№ 6 / 15 ապրիլ

ԿՈՐՈՒՍՅԱԼ, ՎԵՐԱԳՏՆՎԱԾ ՈՒ ԿՈՐՈՒՍՎՈՂ ԴՐԱԽՏ

Լուսանկարում պատկերվածը միջնադարյան Քրոնք ժայռափոր վանքն է, որ նորերս մեզ համար «հայտնագործեցինք» Քաշաթաղի շրջանի Ծաղկաբերդ գյուղի մոտերքում, ինքներս մեզ բռնեցնելով այն մտքի վրա, որ մեզ համար դեռ ինչքան չհայտնագործված հրաշքներ կան այս տարածքում, որքան անձեռակերտ, կիսաձեռակերտ ու ձեռակերտ գանձեր ունի այն:

Տարածքն այս իսկապես հրաշափառ է, ու պատահական չէ, որ տեղի մտավորականներից ոմանք ամենայն լրջությամբ փորձում են ապացուցել, որ բիբլիական դրախտը հենց այստեղ է եղել, այն էլ մի քանի «պատճենով»՝ Հակարի և Որոտան գետերի մի քանի հովիտներ, ինչպես նաև Դիցմայրի բնակավայրի մերձակա մայրու անտառի մի քանի բացատներ: Սույն վարկածները գոյություն ունենալու իրավունք ունե՞ն, թե՞ ոչ՝ դժվար է ասել, բայց մերօրյա ադամորդիներիս կարծիքով՝ Ադամն ու Եվան դժվար թե դժգոհեին նման «բնակարանից»:

Եւ սա մեր հայրենիքն է, ինչի ընկալումը ապրեցնող է: Ինչպես տեղացիներից մեկը անկեղծացավ՝ «որ իմանում ես` սա քո պատմական հայրենիքն է, որ քո իսկ պապերն են այստեղ ապրել ու արարել՝ ավելի վստահ ես զգում քեզ, ավելի ես կապվում այս հողի հետ»: Ավելի լավ չես կարող ասել: Բայց ահա կարող ես ճիշտ դասեր քաղել: Ամենակարևոր դասը՝ ապրելու և ապրեցնելու համար պիտի ճանաչես հայրենիքդ, հոգով յուրացնես նրա ամեն մի հատվածը, ամեն մի նյարդը, ամեն մի բջիջը:

Այսօր շատ է խոսվում Հայաստանի կողմից Արցախի ճանաչման և ընդհանրապես միջազգային ճանաչման մասին: Սա, թերևս, գլխավորը չէ մեր այսօրվա դարդուցավում: Գլխավորն այն է, որ ինքներս ճանաչենք այս տարածքը, մեր հայրենիքը: Ճանաչենք ու սիրենք:

Բայց հայրենիքը ճանաչելը հնարավոր չէ առանց այստեղ ապրողներին ճանաչելու, առանց նրանց նկատմամբ սրտացավության: Այս հարցում միջազգային ճանաչումը փրկություն չէ:  Այո, ճանաչում, բայց առաջին հերթին ճանաչում՝ Մարդուն, որպես այս հողի տիրոջ: Ամբողջ երկրով մեկ, ամենուր և ամենեցուն: Առաջին հերթին՝ մեր կողմից: Թե չէ օրերս խմբագրություն եկած ստեփանակերտցի մի բարի ու համակրելի, կիրթ ու դաստիարակված մարդ հուզմունքով պատմում էր, թե ինչպես է պատեպատ խփվում իր իրավունքներն ու արժանապատվությունը պաշտպանելու համար և արդեն տեղ չունի գնալու, արդեն մտածում է ուրիշ տեղի մասին: Նա արդեն կորցրել է հայրենիքը, մենք նրանից արդեն խլել ենք հայրենիքը:

Այս պարագայում չի օգնի միջազգային ճանաչումը, չի օգնի, անգամ եթե միջազգային գիտական միտքն ընդունի քաշաթաղցի մտավորականների այն վարկածը, որ բիբլիական դրախտը հենց այստեղ է եղել: Մարդն արդեն կորցրել է այդ դրախտը, մարդուց մենք արդեն խլել ենք այդ դրախտը: Ոչ ուրիշը, այլ մենք ինքներս:

ՔԱՇԱԹԱՂ. ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՓՈՐՁ

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

«ՍՐԱՆՔ» ՄԵԾԱՏԱՌՈՎ ՄԱՐԴԻԿ ԵՆ
կամ՝ Հեյ, ո՞վ կա այդտեղ

– Ոչ ոք չի ուզում մարդկանց հետ աշխատել, բոլորն ուզում են ճանապարհ կառուցել, տներ նորոգել, այգի գցել, կարծես այստեղ մարդ չկա,- տարակուսում է քաշաթաղցի մտավորականներից մեկը:

Մեկ այլ մտավորական էլ մի ցնցող օրինակ բերեց. Ստեփանակերտից ստուգումներ էին անցկացնում շրջանի հիմնարկներից մեկում և ավարտից հետո շնորհքով հյուրասիրվելուց և անընդհատ ուշադրության կենտրոնում գտնվելուց փառավորված հյուրերից մեկը մյուսի ականջին քամահրաբար ասել էր. «Սրանք ուրախանում են, երբ մարդ են տեսնում»: Մինչև հոգու խորքերը վիրավորվել են հյուրընկալողները, իսկ միջադեպն էլ, որ ամենևին էլ պատահականություն չէր, այլ ընդունված վերաբերմունքի պարզապես հերթական դրսևորում, խառը նստվածք էր թողել նրանց հոգիներում:

Իսկ որ պատահականություն չէր՝ մեկ այլ օրինակ: Չգիտեմ որ ընտրարշավի ժամանակ երկրի նախկին նախագահը հանդիպել էր շրջանի մտավորականության հետ և նրանց դարդուցավի նկատմամբ իր հետաքրքրությունն արտահայտելուց հետո առաջարկել էր նրանց բրնձով-բանով օգնել: Այդժամ տեղից ելել է շրջանի ամենախոշորամարմին մտավորականը և ասել.

-Պարոն նախագահ, որ ինձ նայում եք՝ ես բրնձի՞ կարիք ունեմ: Այ մարդ, արի քաղաքականությունից, արվեստից-բանից խոսենք…

Ահա այդպես է, մեր մայրաքաղաքային «պտկան ծաղկած» մտավորականությանը թվում է, թե այնտեղ թերուսներ, անգրագետներ, «միայն հացիվ» ապրողներ են: Ի՞նչ ասենք, յուրաքանչյուրը դատում է ըստ իր մակարդակի ու բարոյականության, ամեն ոք էլ գտնում է այն, ինչ փնտրում է: Մենք փնտրեցինք ու գտանք հրաշալի մտավորականների, կիրթ ու դաստիարակված մարդկանց, հայրենի հողուջրին ֆանատիկորեն նվիրված քաղաքացիների: Մեր այս հրապարակման նպատակն էլ հենց դա է, ի լուր ամենքի բարձրաձայնելը, որ այնտեղ մարդիկ են ապրում, մեծատառով մարդիկ:

Ամիսներ առաջ եղել էինք շրջանի հյուսիսային հատվածում, այս անգամ էլ շրջեցինք հարավում: Բնությունը «երկերեսանի» է այս ամբողջ տարածքում՝ երկու երեսն էլ մեկը մյուսից գեղեցիկ: Հյուսիսի վեհ ու խրոխտ, խստաշունչ ու լեռնոտ հրաշքին հարավում փոխարինում է լայնածիր դաշտերի, ջրառատ գետերի ու սաղարթախիտ անտառների մեղմոտ հրաշքը: Իրարից տարբեր այս երկու հրաշքներին միավորել է երրորդ հրաշքը՝ այնտեղ ապրող մարդիկ, ավելի ճիշտ՝ այնտեղ ապրող տղամարդիկ: Իսկ այստեղ Տղամարդ են բոլորը՝ գեղեցիկ և անգեղ սեռի ներկայացուցիչները, մեծ ու փոքր, լեռներում թե դաշտավայրերում ապրողները: Ուշագրավ է, որ նորերս «Թուֆենկյան» հիմնադրամի կողմից Բերձորում կայացած՝ Քաշաթաղի շրջանի զարգացման համահայկական առաջին խորհրդաժողովի հայտարարության մեջ հատուկ շեշտվում է՝ «խոնարհվելով շրջանում բնակվող մարդկանց տղամարդկության առջեւ»:

Եւ հենց այս մարդիկ իրենց լեռնային ու տղամարդկային բարձունքից կարող են սարոյանական բարի ու անքեն պարզամտությամբ կանչել «ստորոտի» մարդկանց.

-Հեյ, ո՞վ կա այդտեղ…

Եւ «սրանց» տեսնելուց այդ մենք պիտի ուրախանանք, այդ մեր սիրտը պիտի փառավորվի, որովհետև երկրի աղը մարդկային հենց այս տեսակն է:

ԼԵՌՆՈՒՀԻՆ 

Սա կեղծանուն չէ, անուն է: Սա անուն չէ, էություն է: Սա էություն չէ, խորհրդանիշ է: Այս անվան-էության-խորհրդանիշի կրողը մի փխրուն կին է, կին, որի տղամարդկության չափաբաժինը կարող է բավարար լինել շատուշատ տղամարդկանց համար: Նրա մասին մեզ պատմել էր մեր երևանյան գործընկեր Արմինե Պետրոսյանը, և անհավանական էր թվում նրա պատմածը: Ու մենք տեղնուտեղը որոշեցինք՝ մի օր պիտի անպայման տեսնենք նրան:

Պատկերացնելու համար, թե ինչեր է քաշել այդ կինը, ընդամենը մի հատված բերենք «ԱրմենիաՆաու» էլեկտրոնային թերթում հրապարակված հոդվածից.

«Լեռնուհի Իսոյանը ծնվել է 1968 թվականին: Վերածնվել է Քաշաթաղում, որտեղ 2000 թվականին նոր ոտքեր ու ձեռք է ստացել: Ու նաև աշխատանք՝ դպրոցի գրադարանում: 1995 թվականի մութ ու ցուրտ ձմռանը Լեռնուհին ամուսնու՝ Սամվելի և երկու և չորս տարեկան որդիների հետ ապրում էր Թումանյանի շրջանի Հագվի գյուղում£ Տանը լույս չկար£ Լեռնուհին վառում է շամպայնի շշի վրայի պատրույգը՝ չիմանալով, որ ամուսինը մեջն ամոնալ է լցրել: Շիշը պայթում է:  Ամուսինը նկատելով, որ կինը վառել է պատրույգը, բղավում է. «Պայթում ա, դուրս քցի»: Տեսնելով, որ չի հասցնում շիշը դուրս գցել՝ Լեռնուհին մարմնով փակում է շիշը, որ պաշտպանի երեխաներին: Պայթյունի հե-տևանքով կորցնում է երկու ոտքը և աջ ձեռքը: Կորցնում է նաև ամուսնուն. նա լքում է կնոջը: «Հիվանդանոցում պառկած խնդրեցի՝ գոնե երեխաներին տեր կանգնի, մինչև ապաքինվեմ: Ասաց՝ ես քո համար «նյանկա» չեմ»,- ցավով ասում է Լեռնուհին… Չորս հոգանոց ընտանիքը (ներառյալ Լեռնուհու մայրը՝ Ռոզան) մնացել էր Լեռնուհու 2500 դրամ հաշմանդամության թոշակի հույսին, որ նույնիսկ չէր հերիքում էլեկտրականության վարձին…  1998 թվականին Լեռնուհին քրոջ խորհրդով տեղափոխվում է Բերձոր»:

Հիմա Լեռնուհին ապրում և աշխատում է Կովսականում, տեղի դպրոցում գրադարանավար է, նաև հյուսք և ձեռագործ է անում: Նա իրոք վերածնվել է, և վերածնվել է առաջին հերթին նրա հոգին: Այսքան չարչարանքներից ու տառապանքներից հետո, ով զարմանք, նրա դեմքին չարության նշույլ անգամ չկա, նրա դեմքից ուղղակի բարություն է կաթում:

Այցելեցինք նրա համար շատ հաճելի ժամանակ՝ նոր տուն էր ստացել, ավելի ճիշտ՝ հատուկ նրա համար տուն էին կառուցել, և հիմա երջանկությունից ուղղակի հրճվում էր, իր երախտագիտությունն էր հայտնում աջուձախ՝ հանկարծ չմոռանա որևիցե մեկին, հանկարծ որևիցե մեկը չնեղանա: Տունը դեռ կահավորված չէր, բայց հեռուստացույց արդեն ուներ: Կյանքի դժոխքով անցած այս կնոջ համար առօրյա դժվարությունները պարզապես մանր-մունր բաներ են: Եւ «ինչի՞ կարիք ամենաշատն ունեք այս պահին» մեր հարցին պատասխանում է՝ «ոչ մի բանի»: Ու շուրջբոլոր սփռում իր հմայիչ ժպիտի ալիքները:

Աստված միշտ քեզ հետ, Հայուհի:

ԽՈՇՈՐ ԳՈՐԾԻՉԸ

կամ՝ «Ինձ պետք է պետք լինել անպետք այս աշխարհում»

Ենթավերնագրի չակերտված տողի հեղինակը Արմեն Մովսեսյանն է՝ Քաշաթաղի շրջանի Հակարի գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրենը: Միայն նա կարող էր այդպես գրել, միայն նա կարող է իր առօրյան ահա այսպես բանաստեղծականացնել.

Ինչքան օղի կա իմ մեջ,
Ամեն բաժակը՝ մի էջ,
Ամեն բաժակը՝ մի գիրք,
Ամեն բաժակը՝ մի վերք,
Անցած օրերի մի երգ:

Հենց այդպես էլ ապրում է՝ առօրյա ունայնությանը քնարական շունչ տալով, ապրելով ու ապրեցնելով: Փրկում են օղու պես երակները մտած ու միտքն ու հոգին զգայացնցած բանաստեղծությունը, գիրն ու գրականությունը, և ամենակարևորը՝ երաժշտությունը: Ու այս ամենը՝ թաթախված հումորով, անզուգական հումորով: Նախաբանում նկարագրած խոշորամարմին մտավորականը նա է, հենց նա էր նախկին նախագահից բրնձի փոխարեն հոգևոր սնունդ պահանջել: Ընդհանրապես, ամենատարբեր ժողովներն ու միջոցառումները դառն ու անհամ կլինեին առանց նրա դիպուկ ռեպլիկների ու հումորի: Նորերս էլ մի պաշտոնյայի հետ հանդիպման ժամանակ, երբ ի ցույց էին դրվել շրջանի պրոբլեմները, լսվել էր այսպիսի պատասխան՝ «Եղանակները լավանան, ճանապարհները բացվեն՝ կգանք, կշրջենք տեղերում, հարցերին լուծում կտանք»: Նման պահերին լռությունը սովորաբար խախտում է «արդեն անտանելի դարձած» Արմենը: Այս անգամն էլ բացառություն չէր.

– Պարոն, մենք այդ չբացված եղանակով ու փակ ճանապարհներով ամեն օր գնում-գալիս ենք…

Մի խոսքով, իսկապես «անտանելի» մի մարդ, որպիսին պիտի լինի իսկական մտավորականը:

Մի ամբողջ օր Արմենը մեզ հետ էր, մի ամբողջ օր կիսում էինք նրա ընկերակցությունը, և այդ օրը թաթախված էր գրականությամբ, երաժշտությամբ, հումորով: Հայկական ժողովրդական երգեր, Ռուբեն Հախվերդյան, որի երկրպագուն է, ռուսական ռոմանսներ, ջազ երաժշտություն, Սևակ, Շիրազ… Եւ այս ամենը՝ Քաշաթաղի անծայրածիր դաշտերում, գետահովիտներում, բարձունքներում:

Դե արի ու «սրանցով» մի ուրախանա…

«ԽԱՉԱԿԻՐԸ»

Խաչատուրի հետ մի քանի նախադասություն փոխանակելուց հետո իսկույն ծնվեց համեմատությունը «խաչակրի» հետ: Խոսքը Կովսականի քաղաքապետ Խաչատուր Ադամյանի մասին է:

Մեր ծանոթության «պրոցեդուրան» հավուր պատշաճի, բայց շատ արագ ավարտելուց հետո նա, առանց ժամանակ կորցնելու, իսկույն անցավ մեզ լուսավորելու սուրբ գործին: Նա մեզ ապացուցեց, որ հայ ժողովուրդը համաշխարհային առաքելություն ունի, և այդ առաքելությունը կրթա-լուսավորչա-հոգևոր է: Այդ առաքելությունը մենք դարեր ի վեր կատարում ենք, անգամ եթե չէինք ուզում, որովհետև դա Աստծո կամոք է, Աստված հենց մեր ազգի վրա է դրել այդ ծանր միսիան: Եւ հյուրերիս այն երկչոտ դիտարկումը, որ մեր իսկ ազգի համար գուցե ավելի օգտակար լիներ զբաղվել սեփական պրոբլեմներով, իր իսկ տանը նախևառաջ իրականացնել այդ առաքելությունը և հետո միայն համայն աշխարհում՝ էլ ավելի բորբոքեց նրա եռանդը:

Ուղղակի ֆանտաստիկ է, որ այսօրվա «աշխարհից» կտրված այս հեռավոր ու քիչ բնակեցված վայրում նման կիրթ ու գրագետ, այսպիսի ու այսչափ լուսավորյալ մարդ կա, որպիսիք մատների վրա կարելի է հաշվել անգամ մայրաքաղաքներում: Եւ սա ասում ենք առանց նշույլ իսկ հումորի: Ինչ վերաբերում է նրա ջերմեռանդությանը, ապա կարելի է ասել հետևյալը՝ եթե հավատում է, հոգու և ուղեղի բոլոր թելերով կապված է այդ առաքելության հետ, ուրեմն՝ ճիշտ է անում: Եթե հավատում է, ուրեմն՝ ճշմարիտ է: Իսկ նա ոչ միայն հավատում է, այլև կարողանում է հավատացնել: Ապացույցը նրա շրջապատն է, նրա գաղափարակիցները: Այդ հավատ-համոզմունքով էլ աշխատում են, արարում, ապրում և ապրեցնում:

Լրագրողներիս համար ամենազարմանալին այս սարուձորերում այդքան տեղեկացված մարդու ներկայությունն էր: Իսկ Խաչիկը տեղյակ էր ամեն ինչի, նրա պրպտուն միտքը հետաքրքրվում է ամեն ինչով, այն ամենով, ինչ կատարվում է Արցախում, Հայաստանում, տարածաշրջանում, աշխարհում: Եւ այդ պրպտուն միտքը ոչ միայն թևածում է, այլև երկնում: Չզարմանաք՝ Կովսականն արդեն ոչ միայն ամսաթերթ ունի, այլև զինանշան:

Ափսոս, որ Կովսականի ներկայիս քաղաքապետը կարող է շուտով «նախկին» դառնալ, համենայն դեպս՝ նա արդեն դիմում է գրել: Թե ինչու՝ չգիտենք: Իր ասելով՝ առողջական պատճառներով: Բայց ասածի մեջ նաև առեղծվածային երանգ կար: Ասել է թե՝ հրաժարականի վերջնական «դիագնոզը» դեռ չի տրվել: Բայց, բոլոր դեպքերում էլ, ինչպես ինքը՝ Խաչատուրն է ասում՝ պաշտոնից հեռանալը չի նշանակում հեռանալ Կովսականի ճակատագրից ու ապագայից:

ՓԵՍԱՑՈՒՆ ԱՄԵՐԻԿԱՅԻՑ 

Հյուրընկալվելով կովսականցի Հրաչ Մանուչարյանի ընտանիքում, մենք անմիջապես էլ երևելի տեղում դրված նկարների մեջ ծանոթ հեռուստադեմք տեսանք: Այո, ինքն է՝ ամերիկահայ հայտնի քաղաքագետ Ռիչարդ Կիրակոսյանը: Պարզվում է՝ նա Հրաչի փեսան է: Ահա թե որքան նեղ է երկիր մոլորակը (կլորը գիտեինք): Ռիչարդն իր կյանքի ուղեկցին գտել է ի դեմս ազատագրված տարածքի տիրուհիներից մեկի՝ Մարիաննայի:

Իր պես համակրելի ընտանիք ունի Հրաչը, իր ընտանիքի պես համակրելի էլ՝ տուն, ուր ամեն ինչ տեղը տեղին է ու ճաշակով: «Գավառական» այս քաղաքի այս տանը «մայրաքաղաքային» ճաշակ էր:

ԿրթՕՋԱԽԴ ՇԵՆ ԼԻՆԻ 

– Օջախդ շեն մնա,- հրաժեշտին ասացինք Վարդանին ու ինքներս էլ միասին անմիջապես ծիծաղեցինք: Այս բարեմաղթանքը երկու հասցե ունի, քանի որ Վարդանի տունը դպրոցի շենքում է:

Վարդան Վարդանյանը Քաշաթաղի շրջանի Վան գյուղի դպրոցի տնօրենն է: Արդեն 8 տարի է, որ ընտանիքով տեղափոխվել են գյուղ եւ մինչեւ հիմա բնակվում են դպրոցի շենքում: Վարդանի ընկերները հաճախ են անծանոթների մոտ կատակում, որ Վարդանն իր տունը վարձակալությամբ տրամադրել է դպրոցին: Իսկ նրա «կոլեգա», Հակարիի դպրոցի տնօրեն Արմեն Մովսեսյանն էլ ամեն տեսնելուց ասում է.

