№ 2 / 15 փետրվար

«ԾԱՌԱՅՈՂԱԿԱՆ ՍԻՐԱՎԵՊ» ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՀԵՏ ԵՎ` ՆԵՐՔԻՆ ԱՅՐՄԱՆ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մեզ մոտ հայրենասիրության մի տեսակ կա, որ բխում է ոչ թե հոգու խորքերից կամ սկզբունքներից, այլ զուտ սոցիալական վիճակից ու պաշտոնեական դիրքից, այլ կերպ՝ ի պաշտոնե հայրենասիրություն, հաստիքային հայրենասիրություն:

Մարդիկ կան, որ պաշտոն ստանալուց, իմա՝ սեփական հարցերը լուծելուց հետո մի այնպիսի հայրենասիրությամբ են բռնկվում, որ նրանց մոտ կամա թե ակամա քեզ մեղավոր ես զգում հայրենիքի առաջ, քանի որ նման ջերմեռանդությամբ չես տառապում և հանգիստ սիրով ես տոգորված: Սովորաբար նման մարդիկ քեզ խորհուրդ են տալիս «խնամքով» վերաբերվել հայրենիքի պատվին ու ավելորդ բառեր չասել, սպառնում են դավաճանության խարանով պատել ճակատդ: Բայց այդ մարդկանց ջերմեռանդ ու նախահարձակ հայրենասիրությունից, որպես կանոն, հետք անգամ չի մնում, երբ նրանց զրկում են պաշտոնից, ավելին՝ պաշտոնանկությունից հետո նրանք պատրաստ են լինում երկրի, պետության ու ժողովրդի հերն անիծել, գալիս ու փորձում են մերձենալ առաջվա պես հանգիստ սիրով հայրենիքդ սիրողիդ հետ, ասում են՝ դու ճիշտ էիր, պետք էր ժամանակին թերությունների մասին խոսել:

Սույն ողբերգությունը, սակայն, սահուն կերպով զավեշտի է վերածվում, երբ նույն մարդկանց նորից պաշտոն են տալիս, ինչը, ցավոք սրտի, այնքան սովորական է դարձել մեզ մոտ: Մեր ողբերգազավեշտական հերոսները նորից վարակվում են ջերմեռանդ ու նախահարձակ հայրենասիրությամբ և, ասես ոչինչ էլ չի եղել, նոր եռանդով շարունակում քեզ դասեր տալ ու հիշեցնել խարանի մասին:

Հայրենիքի հետ այս ծառայողական սիրավեպը որքան զավեշտալի է համանուն ֆիլմի պես, նույնքան էլ ողբերգական, քանի որ ի տարբերություն հայտնի ֆիլմի՝ սրա վերջը լավ չի լինում: Ոչ թե մարդու, այլ հայրենիքի համար: Ի վերջո, ոչ ոքի համար էլ գաղտնիք չէ, որ նման մարդկանց սերը ոչ թե հայրենիքի հանդեպ է, այլ կերակրատաշտի: Հայրենիքն ու կերակրատաշտը նրանց համար հոմանիշներ են, չկա հայրենիք՝ առանց կերակրատաշտի:

Իսկ մարդկանց մեծ մասը կերակրատաշտից զուրկ հանապազօրյա հացի պրպտումներում իր նյարդերն ու ժամանակն է մսխում, քարից հաց քամում, ապրում գյուղում, որ չամայանա, պահում իրեն ու հաստիքային հայրենասերներին՝ ժամանակ չունենալով մտածել ու խոսել հայրենասիրության մասին, քանի որ դա նրանց արյան մեջ է: Այս մարդիկ քեզ խորհուրդներ չեն տալիս, ջերմեռանդ ու նախահարձակ չեն, ոչ ոքի չեն սպառնում, պարզապես գլուխկախ ապրում են՝ չկասկածելով անգամ, որ ամենամեծ ու ամենաիսկական հայրենասերը հենց իրենք են, չիմանալով, որ առանց իրենց ուրիշները չէին կարողանա իրենց հայրենասիրությունը դրսևորել: Այդ նրանք են հաց արարում, կռվի գնում, որոշումները կատարում:

Այս մարդկանց համար հատուկ տոներ չկան, նրանց համար տոն է Աստծո այն ամեն օրը, որ տանը հաց կա, որ երեխան օրոցքում ճռվողում է, որ երկինքը մաքուր ու խաղաղ է, որ իրենք ապրում են հայրենի հողում, որ իրենց հանդուչոլում իրենք տեր են: Ու քանի այդպես է՝ տոն է ամեն օր:

——————————————————————————————-

Շարժում 88

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՀԱՎԱՔՆ «ԱՐՁԱԳԱՆՔՎԵՑ» ԲԵՌԼԻՆՅԱՆ ՊԱՏԻ ՓԼՈՒԶՄԱՄԲ

Ազատության և մարդկային արժանապատիվ գոյության տենչող ժողովրդի ոգու համար այս ժամանակահատվածը մեծ չէ: 1988-ի փետրվարին արցախահայությունն ի լուր ամբողջ աշխարհի ազդարարեց ազատության և անկախության իր անկապտելի իրավունքը պաշտպանելու վճռականության և անհողդողդության մասին: Երկրների ու ժողովուրդների միջև փոխհարաբերությունների այն ժամանակվա համակարգի պայմաններում, երբ տիրապետող էր խմբային, «սևկամսպիտակ» մտածողությունը, ղարաբաղյան շարժումը խթանեց անխտիր բոլոր ժողովուրդների ինքնագիտակցության նոր վերելքը:

Մարդիկ հասկացան, որ այդպես այլևս անհնար է ապրել, ինքնապահպանման բնազդը համառորեն պահանջում էր վճռական գործողություններ և նախաձեռնություններ: Ստեփանակերտյան առաջին հանրահավաքն «արձագանքվեց» բեռլինյան պատի փլուզմամբ և մեծ, հզոր, անսասան թվացող կայսրության կազմաքանդմամբ:

Ահա արդեն 20 տարի է, ինչ ազատության մեր կարգախոսը՝ լինել հայ ժողովրդի անմատույց միջնաբերդ, խթանում է վստահությունը մեր իսկ իրավացիության մեջ, և ոչ մի բռնություն չի կարող կասեցնել մեր վստահ շարժումը դեպի զարգացում և առաջադիմություն: Մինչդեռ մի շարք նախկին միութենական հանրապետություններ, սկսելով ժողովրդավարությունից՝ հիմա ընկնում են ազգայնամոլության և շովինիզմի գիրկը:

Պատմությունը հուշում է, որ բոլոր «իզմ»-երը ենթադրում են պատերազմ և ավերածություններ, տեռոր և բռնություն: Մեծ հաշվով, Հարավային Կովկասում առավել ժողովրդավարական հանդիսանում են երեք հանրապետություններ՝ Լեռնային Ղարաբաղը, Աբխազիան և Հարավային Օսիան: Եւ դա զարմանալի չէ, քանի որ մենք չենք սպառնում ոչ ոքի, այլ ձգտում ենք մարդկային հարաբերությունների: Մյուս կողմից էլ՝ Հայաստանը, Ադրբեջանը և Վրաստանը չեն կարող առանց մեզ: Այդ պետական կազմավորումների մեծությունն ու վեհությունը որոշվում է հենց «չճանաչվածների» նկատմամբ վերաբերմունքով: Բարեկամության կամուրջներ գցելը շատ ավելի դժվար է, քան ավերելը:

20 տարվա ընթացքում նոր սերունդ է աճել, որին չի կարելի ժառանգել ատելության բեռը: Արհեստականորեն գաղափարայնացված ցանկացած համակարգ հղի է փլուզմամբ և արժեզրկմամբ, հսկայական էներգիայի արտամղմամբ, որը տանում է ավերման: Արարման և վերականգնման հանդիպական գործընթացը շատ ավելի մեծ ջանքեր է պահանջում: Ահա թե ինչու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության, Աբխազիայի Հանրապետության և Հարավային Օսիայի Հանրապետության ճանաչումը մի քայլ կլինի դեպի ժողովուրդների փոխադարձ ճանաչում, դեպի հաշտեցման փուլ: Խաղաղ գործընթացի այլընտրանքը ավերված քաղաքներն ու գյուղերն են, զոհերն ու վիրավորները, անհայտ կորածներն ու հաշմվածները: Պատերազմը բարբարոսություն է, և ցանկացած նման քայն ունի իր համարժեք հակաքայլը, որն ավելի լավը չէ:

20 տարի է անցել ղարաբաղյան շարժման սկզբից և 20 դար՝ Սուրբ Ծննդից, և իսկը ժամանակն է մեր միջուկահրթիռային դարում խորհելու, թե ինչպես պիտի անցում կատարել Արարման:

Գրիգորի ԱՖԱՆԱՍՅԱՆ
Արցախի պետական համալսարանի դասախոս

 

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԽԵՂԱԹՅՈՒՐՈՒՄԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒ՞Մ Է

Արցախի հանրային հեռուստատեսությամբ լուսաբանված՝ Արցախյան շարժման 20-ամյակի տոնակատարության կազմակերպման պետական հանձնաժողովի նիստի ժամանակ ի պատասխան ղարաբաղյան շարժման «ընդհատակյա» փուլի կազմակերպիչների անունները հրապարակելու մասին Ժաննա Գալստյանի առաջարկության՝ նշյալ հանձնաժողովի համանախագահ, ԼՂՀ ԱԺ խոսնակ Ա.Ղուլյանի ասածը, թող ներվի համեմատությունը, հիշեցնում է մեր ազգի համար մի շատ ցավոտ հարցում մեր ընդդիմախոսների փաստարկը՝ «թող դրանով պատմաբանները զբաղվեն»:

Ցավալի է, որ ընդամենը 20 տարի է անցել, բայց արդեն ղարաբաղյան շարժման կազմակերպիչներին ու ակտիվիստներին ընտրովի են ներկայացնում, ելնելով պահի քաղաքական կոնյունկտուրայից: Պատմաբանները, հավանաբար, նրանց անունները կտան շատուշատ տարիներ անց՝ նրանց մահից հետո, ինչպես ծպտված հետախույզներին: Ողջերի անունները կարծես թե ոմանց խանգարում են: Բոլորը չէ, որ մուտք ունեն լրատվամիջոցներ, և եթե նման արտոնություն ունեցող որևէ մեկը միայն իրեն է տեսնում շարժման մեջ, խեղաթյուրելով փաստերը, ապա դրանով էլ սկսվում է ամբողջ շարժման խեղաթյուրումը: Լռության մատնելը ստախոսության ձևերից մեկն է, այն ևս պատմության խեղաթյուրում է նշանակում:

Երեկվա օրն արդեն իսկ պատմություն է, և չի կարելի այն փոփոխել, անկախ այն բանից՝ ոմանց դու՞ր է գալիս, թե՞ ոչ այն, թե ինչպես են իրենք ապրել այդ նույն «երեկ»-ում: Սա միայն իշխանություններին չէ, որ վերաբերվում է, այլև ղարաբաղյան շարժման որոշ առաջամարտիկների, որոնք ձգտում են «ոչ հարմար» մարդկանց անունները «չհիշել»: Վերաբերվում է նաև բոլոր նրանց, ում այսօր հանձնարարված է 20-ամյակի տոնակատարության կազմակերպումը:

Անթույլատրելի է պատմության նկատմամբ անբարեխիղճ վերաբերմունքը: Մասնավորապես, հանձնաժողովի կազմում Հադրութի շրջանից որպես ներկայացուցիչ ներգրավված, ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր Վ.Ավանեսյանի ներկայությունն ինքնին վերոհիշյալ խեղաթյուրման մի մասն է, քանի որ ղարաբաղյան շարժման հետ նա բացարձակապես ոչ մի կապ չունի: Ի՞նչ անաչառություն կարելի է ակնկալել նման հանձնաժողովից:

Իսկ պատմական իրողությունն այն է, որ ԼՂԻՄ-ում առաջին հանրահավաքը եղել է Հադրութում՝ 1988-ի փետրվարի 12-ի երեկոյան: Վերամիավորման մասին հռչակագիրն առաջինը ստորագրել և շրջխորհրդի կնիքով վավերացրել է ժողովրդական դեպուտատների Հադրութի շրջսովետի գործկոմի նախագահ Է.Նավասարդյանը՝ փետրվարի 13-ին: Մյուս շրջկենտրոններում և մայրաքաղաքում հանրահավաքներ կազմակերպվել են դրանից հետո: Ի պաշտպանություն շրջանի ղեկավարության՝ առաջին անգամ ոտքի են կանգնել հադրութցիները. դա այն ժամանակ էր, երբ Ադրբեջանի դատախազությունը փորձեց Է. Նավասարդյանին տանել Բաքու՝ 1988-ի փետրվարի 17-ին:

ժողովրդական դեպուտատների մարզային սովետի արտահերթ նիստը հետո միայն կայացավ՝ շրջսովետների նստաշրջանների հիման վրա՝ փետրվարի 20-ին:

Եթե պատմագրությանն ենք ձեռնամուխ եղել, ապա պիտի գիտակցենք ամեն մի փաստի արժեքը, այլ ոչ թե պատմությունը հարմարեցնենք ինչ-որ մեկի կենսագրությանը: Այսպես, Ա. Ղուկասյանի նախագահության ժամանակ նպատակադրվելով նրան սերտորեն առնչել շարժման հետ՝ ինչ-ինչ երկրորդական առիթներ էին որոնում և դրանք ներկայացնում որպես «համարձակ քայլ»: Օրինակ, հիշում ենք, թե որքան շատ էր այն ժամանակ խոսվում «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի ռուսերեն տարբերակի՝ «Սովետսկի Կարաբախ»-ի փետրվարի 22-ի համարում մարզսովետի փետրվարի 20-ի նստաշրջանի որոշումը հրապարակելու մասին:

Ընդսմին, լռության էր մատնվում այն հանգամանքը, որ նույն որոշումը հրապարակվել էր նաև թերթի հայերեն տարբերակում, իսկ թերթի խմբագիրն էլ Ա.Ղուկասյանը չէր, ավելին՝ թերթը մարզսովետի օրգանն էր և իրավունք չուներ չհրապարակելու նստաշրջանի որոշումը: Եւ եթե, վերջապես, խոսքը համարձակության մասին է, ապա այդ դեպքում ինչու՞ մինչև փետրվարի 22-ը թերթում տող անգամ չի հայտնվել երկրամասը ցնցած հանրահավաքների մասին:

Իրականությունը ոչ մի կապ չունի նման «բարի հեքիաթների» հետ: Ամեն ինչ չէր միանշանակ այն տարիներին: Մասնավորապես, հիշենք, որ այն ժամանակ, երբ ԼՂԻՄ-ում բազմաթիվ կուսակցական կազմակերպություններ, իսկ Ասկերանում էլ՝ կուսշրջկոմի բյուրոն, ոչ իրենց կամոք հավանություն էին տալիս ՍՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի որոշումը, որում ղարաբաղյան շարժումը որակվում էր որպես ծայրահեղական, հադրութցիներն առաջինն այն բոյկոտեցին, և բոյկոտի կազմակերպիչն էլ Էմիլ Աբրահամյանն էր: Ղարաբաղում ամենուր չէր, որ կային նման տոկուն լիդերներ:

Իսկ ինչ վերաբերում է պատմական գնահատականներին, ապա 20 տարի անց միանգամայն ակնհայտ է, որ քաղաքական և ժամանակային առումներով Ղարաբաղում և Երևանում ամեն ինչ անթերի է կատարվել, և այն էլ ընդամենը 9 օրվա ընթացքում՝ փետրվարի 12-ից մինչև 20-ը: Արկադի Կարապետյանի, Արթուր Մկրտչյանի, Իգոր Մուրադյանի, Մանվել Սարգսյանի և այլոց կատարածն այդ ընթացքում ուղղակի անգնահատելի է:

Դրանից հետո փաստորեն  մնում էր հետ մղել հարվածները, կատարել պարտադրված պատասխան քայլեր՝ հաջող և անհաջող, կազմակերպելով հանրահավաքներ ու «բաժակ բարձրացնել» ի փառս միացման… հաջորդ երեքուկես տարիներին՝ ընդհուպ մինչև 1991 թվականը, երբ վերցնելով նախաձեռնությունն իրենց վրա՝ ղարաբաղցիները կրկին  սկսեցին հաջողությունների հասնել թե քաղաքական ասպարեզում, և թե մարտադաշտում:

Իսկ զինված պայքարի սկիզբ, ըստ իս, հարկ է համարել Ասկերանի մոտ տեղի ունեցածը, երբ մի քանի քաջազուններ որսորդական հրացաններով կանգնեցրին ազերական բազմահազարանոց ամբոխին: «Երբ հայտնվում է զինված հայը՝ հայտնվում է նաև ադրբեջանական գլխաշորը՝ արդարացնելու համար իրենց տղամարդկանց փախուստը»:

Ի՞նչ ասեմ, ցայսօր չեն հրապարակում այն ժամանակվա հերոսների անունները հավանաբար այն պատճառով, որպեսզի Ադրբեջանը նրանց միջազգային հետախուզման չտա: Մինչդեռ այդ պատմական իրադարձությունը ևս կարող է օրինակ ծառայել մատաղ սերնդի դաստիարակության գործում:

Գագիկ ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ
Հադրութ

——————————————————————————————-

Լրահոս

Շարժման 20-րդ տարեդարձին նվիրված միջոցառումները շարունակվում են

Հանրապետությունում մեկնարկել են Արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի` ղարաբաղյան շարժման 20-րդ տարեդարձին նվիրված տոնական միջոցառումները:

Փետրվարի 13-ին Շարժման 20-րդ տարեդարձին նվիրված գիտագործնական կոնֆերանս է տեղի ունեցել Արցախի պետհամալսարանում:

Հոբելյանին նվիրված բաց դասեր եւ տարբեր ուսուցողական միջոցառումներ են անցկացվում` շարժման առաջամարտիկների ու ակտիվիստների մասնակցությամբ, տարբեր մարզական եւ մշակութային միջոցառումներ են փետրվար ամսվա ընթացքում նախատեսվում անցկացնել Ստեփանակերտի մշակույթի օջախներում, ԼՂՀ ՊԲ զորամասերում եւ ստորաբաժանումներում, ԼՂՀ շրջաններում:

Տոնակատարության կազմակերպման եւ համակարգման պետական հանձնաժողովի կողմից հաստատված միջոցառումների ծրագրով՝ փետրվարի 14-17-ը շրջկենտրոններում նախատեսվում է հանրահավաքներ անցկացնել՝ շարժման շրջանային ակտիվի մասնակցությամբ: Փետրվարի 19-ին հարգանքի տուրք կմատուցվի ղարաբաղյան շարժման նվիրյալ, մահացած ակտիվիստների հիշատակին, այնուհետեւ տեղի կունենա տարեդարձին նվիրված հանդիսավոր ժողով:

