для чего он ругался с гостями из Армении ( в том числе и с Юзбашяном), выражая принципиальное несогласие по тому или другому вопросу? Может быть, чтобы “глаза и уши” Баку – 2-ой секретарь Богословский – донес наверх о продолжении борьбы “первого” с “дашнаками”? Свидетели говорили о случае, когда Кеворков грубо отчитал председателя какого-то армянского колхоза за то, что у него на животноводческой ферме работают исключительно азербайджанцы; рассказали и о том, что на банкете в доме гостей совхоза им. 22 партсъезда Мартакертского района (директор С. В. Мамунц) он обвинил в национализме присутствовавших заместителя председателя Совмина Азербайджана, министров образования и здравоохранения, заявив, что ежегодно в область направляются десятки врачей-азербайджанцев, тогда как армянам можно было бы предоставлять места для подготовки собственных медицинских кадров. Он добился своего и вскоре в мединституте Баку стали обучаться армяне из НКАО.

Безусловно, Кеворков был на голову умнее приезжавших из Баку руководителей, был начитанным, грамотным, жестким, иногда срывающимся до грубости руководителем, однако всякие разговоры о каком-то его феноменальном уме, распространяемые окружением, были сильно преувеличены. Так, например, во время встреч с приехавшими в Степанакерт после очередного Московского кинофестиваля известными деятелями советского кино (привезли “Холодная осень 53-го”) он поразил гостей глубокими познаниями кино. Как мне удалось выяснить позже, примерно за две недели до приема гостей он проштудировал все имевшиеся в библиотеке книги о кино, что вообще-то вовсе не предосудительно.

Списывать все грехи того периода на Кеворкова было бы величайшим заблуждением, ибо приехавший с задачей покончить с армянским национализмом и карабахским вопросом человек, шедший по этой стезе многие годы, потом, в условиях оторванности от Армении и фактической изоляции области от нашей культуры, духовности и всего армянского (ни один руководитель Армении не приехал в Карабах), окруженный в определенной мере приспособленцами, преследующими корыстные цели вместо служения Родине и Армянскому народу, определенно мог почувствовать себя даже мессией, спасающей армян края. Виновны все мы – потому что не протестовали, когда слагались стихи и появлялась проза, создавались произведения, посвященные выходцу из Казаха Вагифу и оккупационной 11-ой Красной Армии, раздавались дифирамбы в адрес армянофоба Г. Алиева, виновны участники злополучного пленума, ни один из которых не выступил против надругательства над памятью и историей. Виновны все не замечавшие того, что на фермах армянских колхозов и совхозов из года в год увеличивается число азербайджанцев и отуреченных курдов из Лачина, виновны все вошедшие в коррупционный сговор с азербайджанцами “из интернациональных чувств” взяткодатели и берущие взятки.

Воровал ли Кеворков? Скорее нет, мне не удалось получить на сей счет сведения. Скорее, воровали внизу властной иерархии, в размерах значительно меньших в сравнении с воровством в “широко шагающем” Азербайджане. Думаю, что подсознательно Кеворков всегда боялся всеобщего бунта армянства Карабаха, ужасный страх в его глазах я видел во время футбольного матча с командой из Нахичевана (я сидел под правительственной трибуной), когда охамевшие нахичеванские болельщики спровоцировали драку и во избежание худшего были впихнуты милицией в автобус и отправлены домой. Уже в 1980-ых годах в разговоре с завотделом обкома Л. М. Агамяном Кеворков скажет: “Я теперь убедился, что в ЦК компартии Азербайджана сидят одни националисты”. Запоздалое открытие…
Одиннадцатого февраля 1988 года Кеворков сказал: “Костьми ляжем, но присоединения Карабаха к Армении не допустим”, однако в этом и других его высказываниях тех дней было больше патетики, чем антиармянских действий. А 14 февраля 1988 г. он более всего боялся провокации КГБ Азербайджана и пролития крови, просил подчиненных уговорить собравшихся на центральной площади Степанакерта людей разойтись. Впоследствии, в присутствии П. Демичева и Г. Разумовского, 1-ый секретарь ЦК компартии Азербайджана К. Багиров попытался свалить всю ответственность за обострение межнационального вопроса на Кеворкова, а председатель профсоюзов Л. Расулова назвала его “политическим банкротом”. Между тем предельно ясно, что настоящим политическим банкротом было руководство Азербайджана, а карабахский вопрос обнажил банкротство армяноненавистнической и преступной политики руководства республики на протяжении всего времени пребывания области в составе Азербайджанской ССР. К сожалению, эту политику на протяжении нескольких лет проводил и армянин Кеворков. Кем же был этот во многом противоречивый человек? Впрочем, я не судья… Оставим место для раздумий, после которых у каждого появится своя оценка.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s