– Ա°յ մարդ, դպրոցի համար շենք կառուցել տուր, որ քո տունը քեզ մնա:

Իսկ «քո տունը» մի հսկա շենք է:

Վարդանի կինն էլ է դպրոցում աշխատում՝ որպես հայոց լեզվի եւ գրականության ուսուցչուհի: Երկու երեխա ունեն՝ Սերգեյն ու Անին, որոնք արդեն հարմարվել են իրենց «տան» մեծ չափսերին: Փոքրիկ Անիի պատկերացումներում երևի տուն հասկացությունն այդպես էլ ձևավորվում է՝   մոտ 30 երեխաներ, որոնք ամեն օր, չգիտես ինչու, դասի են գալիս իրենց տուն, ընտանիքի ու դպրոցի հավատարիմ բարեկամ շունը, որը բազմիցս փրկել է երեխաների կյանքը օձերից ու կարիճներից:

Զրուցելով Վարդանի եւ կնոջ հետ՝ նորովի ես ընկալում այդ հեռավոր գյուղում ապրելու հերոսությունը, մի որակ, որ իրենք ավելի համեստ են գնահատում: Նրանք պարզապես սիրում են իրենց հայրենիքը և եկել են շենացնելու այն: «Ընդամենը»: Այս ընդամենն առանց չակերտների ընդունողներ կան, որոնց մեղքով էլ մարդը մինչև այսօր տուն չունի:

ՆՐԱՆՔ ԱՊՐԵԼ ԵՆ ԱՅՍՏԵՂ ՆԱԵՎ «ՍՈՎԵՏԻ ԺԱՄԱՆԱԿ» 

Իրինա Թոխունցն այն համարձակ երիտասարդներից է, ովքեր կարողացել են հարմարվել Քաշաթաղի շրջանի Ծաղկաբերդ գյուղի պայմաններին, համենայն դեպս՝ առայժմ: Ընտանիքով այստեղ են արդեն 1997 թվականից: Բայց նրանց արմատներն այս հողում ավելի խորն են: Խորհրդային տարիներին Իրինայի պապը հենց այստեղ էր ապրում, դրա համար էլ հայրը որոշեց մնալ գյուղում, սակայն երկու տարի առաջ մահացավ հիվանդության պատճառով: Այժմ Իրինան ապրում է 2-րդ կարգի հաշմանդամ մոր հետ: Ընտանիքի ողջ հոգսը իր վրա է, դրա համար էլ Գորիսի մանկավարժական քոլեջն ավարտելուց հետո վերադարձավ գյուղ: Այժմ աշխատում է գյուղի դպրոցում՝ որպես գրադարանավարուհի:

– Երիտասարդներն այստեղ զբաղմունք չունեն, դրա համար էլ թողնում են գյուղը,- մտահոգված ասում է Իրինան: -Չնայած մեր գյուղը շրջանի ամենամեծ գյուղերից է, բայց, միեւնույն է, այստեղ երիտասարդն անելիք չունի: Եթե դպրոցի աշխատանքս չլիներ, երեւի ես էլ ստիպված կհեռանայի:

ԱՐԳԵԼՎՈՒՄ Է ԼԻՆԵԼ ԱՆՃԱՐ ԿԱՄ ՀԱՐՈՒՍՏ

Շրջանը, մասնավորապես՝ գյուղը լքողների հանգամանքը խիստ մտահոգում է նաև Ծաղկաբերդի դպրոցի զինղեկ Ժորա Ղազարյանին: Ասում է՝ գյուղից կամ հարստացած մարդիկ են հեռանում, կամ անճարները, որոնք չեն կարողանում այստեղ ապրել:

-Հիմա ի՞նչ եք առաջարկում՝ չթողնե՞նք հարստանան:- կատակեցինք:

– Չէ, գոնե չթողնենք անճար լինեն: Իսկ հարուստների հեռանալու պատճառներն էլ՝ հասկանալ ու ելք գտնել,- կատակելու հավես չունենալով՝ ասում է նա:

Ըստ նրա, բարեկեցության գոնե միջին մակարդակ պարտադիր պիտի ապահովվի.

– Գյուղերում պետք է աշխատող լինես, այստեղ պարապ ու ծույլ մարդու տեղ չէ: Այստեղ կան բոլոր պայմանները, չնայած լուրջ խնդիրներ ունենք գյուղտեխնիկայի հետ կապված: Անասնապահությամբ ենք նաեւ զբաղվում, բայց կաթի եւ կաթնամթերքի իրացման խնդիրներ էլ ենք ունենում: Լավ կլիներ գյուղում կամ մոտակա բնակավայրերից մեկում կաթնամշակման ձեռնարկություն ունենալ:

Ահա այսպիսին է քաշաթաղյան «միջին» խավը:

ԳԻՐՔՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՋՐԻ ՊԵՍ 

Վարդիթեր Պետրոսյանը հայտնի քաղաքական գործիչ, ազգային հերոս Աշոտ Նավասարդյանի անունը կրող դպրոցի տնօրենն է ու, բնականաբար, ամեն ինչին նայում է դպրոցի հիմնախնդիրների տեսանկյունից:  2003-ին շահագործման հանձնված դպրոցը բազմաթիվ խնդիրներ ունի` մարզադահլիճ չունեն, դրսում իրենց ուժերով մարզադաշտն են մի քիչ կարգի բերել: 32 աշակերտ ունեն, 14 ուսուցիչ, սակայն անգլերենի, քիմիայի եւ կենսաբանության մասնագետների կարիք ունեն: Դպրոցի փոքր, բայց գեղեցիկ ու կոկիկ կահավորված գրադարանում համարյա չկան մանկական գրքեր:

Շատ զարմացանք, որ գրադարանը նաեւ զուրկ է արցախցի ժամանակակից գրողների գրքերից, ուստի ինչու՞ զարմանալ, որ այստեղ արցախցի ոչ մի հեղինակի չեն ճանաչում: Չէ՞ որ վերջիններս էլ իրենց չեն ճանաչում: Ամեն տարի պետական միջոցներով գրքեր են հրատարակվում, բայց դրանց տարածման «աշխարհագրությունում» Քաշաթաղը չկա:

ԳԱՆՁԵՐԻ ԳԱՆՁԸ

Քաշաթաղի շրջանում բնությունը հրաշքներ է գործել, անձեռակերտ շատ գանձեր է թողել, բայց ամենամեծ գանձն այստեղի մարդիկ են, այս տարածքը պահող մարդիկ: Իսկ գանձերի գանձն էլ այստեղի երեխաներն են, այստեղի բնության հրաշքներն իրենց դեմքին ու հոգում արտացոլած: Թե հրաշալի եղավ նրանց ապագան, հրաշալի կլինի նաև տարածքի ապագան:

Ծաղկաբերդցի այս մանչուկներն իրենց մտքներում հենց այդպիսին են գծում իրենց ապագան:

ԿՈՎԲՈՅԻ ԵՐԿԻՐ ՔԱՇԱԹԱՂՍ

Այո, այո, հենց այսպես է ընկալել Քաշաթաղի ոգին ու նրա աուրան Ջեյմս Թուֆենկյանը: Ընկալել է միանգամից, մի հայացքից: Այդպես է ընկալել, քանի որ ազատ մարդ է, քանի որ միտքն ու հոգին կապանքների մեջ չեն: Իսկ այսօր Քաշաթաղի ճակատագրով զբաղվող, այդտեղի մարդկանց ապրելակերպը որոշող մեր պաշտոնյաների մեծ մասը այդպիսին չի ընկալում շրջանը, ինչ ուզում ես արա՝ չի ընկալում, ֆիզիկապես չի ընկալում: Մեծ գաղտնիք չկա՝ ստրկական հոգեբանությունն է նրանց մեջ: Նրանք իրենք ազատ չեն և մտքով անգամ թույլ չեն տա ուրիշների ազատությունը՝ «այդ ինչպե՞ս»: Մինչդեռ Քաշաթաղում կամ ապրելու են ազատ մարդիկ, կամ էլ ոչ ոք չի ապրելու՝ թողնելու-հեռանալու են:

Իսկ այսօր մենք ուզում ենք մեր վարչա-հրամայական պրոկրուստյան մահճում զոռով տեղավորել նրանց: Դրա գինը շրջանի ու մարդկային այս փառահեղ տեսակի կորուստն է լինելու: Մեր մի ինչ-որ կիսագրագետ չինովնիկ, օրինակ, կարող է իրեն թույլ տալ տեղի «կովբոյներից» մեկի հասցեին հրապարակավ հոխորտալ՝ «ես կկոտրեմ դրան»: Չի կարողանա, պարզապես հայրենիքը կարող է մի «զզված կովբոյ» էլ ձեռք բերել: Իսկ անհայրենիք չինովնիկի վեջն էլ չէ, նա իր «օխտը պորտի» խնդիրը լուծել է արդեն և չվելու է տաք երկիր, իսկ մենք կարող է հայրենիք կորցնենք:

Ուղեղումդ չի տեղավորվում, բայց ահա հանդից իր մեքենայով տուն վերադարձող «կովբոյը» կարող է ճամփին հանդիպել չգիտես որ ցավից այս սարերում հայտնված պետավտոտեսուչի, որն իրենից «պրավա» է ուզում: Կատաղում է «կովբոյը», ասում է՝ «չէ հա, զուգարան գնալուց էլ պասպորտս պիտի ջեբու՞մս դնեմ», մի քանի ցուրտ խոսք է ասում ու հայտնվում «օրենքից դուրս» վիճակում, որպեսզի մեր նախկին վարչապետի նմանները իրենց «օրինական դաշտ բերեն»:

Այլընտրանք չկա՝ այստեղ ՄԱՐԴԻԿ են ապրելու, այստեղ վարչա-հրամայական համակարգին պիտի փոխարինի վարչա-սրտացավական վերաբերմունքը, պիտի վերջ դրվի մարդկանց կոտրելու, բամբասելու-լրտեսելու-ծառայեցնելու մոլուցքին: Այստեղ պիտի թևածի ազատությունը: Դժվարագույն պայմաններում Հայրենիք պահողը արժանի է գոնե ազատության:

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ԼՂՀ ԱԺ-ում կայացել են ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացի քննարկումներ 

Ապրիլի 2-ին կայացել է  Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային ժողովի արտաքին հարաբերությունների  մշտական հանձնաժողովի ընդլայնված նիստը՝ նվիրված ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացին:

Հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի հիմնական միտումների մասին տեղեկատվությամբ հանդես է եկել  ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարար Գեորգի Պետրոսյանը: Այնուհետեւ ԱԳՆ ղեկավարը պատասխանել է նիստի մասնակիցների հարցերին:

Նիստի ավարտից հետո կայացել է Ազգային ժողովի արտաքին հարաբերությունների  մշտական հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանի եւ արտաքին քաղաքական գերատեսչության ղեկավար Գեորգի Պետրոսյանի ճեպազրույցը` տեղացի եւ հավատարմագրված լրագրողների հետ:

ԱԺ  մամլո ծառայություն

Կողմ դառնալու համար պիտի գոնե քայլ անել

Խորհրդարանում կայացած քննարկումների ժամանակ արտահայտվեցին տարբեր կարծիքներ, տրվեցին տարբեր գնահատականներ առկա իրավիճակին և ղարաբաղյան կարգավորման հեռանկարներին: Սակայն մի միտք հնչեց գրեթե բոլոր ելույթներում: Դա այն է, որ նաև մեր մեղքով է Լեռնային Ղարաբաղը հակամարտության սուբյեկտից վերածվել օբյեկտի, իսկ ղարաբաղյան կողմն էլ դուրս մնացել բանակցային գործընթացից:

Տրվեցին նաև բավականին կոշտ ու միանշանակ գնահատականներ: Պատգամավոր Մաքսիմ Միրզոյանն, օրինակ, նշեց, որ մեր բարդությունները սկսվել են այն պահից, երբ հակամարտության կողմի մեր բոլոր իրավունքները պատվիրակեցինք Երևանին: Ըստ նրա, բոլոր այն ժամանակահատվածներում, երբ վերջին խոսքը Ստեփանակերտինն էր, որտեղ էլ ընդունվում էին որոշումները՝ մենք հաջողության ենք հասել, ինչը վերաբերում է թե ռազմական գործողություններին և թե բանակցություններին:

Պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանն արցախյան դիվանագիտության հիմնական թերությունը համարում է դրա իրավիճակային ու անդրադարձային բնույթը, երբ մենք նախաձեռնազուրկ կեցվածք ենք ընդունում և ընդամենը պատասխանում կամ չպատասխանում Ադրբեջանի այս կամ այն քայլին: Ընդգծելով այն հանգամանքը, որ տևական ժամանակ ղարաբաղյան կողմից ոչ մի նախաձեռնություն չի եղել, նա եզրահանգեց՝ կողմ լինելու համար պիտի գոնե քայլ անել: Ըստ նրա, էն գլխից սխալ էր նորանկախ երկրի միջազգային ճանաչումը կախվածության մեջ դնելը բանակցային գործընթացից, շատ ավելի խելամիտ կլիներ զուգահեռել այս երկու ուղղությունները:

Լուրջ քննադատության ենթարկվեց հատկապես մեր արտաքին գործերի նախարարությունը: Նշելով, որ կասկածում է, թե այստեղ գոնե տեղյակ են բանակցային սեղանին դրված առաջարկներին, պատգամավոր Արպատ Ավանեսյանը սրամտորեն նկատեց, որ մեր ԱԳՆ-ն պարզապես վերածվել է «զբոսաշրջիկների ընդունման և տեղավորման գերատեսչության»:

Սեփ. լրատվություն

«Եթե ամեն ինչ չէ համաձայնեցված, ուրեմն ոչինչ  էլ համաձայնեցված չէ» 

«Ես չեմ կարծում, թե ԼՂՀ-ի միջազգային ճանաչմանը հասնելու գործընթացում մենք յուրաքանչյուր քայլ պետք է համաձայնեցնենք Հայաստանի իշխանությունների հետ: Սա ԼՂՀ ժողովրդի կամքի ազատ արտահայտությունն է՝ հաստատված հանրաքվեի միջոցով, որը վերահաստատվել է նաեւ 2006թ. դեկտեմբերի 10-ին ընդունված Սահմանադրությամբ, եւ մենք պարտավոր ենք իրականացնել մեր ժողովրդի կամքը՝ որքանով մենք այդ հնարավորությունը ունենք: Ինչքանով կհամընկնի այս դիրքորոշումը Հայաստանի, տարածաշրջանի այլ երկրների եւ միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ սա արդեն դիվանագիտություն է, բանակցություններ: Բայց ԱԺ-ն պարտավոր է իրացնել ժողովրդի կամքը, որը ձեւակերպված է Սահմանադրության մեջ՝ ԼՂՀ-ն անկախ, ինքնիշխան պետություն է, եւ մենք պետք է ձգտենք հասնել այդ ձեւակերպման միջազգային ճանաչմանը բոլոր հնարավոր միջոցներով»,- հայտարարել է ԼՂՀ Ազգային ժողովի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը՝ օրերս Ղարաբաղյան կարգավորման վերաբերյալ անցկացված հանձնաժողովի ընդլայնված նիստից հետո հրավիրված ճեպազրույցի ժամանակ:

Պատասխանելով լրագրողի՝ ԼՂՀ-ի աշխարհաքաղաքական գործոն դառնալու մասին հարցին, հանձնաժողովի նախագահը հայտնեց այն կարծիքը, որ «ԼՂՀ-ն արդեն իսկ գործոն է, եւ որեւէ մեկը չի կարող դա անտեսել»։ «Այն, ինչ որ իրողություն է այսօր՝ հրադադարի ռեժիմը, որը պահպանվում է կողմերի բարի կամքի դրսեւորմամբ։ Իսկ այդ կողմերից մեկը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն է, որը հավասարի իրավունքով ստորագրել է հրադադարի հաստատման ռեժիմը։ Որտեղ պատասխանատվություն, այնտեղ էլ՝ իրավունք։ Ոչ ոք ԼՂՀ-ին չի զրկել միակողմանի քայլերի դիմելու իրավունքից»,- ավելացրել է Վ.Աթանեսյանը։

Լրագրողներին հետաքրքրում էր նաեւ բանակցային գործընթացի շուրջ տեղի ունեցած վերջին զարգացումները. Ադրբեջանի փորձերը ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման բանակցային գործընթացը ԵԱՀԿ-ից ՄԱԿ տեղափոխելու ուղղությամբ, ղարաբաղա-ադրբեջանական շփման գծում միջադեպերի ակտիվացումը։ Արտգործնախարար Գեորգի Պետրոսյանի կարծիքով, Ադրբեջանը ձգտում է իրեն լիովին բավարարող համաձայնության: «Ադրբեջանն ուղղակի խստացրել եւ կոշտացրել է իր դիրքերը: Եվ դա պահանջում է, որ հայկական կողմերը համապատասխան հետեւություններ անեն եւ համապատասխան քայլեր ձեռնարկեն՝ այդ մարտահրավերը չեզոքացնելու համար»,- շարունակել է նա:

Ճեպազրույցի ընթացքում հայտարարվեց, որ մադրիդյան որոշ սկզբունքներ չեն համապատասխանում ժողովրդավարական ճանապարհով ընդունված ԼՂՀ Սահմանադրությանը: «Առավելագույնը ստանալու համար Ադրբեջանն այսօր ճնշումներ է գործադրում՝ ենթադրելով, թե մադրիդյան սկզբունքները ղարաբաղյան կողմի համար արդեն իսկ ընդունելի են։ Բայց դա բառիս բուն իմաստով թյուրըմբռնում է։ Ղարաբաղյան կողմը երբեք չի վստահեցրել, որ մադրիդյան սկզբունքներն իր համար լիովին ընդունելի են։ Այդ սկզբունքներն ի սկզբանե անընդունելի են ղարաբաղյան կողմի համար»,- ասել է Վահրամ Աթանեսյանը: Արտգործնախարարն իր հերթին նշեց, որ ԼՂՀ ժողովրդի ազատությունն ու ԼՂՀ անկախությունը քննարկման առարկա լինել չեն կարող: «Եթե ամեն ինչ չէ համաձայնեցված, ուրեմն ոչինչ էլ համաձայնեցված չէ»,- հավելել է նա:

Բնականաբար, խոսվեց նաեւ վերջին շրջանում Հայաստանի իշխանությունների կողմից հնչեցվող այն հայտարարության մասին, որ եթե Ադրբեջանն այսպես շարունակի, Հայաստանը ճանաչելու է ԼՂՀ անկախությունը: «Ի՞նչ պայմաններում Հայաստանը կճանաչի ԼՂՀ-ն» հարցին ի պատասխան արտգործնախարար Գ. Պետրոսյանը նշեց. «Չեմ կարծում, որ այդ հարցը ավելի շատ ուղղված է ինձ: Մենք ծրագիր ունենք ճանաչվելու, բայց դա չէ, իմ պատկերացմամբ, գերխնդիրը: Գերխնդիրը ազատ ապրելու վիճակի ստեղծումն է: Իսկ եթե Հայաստանի ժողովուրդը եւ իշխանությունները նպատակահարմար գտնեն ճանաչելու ԼՂՀ-ն, ես դա տեսնում եմ մի քանի հնարավոր ձեւերով, ապա ի՞նչ արգելք, կամ առարկություն պետք է ունենանք այդ հարցի վերաբերյալ»:

Անդրադարձ եղավ նաեւ Կոսովոյի անկախությանը եւ դրա շուրջ տեղի ունեցող զարգացումներին: Արտգործնախարարը նշելով, որ Կոսովոյի անկախության նախադեպ լինել կամ չլինելու վերաբերյալ տարաբնույթ կարծիքներ կան, հայտնեց այն կարծիքը, որ «դա շատ լուրջ նախադեպ է՝ թե իրավական, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, թե բարոյահոգեբանական իմաստով»: Իսկ Վ. Աթանեսյանն իր հերթին նշեց. «Ես չեմ կարծում, թե մենք պետք է կառչենք այն բանից, որ Կոսովոյի անկախությունը ճանաչվել է, մանավանդ որ այդ ճանաչվածությունը միանշանակ չէ: Եթե մենք կառչենք այն փաստից, որ Կոսովոն մեզ համար նախադեպ է, ապա Կոսովոյի խնդիրը եթե լուծվի մեզ համար ոչ ընդունելի տարբերակով, ապա մենք գերի կդառնանք մեր իսկ դիվանագիտական անճկունությանը: Մենք ունենք մեր ճանապարհը: Մենք մեր անկախությունը Կոսովոյից առնվազն 15 տարի առաջ ենք հռչակել, եւ պետք է հասնենք անկախության միջազգային ճանաչմանը»:

ԼՂՀ-ի ճանաչումը Հայաստանի կողմից չպետք է «միայնակ կրակոց» լինի

Այն, որ Հայաստանի կողմից ակտուալ է դառնում ԼՂՀ-ի իրավաբանական ճանաչման հարցը, կարելի է միայն ողջունել, սակայն ՀՀ-ի նման քայլը չպետք է, պատկերավոր ասած, միայնակ կրակոց լինի: Այդ մասին հայտարարել է ԼՂՀ արտգործնախարարի նախկին տեղակալ Մասիս Մայիլյանը: Նրա կարծիքով, այդ ճանաչմանը պետք է հաջորդեն այլ երկրների նմանատիպ հայտարարությունները: «Եթե նման նախնական աշխատանք չի տարվել, ապա հարկավոր է լրջորեն զբաղվել դրանով ստեղծված նոր միջազգային հարաբերությունների պայմաններում: Տեսականորեն, ցանկալի կլիներ, որ Ադրբեջանն այն երկրների թվում լիներ, որոնք առաջինը կճանաչեն ԼՂՀ անկախությունը: Այդ դեպքում հակամարտությունը սպառված կհամարվեր, եւ հնարավորություն կառաջանար տարածաշրջանային արդյունավետ համագործակցության համար՝ ի շահ Հարավային Կովկասի բոլոր ժողովուրդների: Բայց քանի որ մեր հարեւանները նման գործողությունների պատրաստ չեն, ԼՂՀ-ն ու Հայաստանը ղարաբաղյան հարցում պետք է քաղաքականություն վարեն երկու զուգահեռ ուղղություններով»,- նշել է դիվանագետը:

Նա համարում է, որ, մի կողմից, անհրաժեշտ է վերսկսել բանակցային գործընթացը լիարժեք եռակողմ ձեւաչափով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հովանու տակ, մյուս կողմից՝ ակտիվ աշխատանք վարել առանձին երկրների եւ միջազգային կառույցների հետ դե-յուրե ԼՂՀ-ի ճանաչման ուղղությամբ: «Նման մոտեցումը դրական է բոլոր առումներով, քանի որ նույնիսկ ամենափոքր հաջողությունն երկրորդ ուղղությամբ կխթանի առաջընթացը Մինսկի գործընթացում: Հայաստանի կողմից ԼՂՀ-ի «միանձնյա» ճանաչումը էական անհրաժեշտություն կդառնա Ադրբեջանի կողմից ԼՂՀ-ի դեմ զինված ագրեսիայի վերսկսման դեպքում: Իսկ այս փուլում ցանկալի կլիներ պայմանագրա-իրավական հիմք ստեղծել երկու հայկական պետությունների ռազմական համագործակցության համար: Դա շատ հարցեր կհաներ, այդ թվում՝ կապված ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում Հայաստանից կամավորների ծառայության հետ: Ակնհայտ է, որ ԼՂՀ Պաշտպանության բանակը պաշտպանում է ոչ միայն ԼՂՀ սահմանները, այլ նաեւ ՀՀ արեւելյան սահմանները՝ հյուսիսում Մռավի լեռներից մինչեւ հարավում գտնվող հայ-իրանական սահմանը: Համապատասխան միջպետական համաձայնագրերում անհրաժեշտ է նաեւ իրավաբանորեն ձեւակերպել Հայաստանի Հանրապետության՝ որպես ԼՂՀ-ի եւ նրա ժողովրդի անվտանգության երաշխավորի կարգավիճակը»,-ընդգծել է Մայիլյանը:

Նա նաեւ նշել է, որ ադրբեջանական կողմի վերջին գործողությունները ավելի շատ շանտաժի են նման, քան իրական քայլերի, ուղղված Մինսկի խմբի համանախագահների փոփոխմանը կամ փլուզմանը: «Բանը նրանում է, որ Ադրբեջանից բացի կան հակամարտության նաեւ այլ կողմեր եւ միջնորդների ընտրությունը մեկ կողմի գործը չէ: Այստեղ հարկավոր է երեք կողմերի համաձայնությունը: Որոշ չափով այդ շանտաժը գործեց: Ինձ զարմացրեցին արդարացման երանգները համանախագահներից մեկի հարցազրույցում»,- ասել է Մայիլյանը:

——————————————————————————————-

Մենք ու մունք

Ներքին արյունահոսություն. ճգնաժամը հայաստանցիներին տրամադրել է ղարաբաղցիների դեմ

Վահան ԻՇԽԱՆՅԱՆ
«ԱրմենիաՆաու»

«Ես կյանքում առաջին անգամ չասացի, որ ղարաբաղցի եմ: Հարցրեցին` որտեղացի՞ ես, ասացի` աբովյանցի եմ»,- «ԱրմենիաՆաու»-ի լուսանկարիչ Անահիտ Հայրապետյանը պատմում է, թե ինչպես մարտի 1-ին Մյասնիկյանի արձանի մոտ յուրաքանչյուր լուսանկարչի ու լրագրողի հարցնում էին, թե որտեղացի է` կատաղած նրանց մեջ ղարաբաղցի փնտրելով:

Ապատեղեկատվություն էր տարածվել, թե առավոտյան Ազատության հրապարակի նստացույցը ցրողները խոսում էին Ղարաբաղի բարբառով:

Բայց դա պատահական չէր, դա ԼՏՊ-ի շարժման առաջացրած այլատյացության դրսևորումն էր, որի թիվ մեկ թշնամին դարձան ղարաբաղցիները:

… Մարտի 2-ի առավոտյան ընդհարման վայրի մոտակայքում մայթի սալահատակն ուսումնասիրող մի մարդ տեսավ պահակություն անող զինվորներին և առանց կոնկրետ որևէ մեկին նկատի ունենալու՝ նետեց նրանց ուղղությամբ. «Ղարաբաղցի շներ»:

Սրանք միակ դեպքերը չեն, դարձել է վերջին շարժման ընթացքում տարածված կարծիք:

Ղարաբաղցիների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը առաջացավ, երբ ընդդիմության դեմ իր իշխանությունը ամրացնելու համար Տեր-Պետրոսյանի` Ղարաբաղից բերված գործիչները նրա ձեռքից առան իշխանությունն ու սկսեցին օգտվել նրա ստեղծած կլանային համակարգի պտուղներից: Եթե համակարգը կլանային է, ապա մարդիկ բողոքում են այն կլանի դեմ, ով իշխանության է: Առաջ այդ բողոքի թիրախը ՀՀՇ-ն էր` իր լիդերի հետ միասին, իսկ հետո դարձան ԼՏՊ-ին պաշտոնանկ անողները: Համակարգը նույնն է մնում, եթե վաղը իշխանության գան ախալքալաքցիները՝ նրանք են օգտվելու:

ԼՏՊ-ն ղարաբաղցիների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը վերածեց ատելության` հայտարարելով իշխանություններին թաթար-մոնղոլներ և ասելով. «Այս երկու մարդու պատճառով վերջին տասը տարում 15.000 մարդ Ղարաբաղից տեղափոխվել է Հայաստան, հիմնականում` Երևան: Նրանցից յուրաքանչյուրին պաշտոն է տրվել: Դա բավական չէր, հիմա բիզնեսի ոլորտն է տրվում նրանց» (ո՞վ է ստուգել այս թիվը` անհայտ է):

Թշնամանքը առաջնորդի գլխավոր զենքն էր 5 ամիսների ընթացքում, երբ նա իր կառավարած տարիների միակ սխալը համարեց Ղարաբաղից երկու գործիչներին բերելն ու միայն դրա համար ներողություն խնդրեց:

… ԼՏՊ-ի և նրա համախոհների քարոզչությունը թշնամության դոզան բարձրացնելով՝ ավելացնում էր նրան ընտրողների թիվը: Նա հայտարարեց, որ Սերժն ու Ռոբերտը տևական ժամանակ թուրքերին ստորաքարշորեն ծառայել են: Մյուս կողմից` դավաճան ու տականք հռչակեց բոլոր նրանց, որոնք իրեն չեն միանում, ու իր ասած իշխանության մեջ ճաքեր բացվելու փոխարեն հասարակության մեջ թշնամանքի խոր ճեղքեր ճյուղավորվեցին. եթե լիդերը դավաճան է հռչակում մեկին, ուրեմն զանգվածը պատրաստ է նրան ոչնչացնել:

… Սակայն գլխավոր թիրախը մնում էին ղարաբաղցիները. «Ղարաբաղը տանք` լավ ապրենք» և «Ղարաբաղցիներից ազատվենք» ոչ հրապարակային ասված ներազգային ֆաշիզմի դրսևորումները հիշեցնում էին 20-30-ական թվականների Վեյմարյան Գերմանիան, ուր կոռուպցիայի, օլիգարխիայի, արժեզրկման, մոնոպոլիզացված տնտեսության մեղավոր հռչակվեցին հրեաները (1919 թվականին Վեյմարում ընդունված սահմանադրությունը շատ նման է 95-ի սահմանադրությանը, որտեղ ուժեղ կենտրոնացված նախագահական համակարգը թույլ չէր տալիս հասարակությանը մասնակցել որոշումների ընդունմանը և նպաստում էր օլիգարխիայի ու մոնոպոլ տնտեսությանը, որը հանգեցրեց որպես ճգնաժամի լուծման տարբերակ նացիստների իշխանության գալուն):

Հակաղարաբաղյան այլատյացության գագաթնակետը հասավ փետրվարյան հետընտրական միտինգներին, երբ Օպերայում մի դասախոս հրապարակում էր այն ուսումնական հաստատությունների ղեկավարների անունները, որոնք պետք է պատժվեն` զանգվածի բուռն աղաղակների ներքո շեշտելով նրանց ղարաբաղցի լինելը, իսկ մի ուրիշ հռետոր էլ հայտարարեց. «Այս հրապարակում հավաքված հայորդիները 3 անգամ ավելի շատ են, քան Ղարաբաղի քաղաքացիները, կեցցեն հայորդիները»:

Ագրեսիայի դեմ որպես բողոք` բլոգներից մեկում ոչ ղարաբաղցիները սկսեցին հայտարարել՝ ես ղարաբաղցի եմ, ինչպես Դինքի սպանությունից հետո թուրքերը հայտարարում էին՝ ես հայ եմ:

Մարտի 1-ին կիրառվեց 5 ամսվա քաղպարապմունքի արդյունքը` Մոլոտովի կոկտեյլների ու ձողերի տեսքով: Զանգվածը հարձակվում էր ոստիկանների վրա` գոչելով. «Թուրքեր, ղարաբաղցիներ, հեռացեք»: Ասում են, թե այդ օրը կոտրվեց հայ ժողովրդի ոգին, եթե կոտրվեց, ապա դա գուցե այլատյացության ոգին էր:

Պատմության վայրագությունները հասկանալու համար ամենաանվտանգ ձևը չէ դրանք մաշկիդ վրա զգալը, բայց պատմության դասագրքերի համեմատ ամենաարդյունավետն է, երբ հասկանում ես, թե ճգնաժամի և անարդարությունների հետևանքով ինչպես է ստեղծվում թշնամու կերպար:

Երբ քաղցկեղն ուտում է, սպետն ինչ… 

…Հայ ժողովրդի երկու հատվածների մեջ սեպ խրելն իսկապես պետք է լինի քրեորեն պատժելի արարք, ինչպես որ ասում էր Ռոբերտ Քոչարյանը, երբ դեռ նախագահ էր: Ավելին, դրա համար պետք է սահմանվի պատժի առավելագույն չափը` ցմահ բանտարկություն, եւ եթե կարողանանք համոզել Եվրոպայի խորհրդին, որն, ի դեպ, պետք չէ մոռանալ, որ պոլիտբյուրո չէ, ինչպես որ կրկին ասում էր Ռոբերտ Քոչարյանը, երբ դեռ նախագահ էր, ապա պետք է հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջեւ սեպ խրելու համար տալ գնդակահարություն: Ընդ որում, քանի որ խոսքը երկու հատվածների միջեւ սեպ խրելու մասին է, ապա պետք է տալ երկու անգամ գնդակահարություն: Եվ այդ նույն սկզբունքով, եթե սեպը խրվում է երեք հատվածների միջեւ, ապա երեք անգամ ենք գնդակահարում մեղավորին, չորսի դեպքում՝ չորս, եւ այդպես շարունակ:

Սակայն օրենսդրական այդ կարգավորումը կատարելու համար անհրաժեշտ է իրավաբանորեն հստակ սահմանել երեք բան` ի՞նչ է հայ ժողովուրդը, ի՞նչ է հատվածը եւ ի՞նչ է սեպը: «Ի՞նչ է հայ ժողովուրդը» պետք է պարզել, որպեսզի իմանանք, թե հատվածը, որի մեջ ասենք թե, ենթադրաբար խրվել է սեպը, արդյոք իրապես պատկանու՞մ է հայ ժողովրդին, թե՞ ոչ: Իսկ «ինչ է հատվածը» պարզելը պետք է, որպեսզի իմանանք, թե քանի հատվածի է բաժանված հայ ժողովուրդը: Դա պարզելը երեւի թե այդքան էլ բարդ չի լինի, քանի որ կան հազարավոր պատմական աշխատություններ, որոնց օգնությամբ կարելի է հանրագումարի բերել հայ ժողովուրդ հասկացությունը եւ ինչ որ պահի գալ փոխադարձ, հանրայնորեն ընդունելի, լեգիտիմ սահմանման:

… Մի փոքր բարդ է, բայց նաեւ չափազանց կարեւոր, «սեպ» հասկացությունը հստակ սահմանելը, որպեսզի հանկարծ անմեղ մարդիկ չդատվեն, որովհետեւ միգո՞ւցե մարդը ոչ թե սեպ, այլ մեկ այլ, շատ ավելի փափուկ ու անվնաս բան է խրում հայ ժողովրդի մեկից ավելի հատվածների միջեւ, մինչդեռ այդ հանգամանքը օգտագործվում է նրա հանդեպ հաշվեհարդար տեսնելու համար:

… Այսինքն, իրավաբանական հստակեցումներն ու ձեւակերպումների բյուրեղացումը այս դեպքում դառնում է կենսական անհրաժեշտություն: Դատեք ինքներդ, երբ հստակ սահմանված չեն «հայ ժողովուրդ», «հայ ժողովրդի հատված» եւ «սեպ» արտահայտությունները, ապա կարող է, օրինակ, Արամուսի գազարը համարվել սեպ հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջեւ, քանի որ այն երգի միջոցով առանձնանում է որպես յուրահատուկ գազար եւ այդպիսով կարող է խոցվել, ասենք, հարեւան գյուղի կամ մարզի բնակիչների գյուղական ինքնասիրությունը եւ ազգային արժանապատվությունը:

… «Հայ ժողովուրդ», «ժողովրդի հատված» եւ «սեպ» արտահայտությունների իրավաբանական սահմանումը շատ կարեւոր է գյուղականից մի փոքր ավելի բարձր, հասարակական գործունեության բնականոն ընթացքի համար: Օրինակ, դրանից կարող է կախված լինել մեր շատ ու շատ պաշտոնյաների հասարակական գործունեությունը, առանց որի նրանք երեւի թե ուղղակի չեն պատկերացնում իրենց կյանքը: Օրինակ, մեր շատ ու շատ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ոչ միայն անդամակցում են, այլ նաեւ գլխավորում են հայրենակցական տարբեր միություններ: Մինչդեռ հայրենակցական միությունը, որը փաստացի առանձնացնում է, ասենք, ապարանցիներին, տավուշցիներին, գուգարքցիներին, արցախցիներին, գարդմանցիներին, ջավախահայերին, վիրահայերին, լոռեցիներին, սյունեցիներին եւ այդպես շարունակ, կարող է համարվել հայ ժողովրդի հատվածների մեջ սեպ խրելու ամենաակնառու փորձը: Հայրենակցական միությունների գոյությունից արդյոք չի ստացվում այն, որ ապարանցու հայրենակիցը միայն ապարանցին է, իսկ գարդմանցունը` միայն գարդմանցին: Իսկ այդ դեպքում ի՞նչ է գարդմանցին ապարանցու համար կամ՝ հակառակը:

Եվ թերեւս միայն սեպ խրելը չէ, որ պետք է պատժել քրեորեն: Պետք է քրեորեն պատժել նաեւ հայ ժողովրդին հատվածների բաժանելը, այն դիտելով որպես դրդում սեպ խրելուն: Այսինքն, երբ որեւէ մեկը հայ ժողովրդին բաժանում է հատվածների, թեկուզ միանգամայն խաղաղ օգտագործման նպատակով, ապա դա նշանակում է, որ դրանից կարող են օգտվել չարակամները եւ հատվածներն օգտագործեն սեպեր խրելու համար: Այնպես որ, միանգամայն համաձայն լինելով Ռոբերտ Քոչարյանի առաջարկ-գաղափարին, ես փորձում եմ առաջարկել առաջին կոնկրետ քայլն այդ ուղղությամբ` ընդունել օրենք, որը կարգելի որեւէ հայրենակցական միության ստեղծումը Հայաստանում եւ դրա գործունեությունը, եթե խոսքը չի վերաբերում ազգային փոքրամասնություններին, իսկ արդեն ստեղծված հայրենակցական միություններին տալ ինքնալուծարվելու երեք ամիս ժամանակ:

Հակոբ ԲԱԴԱԼՅԱՆ
«Լրագիր»

«Կայունացնող» օրենքներ

…Իրենց հերթին են սպասում առնվազն եւս երկու «կայունացնող» օրենք՝ «Ղարաբաղցիներին չնեղացնելու մասին» եւ «Ազատություն» ռադիոկայանը չհեռարձակելու մասին»: Առաջինը ոգեշնչված է նրանով, որ ընդդիմությունը հաճախ է անդրադառնում «ղարաբաղյան կլանին»: Անկախ նրանից, թե որքանով է այս բառակապակցությունը ճշգրիտ, ակնհայտ է, որ խոսքը ոչ թե հայ ժողովրդի տարբեր հատվածների մեջ «սեպ խրելու» մասին է, այլ՝ միայն այսօրվա կառավարիչներին քննադատելու: Ուրիշ բան, որ զուտ կենցաղային մակարդակում կա այդ քաղքենիական եւ խիստ մերժելի վերաբերմունքը: Բայց եթե վաղը երկրի ղեկավարը լինի Սիսիանից կամ Լոռիից ու իրեն դրսեւորի համապատասխան ձեւով, ժողովուրդը նույն բաները խոսելու է սիսիանցիների կամ լոռեցիների մասին: «Տեղայնական ռասիզմի» դեմ պետք է, անշուշտ, պայքարել: Բայց օրենսդրորեն պատժամիջոցներ սահմանելը չի օգնի կամ, գուցե, կխանգարի դրան. այստեղ պետք են պետության եւ հասարակության լուրջ, մտածված քայլեր:

«Առավոտ»
(Արտատպվում են մասնակի կրճատումներով)

——————————————————————————————-

Պատմություն

ԳԵՐՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԻՐԵՆՑ ՊԱՀՎԱԾՔՈՎ «ՍՏԻՊՈՒՄ» ԵՆ ԲԱՔՎԻՆ ՍԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴԻՄԵԼ    

1988թ.-ին, երբ Ղարաբաղյան շարժումը նոր փուլ մտավ, Արեւմուտքի համար ազգային խնդիրները շահարկելը դարձավ ԽՍՀՄ կազմաքանդման հիմնական միջոցներից մեկը: Այս համատեքստում փաստորեն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը Արեւմուտքի կողմից քաղաքական նոր իմաստ ստացավ: Պատահական չէ, որ ԱՄՆ կոնգրեսը նախքան ԽՍՀՄ լուծարումը հանդես է եկել մի շարք հայտարարություններով, որոնցով կոչ էր արվում ԽՍՀՄ ղեկավարությանը հիմնահարցը լուծել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի կամքին համապատասխան (այս մասին մանրամասն անդրադարձել ենք մեր նախորդ մի քանի հոդվածներում): Ակնհայտ էր, որ դրանով ԱՄՆ-ն բարոյապես սատարում էր Ղարաբաղի ազատագրական պայքարը:

Սակայն արդեն 1991թ. աշնանը, երբ ԽՍՀՄ լուծարումը մտավ ավարտական փուլ եւ Լեռնային Ղարաբաղը Արեւմուտքի տեսակետից արդեն կատարել էր ԽՍՀՄ փլուզման պայթուցիկի դերը, ԱՄՆ-ն հայտարարեց, որ հետխորհրդային տարածքում իրենք նորանկախ պետությունները ճանաչելու են միութենական հանրապետությունների սահմաններում: Եվ ԱՄՆ-ն Ադրբեջանի Հանրապետությանը (ԱՀ) ճանաչեց այն պահին, երբ վերջինս բռնազավթել էր իրեն չպատկանող տարածքներն ու պայքար էր մղում ԼՂՀ-ի դեմ: Ճիշտ է, Երեւանում լուրեր էին պտտվում, թե իբր ԱՄՆ պետքարտուղար Բեյքերը հայտնել է հայ ղեկավարներին, որ ԱՄՆ-ն այդպես է վարվել, որպեսզի ձեռք բերի Ադրբեջանի ագրեսիվությունը սանձելու լծակներ, բայց Բաքուն դրանով ավելի ոգեւորվեց:

1992-ին ԱՀ-ն ՄԱԿ է ընդունվել նախկին ԱդրԽՍՀ-ի սահմաններում եւ այսօր ճանաչված է այդպիսի սահմաններում: Մինչդեռ Բաքուն հրաժարվել էր ԱդրԽՍՀ-ի իրավահաջորդությունից եւ 1991թ. օգոստոսի 30-ի պետական անկախության վերականգման մասին հռչակագրով ու 1991թ. հոկտեմբերի 18-ին ընդունած պետական անկախության սահմանադրական ակտով իրեն հռչակել է որպես 1918-1920թթ. թուրքական ինտերվենցիայի արդյունքում ստեղծված եւ Ազգերի լիգայի կողմից չճանաչված, սահմաններ չունեցող (քանի որ տարածքային հավակնություններ էր ներկայացրել գրեթե ամբողջ Հարավային Կովկասի նկատմամբ), կարճ ժամանակ անց  պատմության թատերաբեմը  լքած (1920թ. ապրիլի 30-ին Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակը, իշխանությունից հեռացնելով մուսավաթականներին, վերականգնել է 1917 թ. Բաքվում հաստատված խորհրդային կարգերը) Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության իրավահաջորդը:

1992 թվին Ռուսաստանը նույնպես ԱՀ-ն ճանաչեց նախկին ԱդրԽՍՀ սահմաններում, ինչն իր դրդապատճառներն ուներ: Հատկապես՝ 1990 թ. ապրիլի 3-ի  «Միութենական հանրապետությունների ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու հետ կապված հարցերի լուծման մասին օրենքը» Ռուսաստանը պայթունավտանգ էր համարում իր համար, քանի որ իր տարածքում բազմաթիվ այդպիսի շրջաններ կային, որոնք կարող էին օգտվել այդ օրենքից: Դա իր անմիջական անդրադարձը ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի վրա, քանի որ ԼՂՀ անկախացումը Ռուսաստանը թյուրիմացաբար անմիջականորեն կապում էր այդ օրենքի հետ եւ այդ պահին նախադեպեր թույլ չտալու համար էլ կատարեց քաղաքական այդ քայլը: Կարծում ենք, որ այս դեպքում ճանաչումը իրավական ակտ չէր, այլ քաղաքական:

Եվրոպան նույնպես ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ անհետեւողական ու անսկզբունք վերաբերմունք  ունի. 1991թ. մարտի 14-ի եւ 1993 թ.-ի հունվարի 21-ի բանաձեւերում  Եվրախորհրդարանը անհանգստություն էր հայտնում Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակման, մարդու իրավունքների խախտման եւ Ադրբեջանից արտաքսված 300 հազար հայերի ողբերգական վիճակի հետ կապված: Արձանագրվում էր, որ ԵԱՀԽ-ն պետք է գործի Ադրբեջանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի իշխանությունների միջեւ անմիջական բանակցությունների ապահովման  ուղղությամբ եւ փաստում, որ դաժան շրջափակումով Ադրբեջանը ձգտում է պատերազմի մեջ ներքաշել Հայաստանին: Չնայած դրան, մինչեւ օրս եվրոպական երկրները չեն ճանաչում ԼՂՀ ընտրությունները եւ դրանց արդյունքում ձեւավորված իշխանություններին: Ավելին, 2005  թվականի հունվարի 5-ին Եվրախորհրդի կողմից ընդունված թիվ 1416 փաստաթուղթը, անտեսելով նախորդ բանաձեւերը, մոռանալով Ադրբեջանի Հանրապետությունից հարյուր հազարավոր բռնի արտաքսված հայ փախստականներին, Հայաստանին անուղղակի մեղադրում էր հարեւան պետության տարածքի բռնազավթման մեջ՝ հակառակ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի թիվ 822 բանաձեւի, որտեղ նշված է, որ ԼՂ-ի տեղական ուժերն են, ճեղքելով շրջափակումը, դուրս եկել ԼՂԻՄ-ի հարակից շրջանները եւ իրենց վերահսկողության տակ առել դրանք:

1992-ից ի վեր ԼՂ-ի հիմնախնդրով զբաղվող ԵԱՀԽ (հետագայում՝ ԵԱՀԿ) Մինսկի խումբը  նույնպես խնդիրը համարժեքորեն չի ներկայացնում, քանի որ ԵԱՀԿ անդամ գրեթե բոլոր պետությունները ի դեմս իրենց տիտղոսակիր ազգի «չեն սիրում» ժողովուրդների ազատ ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքը եւ ամեն կերպ փորձում են խոչընդոտել նման գործընթացները: Եւ հակառակ այն իրավական փաստի, որ ԼՂՀ-ն կայացել է ԱՀ-ին իրավաբանորեն եւ փաստացիորեն չպատկանող տարածքներում, ԵԱՀԿ-ում հարցը ձեւակերպում են որպես ինքնորոշման հիման վրա ԱՀ-ից ԼՂ-ի անջատման խնդիր: Իհարկե, սա չի նշանակում, թե խնդիրը ինքնորոշման հետ ոչ մի կապ չունի: ԼՂՀ ժողովուրդն աշխարհի մնացած ժողովուրդների նման եւս ունի ինքնորոշման անօտարելի եւ վաղուց ճանաչված իրավունք եւ իր այդ իրավունքը նա 1991-ին իրագործել է ԱՀ-ին չպատկանող տարածքներում: Բայց ահա այս հարցադրման իրավական հիմքերի փաստաթղթերի փաթեթն է, որ առ այսօր չկա ԵԱՀԿ փաստաթղթերում, որի կողմից դա օգտագործվում է քաղաքական նպատակներով: Խնդրի նման ձեւակերպումների ԱՀ-ին հաջողվել է հասնել նավթային դիվանագիտության շնորհիվ, որը դեռեւս անցյալ դարի 20-ական թվականներից օգտագործում է Բաքուն: Խորհրդային Ադրբեջանի առաջնորդ Նարիմանովին է պատկանում «Չտաք Լեռնային Ղարաբաղը՝ կերոսին չենք տա» Մոսկվային ուղղված լկտի սպառնալիքը: Խոշոր պետությունների կողմից ԱՀ-ի ճանաչումը նրան չպատկանող տարածքներում վերջինիս համար 1992-ին  դարձել է ԼՂ-ի դեմ պատերազմ սանձազերծելու յուրօրինակ թույլտվություն: 1991-92թթ. խոշոր տերությունները եւ Եվրոպան բավական է հայտարարեին, որ իրենք կսատարեն հիմնախնդրի իրավական փաթեթի հիմքի վրա Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության լուծմանը, որպեսզի կանխվեր պատերազմը: Կատարվեց հակառակը: ԱՀ ճանաչումը իրեն չպատկանող տարածքներում վերջինս ընդունեց որպես պատերազմ սկսելու արտոնություն: Փաստորեն խոշոր տերությունների կողմից 1992-ին խնդրի իրավական հիմքերի անտեսումով ԱդրԽՍՀ սահմաններում ԱՀ-ի ճանաչումը դարձավ պատերազմ սանձազերծելու սադրանք:

Զինադադարի հաստատումից հետո արդեն անցել է շուրջ 14 տարի, սակայն խոշոր տերություններում, նաեւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կամ այլ կազմակերպությունների շրջանակներում ԼՂ հակամարտության քննարկումը համընդգրկուն բնույթ չի ստացել, առայսօր, ինչպես նշել ենք, հիմնախնդրի իրավական փաթեթը ոչ մեկի կողմից չի քննարկվում: Դեռ ավելին, մարդու իրավունքներն ու ազատությունները գերագույն նպատակ հռչակած Արեւմուտքն ու ԱՄՆ-ը, միջազգային մյուս ուժերը հիմնականում բանակցում են Հայաստանի Հանրապետության եւ Ադրբեջանի Հանրապետության հետ, քանզի նրանց հիմնական նպատակը ոչ թե ԼՂ հիմնախնդրի լուծումն է (այլապես չէր առաջարկվի ԼՂ-ի կարգավիճակի հարցը հետաձգել 10-15 տարով, կամ չէին հայտարարի, որ չեն ճանաչում ԼՂՀ-ի ընտրությունները, որոնք փաստացի ավելի ժողովրդավարական են եղել, քան ԱՀ-ի ցանկացած ընտրություն), այլ տարածաշրջանում սեփական խնիրների լուծումը: Հենց այդ պատճառով են խուսափում առայժմ չճանաչված ԼՂՀ-ի հետ բանակցությունները վարելուց եւ նախընտրում են բանակցություններ վարել ՀՀ-ի եւ ԱՀ-ի հետ, որոնց վրա անհրաժեշտության դեպքում կարելի է ճնշում գործադրել:

ԼՂՀ ժողովրդի ինքնորոշված իրավունքի չհարգումը անարդարացիորեն հանգեցրել է ԼՂՀ-ում բնակվող մարդկանց հիմնարար իրավունքների ու ազատությունների չհարգմանը: Այդ մարդկանց իրավունքները ներկայումս էլ չեն գտնվում միջազգային պաշտպանության ներքո եւ շարունակում են ոտնահարվել սոսկ այն պատճառով, որ ապրում են միջազգայնորեն չճանաչված պետություններում, որը չի կարող երբեւիցե արդարացում հանդիսանալ այդ կենսական իրավունքների ու ազատությունների ոտնահարման համար: Քաղաքական շահարկումներից ելնելով, միջազգային ուժերը, մեծ տերություններն առայսօր շարունակում են «ջուր լցնել» ԱՀ-ի ջրաղացին: Նրանք դա անում են, երբ խոսում են Կոսովոյի եզակիության մասին, երբ հայտարարում են, որ թույլ չեն տա Կոսովոն նախադեպ դառնա փաստացի գոյություն ունեցող նմանատիպ պետությունների համար, նրանք դա անում են, երբ համարժեք գնահատական չեն տալիս նույնիսկ նախագահի մակարդակով հնչեցված ռազմատենչ հոխորտանքներին, նրանք դա անում են, երբ բանակցություններին մասնակից չեն դարձնում ԼՂՀ օրինական իշխանություններին:

Իսկ Ադրբեջանն էլ մշտապես օգտվում է դրանից:

Հրայր ՓԱՇԱՅԱՆ

ԿԱՅՔԷՋ՝ ՄԱՐԱՂԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Հարգելի բարեկամներ

Տեղեկացնում ենք Ձեզ, որ «Ծիր Կաթին» ընկերության նախաձեռնությամբ  և ԼՂՀ պետական աջակցությամբ,   համացանցում գործարկվել է www.maragha.nk.am  կայքէջը, որը պատմում է 1992թ. ապրիլի 10-ին Արցախի Մարաղա գյուղի հայ բնակչության դեմ  ադրբեջանական հրոսակախմբի ձեռնարկած հրեշավոր սպանդի մասին:

Կայքէջում զետեղված են փաստավավերագրական նյութեր՝ գրավոր ու բանավոր վկայություններ, լուսանկարներ ու տեսանյութեր:

Կայքէջը հայերեն և ռուսերեն լեզուներով կգործարկվի առաջիկա օրերին:

Հիշենք Մարաղայի սպանդի անմեղ զոհերին և մեր ձայնը միավորենք՝ հանուն արդարության:

Նախագծի հեղինակ՝ Նարինե ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մայրենի

ԽՈՒՍԱՓԵՆՔ ՊԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻՑ

Ո՛վ հայ, խոսե հայերեն շեկ զարթոնքեդ մինչև քուն:

Ժակ Հակոբյան

Կան արժեքներ, սրբություններ, որոնք մշտական պահպանության կարիք ունեն: Այդ արժեքներից է մեր սրբությունների սրբոցը, մեր ինքնության առաջին պայմանը՝ մեր լեզուն: Լեզուն և ժողովուրդը փոխպայմանավորված գոյություններ են. հնչում է լեզուն՝ ապրում է ժողովուրդը: Սակայն, մեր լեզուն, այսպես ասած, աղավաղվում է:

Ո՞վ է մեղավորը: Գաղտնիք չէ, որ մեզանից ոչ մեկն այսօր զերծ չի մնում ոչ հայերեն, խիստ կոպիտ, ժարգոնային արտահայտություններ լսելուց: Իսկ գրական լեզվով խոսողներն էլ հաճախ հեգնանքով լի դեմքի արտահայտությունների են արժանանում: Այո, այո, որոշ ուսանողներ և աշակերտներ զարմանքով են ընդունում այն, որ դասին պետք է խոսեն գրական հայերենով, և գտնում են, որ իրենց հետ խոսում են «հայաստանցիների լեզվով»: Զավեշտական է, բայց, ցավոք, իրողություն: Բարբառը ևս մերն է, շատ թանկ է այն մեզ համար, բայց մեր պետական լեզուն գրական հայերենն է: Իսկ որոշ կրթօջախներում էլ, գուցե ժամանակակից երևալու համար, ստվերի տակ թողնելով սեփական լեզուն՝ նախապատվությունը տալիս են ռուսերենին: Ոչ միայն ռուսերենին, այլև մի շարք օտար լեզուների կարելի է տիրապետել, բայց ոչ սեփական լեզվի հաշվին: Մերը հարգելով՝ ընդունենք օտարը:

Այսօր մեր քաղաքում հանդիպում ենք «Լեզվի պետական տեսչությունը հիշեցնում է. ԼՂՀ-ում պետական լեզուն հայերենն է» գրվածքով վահանակի: Անհրաժե՞շտ է, արդյոք, այս հիշեցումը, չէ՞ որ հայոց լեզուն պետք է լինի յուրաքանչյուր արցախցու արժանապատվությունն ու ազգային հպարտությունը: Այսինքն, մեզ պետք է պարտադրե՞լ, որ չշրջանցենք մեր բազում հաղթանակների գրավականը՝ մեր լեզուն:

Խուսափենք պարտադրանքից և ամեն ինչ անենք, որ մեր դպրոցներում և բուհերում շատ ավելի կարևորվի հայոց լեզվի (գրական հայերենի) դերը:

Ռենա  ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ

ՍՈՎՈՐԵԼ ՀԱՅԵՐԵ՞Ն, ԹԵ՞ ՌՈՒՍԵՐԵՆ 

Այսօր որոշ հայ ընտանիքներում վիճելի հարց է դարձել երեխային հայկական, թե ռուսական դպրոց տանելը։

Իհարկե, կարելի է հասկանալ Ստեփանակերտում բնակվող ազգությամբ ռուս ծնողներին, որովհետեւ նրանք իրավունք ունեն իրենց զավակին սովորեցնելու իրենց մայրենին՝ ռուսերենը։ Բայց, երբ հայ ծնողներն են իրենց երեխային ռուսական դպրոց տանում, սա արդեն կարելի է ազգամոռացություն համարել։ Ընդ որում, երբ այսօր արդեն ռուսական կրթություն ունեցողներից քչերն են աշխատանք գտնում եւ կյանքում շատ դժվարությունների են հանդիպում, հայ ծնողները պետք է ավելի շահագրգռված լինեն իրենց երեխային հայկական դպրոց տանելու։

Իմ այն հարցին, թե ճի՞շտ է, արդյոք, որ հայ երեխան սովորի ռուսական դպրոցում, իմ զրուցակիցներն այսպես պատասխանեցին.

