№ 9 / 31 մայիս

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՂՀ օրենսդրությամբ հստակ սահմանված է, որ պետական պաշտոնյան իրավունք չունի զբաղվելու բիզնեսով: Այդուհանդերձ, ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ միջին և ավելի բարձր աստիճանի պաշտոնյաների մեծ մասը մեզ մոտ զբաղվում է գործարարությամբ, ավելին՝ դա նույնիսկ արժանապատվության հարց է դարձել: Եթե հետերկրաշարժյան Գյումրիում առաջին կարևոր հարցը, որ արծարծվում էր որևիցե մարդու մասին խոսելիս, հետևյալն էր՝ «դոմիկ ունի՞», ապա մեզ մոտ «պրեստիժի» հարց է «խանութ ունի՞» հարցի դրական, կամ եռակի դրական պատասխանը:

Ընդ որում՝ որքան բարձր է պաշտոնը, այնքան մեծ է բիզնեսը: Ստեփանակերտում նույնիսկ երեխաները գիտեն, թե այս կամ այն խանութը ումն է, այս կամ այն սերվիսի տերն ով է, այս կամ այն ոլորտն ով է վերահսկում: Մեկ-մեկ էլ կարող ես տեսնել այս կամ այն պաշտոնյային սեփական խանութի մոտ կանգնած, որպեսզի ծանոթները հանկարծ հարևան խանութը չմտնեն: Այսինքն՝ ոչ ոք էլ առանձնապես չի թաքցնում, որ բիզնես է անում:

Քանի դեռ այդպես է՝ տնտեսության զարգացման, ազատ շուկայական հարաբերությունների արմատավորման, արդար մրցակցության մասին խոսակցությունները պարապ վախտի խաղալիք կմնան, և դրանց ոչ ոք չի հավատա: Ի վերջո, ինչպե՞ս կարող է արդար մրցակցություն լինել պաշտոնյա-խանութպանի և սովորական խանութպանի միջև, ինչպե՞ս կարող է տենդերը արդարացի անցկացվել, երբ մասնակիցներից մեկը հենց այդ նույն տենդերը անցկացնողն է: Երբ հարկայինի հետ հարաբերությունները միանգամայն տարբեր որակի ու մակարդակի են:

Վաղուց է խոսվում եկեղեցին պետությունից անջատելու մասին, բայց այսօր ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ եկեղեցին ուղղակի չի ուզում անջատվել իշխանությունից, և այդ «սերն» էլ փոխադարձ է: Բայց այսօր շատ ավելի կարևոր է բիզնեսը պետությունից, ավելի ճիշտ՝ իշխանությունից տարանջատելու խնդիրը: Իսկ ո՞րն է պետության, իշխանության դերը՝ կհարցնեք: Նորից հեծանիվ հնարելու կարիք չկա՝ քաղաքակիրթ աշխարհը վաղուց է գտել այդ հարցի պատասխանը: Իշխանությունը գոյատևում է այն հարկերի հաշվին, որ մուծում են շարքային քաղաքացիներն ու գործարարները, ուստի նրա առաքելությունը կայանում է գործարարությունից վեր լինելու և շարքային քաղաքացիների ու գործարարների համար բարենպաստ պայմանների ստեղծման մեջ:

Իսկ ո՞րն է այդ դեպքում իշխանավորի շահը: Գործարարությանը նպաստելը, ստեղծողին աջակցելը, քանի որ դրա հաշվին է ինքն ապրում, ինքը, որ չի ստեղծում-արարում:

Մինչդեռ մեր պայմաններում իշխանավորներն ուզում են և գործարարների հաշվին ապրել, և նրանց խանգարելու գնով իրենք բիզնես անել: Եւ ոչ մի կերպ չեն ուզում հրաժարվել իրենց բիզնեսից, ամեն ինչ կանեն, ամեն ձևի կհիմնավորեն, բայց չեն հրաժարվի: Ու քանի այդպես է՝ ոչ ոք նրանց անկեղծությանը չի հավատա:

Կամա թե ակամա հիշում ես Բեռնարդ Շոուի հայտնի խոսքը՝ «Հայրենասերը պատրաստ է հանուն հայրենիքի զոհել այն ամենը, ինչ չի վնասում սեփական բիզնեսին»:

——————————————————————————————-

Կարգավորում

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻՑ ՑԱՏԿԵՆՔ ԻՐԱՎԱԿԱՆ, ԻՍԿ ԱՅՆՏԵՂԻՑ ԷԼ՝ ՌԱԶՄԱԿԱՆ

Ստեփանակերտում ավարտվել է «Ղարաբաղյան շարժման 20-ամյակ. իրողություններ եւ հեռանկարներ» միջազգային գիտաժողովը: Գիտաժողովին մասնակցել են տարբեր կառույցների ներկայացուցիչներ ԱՄՆ-ից, Հունաստանից, Գերմանիայից, Բելգիայից, ՌԴ-ից, Հայաստանից, Իրանից, Աբխազիայից, Հարավային Օսիայից եւ Մերձդնեստրից:

Միջազգային համաժողովին մասնակցելու նպատակով Ստեփանակերտ է այցելել նաեւ ՌԴ նախագահի ղարաբաղյան կարգավորման հարցերով նախկին ներկայացուցիչ, դեսպան Վլադիմիր Կազիմիրովը: Նա եկել է Ղարաբաղ՝ ասելու, որ պատերազմի վերսկսման վտանգ կա, եւ դա բացառելու համար հայկական կողմերն երկու քայլ պետք է անեն. նախ՝ Ադրբեջանին առաջարկեն մի պայմանագիր, որով կողմերը կպարտավորվեն չվերսկսել ռազմական գործողությունները, եւ երկրորդ՝ պատերազմը չվերսկսելու խոստումների դիմաց հայկական կողմը պետք է հանձնի «գրավյալ» տարածքները:

Կազիմիրովն առաջարկել է Ղարաբաղյան խնդիրը դիտարկել ոչ թե ռազմական, այլ քաղաքական դաշտում: Ռուսաստանյան դիվանագետը կարծում է, որ կողմերի դիրքորոշումները իրարամերժ են միայն ռազմական տեսանկյունից: Այսինքն, եթե Ադրբեջանը Ղարաբաղին չսպառնա պատերազմով, ապա Ստեփանակերտն առիթ չի ունենա խոսել տարածքների պահպանման մասին՝ ելնելով անվտանգության նկատառումներից: Նա առաջարկել է Ադրբեջանին հանձնել մեր անվտանգության երաշխիք համարվող տարածքները՝ միայն թե Ադրբեջանը խոստանա պատերազմ չսկսել:

ՀՀ նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանն իր զեկույցի մեջ եւս կոչ է արել խոսել բացառապես քաղաքական դաշտում՝ հետ քաշվելով իրավական եւ այլ դիրքերից: Այսինքն, էքս-նախարարը կոչ է արել «ռեալ պոլիտիկ» վարել: Նա ասել է, որ Ղարաբաղյան խնդրի միջազգային հանրության ընկալումները տարբերվում են մեր ընկալումներից: Եթե մեզ համար արդեն կասկած չկա, որ Ղարաբաղն անկախ երկիր է, եւ դա  այլընտրանք չունի, ապա աշխարհում դեռ որոշում են՝ սա էթնի՞կ, դավանաբանակա՞ն պատերազմ է, թե՞ մեկ երկրի կողմից մյուսի տարածքների զավթում: Ըստ երեւույթին, վերջին «ենթադրությունն» առավել ռեալ է, եւ ըստ այդմ աշխարհը գործարկում է հիմնախնդիրը կարգավորելու սխեմա: Այլ կերպ ասած, Վ. Օսկանյանը խոստովանում է, որ հայկական դիվանագիտությունն ու քարոզչությունն այդպես էլ չկարողացան աշխարհում ձեւավորել հիմնախնդրի ադեկվատ ընկալում: Եւ քանի որ «իրավիճակը սա է», պետք  է որոշ բաներում նահանջենք:

Դա գիտաժողովի երկրորդ մեսիջն էր:

Իսկ երրորդը հնչեց ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանի շուրթերից: Կազիմիրովի եւ Օսկանյանի «ռեալ պոլիտիկ»-ից հետո ղարաբաղյան խորհրդարանի ղեկավարն առաջարկեց քաղաքական դաշտից տեղափոխվել իրավական դաշտ, եւ իր զեկույցում բավականին համոզիչ ապացուցեց, որ Ղարաբաղն ունի իրավական բոլոր հիմքերը՝ անկախ երկիր կառուցելու, որ միջազգային իրավունքի մեջ չկա հակասություն տարածքային ամբողջականության եւ ազգերի ինքնորոշման իրավունքների միջեւ, որ աշխարհը պետք է անհապաղ ճանաչի ԼՂՀ-ն:

Փաստորեն, դահլիճում հավաքվածները մեկ ժամվա ընթացքում մեկ քաղաքական դաշտում էին հայտնվում, մեկ՝ իրավական, մեկ՝ ռազմական: Նրանք շփոթված հարցեր էին տալիս եւ խորհուրդներ ստանում: Օրինակ, Լիտվայի հայ համայնքի ղեկավար Վահան Արզումանյանը Վ. Կազիմիրովին հարցրեց, թե ինչպես է նա պատկերացնում Ղարաբաղի անվտանգությունը տարածքների հանձնման դեպքում: Կազիմիրովը խորհուրդ է տվել հարցը դիտարկել ոչ թե ռազմական, այլ քաղաքական դաշտում: Իր հերթին Վ. Կազիմիրովն իր ելույթում Ադրբեջանը, Հայաստանը եւ Ղարաբաղը կոչել է «երկուսուկես պետություններ»: Մասնակիցները փորձեցին հիմնախնդիրը դիտարկել իրավական դաշտում, բայց ստիպված եղան իսկույն տեղափոխվել քաղաքական ասպարեզ: Իսկ Վարդան Օսկանյանը, մեկնաբանելով Կազիմիրովի առաջարկը պատերազմ չվերսկսելու մասին, նույնիսկ Ադրբեջանի քաղաքական դաշտ տեղափոխվեց, ասելով, որ «դա լավ առաջարկ է, բայց Բաքուն չի համաձայնվի»:

Գիտաժողովի երկրորդ կեսն անցավ առանձին բաժանմունքներում: Քանի որ մենք ներկա չէինք բոլոր քննարկումներին, չենք կարող խոսել ընդհանուր արդյունքների մասին: Սակայն կարելի է արձանագրել, որ հաստատ մեկ դրական արդյունք եղել է. հիմնականում Հայաստանից եւ Ռուսաստանից եկած մեր հայրենակիցները հնարավորություն ստացան քննարկել Ղարաբաղի հետ կապված հարցեր: Չէ՞ որ նման առիթներ քիչ են լինում:

Իսկ ընդհանուր առմամբ՝ գիտաժողովի արդյունքները գնահատելու համար պիտի տեղյակ լինել դրա նպատակներին: Ըստ Աշոտ Ղուլյանի՝ դա փորձ էր վերլուծելու 20 տարվա անցած ճանապարհը, գնահատելու խաղաղ կարգավորմանը խոչընդոտող հանգամանքները: Ըստ երեւույթին, եղել է եւս մեկ նպատակ՝ գոնե մեկ անգամ հիշեցնել աշխարհին ղարաբաղյան գործոնի մասին:

Եթե արդյունքները գնահատենք՝ ելնելով նպատակներից, ապա պետք է ասենք, որ գիտաժողովի նյութերը որոշ ժամանակ անց կտպագրվեն գրքի ձեւով: Որքանով այդ նյութերի վերլուծությունը կազդի մեր երկրի արտաքին քաղաքականության վրա՝ դժվար է գուշակել, համենայն դեպս…

Երկրորդ նպատակից ելնելով՝ պետք է արձանագրենք, որ գիտաժողովը «մեծ աղմուկ» չառաջացրեց նույնիսկ հայաստանյան մամուլում: Այն լրատվամիջոցները, որոնք Ստեփանակերտում սեփական թղթակից ունեն, բարեխղճորեն զետեղել են մի քանի լուր՝ առանց մեկնաբանությունների, մյուսներն էլ արտատպել են: Ադրբեջանական մամուլում եւս մի քանի արձագանք է հնչել՝ աննշան:

Կարծում ենք, արձագանքը շատ ավելի մեծ կլիներ, եթե գիտաժողովին հրավիրեին ոչ թե «նախկիններին», այլ ներկայիս քաղաքական դեմքերին: Օրինակ՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին կամ Հարավային Կովկասում ԵՄ ներկայացուցիչ Պետեր Սեմնեբիին: Գոնե լորդ Ռասել Ջոնսթոնին կամ ՄԱԿ-ի այն ներկայացուցչին, որն օրերս հայտարարել էր, որ «ՄԱԿ-ը չի կարող պահպանել Լեռնային Ղարաբաղում գտնվող հուշարձանները»:

Գոնե ղարաբաղյան արտգործնախարարության ներկայացուցիչները հանդես գային զեկույցներով ու ներկայացնեին մեր երկրի պաշտոնական տեսակետը, այդ թվում՝ հնչած առաջարկների վերաբերյալ: Ախր ԱԳՆ-ի կողմից ոչ մի ելույթ չեղավ:

Կարող է կարծիք հնչել, որ պետք  չէ խիստ գնահատել նման համաժողովը, քանի որ դա ընդամենը մեկ միջոցառում է: Սակայն մեր պարագայում դա այդպես չէ: Ղարաբաղում այդքան էլ հաճախ չեն անցկացվում նման միջոցառումներ, առավել եւս՝ ղարաբաղյան կարգավորման թեմայով: Եւ մենք չպիտի թույլ տանք պետական ահռելի միջոցները անարդյունավետ ծախսել:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

 

ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ…
Եկել է ժամանակը, որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե’ Հայաստանում և թե’ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե’ Հայաստանում, թե’ արտասահմանյան երկրներում:

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ՞ որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային եւ Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել՝ կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում՝ իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով՝ Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք  Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր եւ ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում  և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ՝ եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

Համահայկական

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՊԱՍԵԼԻՍ

Օրերս Ստեփանակերտում ավարտված «Ղարաբաղյան շարժման 20-ամյակ. իրողություններ եւ հեռանկարներ» միջազգային գիտական խորհրդաժողովի բաժանմունքներից մեկի քննարկումներն էլ «Տեղեկատվական մարտահրավերները ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում» թեմայով էին:

Դարձյալ հնչեց վերջին շրջանում արդեն բազմիցս շրջանառված այն միտքը, որ մեր տեղեկատվական քաղաքականությունը ոչ պատշաճ մակարդակի վրա է գտնվում: Այս անգամ մեղադրանքները ոչ միայն ղարաբաղյան տեղեկատվական դաշտին էին ուղղված, այլ նաեւ հայաստանյան ու համահայկական, նույնիսկ նշվեց այն կարծիքը, որ տեղեկատվական քաղաքականություն վերջին տարիներին չի վարվել: Այդ կարծիքը չէր կիսում ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարի խորհրդական Արսեն Մելիք-Շահնազարովը /Մոսկվա/, նշելով, որ ոչ թե չի վարվել, այլ շատ քիչ գումարներ են ծախսվել այդ նպատակով: Ի հակառակ դրան՝ Ադրբեջանում հասկացել են տեղեկատվական քաղաքականության կարեւորությունը ու շատ ավելի մեծ գումարներ են ուղղում այդ ոլորտին: Արտգործնախարարի խորհրդականը մատնանշեց Հեյդար Ալիեւի անվան հիմնադրամը, որի միջոցների հաշվին տպագրվում են տարբեր տեսակի գրքեր, բրոշյուրներ, որոնք շատ ակտիվ կերպով տարածվում են ոչ միայն աշխարհի տարբեր երկրներում, այլեւ հանրապետության շրջաններում, այսինքն՝ եւ արտաքին, եւ ներքին գործածության համար են: Ըստ նրա, Ադրբեջանի ինֆորմացիոն քաղաքականությունը վարվում է «մարտիշկայի» սկզբունքով, այսինքն՝ եթե մենք խոսում ենք Արեւմտյան Հայաստանի մասին, նրանք իսկույն սկսում են խոսել եւ նյութեր տարածել Արեւմտյան Ադրբեջանի /ակնարկելով Հայաստանը/ մասին»: Զեկուցողը փաստեց նաեւ, որ փող են ստանում նույնիսկ  այն երիտասարդները, ովքեր ինտերնետում տարբեր ֆորումներում կռվում են հայերի հետ: Իսկ մեզ մոտ բացի այն, որ քիչ են լրատվամիջոցները, շատ անգամ կարեւոր նշանակություն ունեցող գրքերն ամիսներով կամ մի ամբողջ տարի մնում են տպարանում: Ա. Մելիք-Շահնազարովը նաեւ ափսոսանքով հայտնեց, որ ռուսաստանյան լրատվամիջոցներում սկսել են ավելի քիչ խոսել Հայաստանի եւ Ղարաբաղի մասին:

Հայաստանի հետ բարեկամության մոսկովյան ընկերության համանախագահ Վլադիմիր Զախարովը, նույնպես անդրադառնալով տեղեկատվական քաղաքականությանն ուղղված ֆինանսական միջոցներին, շեշտեց, որ այդ խնդիրը միշտ էլ առկա է, ինչի պատճառով հարյուրավոր էջերով պատրաստված նյութերը հնարավոր չի լինում տպագրել, ինչպես նաեւ թարգմանել տարբեր լեզուներով: Ընդսմին, նշվեց, որ Ղարաբաղի վերաբերյալ գրքերն ու փաստաթղթերը քիչ են նաեւ ռուսերեն լեզվով, էլ չենք խոսում անգլերենի մասին, ինչի արդյունքում ականատեսն ենք լինում այն բանի, որ եվրոպական մի շարք երկրներում մեծ թվով գրքեր են տպագրվում Ադրբեջանի` ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ տեսակետների մասին, սակայն հայկական կողմինը բացակայում են:

ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Արամ Սաֆարյանն անդրադարձավ հայկական կողմի տեսակետներին, նշելով, որ եթե տարիներ առաջ Հայաստանի կոալիցիայի բոլոր երեք կուսակցություններն ունեին ղարաբաղյան խնդրի վերաբերյալ հստակ դիրքորոշում, ապա այսօր որոշ խնդիրներ կան, քանի որ հասարակությունում միասնական կարծիք չկա: Այն ունենալու համար, ըստ պատգամավորի, անհրաժեշտ են հանրային քննարկումներ, ինֆորմացիայի փոխանակում եւ այլն: Նա միաժամանակ փաստեց, որ նոր սերունդն ավելի պրագմատիկ է վերաբերվում Ղարաբաղյան խնդրին, ինչի վրա աչք փակել չի կարելի: Նա կարեւորեց ղարաբաղյան շարժման գաղափարների եւ արժեքների ընկալմանն ու զարգացմանն ուղղված աշխատանքները, որոնք, ըստ նրա, վերջին տարիներին չեն իրականացվել:

Քննարկումների ընթացքում խոսվեց նաեւ դրսից ֆինանսավորվող կազմակերպությունների եւ լրատվամիջոցների մասին: Մասնակիցներից մեկը նույնիսկ առաջարկեց հետեւել Ռուսաստանի իշխանությունների օրինակին եւ նման կազմակերպությունների գործունեությունն արգելել: Ի պատասխան նշվեց, որ Հայաստանում թերթերից շատերը ֆինանսավորվում են արտասահմանյան երկրներից, այլ հարց է, որ դրանցից միայն երկուսն են «սնվում» Ռուսաստանից: Հնչեց նաեւ այն կարծիքը, որ ոչ թե պետք է արգելել նման կազմակերպությունների եւ լրատվամիջոցների գործունեությունը, այլ պետք է համակարգել այն:

Տեղեկացնենք, որ օրերս նախագահ Բակո Սահակյանն ընդունել է խորհրդաժողովի շրջանակներում արտերկրից Արցախ ժամանած՝ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հարցերով զբաղվող մի խումբ հայ փորձագետների: Քննարկվել են ԼՂՀ-ում տեղեկատվական դաշտի ներկա իրավիճակի եւ զարգացման հեռանկարների հետ կապված խնդիրները: Երկուստեք կարեւորվել է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում Արցախ-Սփյուռք սերտ համագործակցության անհրաժեշտությունը:

Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

 

ԵՐԵՎԱՆԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՈՍՔԻ ԵՎ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՎԻՃԱԿԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Անցած նախագահական ընտրությունների հետեւանքով Հայաստանում ստեղծված քաղաքական իրավիճակը ողջ սրությամբ ընդգծում է ժողովրդավարական բարեփոխումների ոլորտում կոնկրետ, վճռական քայլեր կատարելու անհրաժեշտությունը: Եվ այդ բարեփոխումների արդյունավետության կարեւորագույն պայման է երկրում տեղեկատվական միջավայրի փոփոխությունը, խոսքի ազատության եւ ԶԼՄ-ների բազմակարծության ապահովումը:

Վերջին մեկ տարին փորձությունների շրջան էր Հայաստանի ԶԼՄ-ների համար: Լրատվամիջոցների ազատության վրա իշխանության հարձակումներն ակտիվացան 2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից անմիջապես հետո: Բավական է հիշել հեռարձակման ոլորտը կարգավորող ՀՀ օրենսդրության մեջ փոփոխություններ կատարելու կառավարության հապշտապ նախաձեռնությունը, որը փաստորեն միտված էր հայաստանյան եթերից «Ազատություն» ռադիոկայանը դուրս մղելուն: Մի քանի ամիս անց սանձազերծվեց պետական մարմինների արշավն ընդդեմ Գյումրիում գործող «ԳԱԼԱ» հեռուստաընկերության:

ՀՀ նախագահական ընտրություններից առաջ, դրանց ընթացքում եւ հետընտրական շրջանում հեռուստաընկերությունների մեծամասնության կողմից քաղաքական գործընթացների խիստ կողմնակալ լուսաբանումն ուղղակի հետեւանք էր հեռարձակվող լրատվամիջոցների նկատմամբ իշխանության ճնշումների ուժեղացման:

2008 թվականի մարտի 1-ից մինչեւ 20-ը Երեւանում հայտարարված արտակարգ դրությունն ուղեկցվում էր նախնական գրաքննությամբ, ինչի հետեւանքով դադարեցվել էր մի խումբ առաջատար թերթերի հրատարակությունը, արգելափակվել էին իշխանությունների հասցեին քննադատական հրապարակումներով հայտնի ինտերնետային կայքերը: Մի շարք հեռուստաընկերություններ իրադարձությունների միակողմանի, ընդդիմության համար վիրավորական լուսաբանմամբ անհանդուրժողականություն եւ թշնամանք էին տարածում քաղաքական դաշտի եւ հասարակության մի ստվար հատվածի նկատմամբ: Դրանով խախտվում էին ինչպես համընդհանուր իրավական եւ բարոյական նորմերը, այնպես էլ  արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին ՀՀ նախագահի հրամանագրի համապատասխան դրույթները:

«Ֆրիդոմ Հաուս» միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության` ս. թ. ապրիլի վերջին հրապարակած 2007 թվականին աշխարհում մամուլի ազատության մասին զեկույցում Հայաստանի ԶԼՄ-ները  հերթական անգամ դասվեցին «ոչ ազատների» թվին: Իսկ երկրում նախորդ տարվա համեմատ ԶԼՄ-ների ազատության մակարդակի երկու կետով անկումը «Ֆրիդոմ Հաուսը» բացատրեց առաջին հերթին «Խորհրդարանական եւ նախագահական ընտրությունների նախաշեմին իշխանությունների կողմից ԶԼՄ-ների նկատմամբ ճնշումների ուժեղացմամբ»:

Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի 2008 թվականի ապրիլի   17-ի թիվ 1609 բանաձեւը փաստեց. «Թեեւ գոյություն ունի բազմակարծ եւ անկախ տպագիր մամուլ, իշխանությունների կողմից էլեկտրոնային լրատվամիջոցների եւ նրանց գործունեությունը կարգավորող մարմինների նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության ընթացիկ մակարդակը,  ինչպես նաեւ` իսկապես անկախ եւ բազմակարծություն ապահովող հանրային հեռարձակողի բացակայությունը, խոչընդոտում են լրատվամիջոցների դաշտում բազմակարծության ձեւավորմանը եւ խորացնում քաղաքական համակարգի նկատմամբ հանրության վստահության պակասի խնդիրը»:

ԵԽԽՎ թիվ 1609 բանաձեւի ընդունումից, Հայաստանում նախագահական ընտրությունների եւ հետընտրական իրավիճակի մասին մի շարք այլ միջազգային եւ տեղական կազմակերպությունների քննադատական հայտարարություններից հետո բավականին ժամանակ է անցել, սակայն տպավորություն է ստեղծվում, թե երկրի իշխանությունները համապատասխան գործնական հետեւությունների չեն հանգել: Ստեղծված իրավիճակը շտկելու համար Երեւանի մամուլի ակումբը առաջարկում է հետեւյալ առաջնահերթ քայլերը, որոնք անհրաժեշտ է իրականացնել առաջիկա մեկ-երկու ամիսների ընթացքում.