Փետրվարի 20-ին հանրահավաք տեղի կունենա Ստեփանակերտում, որը կսկսվի Ազատության հրապարակում, որտեղից մասնակիցները քայլերթով կհասնեն Վերածննդի հրապարակ: Նախատեսվում են նաեւ ծաղկեպսակադրման արարողություն՝ Ստեփանակերտի հուշահամալիրում եւ այցելություններ՝ ԼՂՀ հուշարձաններ: Նույն օրը 1988թ. փետրվարի 20-ի նստաշրջանի մասնակիցների եւ հյուրերի պաշտոնական ընդունելություն տեղի կունենա կառավարության նիստերի մեծ դահլիճում: Միջոցառումները կեզրափակվեն տոնական համերգով եւ հրավառությամբ:

Ծրագրի համաձայն՝ փետրվարի 17-20-ը ընդունելություններ կկազմակերպվեն արտերկրում գործող ԼՂՀ մշտական ներկայացուցչություններում, իսկ ապրիլ-մայիս ամիսներին նախատեսվում է միջազգային գիտաժողով անցկացնել:

Հիփոթեքային վարկերի հայտերը կսկսեն ընդունել մարտից

Ազգային ժողովի փետրվարի 13-ի նիստում կառավարության հետ հարց ու պատասխանի ժամանակ կրկին բարձրացվեց հիփոթեքային վարկի տրամադրման հարցը: Պատգամավոր Ռոմելա Դադայանը նկատեց, որ արդեն 3 տարուց ավել է, ինչ խոսվում է այդ վարկի մասին, սակայն առայսօր հարցը լուծում չի ստացել: Նա հետաքրքրվեց, թե երբ է սկսվելու ծրագիրը:

Հարցին ի պատասխան՝ ԼՂՀ տնտեսական զարգացման նախարար Բենիկ Բաբայանը նշեց, որ մոտ օրերս կառավարության նիստում քննարկման կդրվի բանկերի կողմից տրվող հիփոթեքային վարկի տրամադրման կարգը: Բանկերի հետ պայմանավորվածություն կա, որ 12 տոկոս տոկոսադրույքով են վարկ տրամադրելու, որի 6 տոկոսը մարելու է կառավարությունը, իսկ մնացյալ 6-ը՝ հիփոթեքային վարկից օգտվողները: Նախարարը հավաստիացրեց, որ մարտ ամսից կսկսեն ընդունել քաղաքացիների հայտերը:

Ղարաբաղում ծխելը խստիվ արգելվում է 

«Ազատ Արցախ» պաշտոնաթերթը հրապարակել է «Ծխախոտի իրացման, սպառման եւ օգտագործման սահմանափակումների մասին» օրենքի տեքստը: Համաձայն օրենքի, որն ուժի մեջ կմտնի մեկ ամիս հետո, հասարակական վայրերում, այդ թվում՝ կրթական, մշակութային հիմնարկներում, հասարակական տրանսպորտում, բոլոր հիմնարկներում եւ կազմակերպություններում ծխելը խստիվ արգելվում է: Բացի, իհարկե, հատուկ տեղերից, որ ղեկավարները պարտավոր են ստեղծել իրենց հաստատություններում:

Օրենքն ընդունվել է անցած տարվա դեկտեմբերին եւ այն եզակի նախագծերից էր, որին դեմ են քվեարկել մի քանի պատգամավոր /սովորաբար, մեր խորհրդարանում օրենքներն ընդունվում են միաձայն կամ մեկ «դեմ» ձայնով/: Երեւի մի քանի պատգամավոր հստակ պատկերացրել են, թե ինչ է սպառնում նրանց, ինչի համար անհանգստացել են:

Իսկ հասարակությունը, դատելով այսքանից, չի կասկածում անգամ, որ մեկ ամիս հետո կյանքը հիմնովի կփոխվի: Հասարակական տրանսպորտի, երթուղայինների վարորդները չգիտեն, որ մեկ ամսից նրանք ստիպված կլինեն չծխել սեփական մեքենայում, բժիշկները չեն պատկերացնում, որ շուտով չեն կարողանալու ծխել սեփական աշխատասենյակում, իսկ բարձր դասարանցիները չեն ենթադրում, որ ծխելը դպրոցներում արգելվելու է ոչ միայն դպրոցական կանոններով, այլ օրենքի ամբողջ խստությամբ:

Ճիշտ է, օրենքում նշված չէ, թե ինչ պատժամիջոցներ կկիրառվեն օրինախախտների նկատմամբ: Այդ պատժամիջոցները կորոշի կառավարությունը: Ընդունված օրենքի կիրառումը կվերահսկվի «լիազորված մարմնի» կողմից, որը նույնպես կորոշի կառավարությունը:

Ի դեպ, օրենքով արգելվում է ծխախոտի առքուվաճառքը անչափահասների մասնակցությամբ /մինչեւ 18 տարեկան/: Արգելված է նաեւ ծխախոտի հատավաճառքը:

Ստեղծվել է Միջազգային համագործակցության պետական կենտրոն 

Կառավարության որոշմամբ ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարությանը կից ստեղծվել է Միջազգային համագործակցության պետական կենտրոն, որի տնօրեն է նշանակվել ԱԳՆ նախկին գլխավոր քարտուղար Ժաննա Կրիկորովան: Կենտրոնի՝ ԼՂՀ ԱԳՆ-ում տեղի ունեցած շնորհանդեսին հրավիրված էին ոչ կառավարական կազմակերպությունների ղեկավարներ եւ լրագրողներ:

«ԱԳՆ կառուցվածքը ենթադրում է տարբեր բնույթի գործակալությունների ստեղծում, որոնք կապ չունեն արտաքին քաղաքականության հետ, սակայն զբաղվում են միջազգային կապերով: Իմ աշխատանքի փորձը ԱԳՆ-ում ցույց տվեց, որ որոշ ոլորտներում մենք բացթողումներ ունենք: Ինչպես հայտնի է, ղարաբաղյան ԱԳՆ-ն ունի երկու սպեցիֆիկ խնդիր՝ ԼՂՀ անկախության ճանաչում եւ միջազգային կապերի զարգացմանն ուղղված գործունեություն: Ելնելով դրանից, ԱԳՆ-ն ներկայացրեց Միջազգային համագործակցության կենտրոն ստեղծելու մասին նախաձեռնություն, որին հավանություն տրվեց ամենաբարձր մակարդակով»,- տեղեկացրել է Ժաննա Կրիկորովան: Նա նշեց, որ միջազգային եւ ոչ կառավարական կազմակերպությունների հետ շփումների մեծ փորձ ունի և տեղյակ է, որ ներկայումս Ղարաբաղում գործող ոչ կառավարական կազմակերպությունները բախվում են մեծ դժվարությունների:

«Շատերը կարիք ունեն տարբեր տեսակի խորհրդատվությունների, կարիք կա նաեւ հեշտացնել ոչ կառավարական կազմակերպությունների եւ պետական մարմինների հարաբերությունները: Այդ պատճառով էլ մտադիր ենք իրականացնել գործող կազմակերպությունների փորձի եւ կարիքների գնահատում, ինչպես նաեւ նպաստել ոչ կառավարական կապերի զարգացման դինամիկային»,- հավելել է Ժ. Կրիկորովան:

«Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը ԼՂՀ-ում սկսել է երեք նոր ծրագիր

Վերջին մեկ ամսում «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը ԼՂՀ տարածքում սկսել է միաժամանակ իրականացնել երեք ծրագիր: Աշխատանքներ են ընթանում Հադրութի շրջանի Տող գյուղի միջնակարգ դպրոցի հիմնանորոգման, Ակնաղբյուր գյուղի դպրոցի կցակառույցի շինարարության եւ Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղի մանկապարտեզի կառուցման ուղղությամբ:

Տող գյուղի միջնակարգ դպրոցի վերակառուցումն այսօր խիստ կարեոր է շրջանի համար: 1989-90 թթ. արցախյան հակամարտության տարիներին դպրոցի շենքն ու կահույքը մեծապես վնասվել են: Տանիքը վթարային է, ջրի բացակայությամբ պայմանավորված` չկա ջեռուցում, բարեկարգ սանհանգույցներ: Դրան գումարվել են նաեւ ձմռան ցուրտ ամիսների պատճառած անհարմարություններն ու դժվարությունները. ցածր ջերմաստիճանի հետեւանքով սառել են գյուղ մտնող ջրի խողովակները, եւ մեկ ամսից ավելի է, ինչ գյուղացիները ջրի խնդիրը լուծում են մոտակա վայրերից ջուր կրելով: Տեղի բնակիչների խոսքով` այս տարվա ցրտաշունչ ձմեռը աննախադեպ էր:

Այսօր դպրոց հաճախող շուրջ 100 աշակերտներ դասերն անցկացնում են դպրոցի առաջին հարկի եւ կից երաժշտական դպրոցի՝ փայտե վառարաններով ջեռուցվող սենյակներում եւ անհամբեր սպասում դպրոցի վերակառուցման ավարտին:

1979թ. կառուցված երկհարկանի դպրոցի ձախակողմյան հատվածի հիմնանորոգումն (ծրագրի արժեքը` 139 մլն ՀՀ դրամ) իրականացվում է «Արցախի վերածնունդ» ծրագրի շրջանակներում: Ներկա դրությամբ կատարվում են նախապատրաստական, վերահատակագծման աշխատանքներ, ուժեղացվում են դպրոցի հիմքերը: Առաջիկա ամիսների ընթացքում կկառուցվի ջեռուցման համակարգ, կվերակառուցվի դպրոցի ջրամատակարարման ներքին համակարգը, ամբողջությամբ կվերանորոգվի տանիքը, կբարեկարգվի դպրոցի տարածքը:

«Այս տարի կավարտեմ դպրոցը եւ, ափսոս, հնարավորություն չեմ ունենա սովորել նոր դպրոցում, բայց ցածր դասարանների աշակերտները շատ ոգեւորված են, որ մի քանի ամսից կունենան գեղեցիկ ու ջեռուցվող դասասենյակներ», – ասում է դպրոցի 11-րդ դասարանի աշակերտուհի Ալինա Ավետիսյանը: Ալինան սիրում է կենսաբանություն եւ քիմիա առարկաները եւ հստակ որոշել է իր անելիքը. կընդունվի բժշկական համալսարան, կստանա վիրաբույժի մասնագիտություն եւ անպայման կվերադառնա հայրենի գյուղ` այն հույսով, որ գյուղում կգործի հիվանդանոց եւ ինքը կկարողանա օգնել համագյուղացիներին: Ավելի քան 700 բնակիչ ունեցող գյուղում գործող բուժկետը միայն առաջին օգնություն կարող է ցուցաբերել, եւ արդեն լուրջ բժշկական միջամտության անհրաժեշտության դեպքում` գյուղացիներին տեղափոխում են Ստեփանակերտի հիվանդանոց:

«Հայաստան» հիմնադրամի աջակցությունը մեզ համար խիստ գնահատելի ու թանկ է: Մինչ օրս եղած պայմանները հնարավորություն չէին տալիս պատշաճ ձեւով իրականացնել աշակերտների ուսումը: Հիմնանորոգումից հետո մենք կունենանք ժամանակակից դպրոց, որը կարող է սպասարկել նաեւ մոտակա Ջրակուզ, Մարիամաձոր, Թաղուտ, Ծակուռի, Հակակու, Մոխրենես, Թումի գյուղերին», – ասում է դպրոցի տնօրեն Վլադիկ Ղահրյանը: Տնօրենը հպարտությամբ նշում է նաեւ, որ անգամ ներկա պայմաններում դպրոցում շարունակվում են դաշնամուրի, քանոնի, շվիի, նկարչության, շախմատի խմբակների դասերը: Պատերազմի թեժ օրերին անգամ դասերը չդադարեցին. պարապմունքներն անցկացվում էին աշակերտների կամ ուսուցիչների տներում:

Հադրութի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղի դպրոցի կցակառույցի նպատակը դպրոցի ընդհանուր ծավալների ավելացումն է: Արդեն պատրաստ է կցակառույցի առաջին հարկը: Ծրագիրն (արժեքը` 24 մլն ՀՀ դրամ) իրականացվում է «Հայաստան» հիմնադրամի Ֆրանսիայի հանձնախմբի հովանավորությամբ:

Հիմնադրամը շինարարական աշխատանքներ է իրականացնում նաեւ Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս գյուղում: Հիմնադրամի Լիբանանի տեղական մարմնի օժանդակությամբ (ծրագրի ընդհանուր արժեքը` 20մլն ՀՀ դրամ ) գյուղի նախկին դպրոցի շենքը վերակառուցվում է մանկապարտեզի: Ներկա պահին կատարվում են տանիքի վերակառուցման եւ ներքին հարդարման նախապատրաստական աշխատանքները:

Հատկանշական է, որ Տորոնտոյի հայ համայնքի հովանավորությամբ 2007թ. Հիմնադրամը Մատաղիս գյուղում կառուցեց միջնակարգ դպրոց, որն այսօր ունի շուրջ 70 աշակերտ: Իր երախտագիտությունը հայտնելով Հիմնադրամի աշխատանքային խմբին` դպրոցի փոխտնօրեն Նելլի Ասպարյանը ուրախությամբ նշեց, որ գյուղի երիտասարդությունը գնալով ավելանում է: Նրա խոսքերով՝ հիմնական պատճառը գյուղում ժամանակակից դպրոցի առկայությունն է. գյուղի դպրոցականներն ունեն բարեկարգ դպրոց, իսկ մեկ տասնյակից ավելի երիտասարդ մանկավարժներ` աշխատանք:

«Հայ մանուկների կյանքի ու կրթության բարելավման խնդիրը միշտ էլ եղել է «Հայաստան» հիմնադրամի ուշադրության կենտրոնում: Հիմնադրամը շարունակում է իրագործել «Արցախի վերածնունդ» ծրագիրը` միաժամանակ ձեռնամուխ լինելով Հայաստանի եւ Արցախի սահմանամերձ գյուղերի վերակառուցման ծրագրին, որն արդեն կլուծի կոնկրետ գյուղի համալիր խնդիրները», – ասում է Հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Վահե Աղաբեկյանցը:

Տեղեկատվությունը տրամադրել է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը

——————————————————————————————-

Սոցիալ-տնտեսական

ՏՈՒՆ ՉՈՒՆԵՆ, ԲԱՅՑ ԿԱՌՉԱԾ ԵՆ ՀՈՂԻՆ

«Մենք Էստեղ դաչնիկ չենք, այլ մշտական բնակիչ, ու էս գյուղից հեռանալու մտադրություն չունենք»,- ասում է Լեռնային Ղարաբաղի Ասկերանի շրջանի Մոշխմհատ գյուղում բնակվող տիկին Մարգոն:

Եվ իսկույն սկսում է խոսել իրենց ընտանիքի համար ամենակարեւոր եւ ամենացավոտ հարցի` տան` արդեն երկար տարիներ չլուծվող խնդրի մասին:

«Արցախյան պատերազմի ժամանակ էր, երբ ընտանիքով եկանք այստեղ: 1992-ին հարսս զույգ թոռնիկներս գրկին տեղափոխվեց այստեղ: Այդ ժամանակ Ստեփանակերտը հրթիռակոծվում էր: Հրթիռը վնասել էր նաեւ քաղաքի տունը»,- հիշում է 2-րդ կարգի հաշմանդամ տիկին Մարգոն` խառնելով վառարանի ներսում եղած փայտը: Իսկ վառարանը եւ տան լույսն օրվա մեծ մասը վառվում են, քանի որ տունը շատ խոնավ է ու մութ: Իսկ տանն ապրում են ամուսինը` Շմավոնը, նրա 92-ամյա մայրը, տղան, հարսը եւ երեք որդիները:

Հովհաննիսյանների ընտանիքը տան պատճառով շատ դժվարություններ է տեսել, ու ստիպված են եղել մի քանի անգամ տեղափոխվել: Տիկին Մարգոյի ամուսինը` Շմավոն Հովհաննիսյանը, պատմում է, որ 1992-ին, երբ եկան պապական տունը, որը ժամանակին գյուղի ամենամեծ եւ լավ տներից էր, սկզբում ապրում էին երկրորդ հարկում: Այնուհետեւ հաստ ու մեծ պատերը սկսեցին իրարից հեռանալ, ու աստիճանաբար ան-հնար դարձավ այդտեղ ապրելը: «Դրանից հետո ստիպված եղանք ժամանակավոր բնակվել գյուղի դպրոցի դասարաններից, այնուհետեւ` գյուղի ազատ տներից մեկում: Դա տեւեց շուրջ մեկուկես տարի, այնուհետեւ մի քանի ամիս մեր բակի վրանում էինք ապրում, որից հետո տան նկուղը մի կերպ հարմարեցրեցինք եւ տեղափոխվեցինք այնտեղ»:

Չափերով մեծ ու հին տան հետեւի եւ դիմացի պատերի ճեղքերը երեւում են նույնիսկ հեռվից, իսկ տան տեսքը հուշում է, որ այդտեղ ապրելը պարզապես անհնար է: «Երեւի այդ պատճառով է տարիներ առաջ այստեղ եկած մասնագետը, նույնիսկ մոտիկից չծանոթանալով տան պայմաններին, մեզ հորդորել շուտափույթ դուրս գալ տնից»,- ասաց Շմավոնի որդին` Վարուժանը, երբ զարմանքով հարցրեցի` այստե՞ղ եք ապրում:

Իսկ երբ մտա Հովհաննիսյանների մութ ու խոնավ սենյակը, որը եւ ննջասենյակ է, եւ ճաշասենյակ, եւ խոհանոց, եւ բաղնիք, իմ մոտ իսկույն մի հարց ծագեց` ի՞նչն է այս մարդկանց ստիպում այստեղ մնալ: Այդ մարդիկ պարզապես կառչած են այդ տանն ու հողին: Այլապես նրանք չեն ապրի այնպիսի մի նկուղային սենյակում, որի պատերի քարերը մեկ առ մեկ կարելի է հաշվել, որի առաստաղից ավազ եւ մեկ-մեկ էլ քարի փոքր կտորներ են թափվում: Սենյակ, որի հատակը բակի հողից ոչնչով չի տարբերվում, եւ տնեցիները ստիպված, ինչպես իրենք են ասում, «ռեզինե սապոգներով են ման գալիս»:

«Հող ենք մշակում, անասուններ պահում: Ստացած եկամուտով կարողանում ենք ընտանիքը պահել եւ այստեղից դուրս գալու մտադրություն չունենք: Եթե մտադրություն ունենայինք, մեր թոռներն այստեղ դպրոց կհաճախեի՞ն: Ավելին` փոքրիկը դեռ շարունակում է սովորել գյուղի դպրոցում, 8-րդ դասարանում է»,- զարմանքով փաստում է քեռի Շմավոնը, որի ընտանիքի միակ խնդիրը տան հարցն է: Իսկ այն լուծելու խնդրանքով բազմիցս դիմել են համապատասխան ատյաններ` համայնքի ու վարչակազմի նախկին եւ գործող ղեկավարներից մինչեւ հանրապետության նախագահ:

Վերջինիս ուղղված նամակում Հովհաննիսյանները խնդրել են հանձնաժողով ստեղծել` տան պայմաններն ուսումնասիրելու համար:

«Բոլոր նամակների պատասխանները ոչնչով չէին տարբերվում գյուղապետի տված պատասխանից,- ասում է Շմավոնի տղան` Վարուժանը:- Նրանք պատճառաբանում են, որ մենք Ստեփանակերտում տուն ունենք, եւ մեզ գյուղում տուն չի հասնում: Բայց չէ՞ որ մենք գյուղում ենք ապրում, իսկ Ստեփանակերտի տանը ժամանակավոր ապրում են ուսանող տղաներս ու շաբաթական 2-3 օր էլ՝ ես, երբ աշխատանքի եմ լինում»:

Նրա խոսքերով` Ստեփանակերտում գտնվող տանը, բացի իրենից, գրանցված են հայրը եւ մայրը: Իսկ կինը, երեք երեխաները եւ 92-ամյա Աշխեն տատիկը գյուղում են գրանցված: «Հիմա ի՞նչ անեմ, պետք է կնոջիցս բաժանվեմ, որ հասկանան, որ տուն է պետք»,- կես-կատակ, կես-լուրջ հարցնում է Վարուժանը:

Ստեփանակերտի տան պատճառով գյուղում նրանց տնով չեն ապահովում, իսկ ընտանիքը շարունակում է գյուղում մնալ: «Գուցե մեր նոր նախագահը մի բան կանի»,- հույսը չի կորցնում տիկին Մարգոն:

Նախագահին ուղղված նամակի ընթացքի մասին փորձեցի տեղեկանալ նախագահի աշխատակազմի քարտուղարության քաղաքացիների ընդունելության եւ նամակների բաժնի պետ Ստանիսլավ Ավշարյանից, որը տեղեկացրեց, որ նամակի պատասխանն արդեն տրվել է: Կապվելով Հովհաննիսյանների ընտանիքի հետ` պարզվեց, որ նամակի պատասխանը, որը տրվել է հունվարի 17-ին, միայն փետրվարի 3-ին է հասել իրենց:

Իսկ պատասխանում նշվում է, որ Մոշխմհատում բնակարանաշինությանն ուղղված պետական կամ հումանիտար ծրագրերի առկայության դեպքում համայնքի ավագանին կքննարկի տան պայմանների բարելավման հարցը:

Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ, www.hetq.am

 

ՈՉ ԹԵ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄ, ԱՅԼ ՉԱՐԱՆՈՐՈԳՈՒՄ 

Մոտ երեք տարի առաջ հարց առաջացավ բարեկարգել Խրամորթ-Մարտակերտ խաչմերուկից Խրամորթ-Փառուխ-Արմենակաշեն /նախկին Ջինլի/  ճանապարհահատվածը: Խաչմերուկից Խրամորթ տանող ճանապարահատվածը բարեկարգվեց նորմալ, բայց արի ու տես, թե ինչ է արվել Խրամորթից այն կողմ:

«Անհայտ» ճանապարհաշինարարը Խրամորթից Թավգյադուկ երեքկիլոմետրանոց հատվածը ոչ թե բարեկարգել է, այլ խափանել է  նշված հատվածը, այսինքն՝ ծածկապատել է սովորական բնահողի հաստ շերտով, ավելի ճիշտ՝ կավահողով, որն առաջին իսկ անձրեւից անանցանելի դարձավ ավտոմեքենաների համար:

Խրամորթ-Փառուխ-Արմենակաշեն ավտոճանապարհը նախկինում գործում էր տարվա բոլոր եղանակներին, իսկ ներկայումս այն անանցանելի է դարձել մեր ճանապարհաշինարարների «շնորհիվ»: Փաստորեն հիմա Խրամորթ, Փառուխ և Արմենակաշեն գյուղերը կտրված են հարեւան գյուղերից, շրջկենտրոնից եւ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից:

Այդ հարցով բազմիցս դիմել են Ասկերանի շրջվարչակազմ, սակայն անարդյունք: Այն հարցին, թե որ ճանապարհաշինական կազմակերպության մեղքով է կատարվել այդ սեւ գործը, ոչ ոք չի պատասխանում, ոչ ոք տեղյակ չէ, հավանաբար՝ խնամի-բարեկամական կապեր կան…

Ստեղծված անմխիթար վիճակը նպաստում է բնակչության արտահոսքին, ինչն էլ վտանգավոր է Արցախի ապագայի համար: Չեն վարձակալվում համայնքի պահուստային ֆոնդի հողերը, մասնավորապես՝ Փառուխում: Օրերս առիթ ունեցա զրուցելու չորս երիտասարդ վերաբնակների հետ: Նրանք դժգոհում են ճանապարհի անմխիթար վիճակից, ասում են՝ Աստված մի արասցե, եթե հանկարծ մի դեպք պատահի՝ ի՞նչ պիտի անենք£

-Մենք զրկված ենք շտապ օգնության կամ տաքսու ծառայություններից,- բողոքում են նրանք,- զանգում ենք տաքսի պատվիրելու, բայց լսելով գյուղի անունը՝ հրաժարվում են:

Սա է իրական պատկերը ներկայիս Փառուխ եւ Արմենակաշեն գյուղերի ու բնակչության: Հարգելի ճանապարհաշինարար, բարեհաճեք մի անգամ անցնել ձեր «բարեկարգած» հատվածով, ու համոզվեք, որ ձեր արածը հանցանք է…

Հենրիխ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ,  Փառուխի 1991-1999թթ. գյուղապետ

ԱՆՈՒՍՈՒՄ ԵՐԵԽԱՆԵՐ

Մեր երկրում կան երեխաներ, ովքեր ոչ իրենց մեղքով հայտնվել են անտանելի ապրելակերպի ճիրաններում: Այդ երեխաները չեն հասկանում, թե ինչու են հայտնվել այդ վիճակում, և կա՞, արդյոք, մեկը, որ պիտի հոգա իրենց մասին:

Խոսքս իրենց կամքից անկախ Աղդամում հայտնված երեխաների մասին է: Նրանց ընտանիքները օրվա հաց վաստակելու համար ստիպված եկել են այստեղ: Հարմարվելով խղճուկ կյանքին՝ ապրում են ավերակներում: Մեծերը դիմանում են, բայց ահա երեխաների համար շատ դժվար է համակերպվելը: Բացի ծանր ապրելակերպից՝ նրանց վրա բացասաբար է անդրադառնում նաև այն հանգամանքը, որ թողել են դպրոցը, դասընկերական շրջապատը և շատ ու շատ այլ բաներ:  Այս ընտանիքները, այդ թվում՝ երեխաները, հեշտորեն ընկնում են մերօրյա կալվածատերերի ճանկը ու  շահագործվում «մի փոր հաց» պայմանով:

Ապրուստի նվազագույն պայմաններ անգամ չկան: Ջուր ընդհանրապես չկա, ահա թե ինչու ջրավաճառությունն այստեղ շատ տարածված է: Բայց, քանի որ այսպիսի ընտանիքների վիճակը վատ է, ապա նրանք կարողանում են գնել ընդամենը խմելու ջուր ու լողանալու մասին միայն երազել: Հատուկենտ խանութներից պարտքով սննդամթերք են վերցնում ու գոյություն  քարշ տալիս:

Միգուցե վերադառնա՞ք մայրաքաղաք՝ հարցնում եմ: Պատասխանում են՝ քաղաքը էլ մեզ համար չէ այն օրվանից, երբ բնակչությունը ունեւորի եւ չունեւորի վերածվեց:

Ո՞վ է մեղավոր այս վիճակի համար: Հասկանում  եմ, որ նրանց ոչ ոք չի հրավիրել այստեղ, ուստի պատասխանատվություն չի կրում, բայց, ախր, նրանք մեր հա-յերն են, մեր քաղաքացիները: Նրանք լավ կյանքից չէ, որ այստեղ են եկել: Ի վերջո, կյանքը պիտի թելադրի որոշումներ, այլ ոչ թե որոշումներով թելադրվի կյանքը:

Ուրիշ բան որ չլինի՝ կարելի է ինչ-որ ձևով լուծել երեխաների ուսման հարցը: Առաջարկում եմ այդ խղճուկ քարակույտերի արանքում կցմցել մի շինություն, այն անվանել «Խղճուկ երեխաների դպրոց», որն էլ կծառայի երեխաներին՝ իբրեւ մանկապարտեզ, դպրոց, մշակույթի օջախ:

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ

«Դեմո»-ի  հարգելի խմբագրություն, դիմում  եմ Ձեզ այն հույսով, որ թերթի էջերում նամակս հրապարակելուց  հետո սայլը տեղից վերջապես կշարժվի:

Գործս շատ ծանր է՝  2006 թ. հոկտեմբերի 1-ին աղջիկս՝ Իննա Հայրապետյանը, առողջ ծննդաբերելուց 23 օր հետո մահացել է: Դեպքից անմիջապես հետո անց են կացվել 2 փորձագիտական քննություններ, որոնցից մեկը հաստատել է 3 բժիշկների, իսկ երկրորդը՝ մեկ բժշկի մեղքը: Սակայն, չգիտես ինչու, նշանակվել է երրորդ փորձաքննություն Երեւանում, որն այդպես էլ չի պատասխանել այն հարցին, թե ինչն է հանդիսացել իմ աղջկա վաղաժամ մահվան պատճառը, թեկուզ բժիշկներն իրենք էլ չեն ժխտում, որ ամեն ինչ անփութության հետեւանք է:

Ես ներդրել եմ իմ ընտանիքի սակավ միջոցները, փորձելով դատարանի միջոցով  ապացուցել բժիշկների մեղքը եւ նրանց պատասխանատվության ենթարկել: Սակայն արդեն երկրորդ տարին է՝ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հասնել նրան, որ դատախազությունն արդար հետաքննություն կատարի եւ գործը դատարան ուղարկի: Եղել եմ նախկին դատախազ Ա. Զալինյանի մոտ, որն ինձ ասել է, որ պայքարելն անիմաստ է, քանի որ մեղավոր բժիշկն անչափահաս երեխաներ ունի, եւ նրան դժվար թե պատժի ենթարկեն: Գործող գլխավոր դատախազն էլ ընդհանրապես ինձ չլսեց եւ դուրս հրավիրեց աշխատասենյակից: Օրերս երրորդ նամակն են ուղղել երկրի նախագահին, որտեղ նկարագրել եմ ամեն ինչ եւ նշել, որ բժիշկները կաշառքի միջոցով կարողացան հասնել նրան, որ երեւան-յան «անկախ» փորձագետները չհաստատեն ակնհայտ մեղքը:

Իմ գործը դժվար է՝ հիմա, 55 տարեկան հասակում, ես փոքր երեխա եմ խնամում: Բնականաբար՝ չեմ աշխատում: Սակայն մեղավորները եւ համապատասխան մարմինները նույնիսկ չեն հետաքրքրվում, թե ինչպես եմ ես խնամում երեխային: Դատավարություն չի եղել, որոշում չի ընդունվել եւ փոխհատուցում չի նշանակվել: Ո՞ւմ դիմեմ արդարությունը վերականգնելու համար:  Մինչեւ ե՞րբ պետք է շարունակվի այս ամենը:

Արձագանքի ակնկալիքով՝ Շողեր ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
Ստեփանակերտ 

——————————————————————————————-

Ղարաբաղյան հեքիաթ

Լինում է` չի լինում

ԱՐՋ – ԵՂԲԱՅՐՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԼՈՑ ԱՐԿԱԾՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ

Լևոն ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ
Տուլա-Մոսկվա-Երևան

Սկիզբը` նախորդ համարներում

Արջ-եղբայրները լսել էին իրենց բարեկամին և գնացել անտառ… Անտառապահը խիստ զարմացած էր  այծի վարմունքից, բայց շուտ կողմնորոշվեց։ «Հավանաբար արջերը չէին ուզում հարձակվել այծի վրա: Չէ՞որ նրանք կարող էին դա  անել մինչև  իմ գալը»,-  մտածեց Գուրգենը:

Միայն արջերի գնալուց հետո այծը հանգստացավ և տիրոջ հետ  գնացին տուն: Այդ դեպքից հետո Գուրգենը սկսեց հետևել իր այծին և համոզվեց, որ արջերը իրականում պահպանում էին այծին:

– Այ քեզ բա՛ն,- զարմացել և ուրախացել էր անտառապահը:

Վերադառնալով տուն` նա կնոջը  պատմեց այդ զարմանալի դեպքի մասին:

Մի անգամ Գուրգենը տան պատուհանից տեսավ, որ իր այծը երեք արջերի հետ գալիս է իրենց տուն և արջերից ամենամեծը սաստիկ կաղում է: Անտառապահը դուրս եկավ նրանց ընդառաջ: Ավագը քարշ էր եկել, բարձրացրել առջևի թաթը և աղերսալի նայել Գուրգենի աչքերին: Անտառապահը արջի թաթի տակ տեսել էր մի մեծ փուշ, զգուշորեն դուրս քաշել  և շոյել Ավագին: Անին և Ալյոշան, որ այդ պահին տանն էին, նույնպես դուրս էին թռել և վազել դեպի արջերը և …

– Ալյոշա, Գուրգեն քեռի, դուք տեսնու՞մ եք քոթոթի խալը, սա նա էր, որին հանդիպել էինք անտառի բացատում,- ճչացել էր Անին: Նա ուզում էր մոտենալ, փաղաքշել Արջուկին:

– Երեխանե՜ր, հիմա պետք չէ մոտենալ՝ նրանցից մեկը վիրավոր է: Արջերը նման վիճակում դառնում են անկանխատեսելի և ցանկացած պահի կարող են անսպասելի հարձակվել: Քիչ համբերեք« կընտելանան, ձեզ հետ կխաղան,- հորդորել էր անտառապահը:

Հետո Գուրգենը խնդրել էր Նաիրուհուն տան նկուղից բերել մի դույլ մեղր և հյուրասիրել արջերին: Դրանով ամուսիններն իրենց շնորհակալությունն էին հայտնում` իրենց այծի նկատմամբ բարի վերաբերմունքի համար: Արջ-եղբայրները կերել էին մեղրը, շնորհակալություն հայտնել և բարձր տրամադրությամբ գնացել անտառ: Այսպիսով՝ նրանք բարեկամացել էին նաև այծի տերերի՝ Գուրգենի և Նաիրուհու  հետ և  օգնել անտառապահին  ավարտել բաղնիքի և ցախատան շինարարությունը: Ավագը մեջքի վրա մեծ քարեր էր կրում, իսկ Ծուռթաթը և Արջուկը լծվել էին  սայլակին և տեղափոխել ավազ, աղյուսներ ու կրաքար: Մի քանի օրից, արջ-եղբայրների հաջորդ այցելության ժամանակ, Նաիրուհին տեսնելով ոտքից գլուխ ցեխի մեջ կորած Արջուկին՝ նստեցրել էր տաշտակի մեջ և փոքր երեխայի պես լողացրել: Արջուկը բոլորովին դիմադրություն չէր ցուցաբերել, քանզի շատ էր սիրում ջրի մեջ թավալվել՝ միայն չէր հասկանում, որ ցեխոտ  չպետք է լինի ջուրը…

Շուտով« երբ Գուրգենն անտառում էր« և սկսել էր հավաքել ընկույզ և հատապտուղներ՝  լսել էր բարձր, վայրի խռնչյուն:

«Դա հրեշն է»,- մտածել էր Գուրգենը: Նա այդպես էր  կոչում արու վարազ հսկային: Նա համարվում էր Թարթառ գետի կիրճի և նրան հարակից անտառների ահն ու սարսափը՝ ահռելի մեծ էր և  երկար ժանիքներ ուներ: Վարազ հսկայից  խույս էին տալիս եւ շրջանցում բոլոր գազանները: Նույնիսկ հազվագյուտ խոշոր հովազն էր վախենում նրանից: Լսելով խռնչյունը` անտառապահը ետ նայեց և տեսավ, թե ինչպես են արջ-եղբայրները փախչում հսկա վարազի կրնկակոխ հետապնդումից: Ժամանակ չկորցնելով` Գուրգենը թաքնվել էր խիտ թփուտներում և օդ կրակել: Վարազը կանգ էր առել,  նայել չորս բոլորը, բայց ոչ-մեկին չէր տեսել: Գուրգենը նորից էր կրակել: Վարազ հսկան վազել էր կրակոցների ուղղությամբ… Այդ ընթացքում արջ-եղբայրները շուտափույթ հեռացել և անհետացել էին անտառի խորքում: Անտառապահը, իհարկե, լավ գիտեր գաղտնի արահետները և հեռացել էր «հրեշից» աննկատ: Այսպիսով, անտառապահը փրկեց իր նոր բարեկամներին հսկա  վարազի  հետ սարսափելի գոտեմարտից…

Անտառապահի և արջերի բարեկամության լուրը տարածվեց հինավուրց Արցախի լեռնային մարզի՝ Ղարաբաղի գյուղերով և քաղաքներով, որտեղ հնուց ի վեր բնակվում էին հայերը: Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաք Շուշիից  անտառամերձ գյուղ էին եկել արջ պարացնողներ Արմենն  ու Կարենը: Նրանք Գուրգենին առաջարկել էին  ոսկի և դրա դիմաց խնդրել` բռնել ու իրենց տալ Արջուկին: Բարի և ազնիվ Գուրգենը, իհարկե, չէր կարող դավաճանել իր փոքրիկ բարեկամին: Նա մերժել էր այդ առաջարկը` «Անտառապահը պարտավոր է պահպանել անտառը և նրա բնակիչներին, ոչ թե նրանց վաճառել», – ասել էր Գուրգենը:

– Բայց արջ պարացնելը միայն շահ ստանալու համար չէ, այլ նաև զվարճացնելու, – համառեցին Կարենն ու Արմենը:- Մենք որոշել ենք նաև ներկայացումներ կազմակերպել փոքր երեխաների համար` անհատույց, – ասել էին նրանք:

– Այդ դեպքում ձեր ուզածը փնտրեք մեր անտառներից դուրս: Ես չեմ կարող հուսախաբ անել իմ բարեկամ-արջերին, որոնք վստահում են ինձ: Առավել ևս չեմ կարող դավաճանել Արջուկին: Ոչ միայն ոսկով, այլ ցանկացած որևէ բարիքով չի կարելի դավաճանել բարեկամին և ընկերոջը: Դավաճանությունը շատ ծանր մեղք է, – վերջացրել էր Գուրգենը:

Արմենն ու Կարենը հեռացել էին ձեռնունայն:

Գուրգենի ընտանիքի  և այծի բարեկամությունը արջ-եղբայրների հետ շարունակվում էր…

***

Քոչվորների առաջնորդը՝ Օզիր փաշան, գերված Ռուդիկին նշանակել էր  ձիերի ախոռը սպասարկող բանվոր: Նրան վերաբերվում էին ինչպես ստրուկի: Ամեն օր խոտ էր կրում, ձիերին կերակրում, մաքրում, թափում թրիքը, տանում մոտակա գետակը լողացնում և ջուր խմեցնում: Ցանկացած պահի Ռուդիկին ծանրաբեռնում էին այլ աշխատանքներով: Խոր փոսեր էր փորում ՝ ավազակների հափշտակած զանազան իրեր պահեստավորելու համար, շալակում, տեղափոխում ծանր սնդուկներ: Իսկ երբ ավարտում էր այդ աշխատանքները, ստիպում էին ծառեր կտրել և վառելափայտ կոտրատել: Օրվա կեսին Ռուդիկին տալիս էին հաց ու ջուր և նա նորից շարունակում էր աշխատանքը: Քոչվոր-ավազակները հաճախ  նրա կատարած աշխատանքներում ինչ-ինչ թերություններ էին հնարում և ծեծի ենթարկում: Սաստիկ հոգնած Ռուդիկը հանգստանում էր միայն կարճատև քնի ժամանակ, իսկ վաղ առավոտյան նորից սկսվում էր հոգեմաշ աշխատանքը:

Նա մի քանի անգամ փորձել էր փախչել  գերությունից: Սակայն ամեն անգամ բռնում էին և դաժանաբար ծեծում: Խեղճ Ռուդիկը ամեն օր աղերսում էր Աստծուն` փրկվելու գերությունից: Նա շատ էր կարոտել իր գյուղը, սիրելի ծնողներին, պապին ու տատին, ընկերներին` հատկապես Անիին, նույնիսկ՝ այծին…

Ռուդիկի միակ պաշտպանը Ռաշիդն էր` փաշայի տարեց ախոռապետը: Նա հայրաբար էր ընդունել գերի ընկած հայ երիտասարդին, ինչը պայմանավորված էր իր կյանքում տեղի ունեցած մի անմոռանալի դիպվածով:

Ռաշիդը երիտասարդ հասակում իր ցեղակից ընկերների հետ մեկնել էր Պարսկաստան՝ աշխատանք որոնելու: Նրանց ընդունել էին մի քարհանքում՝ որպես քար կտրող բանվորներ:

Քարհանքը փռված էր մի բարձրադիր ժայռի շրջակայքով՝ ներառելով վերին և ստորին տեղամասերը: Նույն քարհանքում աշխատում էին նաև մի խումբ հայեր՝ Լեռնային Ղարաբաղի Վանք գյուղից և նրանց թվում` Ռաֆիկը: Նրանց տեղամասը ժայռից ներքև ընկած հատվածն էր, իսկ հարևանությամբ, քիչ հեռու աշխատում էր Ռաշիդն իր  հայրենակից ընկերների հետ: Համատեղ աշխատանքը և կենցաղը մերձեցրել, ավելին՝ բարեկամացրել էին բոլորին, հատկապես՝ Ռաշիդին և Ռաֆիկին: Նրանք  միասին էին վերջացնում աշխատանքը, ճաշում և զբոսնում հանգստի ժամերին:

Մի անգամ, վերին տեղամասի քարհատների անփույթ գործելու հետևանքով, պոկվել էր մի մեծ քարաբեկոր և հետզհետե թափ առնելով՝ գահավիժել ներքև՝  Ռաշիդի ուղղությամբ: Աղետը դառնում էր անխուսափելի… Ռաֆիկը, որ նկատել էր դա,  ճչացել՝

– Զգուշացի°ր, Ռաշիդ,- անձնազոհ նետվել և իր հետ միասին մի կողմ էր գլորել Ռաշիդին:

Մի ակնթարթ հետո քարաբեկորը սլացել էր նրանց կողքով և ընկել ձորը: Այդ դեպքը Ռաֆիկի և Ռաշիդի բարեկամությունն ավելի էր ջերմացրել: Նրանք հաճախ էին անկեղծ զրուցում: Ռաշիդը և նրա հետ աշխատող ցեղակիցները, նաև այլ քոչվորներ չէին կիսում իրենց առաջնորդների և մյուսների կարծիքն այն մասին, որ իբր հայերը վատ մարդիկ են, նրանք պաշտում են ոչ իրենց՝ քոչվորների Աստծուն: Դրանք էին պատճառները, որ նրանք թշնամաբար էին տրամադրված հայերի նկատմամբ: Իսկ Ռաշիդի և նրա համախոհների համոզմամբ բոլորի Աստվածը մեկն էր, միայն նույն Աստծուն, ի տարբերություն հայերի, նրանք կոչում էին Ալլահ, որը բոլոր մարդկանց սիրում է հավասարաչափ:

Աշխատանքներն ավարտելուց և վարձատրություն ստանալուց հետո Ռաշիդը և Ռաֆիկը ընկերների հետ վերադարձել էին իրենց տները և ճակատագրի բերումով այլևս երբեք չէին հանդիպել: Անցած երկար ու ձիգ տարիները Ռաշիդի հիշողությունից չէին  ջնջել նրա՝  հայերի և հատկապես Ռաֆիկի նկատմամբ ջերմ վերաբերմունքը և հարգանքը:

Ռաշիդը շատ էր խղճում դժբախտ  երիտասարդին և գաղտնի օգնում՝ գոնե փոքր-ինչ թեթևացնելու նրա ծանր կացությունը: Երբ մութն ընկնում էր, Ռաշիդն աննկատ ուտելիք էր բերում Ռուդիկին, քաջալերում նրան: Բայց ամենակարևորը՝ սիրտ էր տալիս, սատարում, որպեսզի նա չհուսալքվեր և չկորցներ գերությունից ազատվելու ձգտումը և  հավատը:

Իսկ  Օզիր փաշան պատրաստվում էր նոր արշավանքի, եւ չէր ուզում  իրենց հետ վերցնել Ռուդիկին` վախենալով, որ կարող է փախչել… Ռաշիդը նույնպես  մտածում էր այդ մասին, բայց հակառակ փաշայի՝ որոշել էր ամեն գնով օգնել Ռուդիկին՝  ազատվել գերությունից: Այդ պատճառով շատ էր խնդրել փաշային` թույլատրել նրան շարունակել աշխատանքը նաև արշավանքի ժամանակ, պատճառաբանելով, որ Ռուդիկը շատ է օգնում իրենց և առանց նրա շատ դժվար կլինի: Ռաշիդը  ավազակապետի զարմիկն էր և նրա կողմից շատ հարգված մարդ: Այդ պատճառով չէր մերժել:

Ռաշիդը շտապել էր Ռուդիկին հայտնելու  ուրախ լուրը:

– Սա գերությունից ազատվելու լավ հնարավորություն է: Այսուհետև չպետք է այդքան ընկճվես, հավաքիր ուժերդ, քիչ էլ համբերիր: Պետք է հուսալ, որ կհանդիպես հարազատներիդ,- ասել էր բարի ախոռապետը, իսկ մտքում մտածել «վերջապես կկարողանամ հատուցել խղճիս պարտքը»…

Ռուդիկի աչքերը, անկախ իր կամքից, արցունքոտվել էին: Նա պինդ ողջագուրվել էր Ռաշիդին…

Հայրենի գյուղի, հարազատների կարոտը և ստրուկի իր անտանելի ծանր վիճակը հոգեմաշ էին արել խեղճ Ռուդիկին, ջլատել ուժերը« թուլացրել կամքը: Այդ պատճառով չէր կարողացել միանգամից ընկալել և սթափ գնահատել լսածը: Նա  ոգևորված էր, երջանիկ: Սակայն Ռաշիդի  գնալուց հետո ներխուժած ծանր մտքերը սկսեցին տանջել նրան« բզկտել հոգին… Չէ՞որ այդքան երազած և տենչած ազատությունը պետք է ձեռք բերվեր իրենց,  պապի ու տատի գյուղերի, անտառների նվաճման, հարազատների և հայրենակիցների հնարավոր կորուստների գնով… Հայրենիքի նկատմամբ սերը Ռուդիկի համար վեր էր ամեն ինչից՝ նույնիսկ անձնական երջանկությունից: Հայրենասեր և ազնիվ երիտասարդը հասկացել էր, որ ազատությունը նման գնով իրեն պետք  չէր:

Դրանից հետո Ռուդիկը դարձել էր ավելի ինքնամփոփ, ապրումները` խորացել, նա  ավելի ընկճված՝ հայտնվել էր փակուղում …

Այդ ապրումներից ներշնչված Ռուդիկը  երազ տեսավ: Իբր նա հայացքն ուղղել էր առ Աստված՝ աղոթելու: Հանկարծ ամպերի մեջ հայտնվել էր նժույգի վրա սլացող մի հեծյալ: Հեծյալ զույգը հետզհետե ուղղվում էր դեպի քոչվորների հավաքատեղի: Երբ մոտեցել էին, Ռուդիկը հեծյալի մեջ ճանաչել էր հորը: Իբր Գուրգենը ձիով մխրճվել էր Օզիր փաշայի վրանի մեջ, ոտնակոխ արել ամեն ինչ, բարձրացրել դաշույնը՝  փաշային սպանելու… Սա ծնկի էր իջել.

– Մի սպանիր, ես տասը կնոջ և քառասուն զավակների տեր եմ: Անտեր մի թողնիր նրանց:

Գուրգենը խղճացել էր և զայրացած հրամայել.

– Չարագործ, անմիջապես ազատ արձակիր որդուս, ես եկել եմ նրան տանելու.

Ռուդիկը նետվել էր դեպի հայրը: Սա նստեցրել էր որդուն ձիու վրա՝ իր առջևում, և սկսել էին ամպերի մեջ սավառնել: Այդտեղ երազն ընդհատվել էր` Ռուդիկն արթնացել: Ապրումներից և հուզմունքից նա սաստիկ քրտնել էր, ջուր դարձել… և դառը հեկեկացել.

Շուտով Ղառ ագռավը թռել էր մեր  հեքիաթի անտառների ծեր Ղառ-ղառի մոտ և նրան տեղեկացրել, որ ելուզակները պատրաստվում են նոր հարձակումների: Այս անգամ նրանք որոշել էին գրավել անտառներն` իրենց անասունների արոտավայրեր դարձնելու համար: Ղառ ագռավը լսել էր, թե ինչպես քոչվորները  իրենց առաջնորդի վրանի մոտ քննարկել էին Թարթառ գետի կիրճի և նրա շրջակայքի  անտառների գրավման ծրագիրը:  Ղառ ագռավը նկարագրել էր նաև քոչվորների գտնվելու վայրը:

Ծեր ագռավը իմանալով արջ-եղբայրների և անտառապահի բարեկամության մասին` անտառում փնտրել ու գտել էր նրանց: Նա խնդրել էր արջ-եղբայրներին` հաղորդել  անտառապահին  տագնապալի լուրը: Սակայն արջ- եղբայրները չհամբերելով՝ նախ այդ լուրը հայտնեցին անտառի արջերին:

Քիչ անց անտառի ողջ բնակչությունն արդեն տեղյակ էր քոչվոր ավազակների չար ծրագրի մասին: Բոլոր գազաններն ու թռչունները շտապել էին հավաքվել անտառային լճակի մոտ` պաշտպանության հարցը քննարկելու: Նրանց էին միացել մոտակա ժայռերում բնակվող արծիվները, ճուռակները, բազեները:

Առաջինը խոսել էր անտառների հնագույն բնակիչը՝ Ղառ-ղառ ագռավը.

– Ես այս անտառներում ապրում եմ երկու հարյուր տարուց ավելի: Շատ հարձակումներ և կռիվներ եմ տեսել իմ կյանքում: Եվ գիտեմ, որ կարելի է հաղթել միայն այն դեպքում, երբ բոլորը միասին համախմբված պայքարում են թշնամու դեմ: Կոչ եմ անում բոլոր թռչուններին և գազաններին մոռանալ իրար հասցրած վիրավորանքները և վեճերը ու միասին պաշտպան կանգնել մեր տներին, անտառներին:

Հետո խոսել էր մեղուների թագուհին` մայր-մեղուն.

– Իմ թագավորությունը չի կարող մի կողմ քաշվել, երբ վտանգված է մեր բոլորի հայրենիքը: Ես տրամադրում եմ քառասուն հազար անձնազոհ զինվոր-մեղուներ՝ քաջ հրամանատար Մեղվիկի գլխավորությամբ: Իմ զինվոր-մեղուները լավ են տիրապետում պարեկային ծառայությանը: Նրանք պատրաստ են հսկել և պահպանել անտառների մատույցները և հազարներով հարձակվել ու խայթել ավազակներին, երբ նրանք հայտնվեն:

Ավագը հաղորդեց արջերի որոշումը.

– Անտառների բոլոր արջերը պատրաստ են մյուս գազանների հետ միասին պայքարել թշնամու դեմ մինչև հաղթանակ,-ասել էր նա:

Հետո խոսեց հսկա արու վարազը:

– Ես խոստանում եմ այլևս ոչ մի գազանի չնեղացնել, բարեկամանալ բոլորի հետ և օգնել նրանց: Վայրի խոզերի մեր եղբայրությունը առանց բացառության պատրաստ է կռվելու թշնամու դեմ: Մենք դեռ ցույց կտանք այդ ավազակներին.

Անտառների և մոտակա ժայռերի մնացած բնակիչները՝ գայլերը, աղվեսները, հովազները, օձերը՝ բացի Կևոյից, մորուքավոր վայրի այծերը, մուֆլոնները, արծիվները, ճուռակները, բազեները, ագռավները նույնպես խոստացել էին միասին պայքարել թշնամու դեմ:

Արջ-եղբայրները անտառի բացատում գտել էին այծին և միասին գնացել անտառապահի մոտ ու պատմել ամեն ինչ: Գուրգենը նրանց լսել էր տագնապով, բայց հանգստացրել իր բարեկամներին: Նա խնդրել էր հաղորդել անտառի և ժայռերի բնակիչներին, որ մարդիկ նրանց դժբախտության մեջ միայնակ չեն թողնի: Եղբայրներին ճանապարհելուց հետո Գուրգենը հավաքել էր իր ջոկատի մարտիկներին և պատմել  քոչվոր-ավազակների կողմից սպասվող հարձակումների մասին և զգոնության կոչ արել: Գուրգենը նաև  սուրհանդակի հետ նամակ էր ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղի իշխան Վարդանին, որտեղ նա նշել էր նաև գազանների և թռչունների պատրաստակամությունը: Սուրհանդակն իր արագավազ նժույգի վրա  արշավել էր դեպի մայրաքաղաք Շուշի:

Իսկ Կևո օձի պլանները ուրիշ էին… նա որոշել էր անմիջապես գնալ և ավազակներին զգուշացնել, որ անտառի բնակիչները տեղյակ են իրենց վրա պատրաստվող հարձակման մասին և հաստատակամ են լուրջ դիմադրություն ցույց տալու համար:

Կևոն թաքուն հեռացել էր անտառից…

Նա սողացել, սողացել, սողացել և հասել էր քոչվորների հավաքատեղին: Նրանցից մեկը ցույց էր տվել  առաջնորդի վրանը: Եւ այն պահին, երբ ուզում էր ներս սողալ, պահակներից մեկը վախենալով, որ օձը կարող է խայթել փաշային՝ հրացանի կոթով հարվածել ու ջարդել էր օձի գլուխը: Կևոն ուղղաձիգ պառկել էր: Դավաճանին արժանի վախճան… Ժողովրդական իմաստությունն ասում է. «Մի՜ փորիր փոս ուրիշի համար, ինքդ կարող ես ընկնել այնտեղ»:

Մինչ անտառամերձ գյուղի սուրհանդակը դեռ ճանապարհին էր, Վարդան իշխանին զեկուցեցին քոչվորների նոր հարձակումների մասին: Մի գյուղում նրանք  փակել էին ջրի աղբյուրը, իսկ մյուսում` թալանել բնակիչների տները և քշել-տարել  նրանց անասունները:

Շուտով անտառապահ Գուրգենի սուրհանդակը ժամանել էր Շուշի և  նամակը  հանձնել իշխանական պալատի պահակապետին, իսկ նա` իշխանին: Կարդալով նամակը` Վարդանը սաստիկ զայրացել էր. «Քոչվոր-ելուզակները բոլորովին լկտիացել են: Հարկավոր է ամեն գնով վերջ տալ այս վիճակին: Մահ կամ ազատություն», – մտածել էր նա  և իր մոտ կանչել սպարապետին:

– Հնչեցրե°ք եղջերափողերը, հավաքե՜ք զորախմբերը: Հրամանը հասցրե°ք բոլոր գյուղերի ջոկատներին, անտառապահ Գուրգենին: Հարկավոր է, որ նա իր ջոկատով` անտառի և ժայռերի թռչունների հետ, շտապ ներկայանա Շուշի՝ ընդհանուր զորքին միանալու համար: Թռչունները պետք է երկնքից նետվեն թշնամու վրա և սերմանեն սարսափ ու խուճապ: Ձիերին կերակրե՜ք լավագույն վարսակով և գարով: Սուրհանդակ ուղարկեք  Գանձակ և տեղեկացրեք վարդապետ Ներսեսին՝ արշավանքի մասին: Երեք  օրից սկսում ենք հարձակումը,- հրամայել էր Վարդան իշխանը:

Նա չէր կասկածում, որ կհաղթեին` ողջ ժողովուրդը և բանակը համախմբված, միասնական էին և հաստատակամ՝ պայքարել և վերջնականապես ազատագրել հայրենիքը:

Կարդալով  անտառապահի նամակը, Վարդան իշխանը սկզբում չէր ուզում օգտվել թռչունների ծառայությունից, քանզի համոզված էր՝ կհաղթեն առանց նրանց օգնության: Սակայն վեր լուծելով իրավիճակը, որոշեց չմերժել. «Պետք է խրախուսել յուրաքանչյուրի ձգտումը՝ պաշտպան կանգնել իր իսկ տանն ու տարածքին»,- մտածել էր նա :

Այդ պատճառով Գուրգենին  ուղղված հրամանում նշել էր ճակատամարտում նաև թռչունների մասնակցության մասին: Սուրհանդակը սլացել էր իշխանական պալատից դեպի անտառամերձ գյուղ՝ տանելով իշխանի հրամանը: Ստանալով հրամանը՝ Գուրգենն իր ջոկատով շտապեց մայրաքաղաք Շուշի: Նրանց ուղեկցում էին արծիվների, ճուռակների, բազեների և ագռավների երամները:

Լսելով պատրաստվող արշավանքի մասին` ձիաբույծները նախապես իշխանական պալատ էին բերել իրենց նվերը Վարդան իշխանին: Դա արծաթափայլ ղարաբաղյան կոչվող հայտնի ցեղատեսակի նժույգ էր՝ լավագույնը իր արագավազ և ազնվագույն ցեղակիցների մեջ:

Շուտով մայրաքաղաք Շուշի էր ժամանել Գուրգենն իր ջոկատով՝ թռչունների ուղեկցությամբ: Հայերի ընդհանուր զորքը պատրաստ էր արշավանքի: Առավոտյան հեծելազորը շարվեց և վերջին անգամ ստուգվեց ընդհանուր պատրաստակամությունը: Ամեն ինչ կարգին էր: Նրանց դիմեց ամբողջ Արցախի մայրաքաղաք Գանձակից ժամանած Ներսես Վարդապետը.

– Հայրենիքի և ժողովրդի պաշտպանությունը սրբազան գործ է: Ես Ձեզ օրհնում եմ ու կաղոթեմ Աստծուն մեր հաղթանակի համար: Թող օգնի և պահապան լինի ձեզ մեր տեր Աստվածը,- ասել էր սրբազան հայրը:

Եվ հայերի զորքը շարժվել էր դեպի քոչվոր-ավազակների կողմից գրավված տարածքները. Մինչ Գուրգենը հեծելազորի հետ արշավում էր, Ռուդիկը տեսել էր ևս մի երազ, իսկ նրա այծին անտառում բաժին էր ընկել ծանր փորձություն:

Ռուդիկն երազում տեսել էր Անիին: Իբր նա կանգնած էր իրենց տան կտուրին և ձեռքերը առաջ պարզած՝ դիմում էր իրեն.