Լուսինե (ուսանողուհի).-  «Ինչքան լեզու գիտես, այնքան մարդ ես, բայց որ քո մայր լեզուն չգիտես, էլ ի՞նչ մարդ ես»։

Ես համամիտ եմ Խ.Աբովյանի այս խոսքերին։ Անշուշտ, տարբեր լեզուների իմացությունը շատ լավ է ու օգտակար։ Սակայն, երբ հայը իր երեխային ռուսական դպրոց է տանում, գովելի չէ։

Հերմինե (ուսանողուհի).- Կարծում եմ՝ լեզուների իմացությունը /ոչ միայն ռուսերենի/ անհրաժեշտ է բոլորիս։ Բայց յուրաքանչյուր հայ նախ եւ առաջ պիտի հստակորեն տիրապետի մայրենի լեզվին, հայեցի դաստիարակի իր զավակներին, չէ՞ որ այն մեր սրբասուրբ գանձն է ու այն հզոր զենքը, որը դարեր ի վեր կրել ենք որպես անխոցելի վահան եւ պիտի փոխանցենք մեր սերունդներին, ինչպես պաշտելի մասունք…

Ա. Օհանյան /դասախոս/.- Ես միանշանակ գտնում եմ, որ հայ երեխան  պիտի սովորի հայկական դպրոցում։ Օտար լեզուներ սովորելու համար ամենեւին էլ պարտադիր չէ սովորել օտար դպրոցում։ Եթե ռուսերենը համարում ենք միջազգային լեզու, եւ գտնում, որ պիտի տեղ տալ ռուսական դպրոցին, ապա անգլերենը եւս միջազգային լեզու է, ուրեմն բացենք անգլերեն դպրոցներ։

Ինչ վերաբերում է իմ երեխաներին հայկական, թե ռուսական դպրոց տանելուն, ես արդեն իմ ընտրությունը կատարել եմ։

Թ. Հարությունյան /ծնող/.- Ակնհայտ է, որ հայ զավակը պետք է սովորի հայկական դպրոցում։ Տարիներ առաջ Ստեփանակերտում դժվար էր 2-ից ավելի ռուսական դպրոց գտնել։ Չգիտեմ ինչու, հայ ծնողների մեծամասնությունն իր երեխաներին տանում էր հենց ռուսական դպրոց, այն ժամանակվա համար դա «պրեստիժ» էր համարվում: Բայց եթե այսօր կա հայերեն սովորելու հնարավորություն, ինչո՞ւ ուրանանք մերը եւ ձգտենք օտարինը մերը դարձնել:

Գ. Սարգսյան /ծնող/.- Ես ստացել եմ ռուսական կրթություն, եւ իմ երեխան սովորում է ռուսական դպրոցում: Հայերենն ինձ համար դժվար լեզու է, եւ մի՞թե ամոթալի չի լինի, որ իմ հայերենի վատ իմացության պատճառով երեխայիս դասերը մեկ ուրիշը սովորեցնի:

Նարինե /ուսանողուհի/. – Սովորել հայերեն ոչ թե անհրաժեշտ է, այլ պարտադիր: Այդ նույն հայերենի համար մեզ բազմիցս «գլխատել» ու խոցել են: Չեմ ասում՝ մյուս լեզուները չսովորենք, անտեսենք, բայց առաջին հերթին մտածենք ու խոսենք մեր լեզվով:

Գայանե /ուսանողուհի/.- Իհարկե, ամեն հայ նախեւառաջ պետք է հայերեն խոսել, գրել իմանա: Եվ հայի երեխաները եւս պետք է հայերեն կրթություն ստանան, որովհետեւ լեզուն է մարդուն մարդ պահում, հայերենով է պահվում հայի նկարագիրը: Սա չի նշանակում, որ այլ լեզուներ չպիտի սովորենք: Եթե ընդունակությունները ներում են, սովորիր եւ ռուսերեն, եւ անգլերեն, եւ այլ լեզուներ: Սովորողի համար դա խնդիր չէ:

Աննա /աշակերտուհի/.- Սովորում եմ հայկական դպրոցում: Հայերենին զուգահեռ մենք անցնում ենք նաեւ ռուսերեն եւ անգլերեն, բայց ընկերուհիս, որը սովորում է ռուսական դպրոցում, ճիշտ է, լավ է տիրապետում ռուսերենին, բայց մի կերպ է կարողանում հայերեն գրել ու կարդալ:

Եթե հայկական դպրոցում կա եւ հայերեն, եւ ռուսերեն, եւ անգլերեն սովորելու հնարավորություն, ինչո՞ւ հրաժարվել դրանից: Մի՞թե ծնողն իրեն անհարմար չի զգա, եթե իր երեխան չիմանա մեզ համար այնքան հաճելի հնչող թերթ, ամսագիր, հեռախոս, ձայնասփյուռ, հեռուստացույց բառերը եւ դրանց փոխարեն ասի газета, журнал, телефон, радио, телевизор։

Հարգելի ծնողներ, եթե դուք ստացել եք ռուսական կրթություն եւ վատ եք տիրապետում հայերենին, թույլ մի տվեք, որ ձեր երեխան կրկնի այդ սխալը, նրան հայկական դպրոց տարեք եւ հայոց լեզվի մասնագետների օգնությամբ նա հեշտությամբ կտիրապետի հայերենին, իսկ դրան զուգահեռ կսովորի նաեւ ռուսերեն եւ այլ օտար լեզուներ:

Տաթեւիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՄԵՐ ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒՆ ՀԱՅԵՐԵՆՆ Է

Այն, որ հայ ժողովրդի մեծ մասի մեջ ներարկված է դեպի օտարը ձգտելու մոլեգին ցանկությունը՝ նորություն չէ: Հայտնի է նաեւ այն, որ արցախցիներից շատ-շատերը աշխատում են հետ չմնալ «զարգացած» ծանոթ-անծանոթներից եւ իրենց առօրյա խոսքում որքան կարելի է հաճախ օգտագործել օտար, հատկապես՝ ռուսերեն բառեր, արտահայտություններ: Խոսքը միայն խանութների անվանումների մասին չէ, այլ դրանց սիրելի դարձած ”скидки”, ”распродажа”, ”требуется продавщица”, ”уборщица”, ”самые низкие цены” գրությունների, երթուղային տաքսիների դռներին փակցված ”не хлопать дверью”,  ”производить оплату-каждый за себяя” արտահայտություններով ազդագրերի: Ու այնքան է հայը ամաչում իր մայրենի լեզվից, որ անհրաժեշտ է դառնում հատուկ ցուցապաստառներ ամրացնել կենտրոնական փողոցների շենքերից՝ «Մեր պետական լեզուն հայերենն է» բովանդակությամբ:

Խանութում մայրը նախատում է որդուն. «Հազար անգամ եմ տանը ասել, որ փողոցում ռուսերեն խոսես, էլի մոռանում ես»: Հային հայերեն գիրք ես նվիրում, հպարտանալով հայտարարում է, որ նախընտրում է ռուսերեն կարդալ: Արդեն «ամոթ» է դառնում նորահայտ առարկաներն ու երեւույթներն անվանել հայերեն համարժեք բառերով. կամ պլշում են, կամ ծիծաղում ասածիդ վրա: Շատերն էլ բողոքում են հատուկ ռուսական դպրոցների բացակայության պատճառով: Հարց է ծագում՝ հայ մարդ ես, ապրում ես հայկական հասարակության մեջ, ինչի՞դ է պետք ռուսական դպրոցը: Ուզում ես երեխադ ռուսերե՞ն իմանա՝ դա խնդիր չէ, հայտնի է, որ հայկական դպրոցներում մայրենի լեզվին զուգահեռ դասավանդվում է նաեւ այդքան սիրելի ռուսերենը: Ու ամենազավեշտականն այն է, որ վերոնշյալ մոտեցումը ցուցաբերում է ռուսական կրթություն ստացած ու աշխատանքի բնագավառում ամենօրյա խոչընդոտների հանդիպող անձնավորությունը. ինքը դժվարություններով է կատարում իր աշխատանքը (չէ՞ որ հայերենին պիտի տիրապետի), հիմա էլ իր երեխային է ռուսական դպրոց տանելով՝ մատնում խոչընդոտների:

Եվ խոսքը միայն աշխատանքի հեշտ կամ դժվար լինելու մասին չէ: Վերջիվերջո՝ հայ ենք, ունենք մեր մայրենի լեզուն եւ պիտի ձգտենք վերջինիս տիրապետմանը, զարգացմանն ու պահպանմանը:

Եթե հայկական ռադիոհեռուստաալիքներով ցուցադրվեն հայկական գովազդներ եւ ոչ թե կամ անհմուտ ռուսական, կամ օտար ստեղծագործություններից գոյացված, եթե արցախցին վերջիվերջո հասկանա, որ «զեղչ» բառը հենց նույն ”րՍՌՊՍՈ”-ն է, եւ որ ամոթ չէ, այլ հպարտության առիթ հայերեն նոր բառեր իմանալն ու դրանց օգտագործումն առօրյա կյանքում, այլ ոչ թե միայն Երեւանում՝ «մերոնքական» ձեւանալու համար, ու երբ, վերջապես, դիմացինդ ոչ թե ծիծաղի քո ասած հայերեն այնպիսի բառերի վրա, ինչպիսինն են տաբատը, մսաղացը, ալեհավաքը, ձայնասփյուռը եւ այլն, այլ գիտակցի, որ երբեք ուշ չէ սովորել, ահա այն ժամանակ միայն կարող ենք մեզ հզոր ազգ կոչել:

Իսկ հայերենը իմանալուց հետո միայն կարելի է ե’ւ ռուսերեն սովորել, ե’ւ այլ լեզուներ: Ոչ ոք չի ժխտում մեծն Աբովյանի «Քանի լեզու գիտես, այնքան մարդ ես» խոսքերը:

Իրինա ՈՍԿԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

ԱՄՆ-ի մի շարք թերթեր Տիգրանակերտի հայտնաբերումը համեմատել են Տրոյայի հայտնաբերման հետ

«Երկիր» միությունը և «Նարեկացի» ֆիլմերի կենտրոնը օրերս Ստեփանակերտի երիտասարդության պալատում ներկայացրին  Զարեհ Ճգնավորյանի «Տիգրանակերտի հայոց ոդիսականը»  վավերագրական ֆիլմը՝ նվիրված Տիգրանակերտի պեղումներին:

«Դա ոչ միայն գիտական, ակադեմիական, այլեւ որոշակի արկածային տարրեր պարունակող մի հետազոտություն է: Ցանկալի է այս մասին մանրամասն իմանալ եւ ծանոթանալ»,- ֆիլմը հանդիսատեսին այսպես ներկայացրեց ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի՝ Արցախի Տիգրանակերտի արշվախմբի ղեկավար, պատմական գիտությունների դոկտոր Համլետ Պետրոսյանը:

Ֆիլմում Տիգրանակերտը պեղող հնագետները մանրամասն պատմում են իրենց հայտնագործությունների մասին եւ փորձում գտածոներով ապացուցել, որ Աղդամը ընդամենը կարճ պատմություն ունեցող ադրբեջանական քաղաք է, եւ որ այդ տեղանքը դարեր շարունակ եղել է հայկական քրիստոնեական քաղաք՝ կառուցված արքա Տիգրանի կողմից: Որպես անհերքելի ապացույց՝ հնագետները մատնանշում են այն տասնյակ խեցեղեն կտորները, որոնք հայտնաբերվել են Արցախի Տիգրանակերտի տարբեր մասերում. «Խեցեղենը լավագույն «ժամանակացույցն է» հնագետների համար: Եվ ցանկացած մասնագետ՝ իտալացի, հայ կամ ադրբեջանցի, չի կարող չընդունել այդ փաստը»,- հնչում է ֆիլմում:

Արշավախմբի ղեկավարը խոստովանել է, որ ինքն էլ չէր հավատում, որ պեղման արդյունքում իրենք «Տիգրանակերտ կստանան»:

«Երբ Մարտակերտի վարչակազմի նախկին ղեկավարն ինձ առաջարկեց գտնել եւ պեղել Արցախի Տիգրանակերտը, անկեղծ ասած, ես շատ թերահավատորեն էի վերաբերում այդ գաղափարին: Խոստովանել եմ, որ ինչ-որ պատմություններ եմ լսել,  որ կան լեգենդներ, բայց վստահ չէի, որ դրանք իրական են: Մի քանի օր այդ միտքն ինձ հանգիստ չտալուց հետո որոշեցի հավաքել Հայաստանի լավագույն հնագետներին եւ սկսել աշխատանքները: Ահա արդյունքը»,- պատմում է Հ. Պետրոսյանը:

Արցախի Տիգրանակերտի հաջողությունների համար արշավախմբի ղեկավարը շնորհակալ է նաեւ ԼՂՀ իշխանություններից: Նրա խոսքերով՝  ԼՂՀ իշխանությունները խոստացել են այս տարի 30 մլն դրամ հատկացնել պեղումների շարունակման նպատակով:

Նշվեց Արկադի Թովմասյանի «առաջին 60-ամյակը» 

ԼՂՀ մշակույթի եւ երիտասարդության հարցերի նախարարության եւ Գրողների միության հովանավորությամբ նշվեց գրող Արկադի Թովմասյանի 60-ամյակը, կամ ինչպես ներկաներից մեկը նշեց` «առաջին 60-ամյակը»:

Արկադի Թովմասյանը հայտնի է որպես հասարակական գործիչ, գիտնական-մանկավարժ եւ 8 գրքերի հեղինակ: Գրողի առաջին բանաստեղծությունը ֆուտբոլի մասին էր, իսկ առաջին բանաստեղծությունների ժողովածուն կոչվում է «Ցայգալուսին»:

Բայց, ինչպես գրող Կոմիտաս Դանիելյանն է ասել իր շնորհավորական խոսքում՝ «Արկադի Թովմասյանին չենք ճանաչում իր հրատարակված գրքերով կամ գրվածքներով, այլ նրան առաջին հերթին որպես լավ մարդու գիտենք՝ չնայած իր զբաղեցրած բարձրաստիճան պաշտոններին»:

Գրողին շնորհավորելու էին եկել իր գրչակից ընկերները, ուսանողները, գործընկերները, հարազատները, որոնք էլ կազմում էին մի ամբողջ լեփ-լեցուն դահլիճ: Արկադի Թովմասյանի մասին խոսելիս՝ գրչակիցները հատկապես նշում են այն, որ իր ամեն մի ստեղծագործության մեջ՝ լինի հայրենիքի մասին, ծնողների, բնության, թե կնոջ, ամենուր ակնհայտ է սիրո առկայությունը:

«Արկադի Թովմասյանի 60 տարիներն այնքան համարժեք են, որ նա հպարտությամբ ներկայացել է հանդիսատեսին՝ նշելու իր հոբելյանը»,- շեշտել է ԱրՊՀ դասախոս Արզիկ Մխիթարյանը:  ԱրՊՀ ռեկտոր Համլետ Գրիգորյանն էլ հպարտացավ, որ իրեն բախտ է վիճակվել գրող Թովմասյանի հետ բանտ նստել. «Նա նույնիսկ բանտում երգի բառեր էր գրում եւ երգում»,- պատմեց նա: Սոկրատ Խանյանն էլ գրողին մեծարեց հատկապես այն բանի համար, որ նա իր տաղանդը կարողացել է ծառայեցնել իր ժողովրդին ու հայրենիքին, ինչի համար էլ ինքը երջանիկ է:

«Ես իսկապես երջանիկ եմ: Երջանիկ եմ, որ ծնվել եմ, որ հայ եմ, որ կարողանում եմ սիրել, որ լավ ուսուցիչներ եմ ունեցել, որ հիանալի զավակներ ունեմ, որ իմ կյանքի ընկերուհին ինձ հասկանում է (իսկ ինձ նմանին հասկանալը շատ դժվար է), երջանիկ եմ, որ իմ թոռնիկն ասում է՝ «պապիկ, ես սիրում եմ քեզ»: Ես հմայված եմ, որ այսպիսի աշխարհում եմ ապրում, իսկ այսպիսի աշխարհում ապրողը չի կարող չգրել: Համոզված եմ, որ բոլորդ եք գրում, բայց ինձ նման մի քանի խելառներն են, որ իրենց գրածները ցույց են տալիս: Ես հանձն առա ձեզ հետ հանդիպել, բայց ինձ վրա մի բարդեք,  մի կարծեք, որ երես կառնեմ: Ես գիտեմ, դուք ինձ ինչեր եք ասել, ճշմարտության բաժինը ինչքան է… Ես Պարույր Սեւակ չեմ»,- այսպես եզրափակեց իր հոբելյանական երեկոն բանաստեղծը:

«Թատրոնի հանդերձասրահում հագուստ չկա»

– Ի՞նչ հագնեմ բեմ դուրս գալու համար:
– Իբր թատրոնի հանդերձասրահում այնքան հագուստ կա, որ չգիտե՞ս, թե որ մեկն ընտրես: Բնականաբար, քո հագուստով պիտի  դուրս գաս:
– Ախր, էս թատրոնում շատ ցուրտ է:
– Բայց ո՞ւմ է պետք այս թատրոնը, ո՞ւմ:
– Այս սովետական տարիներից մնացած սոսինձը չի կպցնում բեղերը, համ էլ երեսս բորբոքվում է դրանից:
-Միայն սոսինձը չէ, որ սովետական է, դուք էլ եք սովետական:

Այս անկեղծ երկխոսությունը ներկայացման նախաբանն էր, որը ուղեկցվեց հանդիսատեսի բուռն ծափահարություններով ու «բռավո»-ներով, իբր միանշանակ համաձայնության նշան:

Ապրիլի 11-ին Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան թատրոնի դահլիճը լեփ-լեցուն էր: Հանդիսատեսը եկել էր ֆրանսահայ ռեժիսոր Նարեկ Դուրյանի «Մորաքույրը Փարիզից» ներկայացումը դիտելու:

Մինչ ներկայացման սկսելն էլ դահլիճում «լոնդոնյան» մթնոլորտ էր տիրում, բոլորը խոսում էին եղանակից՝ ոչ թե սպասվող անձրեւների կամ սաստիկ արեւների, այլ թատրոնի շենքի ջերմաստիճանի, այս ու այն կողմից փչող քամիների մասին, ինչը սակայն չխոչընդոտեց նաեւ իմ ետեւում նստած փոքրիկ տղային լացելով պահանջել՝ «թող էլի ծիծաղեցնեն»:

Չենք պատրաստվում հերթական անգամ նկարագրել թատրոնի բարձիթողի ու տաղտկալի վիճակը, ոչ էլ  ուզում ենք կրկնել բազմիցս ասված  փաստը. որ  համապատասխան կառույցները չեն բարեհաճում կամ էլ «մրսում են  ներկայանալ» տարին մեկ անգամ հանդիսատեսի դատին հանձնվող ներկայացմանը: Ավելի քան համոզվել ենք, որ այդ մասին գրված ամենազգացմունքային հոդվածներն անգամ ոչինչ չեն փոխում, դեռ ավելին՝ քանի գնում, թատրոնի բյուջեից վառարանի համար նախատեսված գումարը բազմապատկվում է, հանդերձասրահի հագուստները խոնավությունից փտում են, եւ թատրոնն արդեն տարիներ շարունակ մեր քաղաքում ասոցացվում է գորշ ու թախծոտ առարկայի հետ:

« Իմ երգը օգնում է մարդկանց իրենց  միայնակ չզգալ»