1. 2007 թվականի խորհրդարանական եւ 2008 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ, ինչպես նաեւ` հետընտրական ժամանակաշրջանում Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը (ՀՌԱՀ), որն անկախ կարգավորող մարմնի կարգավիճակ ունի եւ կոչված է «վերահuկել հեռուuտաընկերությունների եւ ռադիոընկերությունների գործունեությունը» («Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 37, մաս 1), չկատարեց իր հիմնական գործառույթներից մեկը եւ միջոցներ չձեռնարկեց կանխելու հեռարձակողների մեծ մասի կողմից Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության խախտումները: Այս խնդիրն արտացոլվել է նաեւ ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 2008 թվականի մարտի 8-ին կայացրած որոշման մեջ եւ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի` 2008 թվականի ապրիլի 25-ին տարածած Արտահերթ հրապարակային զեկույցում: Մասնավորապես, Սահմանադրական դատարանը գտավ,  «որ 2008թ. Հանրապետության Նախագահի ընտրության ընթացքում (…) օրենքի պահանջների կատարմանը ձեւական մոտեցում է դրսեւորել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը: Դրանց արդյունքում լրատվամիջոցներում ոչ միայն տեղ են գտել կողմնակալ մոտեցումներ, այլեւ առանձին լուսաբանումների ընթացքում արձանագրվել են նաեւ իրավական ու բարոյական նորմերի խախտումներ»: Իսկ ՀՀ նախագահական ընտրությունների միջազգային դիտորդական առաքելության 2008 թ. փետրվարի 20-ի նախնական եզրակացության մեջ ասված է. «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը ադեկվատ կերպով չի իրականացրել իրավական դրույթներին լրատվամիջոցների համապատասխանության վերահսկման իր լիազորությունները»: ԵԽԽՎ 2008 թվականի ապրիլի 17-ի թիվ 1609 բանաձեւն ուղղակիորեն նշում է. «Պետք է երաշխավորել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի, ինչպես նաեւ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անկախությունը քաղաքական շահերից:  Բացի այդ, պետք է վերանայել նշված մարմինների կազմավորման կարգը` երաշխավորելու դրանցում հայաստանյան հասարակության իրական ներկայացվածությունը:  Այս ոլորտում Վենետիկի հանձնաժողովի եւ Եվրոպայի խորհրդի փորձագետների առաջարկությունները պետք է ի վերջո հաշվի առնվեն»: Այդ մարմինների կազմերի ձեւավորման մասին ժամանակին առաջարկներ էր արել նաեւ ԵԱՀԿ Մամուլի ազատության հարցերով ներկայացուցիչ Միկլոշ Հարաշտին իր` «Մամուլի ազատության վիճակը Հայաստանում»  2006 թվականի զեկույցում` նշելով, որ դրանք «… պետք է արտացոլեն երկրի քաղաքական-հասարակական բազմազանությունը եւ պետք է ներառեն ՀԿ-ներ եւ մասնագիտական ընկերակցություններ»:

Վերը շարադրվածից ելնելով` մենք պնդում ենք, որ անհրաժեշտ է հնարավորինս սեղմ ժամկետներում օրենսդրական փոփոխություններ կատարել` ապահովելու համար ՀՌԱՀ-ի ձեւավորմանը տարբեր քաղաքական ուժերի,  քաղաքացիական հասարակության մասնակցությունը, իսկ Հանձնաժողովի ներկա անդամներին կոչ ենք անում կամավոր հրաժարական տալ: Օրենսդրության արմատական փոփոխություններով նախատեսված կարգով ՀՌԱՀ-ի նոր կազմի ձեւավորմամբ հնարավորություն կստեղծվի իրականացնելու ՀՀ Սահմանադրության 83.2 հոդվածի պահանջները, ինչպես նաեւ` ԵԽԽՎ 2008 թվականի ապրիլի 17-ի թիվ 1609 բանաձեւի առաջարկությունները:

2. Անցած մեկ տարվա ընթացքում առավել ակնհայտ է արտահայտվել Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության` իր կարգավիճակին ու առաքելությանը չհամապատասխանող գործունեությունը: 2008 թվականի նախագահական ընտրություններից առաջ եւ դրանց ընթացքում այս հեռուստաընկերության լրատվական եւ քաղաքական ծրագրերը ներկայացնում էին միակողմանի տեղեկատվություն եւ չէին պահպանում «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի` քաղաքական բազմակարծություն ապահովելու պահանջը: Ավելին, իր գործունեությամբ Հանրային հեռուստաընկերությունը ոչ միայն չէր նպաստում ազգային համաձայնությանը, այլեւ, ընդհակառակը, փոխադարձ ատելություն էր բորբոքում: Նույն ոճով էր այն աշխատում նաեւ հետընտրական շրջանում: ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի հիշյալ զեկույցում արձանագրվել է.  «(…) անընդունելի լուսաբանման (խոսքը արտակարգ դրության ժամանակաշրջանին է վերաբերում – ԵՄԱ) ամենացցուն օրինակը տալիս էր ՀՀ հանրային հեռուստաընկերության առաջին ալիքը (Հ1), որը ոչ միայն անտեսում էր Հրամանագրի դրույթը, այլեւ խախտում էր «Հեռուստատեսային եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի 28-րդ հոդվածի պահանջները, այն է` Հանրային հեռուստառադիոընկերությունում (…) հեռարձակվող հաղորդումներում քաղաքական դիրքորոշման գերակշռությունը (…) արգելվում է»:

Օրենսդրության, հանրային հեռարձակման չափանիշների, պրոֆեսիոնալ նորմերի խախտման ողջ պատասխանատվությունն ընկնում է Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի վրա: Մենք համարում ենք, որ  Խորհրդում, օրենսդրական համապատասխան փոփոխությունների արդյունքում, պետք է հավասարապես ներկայացված լինեն ինչպես իշխող քաղաքական ուժերի, այնպես էլ ընդդիմության առաջարկած մասնագետները: Այդպիսով կկատարվի ԵԽԽՎ 2008 թ. ապրիլի 17-ի 1609 բանաձեւի առաջարկությունը. « (…) օրենսդրությունը բարեփոխելուց զատ, իշխանությունները պետք է քայլեր ձեռնարկեն` ապահովելու Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի անկախությունն ու բազմակարծությունն առօրյա գործունեության մեջ»: Եվ իբրեւ Հայաստանի հանրային հեռարձակման բարեփոխումների առաջին քայլ, մենք տեսնում ենք նաեւ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի ողջ կազմի կամավոր հրաժարականը:

3. Խոսքի ազատության համար հատկապես վտանգավոր նախադեպ էր 2008 թվականի մարտի 1-ից 20-ը Հայաստանում նախնական գրաքննության կիրառումը, թեպետ դա արգելված է ՀՀ օրենսդրությամբ, եւ Արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին ՀՀ նախագահի հրամանագրով կամ որեւէ այլ պաշտոնական փաստաթղթով այն նախատեսված չէր:

Մենք պահանջում ենք` մարտի 1-ի դեպքերի ու դրան հաջորդած իրադարձությունների անկախ հետաքննությունը, որ պետք է իրականացվի ԵԽԽՎ թիվ 1609 բանաձեւի համաձայն, ներառի նաեւ ուսումնասիրություն, թե ովքեր, ում հրահանգով եւ ինչ իրավական հիմքով էին անցկացնում նախնական գրաքննություն, եւ պատասխանատուները պատժի ենթարկվեն ՀՀ օրենքներով:

4. Մենք պահանջում ենք դադարեցնել այլակարծության համար հետապնդումները լրատվամիջոցների նկատմամբ` ինչ պատրվակով էլ որ դա իրականացվի: Քաղաքական պայքարը չի կարելի վերածել ընդդեմ ժողովրդավարական արժեքների արշավի, ինչը ավելի է սրում առանց այն էլ լարված իրավիճակը եւ վտանգում երկրի ապագան:

19 մայիսի, 2008 թ.