– Ռուդի՛կ, պահպանիր քեզ և շուտ վերադարձի՛ր, ես սպասո՛ւմ եմ քեզ…

Երբ արթնացել էր, համոզվել էր, որ Անիին անչափ շատ է կարոտել: Մյուս կողմից՝ երազը քաջալերել էր նրան և  հուսադրել՝  գերությունից մինչ քոչվորների՝ հայրենի գյուղի և անտառների վրա հարձակումը փախուստի եւս մեկ փորձ ձեռնարկել եւ մասնակցել թշնամու դեմ պայքարում: Սակայն մտածածը իրականացնելը դարձել էր  անհնարին. քոչվորների գրաված տարածքը դրվել էր սաստիկ խիստ հսկողության տակ: Նրան բռնել էին և կրկին դաժան ծեծի ենթարկել… Այդպես էլ չէր հաջողվել փախչել գերությունից…

Այդ ժամանակ այծն անտառի բացատում արածում էր« քիչ հեռու՝ կեռ պոզերով մի մուֆլոն` Ղոջը: Հանկարծ այծը տեսավ դեպի իրեն շարժվող մի մեծ հովազի՝ արու Պանտին: Սա մի քանի օր էր, որ զուգավորվելու համար ընկերուհի էր փնտրում, բայց չէր ճարել: Այդ պատճառով դարձել էր սաստիկ ագրեսիվ եւ վտանգավոր… Եթե սրան ավելացնենք, որ Պանտը նաև քաղցած էր, պարզ կդառնա, թե ինչ տխուր վախճան էր սպասվում խեղճ այծին…Հակառակի պես նրա բարեկամ արջերը հեռացել և զբաղված էին որս հայթայթելով… Հովազը դանդաղ քայլերով շարունակում էր առաջանալ: Այծն ուղղակի կաթվածահար էր եղել և այնքան վախեցել, որ սկսել էր դողալ… և անկախ իր կամքից՝ միզել…  Դա աննկատ  չէր մնացել Ղոջից:  Նա մոտեցել էր այծին և փսփսացել ականջին.

-Մի վախեցիր, ես քեզ կպաշտպանեմ:

Հովազն արդեն շատ էր մոտեցել: Մուֆլոնը հարմար դիրք  գրավեց՝ այծի առաջն ընկնելով« սկսեց ահաբեկել իր պոզերով: Ահարկու հովազը չէր սպասում նման հանդգնություն: Նա ավելի մոտեցավ և մռնչաց՝ մերկացնելով սղոցի նման իր սուր և մեծ ժանիքները… Դա արդեն ցանկացած պահի այծի վրա  հարձակվելու ազդանշան էր: Բայց նրա  ճանապարհը  փակել էր այդ կամակոր և համառ ոչխարը: Սա ոչ միայն չէր փորձում նահանջել, ավելին՝ պատրաստ էր նետվել մարտի…

Այդ պահին այծը փոքր-ինչ սթափվել էր շոկային վիճակից և բարձր մկկալով՝ օգնություն խնդրել: Ավագը, Ծուռթաթը և Արջուկը լսել էին այդ կանչը և սլացել դեպի նա: Իսկ Պանտը ստիպված էր փոխել մարտավարությունը: Նա փորձեց շրջանցել այծին և ցատկել նրա մեջքին: Մուֆլոնը նույնպես շարժվեց և կրկին իր պոզերով փակեց հովազի տեսադաշտը… Հանկարծ… ի զարմանս այծի« Ղոջն ինքն էր անցել հարձակման …  Նա մի մեծ և կտրուկ ցատկ էր կատարել և առաջ մղել պոզերը…

Մինչ կհասնեին արջ-եղբայրները, հովազը տեղի էր տվել… Նա որոշեց ռիսկի չդիմել և կռվի չբռնվել՝ շուռ եկավ և դանդաղ քայլերով հեռացավ դեպի անտառի խորքը : Այծն ապշել էր տեսածից: Չէ՞որ հովազն ավելի ուժեղ էր, ճարպիկ, հզոր թաթերով և սարսափելի  ճանկերով, բայց պարտվեց… Այծը պարզապես չգիտեր, որ միշտ չէ որ հաղթում է ուժեղը: Կռվի ժամանակ կարող է կատարվել ճիշտ հակառակը: Հաղթում է նա, ով ունի բարձր և հզոր մարտական ոգի, գործում է խիզախ և անձնազոհ: Քիչ հետո հասնում են արջ-եղբայրները և պատրաստվում հարձակվել Ղոջի վրա : Այծը նրանց կանգնեցրել և պատմել էր մուֆլոնի հերոսության մասին: Դե, իհարկե, Ավագը« Ծուռթաթը և Արջուկը  քաջալերեցին Ղոջին և խոստացան ոչ միայն ձեռք չտալ, այլ նաև պաշտպանել նրան…

Իսկ հայերի զորքը շարունակում էր իր երթը: Նրանք ներշնչված էին մարտական բարձր ոգով և լի՝ հաղթելու վճռականությամբ:

Զորքերի առջևից արշավում էր Վարդան իշխանը՝ իր նոր, ազնվացեղ նժույգի վրա նստած: Նժույգը՝ քիչ է ասելը թե սլանում էր, նա պարզապես թռչում էր… Հեծելազորը արշավեց« արշավեց եւ  կանգ առավ հանգստանալու՝ ճակատամարտից առաջ« տեղավորվեց ժամանակավոր կացարաններում` գիշերելու: Բայց չէին քնել արծիվները, ճուռակները, բազեները և ծեր Ղառ-ղառը, որ պահակախմբի հետ հսկում էին Իշխանի և նրա զորքի հանգիստը: Վաղ առավոտյան հնչեցրին եղջերափողերը: Հեծելազորը  սլացավ դեպի քոչվոր-ավազակների հավաքատեղին: Այդ ժամանակ նրանք զբաղված էին անտառների վրա հարձակման նախապատրաստություններով, իսկ նրանց առաջնորդը` Օզիր փաշան, վրանում զվարճանում էր իր կանանց հետ, որոնք տասն էին:

Ըստ Վարդան իշխանի մտահղացման, առաջինը հարձակման էին անցել ինքն` իշխանական և Գուրգենն իր ջոկատներով: Նրանք սրընթաց մխրճվել էին վրանների մեջ և աջ ու ձախ հարվածներ հասցնում շփոթված քոչվորներին: Քիչ անց նրանց էին միացել թռչունները: Նրանք սուր ծղրտոցով, քարի նման ընկնում էին թշնամու զինվորների գլուխներին: Ահ ու վախով համակված ավազակները չգիտեին ինչպես փրկվել ահարկու թռչունների ներխուժումից: Թռչունների  հետևից  հեծելազորի մյուս մասի սրընթաց գրոհը վերջնականապես խուճապ, սարսափ և իրարանցում սերմանեց հակառակորդի զորքի մեջ: Չիմանալով, թե ինչպես պետք է գործեն` նրանք իրար հրմշտելով՝ վազվզում էին տարբեր ուղղություններով և բախվում իրար: Լսելով ձիերի դոփյունը և թռչունների ծղրտոցը` Օզիր փաշան վրանի անցքից դուրս էր նայել: Ընդհանուր սարսափը համակել էր նաև նրան: Հասկացել էր, թե ինչ է կատարվում, իր զորքը շրջապատված, խուճապահար և անընդունակ էր դիմադրելու: Նրան մնում էր միայն փրկվել փախուստով:

/շարունակելի/

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ՆԱՐԵԿ ԴՈՒՐՅԱՆ. «ԻՆՁ ՄՈՏ ԱՅՆՊԻՍԻ ՏՊԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ Է, ՈՐ ԱՅՍՏԵՂ «ԽԱԶԵԻՆՆԵՐ» ԵՆ ԱՊՐՈՒՄ» 

«Հյուրանոցային իմ համարում նստած՝ հայկական գինի եմ խմում, նայում հանդիպակաց սարերին ու փորձում մի փոքր հանգստանալ ֆրանսիական առօրյայից»,- այսկերպ է իր հերթական այցելությունն «իմաստավորում» ֆրանսահայ ռեժիսոր Նարեկ ԴՈՒՐՅԱՆԸ:

Նոյեմբերի 23-ից դեկտեմբերի 15-ը Ֆրանսիայում Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոնը ներկայացավ «Մորաքույրը Փարիզից» եւ «Մենք մեր սարերն ենք» ներկայացումներով: Մինչ հյուրախաղերի մեկնելը աշխուժորեն քննարկվում էր՝ «տեսնես իսկապես կգնա՞ն, թե՞ ինչպես միշտ կձգձգվի»: Եվ եթե մեր քաղաքն այսքան փոքր չլիներ, ու բոլորն էլ իրար չճանաչեին, մենք այդպես էլ չէինք իմանա` իսկապե՞ս խումբը գնաց Փարիզ, խաղացի՞ն ներկայացումներ, եւ ինչպե՞ս անցան դրանք: Մեղմ ասած, «իգնոր արվեց» այս իրադարձությունը: Փոխարենը Արցախի հանրային հեռուստատեսությամբ, ֆրանսիական հյուրախաղերին զուգահեռ,  «ճոխ»  քննադատության ենթարկվեց Նարեկ Դուրյան ռեժիսորն ու նրա բեմադրությունները:

Ն.Դուրյանը նախկին իշխանություններից լուրջ առաջարկություններ էր ստացել: Բայց իշխանափոխությունից հետո հօդս ցնդեցին բոլոր պայմանավորվածություններն ու առաջարկությունները, եւ ներկայիս պետական մարմինները այլեւս չարձագանքեցին Դուրյանի նախաձեռնություններին՝ կապված դրամթատրոնի հետ: Այն դեպքում, երբ թատրոնը այսօր, շատերի կարծիքով, նախանձելի վիճակում չէ:

Հիմա նա նորից Արցախում է, և կրկին առիթ ունենք զրուցելու նրա հետ: Ռեժիսորը նախքան զրույցն սկսելը, պահանջեց, որպեսզի լույս տեսնվելիք հրապարակման մեջ անպայման նշվի, որ ինքը հարցազրույց է տալիս որպես ֆրանսահայ մի ռեժիսոր, որը պարզապես գտնվում է Ստեփանակերտում:

– Ինչպե՞ս եք, ի՞նչ կա-չկա, ի՞նչ եք մտադիր անել:

– Իմ անելիքը ես արեցի:  Բայց ինձ համար մի քիչ դժվար է անընդհատ առաջարկություններ անել եւ դժվարությամբ այդ առաջարկությունները առաջ տանել:

Գաղտնիք չէ, որ խոսակցություններ կային տեղի թատրոնով զբաղվելու մասին, ես  էլ ունեի այդ ցանկությունը, բավականին աշխատանքներ արեցի: Հետո իշխանափոխություն եղավ: Խոսակցությունները օդում կախված մնացին: Հավանաբար, սա անձնական սիմպատիայի հարց էր: Ինձ թվում էր, թե միայն Երեւանում է այդպես, բայց պարզվում է՝ Ղարաբաղում էլ կա այդ երեւույթը՝  «քուրախպերական», «խնամիբարեկամական» եւ այլական հարաբերություններ:

Ես չեմ կարող ամեն ինչի մեջ խորանալ, պարզապես ինձնից կախվածն արեցի: Եկա, 7 ամսում երկու ներկայացում բեմադրեցի՝ լավ կամ վատ, համենայնդեպս՝ դահլիճը լեփ-լեցուն էր: Խոստացա, որ խումբը կտանեմ Փարիզ, ու տարա:  Ինձ խոսք էին տվել կառավարական մակարդակով օգնություն ցուցաբերել, բայց չարեցին, իսկ ես, միեւնույն է, շարունակեցի խմբով զբաղվել:

Ֆրանսիայի մի շարք քաղաքներում ներկայացումներ խաղացինք: Այսօր շարունակում եմ հրավերներ ընդունել այդ խմբի հետ կապված՝ Նյու Յորքից, Ժնեւից, Վալանսից, Պարսկաստանից: Առաջարկությունը իմ ձեռքի տակ է, բայց չեմ օգտագործի: Ես Ձմեռ պապիկը չեմ. ահավասիկ՝ պատասխանը: Եթե մի բան անում ենք՝ միասին անենք: Կամ հավատում ենք իրար ու միասին ենք գործ անում, կամ ամեն մեկը գնում է իր տակառիկի մոտ:

– Իսկ ինչպե՞ս անցան հյուրախաղերը Ֆրանսիայում, ինչպիսի՞ արձագանքներ եղան և ինչպե՞ս էին իրենց զգում մեր իսկ դերասանները:

– Շատ լավ անցան հյուրախաղերը: Թատրոնն այսօր դժվար է «ծախվում»: Հանդիսատես ավելի շատ կարող էր լինել, քան կար: Բայց, ընդհանուր առմամբ, ես եւ մնացածները գոհ ենք: Խումբը շատ մակարդակով էր, գոհ եմ: Դերասանները ահագին տեսարժան վայրերում եղան: Ես հպարտ եմ, որ այդ բանը արել եմ, որովհետեւ առաջինն եմ, ով այդ թատրոնի համար նման բան է արել (թող որպես մեծամտություն չհնչի): Ինչ վերաբերում է արցախցի դերասաններին, ապա, ասում են, Փարիզից  հետո նույնիսկ նրանց դեմքերի գույնն էր փոխվել:

Փարիզյան ներկայացումները, ի զարմանս ոմանց, աննկատ չանցան: Բազմաթիվ լրատվամիջոցներ անդրադարձան դրանց: Այնտեղ մեր կողքին էր Ֆրանսիայում Ղարաբաղի ներկայացուցիչը, որը դերասաններին շատ լավ ընդունելություն ցուցաբերեց: Եւ սա կարևոր է: Եթե Հայաստանից ինչ ասես կարողանում են դուրս տանել, ապա Ղարաբաղից դժվարությամբ է հաջողվում, դրա համար էլ պետք էր իսկապես պաշտոնական աջակցություն:

-Եթե մինչև վերջ անկեղծ լինենք՝ Դուք, հավանաբար, սպասում էիք շնորհակալական խոսքերի:

-Ինձ ոչ մի շնորհակալություն էլ պետք չէ: Ինչ արեցի՝ ինձ համար արեցի: Պետք չունեմ ոչ մի շնորհակալության: Շնորհակալությունը հայտնում են հյուրասիրության համար… Ես ի սրտե ուզում էի զբաղվել թատրոնով: Ինչո՞ւ եմ ուզում զբաղվել թատրոնով: Ինձ էլ է հաճելի ու պատիվ է բերում: Ես ավելի պատվավոր հոգեկան սնունդ չեմ գտնի այս տարիքում:

-Հավանաբար, տեղյակ եք, որ քննադատական խոսք հնչեց այստեղ Ձեր հասցեին…

-Ներկայացումներս իմ ետեւում քննադատվեցին մի պարոնի կողմից: Ես շատ հստակ ասում եմ այդ պարոնին. «Արի երես առ երես քննարկենք»: Ես էլ հարցեր ունեմ: Էդ քննադատողներն իրենց տունը չե՞ն ճանաչում: Մի հատ թատրոնի վիճակին նայեք: Ինչքան իրենք են մասնագետ, էդքան էլ թատրոնում են մասնագետ: Նույն դիպլոմն ունեն: Ինչպե՞ս կարելի է էսքան փակ ապրել ու քննադատել:

Ես չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում: Բայց արդյո՞ք ճիշտ է դա՝ ես չխոսեմ, դու չխոսես: Դրա համար էլ բանանյան երկիր ենք դառնում:

Ես հասկանում եմ, որ եթե 1000 դոլար կա, ապա ավելի կարեւոր է ծախսել ճանապարհներին, դպրոցներին, քան թատրոնին: Ընդունում եմ: Բայց այսքան տարի անցավ, կարելի է, չէ՞, մի քիչ էլ թատրոնի մասին մտածել: Մի հատ մտեք թատրոն: Դերասանները ձմռանը դուրս են գալիս, «մի քիչ դրսում տաքանում ու ներս մտնում»: Բա ո՞ւր են այդ մշակույթ սիրողները: Ո՞ւմ մասին է խոսքը, ո՞վ է, ես չգիտեմ: Մի հատ անուն իմանանք:

Յոթ տարեկան երեխա էր խաղում, որ դողում էր ցրտից: Մեկը չբարձրացավ, որ համբուրի այդ երեխայի ճակատն ու ասի՝ «ապրես, բալես, որ մեր հիշողությունը վառ պահեցիր»:  Բա դուք ո՞ւմ եք պետք:

Նույն այդ ներկայացումները բեմադրելու հրավեր եմ ստացել տարբեր երկրներից: Թող «ձեր տելեվիզորը» ցույց չտա, կամ թող շարունակեն քննադատել: Ինձ  չի հետաքրքրում:

Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ այստեղ «խազեիններ» են ապրում: Կարծես միջնադար լինի ու ստրկատիրական  կարգեր: Մարդիկ դեռ սեփականություն են: Շատ տխուր բան եմ ասում: Բայց մի ընթացք առաջ էդպես չէր:

– Քանի որ քննադատողի հետ «տետ-ա-տետ» հանդիպումը չստացվեց, ապա միգուցե թերթի՞ միջոցով անդրադառնաք դրան:

– Հասկանու՞մ եք՝ պատասխանի հնարավորություն պիտի տրվի: Չնայած, մեծ հաշվով, ինձ պետք էլ չէ: Անկե՞ղծ: Ինձ հաճելի է, որ բլթբլթում են: Էդ խոսողները թող էդպիսի մի գործ գրեին, թող բեմադրեին: Հեշտ է  վառարանի մոտ նստել ու խոսել: Թող գային մեզ հետ: Ախ, բյուջե՞ չունեն:  Թող գային մեզ հետ ու այնտեղ ռադիոյով կամ հեռուստատեսությամբ սփյուռքահայությանը ասեին, որ «եկել ենք, բայց ներկայացումը վատն է»:

Իսկ ներկայացումը «վատն» էր, որովհետեւ դուք թատրոնի համար պրոժեկտորներ չեք առնում: «Վատն» է, որովհետեւ դուք  շատ վատ եք պահում ձեր դերասաններին, դուք պիտի գնաք ու չոքեք այդ մարդկանց առաջ, որոնց բերանից փորձի ժամանակ գոլորշի էր դուրս գալիս: Իսկ դուք չեք գալիս նույնիսկ այդ մարդկանց շնորհավորելու ներկայացումից հետո, գոնե քաջալերելու համար:

Նստած ձեր տան վառարանի կողքին՝ ասպիրին եք կուլ տալիս: Իհարկե, վատ կլինի ներկայացումը. բեմը չի պտտվում, երաժշտության որակից երեւի Մոցարտը գերեզմանում ութ անգամ շուռ է եկել: Տեսնելով թատրոնի երաժշտական սարքավորումները՝ հիշեցի իմ պիոներական պայծառ մանկությունը:

«Մենք հիի…իիիի….ն մշակույթ  ունենք»: Ինչի՞ս է պետք  ձեր «հիի….իիիի…ն մշակույթը», եթե այսօր թատրոնի պետքարանում միզելդ չի գալիս:

– Շատերը կասկածանքով հարցնում են` իսկ ինչո՞ւ է նա այդքան շատ ուզում այստեղ գալ…

– Հարցերը շատ են: Իսկ երբ հարցերը շատանում են, ինձ մի հարց եմ տալիս՝ ինչի՞ս են պետք այդ հարցերը: Բայց այստեղ էլ ուրիշ մի հարց է առաջանում. եթե հարց տվողներին թույլ տանք՝ երկիրը կտապալեն: Արդյո՞ք ես իրավունք ունեմ անտեսել դա: Ես առաջ հստակ գիտեի՝ ով ինձ բերեց այստեղ եւ ինչի համար եմ եկել: Թատրոնի մարդկանց ասելով՝  իրենք շատ են ուզում, որ ես իրենց կողքին լինեմ: Միգո՞ւցե առաջարկ լինի ներկայացում բեմադրելու, բայց եթե գործ ենք անում՝ կարգին անենք:

Ես չեմ հասկանում ու ամենայն պատասխանատվությամբ եմ ասում՝ եթե սփյուռքից մեզ նմաններին էսպես խրտնեցնեն ու փախցնեն, ոչ մի բանի չեն հասնի: Ուղղակի ահավոր է:

Մի ուրիշ ֆակտոր էլ կա: Թատրոն մտնել, նշանակում է՝ նորից սկսել, կրճատումներ անել եւ այլն: Ի վերջո՝ ո՞րն է ճիշտը. թատրոն ունենալ ու 90 հոգու հանե՞լ գործից, թե՞ մեզ թատրոն պետք չէ, բայց թող այդ 90 հոգին հաց ունենան:  Ամբողջ խնդիրը սա է: Եւ երկուսն էլ ճիշտ են: Պարզապես կառավարությունը կարող է ձեռք մեկնել այն մարդկանց, որոնք պիտի կրճատվեն: Մարդիկ մի ամբողջ կյանք են նվիրաբերել թատրոնին, ու եթե վաղը հենց այնպես հանես այդ մարդկանց՝ ճիշտ չի լինի: Ու ինձ հարց եմ տալիս՝ պե՞տք է ինձ այս ամենը: Ի վերջո, հանուն արվեստի չես կարող մարդուն վատություն անել, հայ ենք…

Զրուցեց Լուսինե  ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

Ժողովրդի թերությունը
Թուլացնում է տերությունը:

Աստծունը` Աստծուն,
Կեսարինը կես արին:

Հայրենիքին պետք են Արծիվներ ու Առյուծներ հատու,
Իշխանավորներին՝ ճնճղուկներ ու կատու:

Գահ երազող հետույք:

Շատ բան փոխվեց,
Շատ բան մնաց նույնը,
Նույնը մնալունը՝ փոխվեց,
Փոխվելունը՝ մնաց նույնը:

Ամուսնունը՝ ամուսնուն,
Մինասինը՝ Մինասին:

Արժանավորին մերժեցին, անարժանների մեջ մրցույթ կազմակերպեցին արժանավորի տեղի համար:

Դարի խնդիրը հապճեպ «լուծեց»,
Պահինը՝ հապաղում է:

Չեն կարողանում գցել գահից,
Ենթարկվում են նրան ահից:

Տեղ տուր, ասաց, քո տեղում,
Տեղ տվի նրան իմ տեղում,
Հիմա էլ իմ փոխարեն՝
Ինքն է նեղվում իմ տեղում:

«Դեմո»-ն անդեմին
Ասում է՝ անդեմ է,
«Դեմո»-ին էլ ասում են՝
«Դեմոն» դեմ է:

Փղից ուժեղ է,
Թեկուզ մժեղ է:

Կառլեն ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ 

——————————————————————————————-

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ` ՍՏԱԼԻՆԻ ՀԵՏ

Մեր թերթի նախորդ համարներից մեկում «Երկիր մոլորակի ամենատարեց մարդու մահը եւ «ծնունդը» վերտառությամբ տպագրված հոդվածում «կցկտուր տեղեկություններ» էին հաղորդվել մոլորակի ամենատարեց մարդու՝ 117 տարեկան Նուբար Մեսրոպի Աղանբեկյանի մասին: Խոստացել էինք նոր տեղեկությունների դեպքում իրազեկել ընթերցողներին: Որոշ բաներ մեզ հաջողվեց հայթայթել, որ ներկայացնում ենք ստորեւ:

Առաջին հերթին, ի գիտություն երկու-երեք երեխա բերելով բավարարվող մայրերի՝ Նուբար տատը 14 զավակ է պարգեւել ազգին: Ընտանիքն ապրում էր Ավետարանոցում: Նուբար տատը շատ եռանդուն էր, հասցնում էր եփել-թափել, կառավարել բազմանդամ ընտանիքը: Սակայն վրա հասավ անսպասելի աղետը, և մի դեպք տակնուվրա արեց նրանց կյանքը: Մի օր ամուսինը՝ Միրզան, էշով բեռ է տեղափոխում հարեւան գյուղերից մեկը: Երբ տեղ է հասնում, էշը կապում է ծառից եւ սկսում էշաբեռը տանել հասցեատիրոջը: Տեղում խմբված գյուղացիներից մի հանաքչի իր մոտ գտնվող հայերեն «Կոմունիստ» թերթը փռում է էշի առաջ՝ ասելով.

-Կարդա, էշ ջան, դու էլ գազեթ կարդա:

Մարդիկ սկսում են բարձրաձայն հռհռալ,  դիտելով էշի «գազեթ կարդալու» տեսարանը: Այս կատակը, սակայն, ողբերգական հետեւանք ունեցավ. դու մի ասա թերթում տպված է լինում Ստալինի նկարը: Դե, էն ժամանակներում դժվար էր առանց Ստալինի նկարի որեւէ թերթի թեկուզ մի համար գտնելը:

Չնայած 1946 թվականն էր, սակայն 30-ական թվականներից սկսված միմյանց մատնելու մոլուցքը դեռ շարունակվում էր: Եվ դեպքից մի քանի օր անց Միրզային կանչում են. հասկանալի է, չէ՞, որտեղից: Խեղճ մարդը ինչքան ոտները տափն է թակում, թե ինքը ոչ մի բանից տեղյակ չէ, չի օգնում… Միրզային դատապարտում են երկարատեւ բանտարկության եւ ուղարկում Աստրախանի բանտը:

Ի՞նչ անի Նուբարը. իր կանացի ուսերին, չնայած թույլ չէին այդ ուսերը, կարո՞ղ է տանել 14 մեծ ու փոքր զավակների բեռը: Տասնյակ ինստանցիաների է դիմում ամուսնուն ազատելու խնդրանքով, բայց արդյունքում՝ ոչ մի արդյունք: Սակայն եռանդուն հայուհին չի վհատվում: Նա մտահղանում է մի անիրագործելի ձեռնարկում: Որոշում է գնալ Մոսկվա ու … ոչ ավել, ոչ պակաս, անձամբ ընդունվել Ստալինի կողմից եւ նրան պատմել իր ցավը: Երեխաներին թողնելով բարեկամների, հարեւանների խնամքին, սարուշենցի Կուքիի օգնությամբ /վերջինս մի շատ բաշարող մարդ էր/ հասնում է Մոսկվա:

Լավ, էս Մոսկվան, բայց ո՞նց ընկնել Ստալինի մոտ: Հուսահատված ուզում էր դիմում-բողոք գրել եւ անձամբ գցել Կրեմլի փոստարկղը, սակայն հրաժարվեց այդ մտքից՝ չէ որ չէ, ասաց ինքն իրեն, ես պետք է անձամբ խոսեմ ընկեր Ստալինի հետ: Եվ սկսվեցին Կրեմլից Ստալինի ելումուտի ժամերի եւ հատկապես նրան սպասարկող ավտոմեքենաներին մոտենալու հնարավորությունների ուսումնասիրությունները: Սակայն արդյունքում եւ ոչ մի հուսադրող հնարավորություն: Եվ հայ կինը դիմում է ծայրահեղ, հուսահատ քայլի: Ստալինին սպասարկող ավտոները անցնելու պահին մի «հարմար տեղում» ուղղակի նետվում է ավտոյի առաջ, ավտոն կանգ է առնում… Եւ, ով հրաշք, Ստալինը հենց տեղում «ընդունում է» նրան: Տատիկի պատմելով՝ ինքն առաջնորդին իր խնդրանքը հայտնել է հայերեն: Եւ ի՞նչ…Դեռ օրը չբոլորած՝ Ստալինը  խնդրատուին հատուկ ինքնաթիռով ուղարկում է Աստրախան, այնտեղից վերցնում են բանտարկյալին եւ հասցնում իր տասնչորս երեխաներին:

Կյանքը նորից ընկնում է նորմալ հունի մեջ: Մի կարճ ժամանակամիջոց անց՝ 50-ական թվականներին, ընտանիքը տեղափոխվում է Բաքու: Իսկ այնտեղից էլ, ղարաբաղյան շարժման հենց սկզբներին, քոչում են Ռուսաստանի Նովոռոսիյսկ քաղաքը: Փախստական ընտանիքին շատ լավ են ընդունում. քաղաքապետարանի որոշմամբ ընդարձակ հողամաս են հատկացնում, կառուցում մի մեծ տուն, հողամասը փուխր են դարձնում տորֆախառնուրդով, ամեն տարի տրամադրում անհրաժեշտ քանակությամբ պարարտանյութեր, որպեսզի ապահովվի հողի բարձր բերքատվությունը՝ բազմանդամ ընտանիքի կարիքները հոգալու համար: Քաղաքապետի նախաձեռնությամբ Մայր Հայաստանի Եղեգնաձորի մարզից ծիրանիների, դեղձենիների, կեռասենիների եւ այլ ծառերի տնկիներ են բերվել ու աճեցվել հատկացված հողամասում:

Այսպիսին է մոլորակի երկարակյաց մարդու՝ Նուբար Մեսրոպի Աղանբեկյանի կյանքի ոդիսականը. Ղարս-Ղարաբաղ-Բաքու-Նովոռոսիյսկ: Նրա 14 զավակները ևս բազմազավակ հայրեր ու մայրեր դարձան: Բազմազավակության ավանդույթը փոխանցվել է նաև թոռներին, ծոռներին, կոռներին: Հիմա այնքան շատ են նրանք ու ապրում են իրարից այնքան հեռու՝ մոլորակի տարբեր ծագերում, որ գերդաստանի անդամների նույնիսկ մոտավոր թիվը որոշելը անհույս ձեռնարկում է:

Նուբար Մեսրոպի Աղանբեկյանը վախճանվել է 2005թ. հուլիսին, 115 տարեկան հասակում: Հուղարկավորությունը կատարվել է պետական միջոցներով, մեծ շուքով: Այն ավելի շատ նման է եղել տոնակատարության. նահանգապետից մինչեւ քաղաքի ամենաստորին օղակների ղեկավարների մասնակցությամբ: Չէ՞ որ մոլորակի ամենաերկարակյաց մարդը ապրել է իրենց հետ եւ հիմա էլ թաղված է քաղաքային գերեզմանոցում որպես իրենց քաղաքի բնակիչ: Պետական միջոցներով կանգնեցված է հոյակերտ հուշաքար:

Նուբար տատին պատկանող շատ իրեր հարազատները հանձնել են քաղաքային թանգարան. ոսկեզարդ գոտին, որը կշռում է 2կգ 800գ, արծաթե բազիներով զարդարուն գլխանոցը, խլեղը եւ այլն:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Карабахское Движение

20 лет: режим «ожидания» не завершился

В карабахской армии сейчас служат ребята, которые говорят о Советском Союзе как о далеких исторических временах. В понимании этих ребят Калигула, царь Кир, Гитлер и Сталин – это почти мифические исторические лица. Эти ребята смеются, когда их родители рассказывают о красных галстуках, партийных собраниях, о том, как в 1988 армян обвиняли в национализме и экстремизме. «А что мы должны были делать – ждать, когда в Карабахе не останется ни одного армянина?», – удивленно спрашивают они.

В этом году мы отмечаем 20-летие начала Карабахского движения. С тех дней, когда тихий, провинциальный, почти заболоченный Карабах всколыхнулся от мощного толчка национального достоинства, нам пришлось пройти через семь кругов ада. Молодая женщина, с которой мы беседовали о том, что произошло за эти 20 лет, философски рассказала: «Недавно я с удивлением отметила, что на этом свете не осталось ничего, чего бы я не видела. В 16 лет вместе с семьей босые едва спаслись от погромов в Баку. Рано вышла замуж, родила дочь. Муж погиб в 1994. Жили на квартире – иногда впроголодь. Приходилось просить соседей не выкидывать кости от вареного мяса – я отдавала их ребенку. Сейчас, слава Богу, дочь выросла, я работаю, получили квартиру. Но я потеряла способность удивляться».

В 1991-93 годах Степанакерт бомбили с пяти огневых точек, названия которых даже дети знали наизусть. Тогда почти во всех степанакертских зданиях были квартиры, внутренности которых были видны с улицы. В «поперечном разрезе» квартир мирно улыбались обои с цветочками.

Большинство жилых домов в Степанакерте – старые советские пятиэтажки с большими балконами, покрытыми разного цветами шифером и жестью. Всего 10 лет назад из окон степанакертских домов выглядывали трубы печек-буржуек, потолки балконов были закопчены от дыма, а в окнах вместо стекол были куски пластмассы. Каждый год количество печных труб и окон без стекол сокращалось, и сейчас их почти не видно. Зато много евроокон.

«Ремонтируют квартиры в основном летом. Я тоже мастер – кафель ставлю. Уже с марта ко мне записывается очередь на июнь. Кафельщиков не хватает, вот и приходится работать день и ночь», – говорит мастер Левон…

Карабахская проблема является призмой, через которую оценивают все: ремонт квартиры, покупку стиральной машины, поступление в вуз ребенка. Даже во время войны, когда на территории Карабаха гремели еще взрывы и погибали люди, определенная часть жителей Карабаха приучила себя к мысли, что жизнь продолжается, и как-то надо к ней приспособиться. Уже тогда прагматики начали делать бизнес, а после заключения перемирия 12 мая 1994 года прибрали к рукам недвижимость, накопили доллары, чтобы купить квартиру и бизнес в Ереване.

Другая часть карабахцев, начиная с 1988 года и до сих пор, живет в режиме ожидания. Определенное движение – капитала, работы, жизнедеятельности – происходит, но ощущение такое, что все чего-то ждут.

77-летняя Арус Авакян, которая с 1949-го года живет в Степанакерте, не часто выходит в город. «Здоровье не позволяет. Я 40 лет работала, сейчас меня содержат мои дети – пенсия небольшая. Недавно попросила дочь прогуляться со мной по центральной улице – до рынка. Сколько всего нового за последний год построили! Многие места я даже не узнала. Магазины, дома. Пусть строят – от этого вреда не будет. Не все еще “слава Богу”, но и следов войны тоже не осталось», – рассказывает бабушка Арус.

Несмотря на политические перипетии – внутренние и внешние, жизнь в Карабахе действительно продолжается, и уровень жизни, особенно, в Степанакерте, неуклонно растет. Об этом свидетельствуют очереди у магазинов, куда не успевают подвозить стиральные машины, DVD-плееры и другую технику. Растут и цены на жилье – уже сейчас трехкомнатная квартира в Степанакерте стоит в среднем 70 тысяч долларов. Обустраиваются дороги, социальные объекты. Некоторые обуславливают развитие движением времени, другие – временной стабильностью, третьи – социальной политикой властей, а остальные – помощью армянского мира и великих держав.

«Времена советского дефицита давно прошли. Сейчас в магазинах есть все. Правда, в основном все импортное. Даже зелень привозная. А ведь Карабах тем и славился, что здесь выращивали хорошую зелень, настоящие (без химикатов) овощи и фрукты. Сейчас все наше куда-то исчезло, – сетует продавщица Светлана Дадаян. –  Родственники моего мужа живут в деревне. Я им говорю – привозите продукты, я буду продавать. А они говорят, что пока доберутся по разбитой дороге в Степанакерт, все продукты испортятся».

Первым делом после установления перемирия в Карабахе начали строить дороги. Правда, до сих пор множество сел со столицей связывают разбитые полудороги. Зато построили автомагистраль Степанакерт-Горис и почти завершили «Север-Юг». О качестве разговор отдельный, но люди жалуются не столько на то, что дороги строятся некачественно, сколько на то, что не ремонтируется магистраль Степанакерт-Агдам-Мартуни. «Эта дорога никогда не замерзает, она ровная, без поворотов. Почему ее не ремонтируют, не знаю», – посетовал в разговоре с нами таксист Армен.

Аэропорт Степанакерта не работает с 1992 года, железная дорога, которая проходит через территорию Азербайджана, была заблокирована и того раньше. Добираться до Карабаха, через который некогда проходил Великий шелковый путь, довольно сложно. Говорят, с осени аэропорт вновь введут в эксплуатацию.

Ара Мартиросян после войны вынужден был поехать в Россию на заработки. В Краснодаре ему удалось создать свой бизнес – цех по пошиву мягкой мебели. На его предприятии работали несколько степанакертцев, и все они вместе в 2005 году решили вернуться на родину. «Здесь в Карабахе сложно делать бизнес. Во-первых, беготни много – пока подготовишь все документы, заплатишь здесь, там, найдешь сотрудников, вся охота пропадает. А потом выясняется, что нет сырья, рынка. Транспортные расходы так велики, что себестоимость растет, и не знаешь, что с этим продуктом  делать. Мы пытались открыть свою пасеку и вывозить мед с банках. Но пока плохо получается», – рассказывает Ара.

Самым большим налогоплательщиком в Карабахе является горнодобывающая компания «Бейз мэтлс», которая занимается разработкой Дрмбонского (Мартакертский район) медно-золотого рудника. Других крупных производственных предпритяий в Карабахе нет, если не считать пару винно-водочных заводов и деревообрабатывающих цехов.

Не сильно развит и средний бизнес. Предприниматели жалуются на высокие налоги, сложную отчетность, малейшая ошибка в которой грозит страшными санкциями. При этом в Налоговой службе зарегистрировано около 2000 субъектов.

Неудачно попробовавшие себя в коммерции степанакертцы, как правило, обращают свои взоры на государственный сектор. Многие стараются найти «подход» к нужным людям, чтобы получить должность в государственных учреждениях. Из 137 тысяч жителей Карабаха около 9 тысяч получают зарплату из бюджета, причем, более 3 тысяч человек работают в органах управления. А определенная часть мужчин предпочитает служить на контрактной основе в армии, поскольку это означает стабильно высокую зарплату.

Отношение к армии в послевоенном Карабахе особое. Она была сформирована из разрозненных партизанских отрядов в сентябре 1992 года. Благодаря храбрости и самопожертвованию обычных ребят, карабахской армии удалось одержать большие победы. Правда, сразу после установления перемирия к власти в стране пришла «партия воевавших ребят», но очень скоро в стране была установлена гражданская власть.

«Я не знаю, кто был виноват. По-моему, вину Самвела так и не доказали. Мне жаль, что так получилось, но я рада, что никто сейчас не может с автоматом войти в школу и заставить поставить сыну «пятерку» в четверть», – говорит учительница А. Саркисян.