Ապրիլի 12-ին Ստեփանակերտի երիտասարդության պալատի դահլիճում կայացավ հանրահայտ երգիչ, երգահան Ռուբեն Հախվերդյանի մենահամերգը՝ նվիրված Արցախյան շարժման 20-ամյակին: Մենահամերգը կազմակերպել էին ՀՅԴ Արցախի երիտասարդական միության նախաձեռնությամբ եւ «Ղարաբաղ Տելեկոմ» ՓԲԸ-ի հովանավորությամբ:

Տոն հիշեցնող միակ ատրիբուտը երգչի կարմիր գուլպաներն էին. մնացած ամեն ինչը սովորական, առօրեական էր, առանց ձեւականությունների, «հախվերդյանաբար»:

Համերգին հնչեցին նրա հին ու նոր երգերը, որոնք ուղեկցվում էին կիթառի, ակորդեոնի ու թավջութակի նվագակցությամբ:

Փոքր-ինչ քաղաքական  ենթատեքստ պարունակող հախվերդյանական երգերն ու դրանց մեկնաբանությունները, անշուշտ, զարմացրին ղարաբաղցիներին, բայց բոլոր դեպքերում էլ արձագանքը բուռն ծափահարություններն էին:

«Ես  կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր արվեստագետ պետք է ունենա իր քաղաքացիական դիրքորոշումը: Ես ոչ սովետի ԿԳԲ-ից եմ վախեցել, ոչ Լեւոնի ժամանակ, ոչ էլ նոր կառավարությունից: Ինձ չի հետաքրքրում կառավարական կարծիքը, եւ ինձ համար շատ հաճելի է, որ իմ համերգներին, ի տարբերություն աստղերի, կառավարություն չի գալիս, այլ գալիս են մարդիկ»,- կատակեց երգիչը:

Ստեփանակերտում, սակայն, երգիչը հավանաբար հաճելիորեն զարմացավ, տեսնելով դահլիճում նաև պաշտոնյաների:

Երգիչը համերգի հենց սկզբում էլ հայտարարեց, որ ինքը չի սիրում համերգներ տալ, քաղաքից քաղաք գնալ, բայց քանի որ դա իր հիմնական գործն է համարում, ինչն էլ վաստակի աղբյուր է, ուստի «ստիպված հարմարվում է»:

«Իմ երգը օգնում է մարդկանց իրենց միայնակ չզգալ: Ես մի անգամ պաշտոնապես հայտարարել եմ, որ ինձ լսում են ոչ թե ջահել աղջիկներ-մաղջիկներ, այլ խորը կենսագրություն ունեցող կանայք, որովհետեւ մարդն ինչքան մեծանում է, այնուամենայնիվ, չի հիմարանում, այլ խելոքանում է»,- համերգի վերջում լրագրողների հետ զրույցի ժամանակ ասաց նա:

Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ

ՕԴԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Ռուբեն Հախվերդյանի համերգն անսովոր երևույթ էր ղարաբաղյան ներկայիս հանրային մթնոլորտում: Անսպասելիորեն թարմացնող մի ալիք անցավ մարդկանց դինջ ու անխռով մտածելակերպով՝ ալեկոծելով այն: Պատճառը միայն սիրված երգերը չէին, թեև հանդիսատեսների համար ուղղակի բացառիկ հնարավորություն էր հեղինակի կենդանի կատարմամբ ըմբոշխնելու վաղուց արդեն մեր երգացանկում իրենց անօտարելի տեղն ունեցող երգերը, երգեր, որոնց ելևէջների տակ հրճվել ու թախծել ենք, սիրել ու կարոտել, ըմբոստացել ու հոգով խաղաղվել: Հանդիսատեսը ոչ թե պարզապես լսում էր, այլ վայելում-ըմբոշխնում: Այդ օրը մեծ երաժշտության վայելքի տոն էր:

Բայց նաև մեկ այլեւ տոն էր այդ օրը: Դա ազատության, ազատամտության տոն էր: Բեմին մի մարդ էր, որ միշտ էլ ազատ է եղել իր մտքերում, երգերում ու իր երգած կյանքում, մարդ, որի հոգևոր չափսով այդպես էլ զսպաշապիկ չգտնվեց.

-Հին ընկեր, իմ անգին ընկեր,
Արդյո՞ք նույնն ես մնացել:

Մեր հին ընկեր-երգիչն ինքը նույնն է մնացել թե խորհրդային ամբողջատիրության ժամանակ, թե ՀՀՇ-ի և թե «հակա-ՀՀՇ»-ի օրոք, ինչն ուղղակի սպիտակագռավության աստիճան անսովոր ու ճչացող է մերօրյա կոնյունկտուրային-«սեզոնային» կաշվեփոխության ֆոնին: Այստեղից էլ՝ մարդկանց էության կորստից բխող սրտակեղեքությունը:

Ինչ որ է, այդ օրը սիրված երգերի հետ միասին հնչեց նաև սիրված երգչի ազատ ոգին: Երգչից զատ նա քաղաքացի-հայրենասեր է՝ այս որակների իր հստակ և ուրույն պատկերացմամբ: Իր ազատական քարոզով նա յուրովի հասկացնում էր, որ ստրուկը չի կարող քաղաքացի ու հայրենասեր լինել: Անկախ նրանից՝ ներկաները համաձայն էին, թե՞ ոչ նրա քաղաքացիական դիրքորոշման այս կամ այն դրսևորման հետ, նրա տված ամենամեծ դասն այն էր, որ մարդ կարող է և իրավունք ունի սեփական կարծիք ունենալ, և պաշտպանել այն, որ դա, ամեն ինչից զատ, զուտ մարդկային արժանապատվության հարց է,  որ մարդու կարծիքը «վերևից» չպիտի իջեցվի, որ պետք չէ վախենալ սեփական կարծիքից ու էությունից:

Մի խոսքով, այդ օրը օդափոխության պես մի բան էր, և ամենաուշագրավն այն էր, որ ոչ ոք «սկվազնյակի» տակ չընկավ՝ դահլիճն ընկալում էր Հախվերդյանի մտքերի յուրաքանչյուր «նոտան»:

Իսկ մասնակիցներից մեկի այն հարցին, թե ինչու է նա այդչափ քաղաքականացրել ամեն ինչ, երգիչը պատասխանեց՝ «ինչպիսին կյանքն է, այնպիսին էլ իմ երգերն են, այնպիսին էլ ես եմ»:

Գ.Բ.

——————————————————————————————-

ՀՈՒՄՈՐԻ ՍՐԱՀ

ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿՆԵՐԻ ՃԱՄՓՈՐԴ ԻՄԱՍՏԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե օրենքը թույլ է տալիս թեկուզ մեկ բացառության՝ դադարում է գոյություն ունենալուց:

Հուլիոս Կեսար

Կապեցի՞ր էշը՝

Պատրաստ է էշը:

Բաց թողի՞ր էշը`

Ո՞ւր է էշը:

Արցախյան ասացվածք

«ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ»

– Ի՞նչ գործի ես, ի՞նչ ես անում:

– Դիվանագետ եմ:

– Լավ է, ուրախ եմ: Ո՞ր երկրում ես դիվանագետ:

– Իմ սենյակում:

-՞՞՞՞:

– Ամբողջ օրը դիվանին կամ պառկած եմ, կամ նստած: Դե, հիմա դու ասա՝ եթե դիվանագետ չեմ, բա ի՞նչ եմ:

ԵՐԿՈՒ ՄԵԾԱՓՈՐՆԵՐ

Հանդիպեցին իրար, սակայն մեկը մյուսի ձայնը չէր լսում:

Ստիպված իրար հետ զրուցեցին բջջային հեռախոսներով:

ՏՐԵԽԱՑՈՒ ԱԿԱՆՋՆԵՐ

Պետը հա քաշում էր իր ենթարկյալի ականջները: Այնքան քաշեց, որ համարյա հավասարվեցին «երկարականջ քեռու» ականջներին:

– Լավ տրեխացու ականջներ ունես,- ընկերն ասաց ընկերոջը:

– Մի ծաղրիր: Որ դու էլ ծառայես իմ պետին, վայ թե քո ականջները իմ ականջներից ավելի երկարեն:

ԱՏԱՄՆԵՐԻ

«ՏԱՆՈՂ ՀՐԹԻՌԸ»

Գնացքի ուղեւորը «Իրիս» կոնֆետով թեյ էր խմում: Կոնֆետը կպավ դնովի ատամներին: Դա դուր չեկավ ուղեւորին եւ նա արագությամբ սլացող գնացքի վագոնի պատուհանից կոնֆետը շպրտեց դուրս:

Սակայն … «տանող հրթիռը» իր հետ տարավ նաեւ ուղեւորի դնովի ատամները:

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՏԱՂ ԱՆԵԼՈՒՑ

Հանդիպման ամբողջ ընթացքում՝

– Մատաղ ինիմ, մատաղ ինիմ,- շարունակ կրկնում էր սիրեկանը:

Երբ ուզում էր վերադառնալ տուն, տեսավ իր կինը կանգնած դիմացը.

– Ա’յ կնիկ, էդ երբվանի՞ց ես էստեղ:

– Առաջին մատաղ անելովդ:

ՈՐՏԵ՞Ղ ԿՏԵՂԱՓՈԽՎԻ ՄԻ ԲՈՒՌ ԲՐԻՆՁԸ

Երկու հոգի վիճում էին: Իրար ինչ ասես, որ չասին: Ի վերջո վիճողներից մեկը դիմացինի՝ չեչոտ դեմքով վիճողի երեսին նետեց.

-Դու էլ ես խոսո՞ւմ. հիմա որ մի բուռ բրինձ շփեմ երեսիդ՝ մի հատիկ էլ չի ընկնի գետնին:

ՈՀՄԱԿԻ ԿՈՂՔԻՆ ԿԱՆԳՆԵԼՈՒ «ՕԳՈՒՏԸ»

– Մի կանգնիր ոհմակի կողքին:

– Ինչո՞ւ:

– Չնայած դու ոհմակից չես, բայց երբ կանգնում ես նրա կողքին, կարծում են՝ դու էլ ես ոհմակից:

ՔՅԱՔՈՒԼԱՎՈՐ ՀԱՎԵՐԻՆ ՆԱԽԱՆՁՈՂԸ

Քաչալը շրջում էր բակում՝ աչքն ընկավ քյաքուլավոր հավերին.

-Աստված, անարդար աստված, քյաքուլը հավի ինչի՞ն է պետք, որ թողել ես մնա, իսկ իմը տարել ես, ինձ թողել առանց քյաքուլ, ճաղատ, քաչալ:

ՓԵՍԱՆ ՀԱՆՈՐԸ ԷՇՆ Է

-Փեսան հանորը էշն է:

-Դա ինձ չի վերաբերում, ես հաներ չունեմ, նա շատ վաղուց է մահացել:

-Ավելի վատ: Դու շա՛տ վաղուց անտեր-անտիրական էշ ես:

ԲՋՋԱՀԵՌԱԽՈՍԱՅԻՆ ՎԹԱՐՆԵՐ

(ըստ Նվարդ

Օհանջանյանի)

Միկրոֆոնը ուղղելիս ծլնգաց.

– Ալո, լսում եմ,- միկրոֆոնով ասաց ելույթ ունեցողը:

50%-ԱՆՈՑ ԱՆԿՈՒՄ

Տնտեսությունն ուներ երկու ճագար: Ճագարներից մեկը հիվանդացավ եւ …«հոգին ավանդեց»: «Ֆերմայի» վարիչին աշխատանքից ազատեցին՝ կենդանիների պատշաճ խնամքը չապահովելու եւ 50%-ով անկում տալու համար:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Урегулирование

Армения обеспокоена карабахским урегулированием 

Армения всерьез обеспокоена тенденциями в переговорном процессе по урегулированию карабахской проблемы. Симптоматично, что обеспокоенность выражают как парламентские – провластные партии, так и оппозиция. Это вовсе не говорит о единстве позиций по карабахскому урегулированию, поскольку оппозиция обвиняет власти в создавшейся ситуации, а власти обвиняют Азербайджан и мировое сообщество.

На заседании парламента Армении во внеочередном порядке было обсуждено заявление Национального Собрания РА. В нем дословно говорится:

«Выражая свою обеспокоенность развитием в последний период событий в связи с урегулированием нагорно-карабахской проблемы,

а) считая весьма опасной антиармянскую воинствующую пропаганду высокопоставленных азербайджанских чиновников, преследующую цель нарушить процесс мирного урегулирования конфликта, и безадресной озабоченности мирового сообщества в этой связи,

б) осуждая провокационные действия азербайджанской армии по нарушению режима прекращения огня, в частности, вторжение вооруженных сил Азербайджана на территорию Нагорно-Карабахской Республики 4 марта,

с) учитывая неприкрытые шаги Азербайджана по торпедированию переговорного процесса по мирному урегулированию конфликта, стремлению достичь военного преобладания за счет нефтяных финансовых потоков и решению проблемы военными средствами,

д) шантаж в отношении сопредседателей Минской группы ОБСЕ, сопровождаемый угрозами выразить им недоверие и перенести обсуждение урегулирования проблемы в другие организации, что квалифицируется как неприкрытая и аморальная попытка со стороны Азербайджана провалить процесс урегулирования, считая опасным фрагментарную публикацию принципов урегулирования проблемы, выработанных в рамках Минской группы как возможность разнообразных спекуляций,

е) считая право народа Нагорного Карабаха на самоопределение неоспоримым и безупречным с точки зрения международного права и необходимость безоговорочного применения этого принципа при урегулировании проблемы,

Национальное Собрание Армении предлагает президенту страны и правительству – активизировать и расширить усилия и возможности по выработке и реализации мероприятий, направленных на полноценное информирование мирового сообщества относительно проблемы Нагорного Карабаха, – придать политике Армении по урегулированию нагорно-карабахской проблемы более инициативный характер, – в рамках международного права сформулировать юридические основы, которые в случае военной агрессии или иных насильственных действий со стороны Азербайджана позволят Республике Армения обеспечить полноценную безопасность и защиту Нагорно-Карабахской Республики».

Между тем, с заявлением по поводу карабахского урегулирования выступил и ряд армянских оппозиционных партий. Как отмечается в заявлении, нынешние процессы вокруг урегулирования нагорно-карабахского конфликта ставят под угрозу будущее Нагорного Карабаха и перспективы мира в регионе, подтверждают несостоятельность внешнего курса властей страны.

По мнению авторов заявления, именно в результате неудачной внешней политики властей в течение 10 лет в ГА ООН 14 марта текущего года была принята резолюция, «подтверждающая» территориальную целостность Азербайджана. «Эта резолюция является беспрецедентным документом, наносящим удар по позиции Армении и Нагорно-Карабахской Республики, которым делается попытка предрешить будущий статус Нагорного Карабаха как части Азербайджана и которая требует односторонних уступок от армянской стороны», – отмечается в заявлении.

По мнению авторов заявления, в ослаблении позиций армянской стороны значительную роль играет позиция нынешних властей страны, которые допустили исключение Нагорного Карабаха из переговорного процесса. «Этой сделкой, направленной на укрепление собственной власти, правящий режим нанес непоправимый ущерб процессу международного признания Нагорного Карабаха, позволил рассматривать вопрос как армяно-азербайджанский межгосударственный конфликт, в результате которого оккупированы азербайджанские территории», – отмечается в заявлении.

По мнению его авторов, именно в результате этого стало возможно принятие в 2005 году в ПАСЕ резолюции, которая, по сути, впервые обвинила Армению в захвате территорий Азербайджана.

Авторы заявления подвергли критике также Мадридский документ. Как отмечается в заявлении, указанный документ предусматривает существенный регресс позиций армянской стороны по сравнению с предложениями, представленными в июне 2006 года.

Однако наибольшим упущением властей Армении авторы заявления называют проведенные 19 февраля текущего года выборы. Как отмечается в документе, выборы состоялись с многочисленными фальсификациями, насилием в отношении мирных демонстрантов. «Этими действиями власти Армении показали свою диктаторскую сущность, зафиксировав резкое падение авторитета страны на международной арене”, – отмечается в заявлении.

Возвращаясь к принятой в ГА ООН резолюции, авторы заявления отмечают, что после ее принятия Азербайджан получил такую мощную козырную карту, что уже оставляет за собой право говорить об отказе от переговоров и встреч, свидетельством чего стал отказ азербайджанской стороны от встречи в Бухаресте. По утверждению авторов заявления, политика властей страны привела к полному провалу переговоров, падению авторитета Армении во всех международных структурах. Продолжение этой политики чревато военными действиями, вплоть до возобновления войны, отмечается в заявлении. При этом авторы заявления возлагают всю ответственность за ослабление позиций армянской стороны на действующие власти. Добавим, что под этим заявлением подписались 19 партий, в том числе и АОД.

«Не думаю, что власти НКР должны согласовывать каждый свой шаг по признанию НКР с Арменией» 

«Независимость – это проявление воли народа Карабаха», – об этом заявил председатель парламентской комиссии по внешним сношениям НС НКР Ваграм АТАНЕСЯН.

«Не думаю, что власти НКР должны согласовывать каждый свой шаг, направленный на признание НКР, с Арменией. Независимость – это проявление воли народа Карабаха, подтвержденная путем референдума и принятием Конституции 10 декабря 2006 г. И мы обязаны осуществить волю нашего народа», – заявил председатель парламентской комиссии по внешним сношениям.

По мнению Ваграма Атанесяна, насколько это совместимо с позицией Армении, других стран и международных организаций – это уже дело дипломатии и переговорщиков. «Карабахская сторона никогда не давала понять, что мадридские принципы приемлемы для нее. Эти принципы изначально неприемлемы для нас», – заявил Ваграм Атанесян.

В свою очередь министр иностранных дел НКР Георгий ПЕТРОСЯН отметил, что Азербайджан стремится получить максимум от переговорного процесса. «Азербайджан ужесточил свою позицию. А это означает, что армянские стороны должны сделать соответствующие выводы и предпринять адекватные шаги. Вопрос независимости и свободы НКР не может быть предметом обсуждений», – подчеркнул Г. Петросян.

Жирная «двойка» за внешнюю политику?

В течение последних 10 лет армянские политики время от времени выступали с заявлениями о том, что переговорный процесс по карабахскому урегулированию идет не в том направлении. Отмечалось несколько направлений, где упущения были особенно очевидны.

В частности, в негативном смысле судьбоносной была ошибка, связанная с вытеснением Карабаха из переговорного процесса. Это привело к тому, что переговоры из плоскости признания права Карабаха на самоопределение перешли в плоскость территориальных претензий Армении к Азербайджану.

Второй основной ошибкой политологи считают обсуждение статуса Карабаха в границах бывшей НКАО, при которой территории вокруг бывшей автономной области рассматриваются как «освобожденные», «оккупированные», но никак не часть НКР. В соответствии с этим программа по восстановлению и заселению ряда районов проводилась пассивно.

Третье – политический потенциал Спюрка использовался недостаточно активно, более того, целый ряд армянских организаций утеряли доверие к Армении.

Четвертое – отсутствие правовой базы военного присутствия Армении в Карабахе.

И пятое – ни Армения, ни тем более Карабах не проводили активную, продуманную информационную политику, направленную на внедрение в сознание мирового сообщества бесповоротности стремления Карабаха к независимости.

Власти Армении, которые взяли на себя полную ответственность за переговорный процесс, не признавали этих ошибок и говорили, что переговорный процесс проистекает в выгодном для Армении свете. В качестве основного достижения этих лет министр иностранных дел Армении называет то, что статус Карабаха стал основным вопросом в переговорах. Тем не менее, этот вопрос не вошел в последнюю резолюцию Генассамблеи ООН по Карабаху.