19 июля 2007 года в Карабахе состоялись 5-ыe президентские выборы, на которых победил бывший глава службы госбезопасности Бако Саакян. Он назначил премьер-министром 34-летнего Ара Арутюняна, который в октябре сформировал правительство и представил программу, основанную на развитии сельского хозяйства и предоставлении социальных льгот. Сейчас правительство пытается выполнить эту программу.

И все же, самое главное для карабахцев – это вопрос урегулирования. В январе в Степанакерте побывали сопредседатели Минской группы ОБСЕ, которым карабахские власти сказали «нет» на «мадридские» предложения. Многие в Карабахе обрадовались тому, что президентам Армении и Азербайджана «и на этот раз» не удалось договориться об условиях урегулирования. Потому что продолжающийся 14 лет статус-кво для многих – единственная гарантия того, что не будет войны и что «урегулирование» конфликта не ухудшит сложившуюся ситуацию.

Наира АЙРУМЯН

——————————————————————————————-

Kак это было…

С начала Карабахского Движения прошло всего 20 лет, а многое уже забывается… Сейчас, когда мы говорим “Движение”, смутно вспоминаются митинги, Сумгаит, но ярче всего – война… А тогда, в 88-ом, когда мы были школьниками, никто из нас и предположить не мог, что ответом на мирное Карабахское Движение о самоопределении будут бомбы, самолеты и оружие. Сегодня “карабахское урегулирование” перелилось в другую плоскость – говоря о событиях в “НК и вокруг него”, политики обсуждают проблемы беженцев, территорий и статуса. Но 20 лет назад, когда и представить-то невозможно было, что будет мир без СССР, никто и предвидеть не мог такое продолжение Карабахского Движения. Мы, школьники и молодые представители ВЛКСМ (сегодня на самом деле очень многое настолько смешно и удивительно из той жизни), но мы – с верой и надеждой – писали письма сверстникам в различные уголки Советского Союза. Мы хотели донести свою правду до них. В одном из личных архивов сохранилась копия такого письма. Современному поколению карабахской молодежи многое, наверняка, покажется юмористично-абсурдным в том советском прошлом – мир-то изменился на целых 20 лет! Но мы решили все же напечатать без единого изменения это письмо – как частичку истории, как факт из нашей жизни 20 лет назад, как то, что на самом деле было Началом Карабахского Движения. Потому что это тоже – история…

К. Оганян.

Письмо сверстникам в Советском Союзе

Дорогие друзья!

Пишут вам ваши сверстники из Нагорного Карабаха. Наверно, вы догадываетесь, какая причина заставила нас написать это письмо, а к этому нас побудил поток дезинформации, поступающий ко всем советским людям по средствам массовой информации. К нам в Степанакерт, в частности, в горком комсомола, приходят письма с просьбой объяснить, что же происходит в НКАО на самом деле. Письма эти приходят со всех концов Советского Союза. По мере возможности мы отвечаем на них, посылаем интересующие людей факты. Именно поэтому мы решили написать и вам, решили дать правильную информацию о событиях в НКАО. Нас обвиняют в том, что мы – националисты. Почему?! Потому, что мы впервые за многие годы почувствовали себя армянами? Потому, что впервые за многие годы Совет народных депутатов делает то, что он должен был делать со времен революции, а именно – следуя воле народа, выносит решение о воссоединении НКАО с Арменией, которого добивается большинство населения области? Да и почему две части одной нации должны жить разрозненно? Почему в армянской автономной области у армянина ни в одном документе, удостоверяющем личность, не должно быть надписи на родном языке? Почему в школах ученики не изучают историю своего народа, не знают самых лучших представителей своей нации? Почему вместо изучения родного языка и истории Армении нам навязывают изучение азербайджанского языка и истории Азербайджана? Почему мы не можем посетить ни один памятник армянской культуры, так как все они превращены в хлева?

В Нахичеванской автономной республике Азербайджана в 1921 году было 64% армян, а в 1987 году осталось всего 1,5%. Кто нам гарантирует, что с нами не случится то же самое, тем более, что этнический состав области постепенно меняется. Так, если в 1921 году в НКАО было 96% армян, то сейчас здесь проживает 75%.  Многие нам говорят: “Почему вы избрали такой метод борьбы – забастовки? Неужели нету других демократических способов борьбы?” Наверно, никто из вас не знает, что все демократические способы борьбы были нами уже использованы. С самого начала мы собирали подписи, посылали делегации за делегацией в Москву. Оттуда нам говорили: «Не теряйте надежды. Ваш вопрос справедливый, решится он по справедливости, опираясь на ленинскую национальную политику.” Мы ждали. Терпеливо ждали, ибо могли за 70 лет набраться терпения. Ведь наш вопрос поднимался уже не раз. Он поднимался в эпоху сталинизма, в период правления Хрущева, в застойные годы, но, сами понимаете, ни должной огласки, ни справедливого решения нашего вопроса не было. Вот почему именно в период перестройки, когда весь Советский Союз начал мыслить по-новому, мы снова сумели поднять головы, надеясь на то, что все лозунги и решения Ленина войдут в жизнь. Но… Если у нас на многолюдных митингах с лозунгами “Да здравствует дружба народов!” звучали выступления, в которых и намека не было на оскорбление азербайджанского народа, то за сотни километров от Степанакерта в г. Сумгаите наши “братья”-азербайджанцы резали своих же армянских соседей, избивали их, делали с ними то, чем восхитился бы сам Гитлер и, наверняка, набрался бы у них опыта. В Конституции СССР есть статья, в которой гарантируется право на жизнь людей. Вот и встает вопрос: “Где же были советские и партийные органы, когда три дня в Сумгаите бесчинствовали эти фанатики ислама? Где же были просто советские люди, где была их совесть, когда они спокойно из окна смотрели, как избивают участника Великой Отечественной войны, живьем сжигают молодых девушек, издеваются над ними, убивают воина-интернационалиста, которого не смогла сразить даже душманская пуля? Где же был их интернационализм?” Да, мы понимаем, что забастовка – не самый лучший способ борьбы, но скажите, что нам было делать, если на наши митинги в нерабочее время никто не обращал внимания, если мы видели автобусы, разбитые камнями, если мы видели истерзанных братьев и сестер, которые от страха не могли говорить? Почему Москва заговорила о нас только после забастовки? А-а, ведь как-никак материальный ущерб? Значит, если мы вот так морально и психологически истощены, до этого никому нет дела! А если речь идет о рубле, то… Но ведь это же не гуманно!

А сейчас в г. Баку – столице Азербайджана – несмотря на комендантский час, проходят многотысячные митинги, на которых звучат “лозунги”: “Смерть армянам!”, “Слава героям Сумгаита!”, “Свободу Ахмедову!” Люди размахивают турецкими флагами, зелеными знаменами воинствующего ислама, провозглашают антисоветские лозунги. В Кировабаде имеет место второй “сумгаит”. Там погибают не только армяне, но и солдаты разных национальностей. А мы сидим у экранов телевизоров (да, они все это показывают по ТВ) и беспомощно следим за всем этим, слушая призывы их лидеров, призывающих стереть с лица земли НКАО.

Недавно у нас в школе прошло комсомольское собрание. Все комсомольцы отказались от той линии, которую проводит ЦК ЛКСМ Азербайджана. Комсомол должен учить интернационализму. Чему мы должны учиться у комсомольцев, студентов, скандирующих на площади в Баку “Долой армян!”? Их интернационализму?

Сейчас нашему народу приходится очень трудно. Многих наших соотечественников убивают в Баку, Нахичевани, Кировабаде – это в городах Азербайджана – над многими открыто издеваются, нагло увольняют с работы и выселяют. Но наш народ дал клятву не сдаваться, ибо это наш последний шанс, и мы не боимся. Поэтому у нас такой девиз: “Обратной дороги нет!”

Дорогие друзья! Теперь, наверно, вам уже ясно, что же происходит у нас. Но в одном письме все рассказать невозможно. Это лишь малая доля всего того, что нам еще надо сказать всем людям. Если вам интересны какие-то факты, новые сведения (а мы не уверены, что СМИ будут правильно освещать все события в Нагорном Карабахе, как это делается сейчас), то пишите нам. Надеемся, что в вашем лице мы найдем новых друзей. Просим передать содержание этого письма вашим друзьям и знакомым. Этим вы нам очень поможете.

10 “б” класс, школа N8,
г. Степанакерт, НКАО, всего 40 учеников, 1988 г.

P. S. Класс переполнен из-за беженцев-армян, которые в данный момент живут в Степанакерте. Кстати, письмо отправляем через Ереван, так как в Баку все письма из НКАО проверяются и, если содержание их не устраивает, уничтожаются…

——————————————————————————————-

Ретроспективный взгляд в прошедшие двадцать лет как кинолента проносит множество лиц, событий, фактов и документов. Прошло всего 20 лет с начала Карабахского Движения, а уже многих очевидцев тех событий нет в живых. Другие помнят свое участие на митингах или вспоминают то, что время от времени демонстрируют сохранившиеся кадры документальной хроники по ТВ. Кое-что сохранилось  в архивах – личных и государственных, в музеях и в кинодокументалистике, а также на страницах газет, которые печатались в то время. Публикуемое ниже выступление народного депутата СССР от НКАО Вачагана ГРИГОРЯНА, который возглавлял Национальный Совет НКАО и был участником известной голодовки активистов Карабахского движения в Москве, возвращает нас назад на целое поколение. Это – взгляд в наше общее прошлое. Тогда казалось, что одним выступлением на Верховном Совете СССР можно решить Карабахский вопрос. Но наши наивные ожидания и стремление “довести  нашу правду до всех” – это тоже часть истории. Потому будем помнить, знать, иметь в виду…

ИЗ ВЫСТУПЛЕНИЯ НА СЕССИИ ВС СССР


Народный депутат СССР
ГРИГОРЯН В. С.

Мировой опыт решения национальных вопросов показывает, что для достижения мира и согласия жизненной необходимостью является справедливое конституционное упорядочение национальных проблем. Исходя из этой истины, величайшие в истории человечества мыслители придавали большое значение справедливому решению национального вопроса. Жизнь полностью подтвердила, что для установления межнационального мира необходимо устранить национальные конфликты всякого рода, а для этого каждый народ сам должен решить и определить собственную судьбу. Это является одним из величайших завоеваний мировой цивилизации. Председатель Верховного Совета Азербайджанской ССР Кафарова, возможно, знает об этой истине, но все же на четвертом съезде Народных депутатов СССР в своем выступлении говорила, цитирую: “Проблема Нагорного Карабаха – это проблема Азербайджана и ее должен решать азербайджанский народ”. Не имея поддержки руководства верховных властей страны, она бы получила достойный отпор. Кто дал право азербайджанскому народу решать судьбу армянского народа? Не настало ли, наконец, время пересмотреть и устранить это неравенство и создать равный союз всех больших и малых наций?

Ведь только на основе действительного равноправия всех национальных образований можно решить спорные национальные вопросы. Когда национальные образования станут равноправными субъектами федерации, тогда и будет положено начало фактическому социальному, экономическому равенству наций.

В современных условиях является исключительно несправедливым тот факт, что союзная республика имеет право выйти из состава СССР, а автономные образования лишены не только такого права, но даже права выйти из состава союзной республики. В этом вопросе очень наглядно проявилось фактическое неравноправие наций, и пока не решены вопросы абсолютного равноправия всех живущих  в стране народностей, все законы и решения в области национальных отношений, как уже принятые, так и будущие, не могут иметь реальной силы.

…Для создания нового союза следует учесть позицию автономных образований советской страны. Она четко проявилась на состоявшейся недавно в Москве чрезвычайной сессии учредительного Совета содружеств советских автономных образований, в которой участвовали 43 нации.

Для нашего времени является новшеством, достойным всяческой похвалы, принятая сессией резолюция о Нагорном Карабахе. В этом важном документе решительно осуждается правительство Азербайджана, целью которого является подавить посредством военной мощи национально-освободительное движение армянского населения автономной области. Сессия учредительного совета содружеств автономных образований считает, что события в НКАО – результат расовой дискриминации, ведущейся на территории Советского Союза. Она осудила союзное правительство, при попустительстве которого осуществляется политика уничтожения народа, избравшего путь демократизации.

Верховный Совет СССР, Политбюро ЦК КПСС и соответствующие органы Азербайджанской республики в течение последних трех лет принимали по несколько постановлений о нормализации положения в Нагорном Карабахе. Для этой цели был создан Комитет особого Управления под руководством А. И. Вольского, а  деятельность обкома партии и облисполкома была приостановлена. Через год Комитет особого управления был упразднен Москвой, и, к удивлению, наше высшее руководство “забыло” восстановить деятельность приостановленных органов власти.

В январе этого года Президиум Верховного Совета Азербайджанской ССР упразднил приграничный с НКАО армянский Шаумянский район и присоединил его к соседнему большому азербайджанонаселенному району с ясной для нас целью – или депортировать, или “растворить” армян этого района. МВД республики ввело на территорию Нагорного Карабаха вооруженные банды в милицейской форме, которые, кстати, вернули российских парламентариев с территории Степанакертского (областного) аэропорта, взяли в заложники Народного депутата СССР Дадамяна Б. В., о чем Лукьянов А. И. узнал одним из первых, что мне кажется очень интересным. Омоновцы издеваются над людьми, задевают женщин. При проверке багажа из чемоданов специально разбрасывают, прошу прощения у женщин, нижнее женское белье, а то что им нравится – бесцеремонно присваивают.

Недавно Председатель кабинета министров Азербайджанской республики Гасан Гасанов был в приграничном с Арменией Лачинском районе. Показывал на армянские поселения и армян, называя их извечными врагами азербайджанцев. Его примеру последовал (3 февраля 1990 года) министр ВД Асадов, а затем и почти все выступившие на первой сессии Верховного Совета республики Азербайджан. Председатель до сих пор еще несозданного так называемого оргкомитета Поляничко в телеинтервью сказал, что “хозяевами Нагорного Карабаха должны быть бакинцы”. Мне кажется, что он мысленно еще находится в Афганистане и продолжает свое черное дело и в Карабахе.

После всего этого, уважаемые коллеги, если не дай Бог, НКАО останется в подчинении Азербайджану, то каково будет состояние коренного населения армян, когда руководители республики Азербайджан, а через них и весь азербайджанский народ, называет армян своими врагами?

Я спрашиваю у руководства республики Азербайджан: блокада наземных и даже воздушных дорог, с трудом добытые нами из других регионов страны продовольственные продукты, бензин, техника, которые в итоге не доходят до нас, а разгружаются на других станциях Азербайджана, взятие армян в плен или в заложники, их невозвращение (за исключением народного депутата СССР Дадамяна Б. В., которого украли из Степанакертского аэропорта азербайджанские омоновцы и над которым столько издевались)… – разве такие меры укрепляют дружбу двух народов или хотя бы сближают их?

Чтобы не попасть в плен, в аэропорту меня сопровождали комендант города и восемь автоматчиков. Неужели руководство Азербайджана не понимает, что принимаемые по их указанию меры не сближают два народа, а скорее отталкивают друг от друга!

Если руководство Азербайджанской республики действительно волнует вопрос примирения, то они должны дать команду о прекращении “каменной” войны на дорогах, убийств невинных людей, о снятии блокады, отзыве омоновцев, буквально терроризирующих население, о восстановлении упраздненного Шаумянского армянского административного района. Я думаю, только подобные меры помогут сближению двух противостоящих народов…

Я считаю, что встречами отдельных групп людей вернуть Карабах к исходной позиции невозможно. Есть проблема в Нагорном Карабахе и ее должны решить. А те, кто думает, что эту проблему можно решить грубой силой, глубоко ошибаются. Применение силы рождает только ненависть.

Недавно по информационной программе “Время” было сказано: “Мы не думали, что маленький Карабах станет детонатором межнациональной розни”. Чтобы из маленького детонатора не вырастить большую бомбу, надо срочно решить Карабахскую проблему.

Предлагаю следующий путь решения. Пусть к 15 признанным народам (республикам) присоединятся еще 38 национальных образований и будет 53 равноправных народностей, проживающих на земле своих предков.

Ведь США в 2,3 раза меньше нашей страны, но имеют 50 равноправных больших и малых штатов, и от этого американцы ничуть не хуже нас живут!

——————————————————————————————-

Вокруг НК

АРМЯНСКИЕ ВИЗИТЫ В БАКУ – НЕ ПОВОД ДЛЯ ОПТИМИЗМА

Участившиеся визиты армян в Азербайджан не означают, что отношения между странами теплеют.

Ваан ИШХАНЯН
Ереван

Состоявшиеся в последнее время визиты армян в столицу Азербайджана Баку породили надежды на возможное потепление в отношениях между двумя странами, однако комментаторы советуют не преувеличивать значения этих событий, имеющих, по их словам, мало отношения к политике.

Бывшие советские республики Армения и Азербайджан практически не контактируют друг с другом с тех пор, как в 1988 году между ними разгорелся конфликт из-за Нагорного Карабаха. Около десяти лет назад было организовано несколько взаимных визитов на неформальном уровне, однако, позднее прекратились и эти контакты.

Осенью 2007 года – после перерыва в несколько лет – армяне трижды посетили азербайджанскую столицу. В первый раз это была группа чиновников из армянского министерства внутренних дел, во второй – сборная команда Армении по борьбе, а в третий – член парламента Степан Сафарян.

6 сентября делегация, которая включала начальника армянской полиции Айка Арутюняна и трех других высокопоставленных чиновников, приняла участие в проходившем в Баку заседании Совета министров внутренних дел СНГ.

С 15 по 24 сентября в азербайджанской столице, принимавшей чемпионат мира по борьбе, гостила делегация армянских спортсменов в составе 31 человека.

Затем 3 октября в Баку для участия в заседании Парламентской ассамблеи Организации черноморского экономического сотрудничества (ОЧЭС) отправился депутат Национального Собрания Армении Степан Сафарян. Он был первым армянским парламентарием, посетившим Азербайджан, после того, как в 2001 году там побывал – тоже с целью участия в заседании ОЧЭС – его коллега Виктор Даллакян.

В Баку армян все время сопровождали сотрудники местных служб безопасности. Точно так же охраняются приезжающие в Армению азербайджанцы.

Сафарян рассказывает, что его визит чуть было не сорвался. В тбилисском аэропорту, когда он проходил регистрацию на рейс до Баку, представитель азербайджанской авиалинии сказал ему: «Я не могу разрешить вам сесть в самолет, потому что вы – армянин».

Только после звонка в Баку Сафаряна пропустили в самолет. По словам депутата, собравшиеся на встречу ОЧЭС парламентарии были удивлены, узнав, что он прибыл в Баку один.

Армянских борцов охрана встретила еще на борту самолета, отбывавшего из Грузии, и в Баку им не позволялось ходить куда-либо без сопровождения.

«В самолете нас посадили впереди и попросили говорить тихо или по-русски», – вспоминает генеральный секретарь Федерации борьбы Армении Лева Варданян.

«При посадке четверо сотрудников службы безопасности встали, полностью заслонив нас от других пассажиров, мы спустились, внизу нас ждали 50-60 человек. На протяжении всего первенства мы находились под наблюдением, нас сопровождали даже в туалет – шли рядом, спереди, сзади».

Надежда армянской сборной, чемпион мира среди юниоров 20-летний Арсен Джулфалакян не смог занять призовое место. По словам спортсменов, показать лучшие результаты им помешала враждебная атмосфера.