С сегодняшнего дня, по всей видимости, ошибки начнут признавать. По крайней мере, уже громче стали говорить о необходимости подключения Карабаха к переговорному процессу и даже необходимости отказа Армении от участия в переговорах.

На днях армянский парламент выступил с заявлением о  карабахском урегулировании. По нашим данным, сейчас разрабатывается текст межгосударственного договора между Арменией и Карабахом. Парламентарии намерены предложить исполнительным властям быть более инициативными в информационной политике и найти правовые основы для участия Армении в деле обеспечения безопасности народа НКР в случае агрессии.

 Karabakh-Open.com

——————————————————————————————-

Армения

ОТСУТСТВИЕ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ И ПЕРСОНИФИКАЦИЯ ПОЛИТИКИ ПРИВЕЛИ К ТОМУ, ЧТО ПРОТИВОПОСТАВЛЕНИЕ «ИНАУГУРАЦИЯ – СОРОКОВИНА» СТАЛО ОЧЕРЕДНЫМ ЧАСОМ ИКС ДЛЯ АРМЕНИИ

Интервью Day.Az с председателем Кавказского Центра миротворческих инициатив Георгием ВАНЯНОМ

– Какова нынешняя общественно-политическая ситуация в Армении?

– В Армении ситуация необщественная и неполитическая, у нас просто ситуация.

С одной стороны мы имели позицию и оппозицию, созданные в духе девиза «сам себе режиссер», а с другой – граждан-статистов. Теперь эти граждане, прошедшие через оскорбление и унижение «случайной мишени», пробуют каждый по-своему выйти из пережитого шока, что очень трудно удается в условиях продолжающихся репрессий, спад или возрастание которых невозможно предугадать.

Реалии, претендующие на звание общественно-политических, состоящие из потока публичных заявлений, статей и выступлений, зациклены на событиях 1 марта. Оппозиция, то есть сторонники Левона Тер-Петросяна, инерционно повторяют «борьба, борьба – до конца» и содержание своей борьбы сводят к призыву гражданам продолжать акции протеста. А Серж Саркисян со своей так называемой коалицией собираются формировать новое правительство. Вот такая ситуация.

– Насколько правильно, с морально-этической стороны вопроса, назначать день инаугурации президента Армении на день сороковин по жертвам трагических событий в Ереване?

– Не правильно. Но это касается не инаугурации как таковой, дата которой определяется в соответствии с Конституцией Армении. Инаугурация в день сороковины по жертвам трагических событий могла бы состояться в рамках специального заседания Национального Собрания РА в здании парламента, в обстановке, не оскорбляющей чувства людей, скорбящих по жертвам. Но вызывающе праздничная церемония, часть которой прошла на площади Свободы, где был осуществлен разгон мирной демонстрации, положивший начало трагическим событиям – выходит за рамки морально-этических норм.

Отсутствие политических процессов и персонификация политики привели к тому, что противопоставление «инаугурация – сороковина» стало очередным часом икс для Армении. Это напоминает красочные фильмы, рассказывающие об интригах феодального средневековья.

– Как Вы считаете, может ли это привести к новым столкновениям и жертвам и на кого ляжет вина за них?

– Есть большая, загнанная в глубину напряженность, которая может взорваться в любой момент. Есть страх и недоверие. На кого ляжет вина? На президента, гаранта Конституции.

– Как Вы считаете, насколько легким будет правление Сержа Саркисяна с учетом того, что огромная часть армянского общества негативно к нему настроена?

– Беспрограммная и неправовая жизнь дошла до своей кульминации, мы дошли до той точки, где должны определиться окончательно: или жандармская власть и конформистское общество, или – установление конституционного строя. В обоих случаях правление Сержа Саркисяна не будет легким.

Какова будет дальнейшая политическая судьба экс-президента Армении Левона Тер-Петросяна?

– Политическая составляющая в судьбе Левона Тер-Петросяна, лично в моем восприятии, была аннулирована тем, что экс-президент Армении прорвал десятилетнее молчание лишь для того, чтобы оспорить у Роберта Кочаряна и Сержа Саркисяна так называемую победу в карабахской войне и стать горячим поборником уже изначально навязанного нам «союза с Россией». Сожалею, что носители либеральных идей после многолетней пассивности, предполагаю, руководствуясь принципом «цель оправдывает средства», безоговорочно поддерживая Левона Тер-Петросяна, окончательно свели в могилу либеральные ценности и поставили еще один тяжелый камень на пути возможного урегулирования отношений Армении с Азербайджаном и Турцией.

Какими, с учетом нынешних настроений в армянском обществе, Вы видите пути урегулирования нагорно-карабахского конфликта?

– Нынешние настроения – это результат нашей 20- летней национально-освободительной борьбы. Вот уже 20 лет, говоря на языке моего любимого писателя, учителя и старшего друга, Гранта Матевосяна, «наш нрав, как чужая лошадь, убегает из-под нас», и что важно, 17 из этих лет прошли в условиях приобретенной государственности.

Достаточно ли этих лет, чтобы мы все наконец почувствовали, что лошадь убегает из-под нас, почувствовали, что все эти годы вопрос урегулирования конфликта с Азербайджаном находился в зоне морали и этики фидаизма, а не в плоскости политики? Достаточно ли этих лет, чтобы понять, что мы ведем не национально-освободительную борьбу, а строим государство? Достаточно ли этих лет, чтобы понять, что мы не только не стали гарантом права на самоопределение народа Нагорного Карабаха, гарантом безопасности людей, живущих в Нагорном Карабахе, но и превратили этих людей в заложников без права выкупа?

Пока все будет как есть, пока не пересмотрим и сознательно не преодолеем свою политическую близорукость, пока не перестанем инерционно отдавать дань «национально-освободительной борьбе», спровоцированной третьей силой, – возобновление войны будет становиться все реальнее с каждым днем.

Day.Az, 09.04.2008

 

ПРОТИВОСТОЯНИЕ ЕЩЕ СУЩЕСТВУЕТ

Марк ГРИГОРЯН

В день инаугурации президента, разумеется, должны проходить празднества. Бывает и так, что оппозиция использует этот день, чтобы акциями протеста привлечь внимание мирового сообщества к проблемам страны.

Все это было сегодня в Армении. Новостные агентства сообщают, что акции протеста прошли и за рубежом страны.

Но повлиять на ситуацию все это уже вряд ли сможет, так как сегодня стало официальным: Серж Саркисян – президент Армении.

После инаугурации Серж Саркисян вступил в должность, а оппозиция, использовав все возможные легальные средства – проиграла. И пусть протесты продожаются – проигрыш стал фактом.

Таким образом, подведена черта под президентскими выборами 2008 года: драматичными, эмоционально заряженными и – впервые в постсоветской Армении – ознаменованными человеческими жертвами.

Сможет ли Серж Саркисян, чье президентство начинается в довольно тяжелой ситуации, спокойно и уверенно править страной пять лет нынешнего президентского срока? Сможет ли он принимать непопулярные решения (а принятие таких решений неизбежно), сможет ли сделать что-то с коррупцией, которая становится все более важной проблемой в стране?

И вопрос, безусловно, очень важный для всей страны: сможет ли Саркисян преодолеть поляризацию, повести страну в сторону демократизации?

Трудно предсказать, как будет действовать Саркисян, который до сего дня был «вещью в себе», политиком, редко появлявшимся «на публике», в сложной ситуации, в которой находится Армения на внешнеполитической арене, учитывая, что Грузия стремится в НАТО (а Армения остается стратегическим партнером и военным оплотом России на Кавказе). Какую политику будет вести Саркисян с Турцией, с которой нет дипломатических отношений, а еще и «висит» вопрос геноцида? Как пойдут карабахские переговоры, продолжающиеся в условиях перемирия на протяжении уже более четырнадцати лет?

Когда задаешь эти вопросы, оказывается, что нового президента ждет ряд сложных задач.

А что оппозиция?

Оппозиция и до этих выборов была разрозненной, будет она такой и после. Часть оппозиции, наверняка, заявит, что президент нелегитимен, и будет радикально и категорически выступать против него. Интересно, как будет действовать другая часть, и в том числе члены парламента, представляющие оппозицию.

И наконец: а что общество?

С первого взгляда кажется, что ситуация в Армении изменилась, а общество поляризовалась, как только в политику вернулся Левон Тер-Петросяна.

На самом деле, конечно, зерна общественного противостояния были посеяны задолго до этого.

Достаточно вспомнить, как проходили президентские выборы 2003 года. Уже тогда общество было ясно разделено на тех, кто «за» властей, и за тех, кто «против». Яростные политические споры велись во многих семьях, соседи и друзья ругались друг с другом из-за политики.

И относительно Тер-Петросяна мнения были поляризованы задолго до его возвращения: одни говорили о его заслугах в развале СССР и в том, что Армения стала независимой, о победе в карабахской войне, о его интеллекте и свободолюбии.

Другие же обвиняли (и обвиняют) его в том, что нам всем пришлось пережить в начале и середине девяностых, во время жесточайшего кризиса, в том, что в независимой Армении начала развиваться коррупция, и что во время его правления начались заказные убийства.

Но ведь и относительно Сержа Саркисяна мнения разделены.

С одной стороны, до выборов его не отделяли от Роберта Кочаряна. А это значит, что его противники продолжают и после выборов по умолчанию возлагать на Саркисяна минусы правления его предшественника. То есть, говорят они, у власти все равно останется «карабахский клан», коррупция будет продолжаться, все будет по-старому, и ничего нового можно не ждать.

Сторонники же нового президента видят в этом позитивное начало: ведь продолжение линии Кочаряна означает, что экономический рост продолжится, бедность будет уменьшаться, так же как и безработица, а карабахские переговоры продолжатся. А все это означает стабильное поступательное развитие страны.

Таким образом, мнения были поляризованы еще до начала выборов.

Теперь позволю себе ненадолго отвлечься от этих выборов. Дело в том, что высокая степень общественной поляризации и эмоциональный фон свойственны не только Армении. Посмотрите, на каком эмоционально заряженном фоне проходили недавние президентские выборы в Грузии. А как было в Армении же, в 1996 или 2003 году? Вспомним Украину (2004), Беларусь (2006), добавим сюда политическое противостояние, свойственное несколько десятилетий назад, скажем, Греции или Мальте, и увидим, что ничего экстраординарного не было – так бывает в странах, где демократия находится на, скажем так, первых этапах развития.

Плохо, конечно, очень плохо, что за эту «закономерность» поплатились жизнью восемь человек. Это трагичный, шокирующий результат послевыборных баталий. Этого не должно было быть.

И это не остудило страсти. Наоборот. Столкновения демонстрантов и полиции и последовавшие задержания и аресты не привели к тому, что протестный потенциал выдохся. Наоборот: противостояние все еще существует. Об этом свидетельствовали молодежные флэш-мобы, об этом же говорили протесты в день инаугурации.

Я убежден: армянской политике сегодня просто необходим диалог между властями и оппозицией. Причем я говорю о публичном диалоге. Дискуссии неизбежно будут острыми, напряженными, эмоциональными, но они обязательно должны быть. И площадкой для этих дискуссий должно стать телевидение. Пока оно такой площадкой не было.

markgrigorian.livejournal.com

09.04.2008

 

Армения

Для диалога нужны и уши

Каринэ ОГАНЯН

Общество в Армении поляризовано, и разделение проходит по линии “черное-белое” – кто не с нами, тот против нас. До сих пор больная тема – прошедшие выборы и кризис в стране, и ее не избежать ни на встречах с коллегами, ни в кафе с друзьями, ни дома за ужином. Страсти накалены настолько, что им нужен выход. Какая-то часть населения продолжает по “митинговской привычке” ходить на Северный проспект – в знак протеста группой играть в шахматы или прыгать в скакалки, читать и просто беседовать на глазах многочисленных представителей милиции, которая забирает на участки людей или просто разъединяет группы – ведь до сих пор любые митинги и демонстрации запрещены, и, как шутят некоторые ереванцы, “три человека – это уже митинг, надо парами ходить”… Но – шутки шутками, а эмоции там действительно на пределе. Два форума неправительственных организаций, на которых мне удалось побывать, помогли со стороны посмотреть на разъединенное гражданское общество в Армении, которое, несмотря на разность, имеет одну цель – жить в лучшей Армении, где нет произвола и силового давления, где демократические ценности должны быть не для вида, а стилем жизни.

Черное и белое

Форум “Мирная Армения” выступает за налаживание диалога между властями и обществом. «Этот вопрос вышел за узкие рамки диалога между политическими силами или полюсами, и теперь важно найти общий фундамент для сотрудничества между властями и слоями общества», – говорят организаторы форума. В  основе диалога они видят решение задач, связанных с основными свободами и правами человека: “Это проведение независимого и разностороннего расследования массовых беспорядков в Ереване 1 марта, пересмотр изменений, внесенных в закон о митингах, пересмотр правовых актов, регулирующих деятельность Общественной телекомпании Армении и изменения в руководстве “Айлур”, реформы в институте омбудсмена, исключение незаконного оборота оружия в стране, а также создание общественного совета Армении с вовлечением институтов гражданского общества”. По мнению выступавших на форуме, представители гражданского общества не должны быть простыми наблюдателями происходящих в собственной стране событий. “Это – шаг к примирению в обществе, в котором пока не сложилось культуры диалога. Мы сами не с особым оптимизмом смотрим на то, что власти переосмыслят свои действия, но сейчас нужен открытый диалог, потому что уезжать из страны и хлопать дверьми – не выход”. При этом пришедший на этот форум Серж Саркисян, который заметил, что пришел туда якобы неожиданно, предпочел не сидеть в зале и выслушивать то, что накопилось в душе у людей, а пришел, чтобы в очередной раз сказать свое. И диалога опять не получилось – потому что для диалога нужен не только рот, но и уши…

Форум “Камо грядеши” был призван ответить на вопрос “Как быть дальше?” наиболее активных представителей гражданского общества Армении – на него собрались люди, имеющие различные политические позиции, но возмущенные тем, что их права и свободы на “многообразие мнений” жестко нарушаются со стороны властей РА. “Защита граждан и установление демократических институтов – вот основные принципы стабильности и безопасности в стране. Поствыборные события создали в стране ситуацию, где нарушаются права человека и его основные свободы. Как преодолеть диктатуру? Каковы должны быть действия гражданского общества в этом направлении?” – этот круг вопросов обсуждался на форуме, где большинство присутствующих посчитали, что диалога между властями и общественными организациями нет именно по вине властей. “Общественные организации давно готовы к диалогу и неоднократно выступали с различными инициативами, в том числе и законодательными, однако они оставались без внимания, и нам оставалось одно – жестко протестовать”…

Есть реальности в сегодняшней Армении, от которых не отвертеться: недовольная протестная масса, и при этом – громко аплодирующие Сержу Саркисяну люди, которые ему верят; те, которые готовы подчиниться и те, которые хотят ответить “оком за око”,  и водораздел между ними – велик. Всем им кажется, что они – белое, и именно та сторона – черное. Но путь друг к другу неизбежен. Просто – как его начать?

Диктатура или свобода

Цитаты из разных выступлений на форумах: “Как власть пойдет на диалог с народом – например, с нашей соседкой тетей Сирануш? Власть должна пойти на диалог с нами – с теми, кто с ней не согласен”, “Никто не должен говорить, что нам делать. Каждый человек сам должен найти свою внутреннюю молитву и очистить свою страну от камней”, “Сегодня в стране царит диктатура, потому что существуют только два метода защиты: быть за решеткой или уехать из страны. Завтра мы уже даже об этом не сможем вслух говорить, потому что наступает 37-ой год”, “Мне не нравится, что Армению называют “авазакапетуцюн”, и мне не нравится, что призывают к еще жестким наказаниям тех, кто использовал свое право на митинги. Надо избегать крайних суждений”, “Сегодняшняя реальность – это более 100 политзаключенных и 8 погибших, это те, кто отказался от пищи и воды. Надо вместе со всеми думать о том, как найти друг друга?”, “Если бы все мнения, существующие в армянском обществе, были бы озвучены в Парламенте или по ТВ, народ не вышел бы на улицы”, “Надо сделать так, чтоб вместо того, чтоб исправить бровь, не выбить глаз. Мы должны руководствоваться лозунгом “единое усилие – единая задача”.

Это – лишь маленькие отрывки из услышанного от разных людей, в которых сидят недоверие – к властям, к оппозиции, к оппонентам, к ценностям и к будущему. И что самое ужасное – эти люди не могут услышать друг друга, потому что их внутренний голос для них сильнее всех остальных…

Карабахцы и антикарабахцы

Карабахцы – это отдельная тема в Ереване. Если раньше были шутки и анекдоты, потом злость на карабахский клан и иже с ними, то сегодня настроения переливаются в “антикарабахщину” вообще. Очень многие интеллигентные люди признавались, что в порыве эмоций утром 2 марта они ненавидели всех карабахцев подряд. Потом, конечно, приходило переосмысление, но “карабахский фактор” остался на повестке дня, потому что сегодня власть уже пытается инициировать принятие закона о том, что оскорбление одной части народа должно быть уголовно наказуемо. По мнению многих, принятие подобного закона “узаконит” тот клин, который сегодня существует в настроениях людей.

Многие мои собеседники ссылались на то, что в войну и после нее не было ни капли недовольства теми лишениями, которые коснулись айастанцев. Почему же сегодня они так плохо относятся к выходцам из Карабаха? Потому что в Армении появились понятия “карабахский бизнес”, “карабахская сила” и “карабахская верхушка”. По мнению ереванцев, “карабахцы не просто “понаехали” и стали занимать ведущие должности и пользоваться кормушкой, они привнесли в общество ощущение того, что “сила есть все!”… Обидно было слышать подобное от коллег и друзей – ведь “карабахские карабахцы” отнюдь живут не припеваючи и далеко не за счет тех, кто сегодня “рулит” в Армении. Но… Упрек одной интеллигентной женщины о том, что ни одна общественная организация в Карабахе, вообще никто из НКР даже не сказал слова соболезнования или сочувствия по поводу того, что произошло в Ереване в начале марта, был все-таки к месту… Мы действительно предпочли смолчать и переждать, и диалога опять не получилось. А если бы на заре Карабахского Движения смолчали “они”?..

Со времен Хоренаци…

Вопросы, вопросы, вопросы – их возникало так много за время, проведенное в Ереване, что казалось, просвета не будет. День инаугурации власть отметила военным парадом, закрытием центральных дорог и воздушными шарами на площади. “Хлеба и зрелищ” – вспомнилось выражение, характеризующее один из методов правления власти, и сразу же подумалось о непокорных – тех, кто в день инаугурации пошел к памятнику Мясникяну, чтоб почтить память жертв митинга 1 марта… При этом это были не сторонники Левона, это были просто те, для кого любая человеческая жизнь – ценность…

На одном из форумов известная представительница НПО поделилась своим опытом прочтения Хоренаци: “Еще сотни лет назад он писал о том, какие именно мы – армяне. Мы – не умеющие радоваться радостям других и всегда готовые на войну друг с другом. И, может, не надо искать вину в соседях своих, а стоит глубже рассмотреть себя – и тогда, возможно, станет понятно, что иногда сор находится в нас самих…”

Обидно было слышать такое, но мы, армяне, всегда находимся на грани разъединения и разрозненности. И наверняка не случайно, что лозунги армян – именно о “единении”. О том, что народ с такой многовековой культурой, которую мы постоянно подчеркиваем, не имеет мудрости быть выше мелочей и слушать друг друга. Мудрости не только слушать, но и слышать друг друга, уважая любое мнение. Мудрости осознать то, что нас не так много и у нас слишком много национально-стратегических проблем, чтоб растрачиваться на передел власти – силой. Мудрости думать не только о себе и осознавать – пришло оно, время собирать камни…

——————————————————————————————-

Точка зрения

ВЫБОРЫ – НЕ ЭКЗАМЕН

Интервью с востоковедом Давидом ОГАНЕСЯНОМ

– Были ли применены новые технологии в избирательных кампаниях в ходе выборов 2008 года?

– На этот раз была шире применена технология выдвижения лжекандидатов. Объединив свои усилия, они выступили против единственного оппозиционного кандидата. В деле отнятия у Левона Тер-Петросяна голосов определенных результатов достиг Артур Багдасарян, другие же – Арташес Гегамян, Вазген Манукян и т. д. – в этом серьезной роли не сыграли. В ходе предвыборной кампании ощутимое воздействие оказала совершенно новая технология распространения информации посредством DVD – дисков. В условиях, когда телекомпании Армении были практически закрыты перед оппозиционным деятелем, такой способ помог ему довести свое слово до широкого населения. Организаторы PR кампании Сержа Саркисяна сделали почти все, чтобы их кандидат был представлен в наиболее худшем виде. Например, расклеивание его портретов всюду по всей стране напомнило советское прошлое, когда перед взором представал портрет только одного человека. Я с интересом наблюдал за кампанией партии «Дашнакцутюн». Здесь были попытки применения элементов западной модели предвыборной кампании. К примеру, партия организовала на улицах предварительные выборы для выдвижения одного из двух своих кандидатов в президенты. В ходе выборов заработали известные и не новые технологии фальсификаций – «карусели», сбор паспортов, стирание печатей и т. д.

– Можно ли считать выборы тестом на демократию, как относится общество к возможности своего выбора?

– В обществах наподобие нашего теста на демократию быть не может, так как мы еще не знаем, что на самом деле есть эта самая демократия. Та часть общества, которая готова продать свои голоса, применять насилие, делать все, чтобы их кандидат получил на несколько голосов больше, для этой части людей демократия является ритуалом, в основе которой нет ценностей. Это примерно то же самое, когда не верующий в Бога человек ходит в церковь и ставит там свечу. Выборы для этой части являются болезненной необходимостью, они предпочли бы, чтобы выборов вообще не было, чтобы они сами всегда оставались бы на своих местах. Для другой части общества, с моей точки зрения, выборы рассматриваются не как экзамен по демократии, а как средство изменения своей жизни. Причины, из-за которых они хотят этих изменений, могут быть, конечно, разными, но люди хотят, чтобы их голоса были применены по своему предназначению. Для наблюдателей извне, конечно, Армения сдавала тест на демократию. Но как она это сделала – другой вопрос. Прошедшее после выборов время показало, что люди пытаются защитить свои права, и в их числе – право изменения власти посредством выборов. В выборах участвовало огромное количество избирателей, которые, даже осознавая, что результаты будут сфальсифицированы, попытались своим голосом воздействовать на процесс, а после вышли на площадь, мирными митингами продемонстрировали свое несогласие с совершенными фальсификациями. По сравнению с прошлыми годами гражданская активность людей проявилась в большей степени.

– Насколько эффективны институты местных и международных наблюдателей?

– В целом наблюдательные миссии в мире эффективны и обеспечивают какой-то контроль. Но западные наблюдатели, пребывая в такие страны как наша, выполняют свои функции с некоторыми издержками, считая, что нарушения – это результат нашего недостаточного понимания демократии. Первичные их оценки нынешних выборов были положительными. Но интересно то, что случилось потом. Вдруг они поняли, что сейчас общество воспринимает их оценки не так, как они ожидали, как это было во время прошлых выборов. Они поняли, что общество, хотя и фрагментарно, но развивается, и все, что говорится, оно воспринимает неоднозначно. Столкнувшись с предельно жесткой реакцией на свои оценки, с откровенным неприятием своей деятельности, наблюдатели были вынуждены более серьезно отнестись к вопросу, глубже изучить его, и в результате оценки наблюдателей были изменены. Эффективность деятельности института наблюдателей зависит от общества. Если общество ставит требования перед наблюдателями, показывает свое недоверие, то и их подходы, отношение меняются. Если нет внутренней потребности, то наблюдатель – это временный человек, его действия предельно просты – прибыть, сделать заметки, уехать. Что касается местных наблюдателей, то, видимо, какую-то работу они провели, но их было почти не видно. Наши власти особо не стесняли себя перед нашими собственными наблюдателями.

– Как воспринимаются оценки международных наблюдателей в Армении?

– Смотря кого вы имеете ввиду. Например, для Общественного телевидения и властей было достаточно первое предложение из оценок международных наблюдателей – «Выборы в основном соответствовали международным стандартам». В следующих предложениях этих оценок были довольно серьезные замечания, но все это их не интересовало. Здесь было бы правильнее, конечно, трезво смотреть на ситуацию. В конце концов, задача людей заключается не в том, чтобы верить или не верить этим оценкам. Каждый видел, что происходило до выборов, во время выборов и после них. Сработал следующий механизм: люди стали сравнивать оценки наблюдателей со своим личным опытом, знанием, представлениями, сформировавшимися в результате полученной информации, и сделали свои личные выводы. Если бы эти оценки совпали с их личными выводами, то избиратели были бы довольны. Не совпали, и люди стали требовать и искать причины, не поверили наблюдателям. В результате оценки наблюдателей, как я уже сказал, были изменены. Наблюдатели глубже подошли к вопросу только тогда, когда перед ними были поставлены требования, также и по той причине, что определенные группы общества стали тщательно изучать, обсуждать, и попытались понять причины, побудившие выносить ту или иную оценку.

Материалы подготовлены в рамках проекта «Преодоление стереотипов», поддерживаемого организацией «Ресурсы примирения» (Conciliation Resources). Партнеры по проекту – Исследовательский центр «Регион» журналистов-расследователей Армении и “Институт мира и демократии” (Баку).

 

АВТОРИТЕТ ДЕМОКРАТИЧЕСКИХ ИНСТИТУТОВ ПАДАЕТ

Интервью с политологом Хикметом ГАДЖИЗАДЕ

– Какие, на Ваш взгляд, могут быть применены новые технологии в ходе выборов 2008 года в Азербайджане?

– Надеюсь, что будут использованы все прогрессивные технологии, однако следует помнить, что пока все идет к тому, что реальных выборов у нас, как и в Армении не будет, – ожидаются массовые фальсификации и жестокие подавления протестов. Но это не означает, что демократы страны должны сложить руки, нам следует идти на выборы и использовать все те преимущества, которые дает предвыборная кампания и донести правду о происходящем со страной до избирателей.

– Можно ли считать выборы тестом на демократию, как относится общество к возможности своего выбора?

– Выборы являются первым и самым главным тестом на демократию: нет выборов, нет демократии. В тех странах, где есть выборы, обычно голосуют примерно чуть больше половины избирателей (если нет чего-то чрезвычайного) и это явление – “абсентизм” – является одной из проблем демократии. А в тех странах, где реальных выборов нет, на избирательные участки могут придти лишь подневольные люди и небольшое число убежденных демократов, готовых выразить свой протест во что бы то ни стало…

– Насколько эффективны институты местных и международных наблюдателей?

– Они совершенно не эффективны – эти наблюдатели приезжают на 3 дня до выборов, 3 часа сидят у ящиков для голосования, затем вечером на прощальном банкете пьют за здоровье победителя (которым обычно является представитель власти) и разъезжаются по домам. Порядок их работы должен быть изменен, в противном случае они будут способствовать лишь разочарованию избирателей в демократических ценностях и странах.

– Как воспринимаются оценки международных наблюдателей в Азербайджане?

– Я отрицательно отношусь и к их работе, и к их оценкам. Как и многие, я наблюдал за выборами в Армении по спутниковым каналам BBC, CNN, EuroNews и видел там очередную беспомощную картину поведения миссии наблюдателей ОБСЕ на этих выборах. Уже вечером дня выборов по ТВ показали представителя миссии, который заявил, что «выборы, в целом, прошли демократично, и небольшие нарушения не могут повлиять на общие результаты». Таким образом, ОБСЕ хоть и в расплывчатой форме, но поддержал организаторов выборов и те были очень довольны и объявили об успехах армянской демократии по всему миру. На следующий день мы увидели массовые демонстрации протеста против фальсификаций и вновь беспомощное лицо представителя ОБСЕ, который заявил: «Да, в некоторых местах были серьезные нарушения и, возможно, надо было бы там пересчитать голоса». Еще через день митингов протеста представитель ОБСЕ заявил: «Имеющиеся нарушения должны быть внимательно рассмотрены, так как Серж Саркисян набрал лишь 52% голосов и даже небольшие нарушения могли сильно повлиять на ход выборов, возможно, что пересчет голосов укажет на необходимость проведения второго тура» и так далее. У меня глаза прослезились – вспомнил я и наши выборы, и старые заявления ОБСЕ об «еще одном шаге на пути к демократии, хотя имелись и некоторые нарушения». Сделав очередное подобное заявление, представители ОБСЕ, пообедав, уезжают по домам и приезжают вновь через 2-3 года и выдают тот же текст, от которого обществу и демократии ни холодно, ни жарко. В то время как суть деятельности ОБСЕ заключается в «способствовании развития демократических институтов и уважении прав человека». Согласитесь, что эффективность у них пока тут равна нулю. Может ли кто-нибудь после таких вещей говорить о каком-нибудь авторитете этой европейской структуры? Наоборот, авторитет демократических стран и демократических институтов в странах, подобных нашей, все падает и падает. Итоговый отчет ОБСЕ должен быть составлен в балльной, индексной, коэффициентной и пр. системе, подобно отчетам FREEDOM HOUSE, BERTELSMANN INDEX и т. п. Итоговый отчет о выборах должен выставлять в итоге некоторый суммарный балл, который бы включал в себя, например, конкретные балльные показатели за итоги прошлых выборов; предвыборную обстановку; наличие свобод; деятельность судебной системы в вопросах выборов и свобод; поведение сторон в день выборов, подсчет голосов, поведение всевозможных избиркомов, поствыборную обстановку (реакции на жалобы) и прочее.

Тогда в итоговом отчете нашим выборам будет выставлен, наконец, конкретный балл вроде – 7.84. До этого объявляется, что все, кто набрал баллов от 9 до 7, попадают в разряд «демократические выборы», кто от 7 до 5 – «полудемократические выборы» и так далее. И сразу станет ясно, как по сравнению с прошлым разом прошли нынешние выборы и почему такой у нас суммарный балл и такой-то показатель в такой-то графе. На следующих выборах мы получим новый балл и сравним его с прежним – если у нас стало 8,31, то дела идут хорошо, если стало 5,89, то есть причины для беспокойства. Вот такое мое предложение. Надеюсь, что общественность постсоветских стран поддержит его.

http://www.caucasusjournalists.net

 

КОНФЛИКТ БЫЛ ВАЖНЫМ АКЦЕНТОМ ВЫБОРОВ

Интервью с секретарем парламентской фракции РА «Наследие», членом Постоянной комиссии по внешним сношениям НС РА Степаном САФАРЯНОМ

– Какие проблемы составляли основу избирательных программ кандидатов в президенты?

– «Спор» между кандидатами в президенты в целом проходил вокруг концепции развития. Серж Саркисян и поддерживающие его силы утверждали, что нужно двигаться вперед, основываясь на завоеваниях предыдущих годов. Оппозиционный кандидат – Левон Тер-Петросян – парировал, утверждая, что нужно менять действующую систему, называл эту систему бандитской. Он отмечал, что если даже и есть достижения, то во всеобщей отрицательной атмосфере они не видны. Почему проблема изменения или сохранения систем сегодня остается актуальной? Вопрос в том, что в отличие от развитых стран, где демократические институты являются реальностью, и где кандидаты в президенты могут позволить себе спорить, скажем, о темпах развития, снижении налогов или о проблемах экологии, у нас, пока демократия не стала фактом, остается актуальным выбор концепций, на основе которых можно достичь этой самой демократии. Они соревнуются в вопросах корректировок, а мы пока еще говорим о системах. После приобретения независимости в предвыборных программах кандидатов в президенты РА приоритеты менялись в соответствии с требованием времени. В 1998 году кандидат в президенты (Р. Кочарян) акцентировал вопрос урегулирования карабахского конфликта. Выборы проходили в период переговоров. Это была первая попытка урегулирования, и предвыборная гонка прошла довольно болезненно: после тяжелой победы общество не было готово к дискуссиям по вопросам компромисса. В 2003 году внешнеполитические проблемы сменились вызовами экономического развития страны, людей волновали социально-экономические проблемы, и в программах кандидатов в президенты они были на первом месте. Предвыборные программы 2008 года были более разнообразными, в них отражались все сферы жизнедеятельности – коррупция, монопольная экономика, малый и средний бизнес, вопросы безопасности, внешняя политика и т. д. Но основные и самые важные акценты ставились на проблемах карабахского конфликта и демократизации.

– Какое место в избирательных платформах занимало урегулирование Карабахского конфликта?

– Я уже отметил, что проблема карабахского урегулирования в этих выборах акцентировалась. Вопрос заключается в том, что день ото дня в Азербайджане все больше делаются воинственные заявления, призывы о возобновлении войны и решении вопроса силовым путем. В этих условиях, естественно, что каждого гражданина Армении интересуют и волнуют внешнеполитические вопросы. И каждый кандидат в президенты, претендующий на руководство страной в ближайшие пять лет, должен был предложить решения: как должна Армения ответить на эти вызовы, как можно преодолеть изоляцию и адекватно реагировать на угрозы? Он не мог сказать своему избирателю, что не имеет ответов на все эти вопросы. Хочу отметить также, что такое внимание на карабахский вопрос (выдвигались предложения, делались оценки, звучали призывы и т. д.) были обусловлены не столько их патриотическими чувствами, сколько действиями Азербайджана. Ведь конфликтующие стороны похожи на взаимосвязанные сосуды, и если в одном из них повышается давление вражды, то эта вражда распространяется и по другим сосудам. Карабахский конфликт стал предметом довольно бурных дискуссий также и по той причине, что за несколько дней до выборов был рассекречен очень важный документ, согласно которому в свое время сторонами был принят вариант обмена Мегри на Лачин.

– Были ли отличия в предложениях по Карабаху у различных кандидатов в президенты?

– Да, разница была. Серж Саркисян и его команда в вопросе карабахского конфликта предлагали программу силового ответа. То есть – мощную армию, не сильное, а силовое государство, органы, обеспечивающие безопасность, охраняющие границы и т. д. Левон Тер-Петросян в вопросе нейтрализации угроз выступал с других позиций. Он придавал важное значение политическим решениям, отмечал, что когда переговорный процесс пойдет по пути реального урегулирования и уменьшатся военные угрозы, то нужно будет государственные ресурсы направлять не на военные расходы и содержание многочисленной армии, а на развитие других сфер. Он предлагал создать профессиональную армию. Если в результате проводимой внешней политики и дипломатических усилий будут уменьшены военные угрозы, то ослабнет и необходимость сохранения большой армии. С 1997 года позиции Левона Тер-Петросяна в этом вопросе почти не изменились. О других кандидатах много говорить не хочу, потому что их в реальности и не было. Сегодняшняя коалиция – тому свидетельство. В прежние годы в карабахском вопросе в позициях Артура Багдасаряна наблюдались крайние противоречия, в предвыборный период 2008 года его подходы по этому вопросу были не совсем ясными. Мнения же Ваана Ованесяна были однозначными: этот вопрос он всегда рассматривал и рассматривает в контексте «Ай дата».

– Есть практика отчитываться перед избирателями за выполненные обещания?

– Культуры отчетности нет не только в нашей стране, но и в других государствах региона. Проблема более глубока. В целом власть имущие не только избегают отчетности, но и в течение времени становится очевидной огромная пропасть между их заявлениями, тайными намерениями и реальными действиями. Обещают одно, делают другое. В 1998 году Роберт Кочарян поставил перед Левоном Тер-Петросяном требование иметь международно признанный Карабах с площадью 8000 квадратных километров. Первый президент ответил, что он не в состоянии удовлетворить это требование, подал в отставку. Роберт Кочарян пришел к власти с намерением реализовать эту программу. Время показало, что у него абсолютно нет желания и возможности решить этот вопрос. Более того, он даже подчинил все это задаче сохранения власти. Думаю, что общество должно требовать отчетность за выполненные или невыполненные обещания.

Материалы подготовлены в рамках проекта «Преодоление стереотипов», поддерживаемого организацией «Ресурсы примирения» (Conciliation Resources). Партнеры по проекту – Исследовательский центр «Регион» журналистов-расследователей Армении и “Институт мира и демократии” (Баку).

В КАРАБАХСКОМ ВОПРОСЕ У КАНДИДАТОВ ЕДИНАЯ ПОЗИЦИЯ

Интервью с политологом, профессором Западного университета Фикретом САДЫХОВЫМ

– Какие проблемы составляют основу избирательных программ кандидатов в президенты?

– Основу избирательных программ кандидатов в президенты составляют, как правило, принципы, на которых базируются приоритетные направления внутренней и внешней политики страны. Вне сомнения – это экономика, социальная сфера, повышение материального благополучия населения, борьба с коррупцией и монополией, рост доходов населения, разумное распределение нефтяных доходов, а также развитие ненефтяного сектора экономики. Важное место занимают вопросы регионального развития республики, открытие новых рабочих мест, построение новых объектов промышленности, а также жилищных комплексов для семей, ставших беженцами. Собственно, это та предвыборная платформа, с которой выступал президент Ильхам Алиев в канун выборов в 2003 году. Немалое место занимают и вопросы развития демократии и формирования гражданского общества. Наряду с этим значительное место в предвыборный период уделяется вопросам внешнеполитического характера, в том числе взаимоотношениям с ведущими государствами мира, соседними странами, международными организациями.

– Какое место в избирательных платформах занимает урегулирование карабахского конфликта?

– Среди вопросов внешнеполитического характера проблема урегулирования армяно -азербайджанского нагорно-карабахского конфликта занимает, пожалуй, ведущее место. И это вполне естественно, так как неурегулированность данной проблемы, отсутствие реальных результатов мирных переговоров с Арменией при посредничестве Минской группы ОБСЕ вызывают определенную напряженность в обществе и негативное отношение населения к международным организациям.

– Есть ли отличия в предложениях по Карабаху у различных кандидатов в президенты?

– В вопросах справедливого урегулирования карабахской проблемы, восстановления территориальной целостности страны, возвращения беженцев в места своего постоянного проживания, предоставления Нагорному Карабаху самого высокого статуса автономии в рамках Азербайджана у кандидатов в президенты, как правило, принципиальных отличий не бывает. Различия по данному вопросу носят скорее тактический характер, связанный, к примеру, с изменением формата переговоров, привлечением к ним других государств, переносом проблемы в другие международные организации, использованием военной силы и т. д. Вместе с тем некоторые кандидаты не прочь воспользоваться популистскими лозунгами и призывами, не имеющими под собой реальной основы, нацеленными на то, чтобы вызвать симпатии у избирателей и привлечь их на свою сторону.

– Есть практика отчитываться перед избирателями за выполненные обещания?

– В соответствии со сложившейся практикой, с отчетами о реализованных проектах и программах, о проделанной работе перед депутатами парламента выступают, как правило, руководители министерств и ведомств, а также руководитель правительства Азербайджана. Что касается главы государства, то о выполнении обещаний, данных им во время предвыборных баталий, он отчитывается в ходе своих многочисленных выступлений перед общественностью страны на различных мероприятиях, в том числе во время поездок по республике. Именно здесь затрагиваются ключевые проблемы внутренней и внешней политики страны, даются разъяснения по выполнению и реализации различных программ.

http://www.caucasusjournalists.net

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s