«Во время соревнования ситуация в зале была неописуемая – зал сотрясался, люди топали ногами, кричали, независимо от того, боролись ли мы с азербайджанцем или с представителем другой нации», – сказал Джулфалакян.

«Каждый раз, когда произносилось слово «Армения», после каждой армянской фамилии зал начинал улюлюкать», – добавил Варданян.

Особенно враждебно встречает армян, приезжающих в Азербайджан, “Организация освобождения Карабаха”, выступающая за военное разрешение конфликта вокруг Нагорного Карабаха.

Руководитель организации Акиф Наги осуждает и азербайджанцев, посещающих Армению.

«Те, кто едут в Армению, или, еще хуже – в Нагорный Карабах, и те, кто раскрывают двери перед армянами, просто предатели», – сказал он.

Депутат Сафарян говорит, что, несмотря на враждебность со стороны многих азербайджанцев, его поездка в Баку была небесполезной.

«Ведь [в Азербайджане и Армении] есть поколение людей, которые никогда в жизни не видели [соответственно] армянина или азербайджанца», – сказал он.

Так сложилось, что азербайджанцы посещают Армению чаще, чем армяне – Азербайджан. Власти в Ереване говорят, что приветствуют такие контакты, однако, многие азербайджанцы усматривают в этих заявлениях попытку армян закрепить «несправедливый» статус-кво в свою пользу.

Ереванский пресс-клуб организовал в сотрудничестве с Бакинским пресс-клубом целую серию обменных визитов.

Глава Ереванского пресс-клуба Борис Навасардян, в прошлом четырежды посетивший Баку, говорит, что за последние шесть лет не было организовано ни одного визита армянских журналистов в Азербайджан.

«Мы не смогли поехать в Баку по программе, которая осуществлялась в 2002 году, – сказал он. – С тех пор мы модифицируем программы, и вместо Баку проводим встречи в Тбилиси, Турции, на Кипре».

По словам Навасардяна, в Баку его всегда принимали хорошо, но уже во время его последнего там пребывания в общем настрое людей ощущались перемены.

«Постепенно отзывы в прессе становились все более жесткими и острыми, – сказал он. – В мой последний визит ситуация была более напряженной; были потоки негативной информации о нас. Тем не менее, я никогда не чувствовал себя в Баку притесненным. Неприятно было лишь то, что ограничивались наши передвижения».

Что касается последних по времени визитов армян в Азербайджан, то Навасардян не считает их признаком положительных сдвигов в отношениях между странами. Скорее, говорит он, они свидетельствуют о прагматичности азербайджанских властей, добивающихся, чтобы Азербайджан смог принимать у себя мероприятия международного характера.

«Азербайджану необходимо решить международные задачи – например, превратить Баку в спортивный центр и улучшить свой международный имидж. С этой целью была представлена заявка на проведение олимпиады 2016 года в азербайджанской столице. Поэтому Баку будет разрешать армянским делегациям въезд в страну», – сказал Навасардян.

По мнению журналиста, ситуация сегодня такова, что ожидать надо не улучшения, но ухудшения в двусторонних отношениях, поскольку Баку продолжает настаивать на неприемлемости статус-кво Нагорного Карабаха.

О том, что не следует преувеличивать значения этих визитов, говорят и представители армянского и азербайджанского министерств иностранных дел.

Пресс-секретарь армянского внешнеполитического ведомства Владимир Карапетян сказал в беседе с IWPR, что интерпретировать эти визиты как положительный знак неверно.

“За последние семь лет позиция Азербайджана никоим образом не изменилась – он по-прежнему исключает все двусторонние контакты, связывая это с урегулированием карабахского конфликта», – сказал он.

Вот что сказал азербайджанский коллега Карапетяна Хазар Ибрагим: «Возобновить дипломатические отношения с Арменией будет возможно только после того, как эта страна освободит наши земли и признает территориальную целостность Азербайджана. Но, если речь идет о международных мероприятиях, то обе стороны должны участвовать в них. Они могут проходить как в Армении, так и в Азербайджане, и нет механизма, посредством которого можно было бы препятствовать участию в них той или другой страны».

Известный в Азербайджане журналист Замин Гаджи считает, что межличностные контакты – необходимое условие для того, чтобы разделенные конфликтом народы избавились от ложных представлений друг о друге.

«Мы с армянами настолько похожи, что наша борьба напоминает борьбу одного человека с самим собой. Не лучше ли освежить это знакомство. Собраться вместе и спросить всех жителей Карабаха, азербайджанцев и армян, чего же хотят они, простой карабахский народ, как они хотят жить дальше?!» – сказал Гаджи…

 www.iwpr.net

 

Карабахский правозащитник: “Демократизация общества способна привести к трансформации восприятия конфликта”

В работе конференции на тему “Южный Кавказ: конфликты, мир и демократизация”, состоявшейся в армянском курортном городе Цахкадзор, наряду с дипломатами, экспертами, представителями неправительственного сектора и СМИ Армении, Грузии, Азербайджана, России и ряда европейских стран принял участие и правозащитник из Нагорного Карабаха, директор НПО “Центр гражданских инициатив” Альберт ВОСКАНЯН.

Как сообщил “Демо” Альберт Восканян, в ходе конференции обсуждались  конфликты на Южном Кавказе, проблемы региональной безопасности, увеличения военных бюджетов южно-кавказских государств и воздействия  этого на региональную стабильность, процессы демократизации в южно-кавказских государствах и обществах и т.п. Директор ЦГИ выступил с докладом на тему “Демократизация общества и трансформация восприятия конфликта”, отметив, что построение демократического общества является  одной из наиболее актуальных и обсуждаемых на сегодня тем в регионе Южного Кавказа.  “В современном неустойчивом и во многом непредсказуемом мире от степени развитости гражданского общества во многом зависят мир и стабильность в целых регионах. Демократизация общества способна привести к трансформации восприятия конфликта.  Увы, за 14 лет перемирия в зоне нагорно-карабахского конфликта позиции сторон не сблизились ни на йоту. Более того, ужесточилась взаимная враждебная риторика, совершенно отсутствует атмосфера взаимодоверия. Это, естественно, не может содействовать нахождению точек соприкосновения между сторонами конфликта и взаимоприемлемых решений”, – отметил Альберт Восканян. По его словам, для того, чтобы освободиться от стереотипного образа врага, трансформировать восприятие конфликта и настроить общества на конструктивный лад, необходимо, в первую очередь, отказаться от информационных технологий, искажающих суть конфликтов, не  использовать ситуацию в пропагандистских целях.  “Людей необходимо шаг за шагом приучать к  толерантности, отказу от деструктивных, а по сути, нереальных способов решения конфликтов. Именно посредством подобных шагов может быть по крупицам восстановлено доверие, что является основой для урегулирования любого конфликта”, – сказал Восканян. В данном контексте он высказался за использование потенциала  социальных групп, пострадавших в результате конфликта – семей погибших, беженцев, инвалидов и ветеранов войны.  “У них имеется большой миротворческий ресурс, ибо перенесшие на себе ужасы и лишения войны люди наиболее остро чувствуют необходимость мирного разрешения конфликта”, – резюмировал правозащитник.

——————————————————————————————-

День влюбленных

О празднике святого Валентина

Вcеx пpаздничныx безумcтв, кoтopые coвеpшают 14 февраля впoлне cеpьезные люди, пеpечиcлить невoзмoжнo. Чтo там oткpытки в виде cеpдечек! Чтo там кoнфеты, дуxи и цветы! Чтo дpагoценнocти, как пpинятo вo Фpанции! Cпocoбна ли, напpимеp, “железная леди” Амеpики, гoccекpетаpь Мадлен Oлбpайт oбxoдить учаcтникoв заcедания Coвета Безoпаcнocти OOН, вpучая каждoму пo кpаcивoму мешoчку co cладocтями? Cпocoбна – в День cв. Валентина! Cпocoбны ли cвиpепые пеpуанcкие теppopиcты пpoпуcкать к cвoим залoжникам пocpедникoв c шoкoладками и кoмпакт-диcками? Безуcлoвнo – так былo в День cв. Валентина…

Клаccичеcкoй эмблемoй Валентинoва дня cчитаютcя кpаcные poзы, кoтopые, coглаcнo античнoй легенде, пoявилиcь благoдаpя гpечеcкoй бoгине любви и кpаcoты: Афpoдита, тopoпяcь к cвoему любимoму Адoниcу, наcтупила на куcт белыx poз, и ее бoжеcтвенная кpoвь oбагpила иx в кpаcный цвет.

14 февpаля – день пoвышения пpoизвoдительнocти тpуда пoчтoвыx pабoтникoв и день cвеpxпpибылей для тopгoвцев цветами и cувениpами. В CША в пpoшлoм гoду в этoт день пoкупали 24 тыcячи poз в минуту. Cчет электpoнныx пocланий в Internet идет 14 февpаля на миллиoны.

Трудно сказать, какой еще праздник так популярен как день влюбленных. В этот день влюбленные дарят друг другу подарки и открытки-валентинки.

Большая часть “валентинок” анонимна, не имеет обратного адреса, написана справа налево или левой рукой. Так принято – это прибавляет загадочности. Правда, получатели потом вынуждены искать анонимного посланника, если верят в судьбу.

Каждый народ отмечает день святого Валентина по-разному. Британцы, например, в День святого Валентина посылают любовные послания не только друзьям и знакомым, но и своим домашним животным (не правда ли, очень мило с их стороны).

Япoнцы же oказалиcь бoлее opигинальны – oни пеpеделали 14 февpаля в cвoеoбpазнoе “8 Маpта для мужчин”, кoгда пoдаpки пoлучает в ocнoвнoм cильный пoл.

А вообще день cв. Валентина как пpаздник влюбленныx oтмечаетcя 14 февpаля в Евpoпе c XIII в.

О жизни pеальнoгo xpиcтианина Валентина (poдилcя в III в. в Теpни – Pимcкая импеpия) пoчти ничегo не извеcтнo. Cкудные факты тpагичеcкoй биoгpафии выкpаиваютcя из пpoтивopечащиx дpуг дpугу легенд. Pаccказывают, чтo епиcкoп Теpни, будучи мoлoдым челoвекoм, oказывал юным влюбленным ocoбoе pаcпoлoжение – пoмoгал пиcать пиcьма c пpизнаниями в любви, миpил пoccopившиxcя, даpил цветы мoлoдым cупpугам. Аpеcт егo был вызван якoбы тем, чтo pимcкий импеpатop Юлий Клавдий II не пoзвoлял coлдатам импеpcкиx легиoнoв влюблятьcя и женитьcя, а Валентин тайнo венчал легиoнеpoв.

Кoгда Валентин cидел в тюpьме, oн якoбы влюбилcя в cлепую дoчь cвoегo палача – и иcцелил ее. Гoвopят, пpавда, чтo делo былo наoбopoт: надзиpатель пoпpocил Валентина излечить дoчь, а та влюбилаcь в oпальнoгo cвященника. Пеpед казнью oн ocтавил ей пpoщальную запиcку и пoдпиcалcя: “Твoй Валентин”. Oтcюда – и oткpытки-“валентинки”, и cам пpаздник. Дата казни cв. Валентина coвпала c pимcкими тopжеcтвами в чеcть Юнoны, бoгини любви. Этoт день в Pиме cчитали началoм веcны.

А сегoдня День cвятoгo Валентина выpвалcя далекo за pамки cугубo катoличеcкoгo и cтал cамым чтo ни на еcть маccoвым и любимым у мнoгиx наpoдoв тopжеcтвoм.

Неотправленное письмо в канун праздника Св. Валентина 

Грайр БАГДАСАРЯН
посвящается моей любимой А. Ш.

Жизнь моя! Кто бы мог подумать, что в свои годы я как мальчишка буду считать часы, чтоб увидеть твои глаза, твое маленькое прелестное личико, чтоб раствориться в твоем обществе, наслаждаясь твоей очаровательной улыбкой. Я обожаю гладить твое лицо рукой, нежно касаясь губами… Это самое прекрасное – быть любимой. Не так ли, родная?

…Нормальные люди обычно тянутся к тем, с кем легко. И мне с тобой легко и спокойно. Видеть и слышать с каждым разом – твой тон голоса спокойный и доброжелательный, движения твои мягкие и взгляд заинтересованный – это всегда приносит умиротворение…

Дорогая моя, ты убедилась, что любовь – это мир счастья, которое тебе так близко знакомо? Милая, на днях я смотрел фильм “Ирония судьбы. Продолжение…” и запомнились мне слова Евгения Лукашина: “Счастье – это не насморк. Оно не приходит и если уж дается человеку, то навсегда. И оно всегда защищает, на всю жизнь, и в этом счастье – как в броне. Оно никуда не уходит. Кто-то сказал, у любви нет прошедшего времени. И это правда”. А ведь Лукашин прав! Родная моя, мы оба – счастливые люди.

Я помню, как тебе однажды на одном из свиданий предложил держаться друг за друга. И ты согласилась. Друг с другом мы – единое целое, и потому мы более сильны вместе, чем каждый в отдельности.

Родная моя! Радостно живется тому, кто живет не для любви, а для кого-то. Радостно живется тому, кто любит и любим. Я знаю, что наша любовь друг к другу – взаимная. Жизнь продолжается у того, чье сердце поет от одной мысли – поскорее увидеть любимого человека. Кому некуда идти и его не ждут, для него мир не меняется – и это самое страшное: знать, что никому не нужен! Радость не совершается просто по заказу. Радость – это плод, который проявляется сам по себе, который охватывает все наши чувства только от одной мысли – что нас любят и ждут. И радость эта истекает из нас как река, и при этом достигает других людей…

Люди любят друг друга, сами не осознавая, в чем принцип любви. А принцип ее в том, что любовь не должна просить и не должна требовать. Любовь должна иметь силу увериться в самой себе. Тогда не ее что-то притягивает, а притягивает она сама.

Милая моя! Ты та женщина, которая воскресила во мне веру в себя. Жить ради кого-то – это и есть самое прекрасное на свете! Любовь, которая обнимает – это христианская любовь, объединяющая людей. “Веревка, сплетенная втрое, никогда не порвется”, – сказал однажды Экклезиаст, имея в виду следующее: муж, жена и Бог, “сплетенные втрое”…

Родная моя! На сегодняшний день все те семьи, где царят любовь и взаимопонимание, живут в мире и согласии, и среди них не бывает разводов. Увы, но многие мужчины не понимают, что женщина – самое совершенное творение на земле. Наверное, ради нее этот мир и создан. И каждая женщина знает, что она – неповторима и удивительна, и ищет мужчину, который заметил бы эту неповторимость. Ведь чтобы стать блистательной, женщина должна быть желанной…

Каждый помнит свою первую любовь, но первая любовь – всего лишь ветерок. Любовь последняя – настоящая, истинная – это потрясение, это шквал, это омут и восторг! Когда раскрываются двери в мир любви, там царит мир и покой, где любят и ждут, где рады тебе – всегда! Милая моя, хочу тебе честно признаться, что до тебя я никогда никого вот так не любил!..

Любовь моя! Я обожаю тебя! Позволь мне любить тебя – каждую минуту, которую я провожу с тобой. Куда бы ни ступала нога моя, без тебя там пустыня. Там, где нет тебя, там для меня Сахара… Ты одна у меня – единственная и неповторимая! Я думаю о тебе всегда и знаю, что вместе нам – хорошо. Ведь мы созданы друг для друга. Мы нужны друг другу. Помни об одном, что – где бы ты ни была, чем бы ни занималась – я искренне люблю тебя и ни на кого тебя не променяю! Родная моя, поздравляю тебя и всех тех, в ком живет любовь, с днем Св. Валентина! Желаю одного – любить и быть любимыми!

P.S. Излил свою душу на бумаге, заранее зная, что устно всего этого сказать не смогу… 

——————————————————————————————-

“Я Люблю Тебя” на 87 языках

Абхазский – Сара бара бзия бзой

Арабский – Ана ахебек, Ана ахебеки

Адыгейский – Сэ оры плэгун

Алтайский – Мэн сэни турар

Албанский – Уне дуа ти

Амхарский – Афэггерэ антэ

Английский – Ай лав ю

Армянский – Ес кез сирум эм

Афганский – Ма ди кавэл мина

Башкирский – Мин хинэ яратау

Белорусский – Я тябэ кахаю

Бирманский – Чэна тинго чхи ти

Болгарский – Аз ти обичам

Бурятский – Би шамай дурлаха

Венгерский – Серетлек

Вьетнамский – Эм йеу ань,ань йеу эм

Голландский – Ик ***д ван ю

Греческий – Эго агапо су

Грузинский – Ме шен миквархар

Датский – Йег элскер дит

Дунгайский – во жыай ни

Иврит – Ани охевет отха

Идиш – Об дих лыб

Индонезийский – Сайя ментьинта коу

Испанский – Йо тэ амо

Итальянский – Ио тэ амо

Кабардино-Черкесский – Сэ уэ лагун

Казахский – Мэн сэни жаратам

Кара-латыкский – К’тыбытык

Киргизский – мен сэни суйу

Калмыцкий – Би чи дурта болх

Коми – Мэ радэйт тэне

Корякский – Гымнан гыччи ылну лынык

Кумыкский – Мэн сэни сюйим

Китайский – Во ай ни

Лакский – На вин хира хун

Латвийский – Эс таве милю

Латинский – Эго ту амарэ

Литовский – Аш тавес милю

Луганда – Нкуквагала

Македонский – Яс тэбэ сакам

Малагайский – Тиа иануо ао

Малайзийский – Аку кунта капада авак

Марийский – Мый тыймым ратам

Менгрельский – Ма си мныорк

Молдавский – Т’юбеск

Монгольский  – Би танд хайртай

Мордовский – Мон вечкан

Навахо (дине) – Ка-та-уур-дь

Нивхский – Коды моды чмодь

Немецкий – Ихь либе дихь

Нивхский – Ни чезмудь

Норвежский – Ег дэг элски

Ненецкий – Мань хамзангав сит

Осетинский – Аз даима уварзон

Персидский – Ман то эйсч

Польский – Я цен кохам

Португальский – А мо тэ

Румынский – Т’юбеск

Сербско-хорватский – Я ту волети

Словацкий – Мам тя рад

Словенский – Яз ти любити

Сомали – Анига ку есель

Суахили – Мимикупенда

Тагальский – Ако сия умибиг

Таджикский – Ман тул нохс метинам

Тамильский – Нан уннаи кадалирэн

Татарский – Мин сини яратам

Тувинский – Мэн сэни ынакшир

Турецкий – Бен сана сэвийорум

Узбекский – Мэн сэни севем

Украинский – Я тэбе кохаю

Удмуртский – Яратыщке мон тонэ

Финский – Ракастан синуа

Французский – Жэ тэм

Ханси – Ина зон ка

Хакасский – Мин син хынара

Хинди – Мэи тумсей пяр карта хум

Чешский – Мам те рад

Чувашский – эп сана йорадап

Шведский – Яд эльскар дэй

Эвенкийский – Би синэ фйв

Эрзянский – Мон тон вечкемс

Эсперанто – Ми амас син

Эстонский – Армаста син

Якутский – Мин эн манмаа

Японский – Аната ва дай ску дес

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s