ԼՂՀ նախագահ  Բակո Սահակյանին

ԼՂՀ ՊԲ Շուշիի առանձնակի գումարտակի և 6-րդ պաշտպանական շրջանի նախկին հրամանատար, պաշտոնաթող փոխգնդապետ Ժիրայր Սէֆիլյանից

Պարոն նախագահ,

Անցյալ տարի ես դիմել էի ԼՂՀ նախագահին՝ ինձ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության քաղաքացիություն շնորհելու հարցով: Այն ժամանակ ինձ պատասխանեցին, որ դիմումս քննության կառնվի ԼՂՀ քաղաքացիության մասին օրենքի ընդունումից հետո, իսկ մինչ այդ նման դիմումները ժամանակավորապես չեն քննվում:

Սույնով վերահաստատում եմ ԼՂՀ քաղաքացիություն ստանալու ցանկությունս և պատրաստ եմ ԼՂՀ քաղաքացիության մասին օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո, ընդունվելիք կարգի համաձայն, նոր դիմում ներկայացնել:

Մինչ այդ ս/թ հունիսի 9-ին ավարտվում է ազատազրկմանս ժամկետը, որին, ի դեպ, դատապարտվել էի ԼՂՀ ՊԲ-ի կողմից որպես մարտական պարգև ինձ տրված զենքի համար: Դատավճռում, մասնավորապես, ասվում էր, որ այդ պարգևը ԼՂՀ ՊԲ ղեկավարությունը ինձ էր հանձնել ինչ-որ կարգի խախտմամբ և այդ պատճառով ես այն պահելու իրավունք չունեի:

Հայտնում եմ նաև, որ Հայաստանի Հանրապետությունում, սկսած առնվազն 2006թ.-ից, իմ նկատմամբ ակնհայտ քաղաքական հետապնդում է իրականացվում:

Այդ ընթացքում ինձ նախ ձերբակալեցին անհիմն մեղադրանքներով, մասամբ արդարացրեցին, մասամբ մեղավոր ճանաչեցին չկատարած հանցանքների համար: Անգամ դատարանում «հաստատված» մեղադրանքի համեմատ անհամաչափ պատիժ կիրառեցին: Հետո նույնքան անհիմն զրկեցին այդ «մեղմ» համարվող պատժից պայմանական վաղաժամ ազատվելու իրավունքից: Բացի այդ, նախորդ տարիներին ՀՀ նախագահը երկու անգամ փաստացի մերժեց ինձ ՀՀ քաղաքացիություն տրամադրել, իսկ ոստիկանության համապատասխան մարմինները չտրամադրեցին մշտական կեցության իրավունք և հիմա էլ հրաժարվում են ընդունել իմ նույնաբովանդակ դիմումները:

Այսօր էլ իմ նկատմամբ քաղաքական հալածանքը տակավին շարունակվում է և դրա նոր արտահայտությունը ինձ Հայաստանից արտաքսելու նախապատրաստվող ծրագիրն է: Հայրենիքից հեռանալու հնարավորությունը ես ինձ համար բացառում եմ, ուստի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունից հայցում եմ քաղաքական ապաստան: Հուսով եմ, որ գոնե Արցախը ինձ չի մերժի:

Հարգանքներով` Ժիրայր Սէֆիլյան
21 մայիսի 2008թ.

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ.- Արցախյան ազատամարտի փառապանծ հերոսներից մեկի սույն դիմումը սոսկ անձնական երանգներ չունի, և փաստորեն ոչ միայն վճռվելու է կոնկրետ մարդու ճակատագիրը, այլև այդ դիմումի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը երևակելու է մեր իսկ վերաբերմունքը մեր պատմությանը, մեր ազատամարտին, մեր սրտացավության ու երախտագիտության աստիճանը նույն այդ ազատամարտի հերոսների նկատմամբ: Եւ սա անհետ չի կորչելու, դիմումի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը պատմության մեջ մնալու է կամ որպես ուսանելի օրինակ գալիք սերունդների համար, կամ էլ որպես նշավակման արժանի երևույթ, որ դեռ երկար ժամանակ կրծելու է մեր հոգին: Ամենակարևորը՝ եթե մենք այսօր չօգնենք ու չաջակցենք մեր հողի ազատագրման ու մեր պետության կայացման նվիրյալին, ապա վաղը դժվար է լինելու մատաղ սերնդի մեջ սերմանել նվիրյալության գաղափարը:

«Դեմո»-ի խմբագրակազմը միանում է Ժիրայր Սէֆիլյանի խնդրանքին և երկրի ղեկավարից ակնկալում դրական պատասխան:

 

Բաց նամակ Արցախի ժողովրդին 

Ողջույն, սիրելի արցախցիներ:

Ուղղակի ապշած եմ ձեր լռությունից. մի ժողովուրդ այսքան ցավ ու տառապանք, վիշտ ու արցունք, մահ ու սարսափ տեսած ու այսքան անհաղորդ ուրիշի ցավին, առավել եւս, որ այդ «ուրիշն» ուրիշ չէ, այլ յուրային, որ ժամանակին  ու առ այսօր էլ ձեր ցավն ու վիշտը կրել ու զգացել է հոգով ու սրտով, իր մաշկի վրա, արյուն ու կյանք է տվել, փարատել ու սատարել է ձեզ, որովհետեւ դա համարել է նաեւ իր գործը, կռվել ու հաղթել է թշնամուն:

Իսկ հիմա դուք այդպես լուռ ու հանգիստ նայում եք, թե ինչպես ձեր երկու զավակները մեր հողի վրա մեր արյունն են թափում, զնդան են նետում ազատամարտիկների, որոնց արյան, առողջության եւ հերոսության գնով հող ազատագրեցինք, հայրենիք ու սահման պահեցինք, ուզում են ընկճել նրանց ոգին եւ զորք ու տեխնիկա են հանում իրենց իսկ ժողովրդի դեմ: Մի՞թե դա է մեր հերոսական բանակի առաքելությունը, որ զավակները դուրս գան իրենց ծնողների, քույրերի, եղբայրների դեմ: Փոխանակ Արցախը բնակեցնելու, դատարկում են այն, մարդկանց բերում այստեղ, նաեւ պաշտոններ բաշխում, որ ապահովեն ու երկարացնեն իրենց  իշխանությունը՝ գիտակցելով, որ ժողովուրդը դժգոհ է իրենցից: Իսկ Արցախի հողը հիմա բանտերում փակված ազատամարտիկների համար սուրբ է ու հարազատ, քանի որ նրանք, ինչպես ասում են, ամագ ունեն այդ հողի վրա, իրենց արյունով ու կյանքով ավելի են քաղցրացրել ու սրբացրել այն, դրա համար էլ երկրաշարժի փլատակներից նոր դուրս բերած հայորդու առաջին հոգսն ու խնդիրը Արցախի հարցն էր, որ զարմացրել էր շատերին:

Մենք հարազատ ու անդավաճան ենք. Արցախը հայկական հող է, ինչպես ասել է մեր հերոս հրամանատար, մտավորական Լեոնիդ Ազգալդյանը. «Սա Հայաստան է, ու վերջ»: Բայց այսօր Ժիրայր Սեֆիլյանի նման քաջարի հրամանատարն  ու Վարդան Մալխասյանի նման հայորդին բանտում են նրա համար, որ համախմբել էին կամավորականներին ու ասել, թե ոչ մի թիզ հող չենք տա: Հիմա արդեն պետք չեն Սասուն Միքայելյանի, Սմբատ Այվազյանի, Մյասնիկ Մալխասյանի, Մանվել Գրիգորյանի նման հրամանատարներն ու ազատամարտիկները:

Սիրելի արցախցիներ, երբեք մտքովս չէր անցնի, որ երբեւէ ձեզ նման բովանդակությամբ նամակ կհղեմ: Երկար սպասեցի, որ մի արձագանք լինի, բայց, ինչպես ասում են, ձայն բարբառո հանապատի: Հավատացեք, որ գրում եմ ձեր նկատմամբ սեր ու հարգանք, պատկառանք ունենալով: Արցախի ու արցախցու հանդեպ ձեւավորված իմ կարծիքն ու պատկերացումները ոչ թե այստեղից-այնտեղից լսածով է, ոչ միայն գրքերից ու ֆիլմերից է, այլ ձեզ հետ միասին ապրած, պայքարած, դառնություն ու քաղցրություն ճաշակած, հաղթանակ ու պարտություն կրած, մահ ու սարսափ տեսած, արյուն թափած, բազում ընկերների կորստյան ցավ ապրած, բարեբախտաբար նաեւ շատերին սպեղանի լինելու, կյանք փրկելու նվիրական առաքելություն ունեցած տասներկու տարիների արդյունք է: Ես չէի կարող չգրել, քանի որ, ինչպես մեծերն են ասել ու կյանքն է ապացուցել՝ երեխաները պատասխանատու չեն իրենց ծնողների վատ արարքների համար: Ամենաշատը՝ նրանք կարող են ամաչել դրա համար եւ եթե գիտակցեն՝ իրենց հետագա լավ գործերով ու արարքներով մասաբ մաքրեն ու մեղմեն ծնողների արածը: Իսկ, այ, ծնողները պատասխանատու են իրենց երեխաների վատ արարքների համար, քանի որ նրանք են կրթում ու դաստիարակում: Ինչ խոսք, միշտ չէ, որ երեխան մեծանում ու գործում է այնպես, ինչպես ծնողը կցանկանար: Ինչպես ասում են` ամեն տուն իր պատուհասն ունի: Սխալներն ու վրիպումներն անխուսափելի են, բայց եթե այդ սխալը գործելիս, առավել եւս հանցանք կատարելիս ծնողը լռում է, չի տալիս իր ծնողական խրատը, չի նախատում ու պարսավում, դա նշանակում է, որ համամիտ է, դեռ մի բան էլ ավելի՝ ոգեւորում է:

Ինձ ճիշտ հասկացեք, ես չեմ կարող ինձ թույլ տալ այդ երկու անձանց հանդեպ վերը նշված որակները վերագրել մի ամբողջ ժողովրդի, դա իսկապես մեղք կլինի, բայց ի՞նչ անեմ, ինչպե՞ս լռեցնեմ հոգուս ճիչը, ցավը, վիրավորանքը, երբ ականջս կարոտ մնաց գոնե ձեր ցավակցական ձայնին կամ այն արտահայտող տողերը կարդալուն:

Գրում եմ այս տողերը որպես հայուհի, նաեւ որպես «Արցախի դուստր», ինչպես դուք եք ինձ անվանել, ինչի համար շնորհակալ եմ և ինչը մեծ պատիվ եմ համարում: Ես ունեմ Արցախում բազում ընկերներ, հրամանատարներ, բարեկամներ, ովքեր ինձ համար նաեւ չափանիշ են եղել մարդկային որակի ու նկարագրի, ահա թե ինչու կուզեի ասել նրանց՝ մեզ հուսախաբ մի արեք, մեղմացրեք մեզ պատճառած վերքերի ցավը, մի կոտրեք ազատամարտիկների ոգին ու հավատը իրենց կատարած սուրբ գործի հանդեպ: Իսկ թե ինչպես՝ որոշեք ինքներդ, ինչպես արժան ու վայել կհամարեք ձեզ: Համենայնդեպս, լռությունն ու անտարբերությունը վայել չեն ձեզ: Դեռ երկար ճանապարհ ունենք միասին անցնելու ժողովրդի երազած եռագույն դրոշով, ազատ ու անկախ Հայաստանով: Մենք չենք թողնի, որ քարերի երկիր, դարերի երկիր, արարման երկիր Հայաստանը դառնա ոստիկանի ու մահակի երկիր Հայաստան:

Ազատ ու անկախ Հայաստան ենք ուզում, ուր կիշխեն ազատ խոսքն ու ոգին:

Սիրով ու հավատով, սկզբունքներիս հավատարիմ՝ ազատամարտիկ-բուժակ

Աղավնի ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Հ.Գ. Ողջունում եմ խմբագիրներ Գեղամ Բաղդասարյանին եւ Նաիրա Հայրումյանին, ովքեր հանդես եկան հայտարարությամբ եւ դատապարտեցին ԶԼՄ-ների գործունեության սահմանափակումները, հատկապես ազատ ու ընդդիմադիր լրատվամիջոցների նկատմամբ: Փառք Աստծո, որ գոնե «Դեմո» թերթի խմբագիր Գեղամ Բաղդասարյանը՝ լինելով զտարյուն մտավորական, արձագանքեց Հայաստանի իրադարձություններին եւ իրոք եղբոր նման ապաշխարեց բոլորի փոխարեն: Դա մարդկային մեծ արժանիք է:

 

ՀԱՐՑԻ ԴՐԱԿԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄԸ  ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ՔԱՅԼ ԿԼԻՆԵՐ

(«Դեմո»-ի հարցին պատասխանում է ԼՂՀ նախկին փոխարտգործնախարար Մասիս ՄԱՅԻԼՅԱՆԸ)

-Պարոն Մայիլյան, շուրջ 15 տարի Դուք աշխատել եք ԼՂՀ ԱԳՆ-ում, իսկ վերջին տարիներին էլ ընդգրկված եք եղել քաղաքացիության հարցերով պետական հանձնաժողովի կազմում: Ի՞նչ եք կարծում, Ժիրայր Սէֆիլյանին ԼՂՀ քաղաքացիություն շնորհելու հնարավորություն կա՞, թե՞ ոչ:

-Կարծում եմ, «Շուշի» առանձնակի գումարտակի հրամանատար Ժիրայր Սէֆիլյանի խնդրանքը լիովին կամ մասամբ բավարարելու հնարավորություն կա: Համաձայն մեր երկրում գործող «ԼՂՀ-ում օտարերկրյա քաղաքացիների իրավական կեցության մասին» օրենքի՝ նրան և ընտանիքի անդամներին առաջին փուլում կարող է տրվել կեցության սովորական կամ հատուկ ձեւ ԼՂՀ-ում, իսկ «ԼՂՀ քաղաքացիության մասին» օրենքի ընդունումից հետո Ժիրայր Սէֆիլյանի խնդրանքը պիտի լիովին բավարարվի: Թեեւ մեզ մոտ կա նախադեպ, երբ ԼՂՀ նախագահն իր հրամանագրերով քաղաքացիություն է շնորհել օտարերկրյա հայազգի քաղաքացիների:

Եթե անգամ օրինական համարենք Ժիրոյի ձերբակալությունը 2006-ին, ապա, միեւնույն է, իրավագիտությունը հուշում է, որ մարդ չի կարող երկու անգամ պատժվել նույն արարքի համար: Հայրենիքում ապրելու՝ հայ հայրենասերի խնդրանքի մերժումը նրա համար կլինի ավելի խիստ պատիժ, քան արդեն կրած առաջին պատիժն էր:

Իսկ ահա Ժիրայր Սէֆիլյանի խնդրանքը կատարելը շատ կարեւոր նշանակություն կարող է ունենալ: Նախ՝ նման քայլով Արցախը համայն հայությանը ցույց տված կլիներ, որ քաղաքական կոնյունկտուրայից անկախ կարող է երախտագետ լինել բոլոր նրանց, ովքեր այս կամ այն կերպ աջակցել են ԼՂՀ պաշտպանությանն ու կայացմանը: Երկրորդ՝ այդկերպ մենք կարող ենք ակնկալել Սփյուռքի գործուն աջակցությունը ԼՂՀ դեմ հնարավոր զինված ագրեսիայի դեպքում:

Հարցի դրական լուծումը բարոյական քայլ կլիներ, որը լիովին հարիր կլիներ մեր համազգային շահերին:

——————————————————————————————

Մենք

ԿՈՆՍԵՐՎԱՏԻՎ  ՀԵՂԱՓՈԽՈԻԹՅՈՒՆ

Արծրուն ՊԵՊԱՆՅԱՆ
(սկիզբը` նախորդ համարներում)  

ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐ 

«Այն խոսքը, թե` ով առավոտ քնից շուտ վեր կենա, նա է իշխանության տերն ու տնօրենը, այս պարագայում կարելի է հանգիստ խղճով թույլատրել, որ այդ վարկաբեկիչ խոսքը վերագրվի Հայաստանի Հանրապետական կառավարությանը»,- գրել է «Աշխատանք» թերթը 1919 թվականի փետրվարին:

«Մեր պաշտոնեության 90 տոկոսը զեղծարար է: Զեղծում ու կեղծում են ամենքը, ալան-թալան են անում բոլորը, ովքեր ծույլ չեն, որովհետև որքան շատ են զեղծում ու հափշտակում` այնքան բարձրանում է նրանց աստիճանն ու պատիվը»,- նշել է «Հայաստանի աշխատավորը»:

Հայաստանի տարածքի Վարչակազմի ու միլիցիայի տեսուչ Բագրամյանցի 1919 թվականին գրած զեկուցագրում նշված է. «Միլիցիայի պետին հայտնի չէր, թե ինչ է կատարվում տեղամասերում, կոմիսարները ոչինչ չգիտեին իրենց օգնականների գործողությունների մասին, որի ապացույց կարող է ծառայել այն փաստը, որ ինչ-որ գողության համար Ալեքսանդրապոլում ձերբակալվել էին 15 կանայք, տղամարդիկ և օրիորդներ: Նրանք պահվել էին մոտ տասնհինգ օր, նրանց նկատմամբ կիրառվել են իսկական տանջանքներ, առանց տարբերելու սեռն ու հասակը: Բռնաբարվել են կանայք, և այս բոլորի մասին Միլիցիայի պետին ոչինչ հայտնի չէր…»:

Ղարաքիլիսայում միլիցիայի պետը ձերբակալել էր սպանության մեջ կասկածվող չորս մարդու, «նրանց նկատմամբ կիրառել էին միջնադարյան ինկվիզիցիայի դարաշրջանը հիշեցնող տանջանքներ: Ձերբակալվածները հատուկ եղանակով կապվել են հրացանափողին և խոշտանգվել: Նրանց մարմինը դաղվել է շիկացած երկաթե ձողերով», որի հետևանքով նրանք խոստովանել են չգործած հանցանքը: Այդ մարդկանց տներում անցկացվել էին խուզարկություններ՝ «առանց ձևականությունը պահպանելու, և այդ խուզարկությունները ուղեկցվում էին դրամի և այլ շարժական գույքի ավազակային հափշտակությամբ»: Հետո այդ անձանց միլիցիան սպանել էր՝ եղածը բացատրելով որպես փախուստի փորձի հետևանք:

1919 թվականի մարտին Զինվորական նախարարը հետևյալն է գրել Ներքին գործերի նախարարին. «Պետք է անմիջապես հեռացնել Նոր Բայազետի ողջ վարչակազմին, որի համատարած հանցավորությունը երևում է Արտակարգ Հանձնաժողովի կողմից կատարված քննությունից»:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ 

«Մեր քաջարի զորքերը ներկայումս ամենածանր պայմաններում կռիվներ են մղում՝ ապահովելով Հայաստանի սահմանները հյուսիսից և հարավից: Մինչ գիտակից քաղաքացիները ծառայում են զորքերի մեջ, մյուսները ամոթաբար թաքնվում են թիկունքում՝ գերադասելով տաք անկյունն ու անկողինը ռազմական կյանքի չարչարանքից ու զրկանքներից: Ամոթ ու նախատինք այն մարդկանց, որոնք արժանի չեն գիտակից քաղաքացու անվանը: Մեր զորքերը նոսրանում են հիվանդությունից ու կռվի կորստից: Ամեն կողմից շարքերը խտացնելու պահանջներ են ստանում: Այնինչ իմ հայտարարած ներկայանալու օրը անցավ, իսկ ծառայությունից խուսափող դասալիքները ազատ զբոսնում են փողոցներում՝ չուզենալով զորքի շարքերը մտնել, բարձր գնահատելով իրենց թանկ կյանքն ու առողջությունը: Ամաչեցեք փոքրոգությունից, շտապեցեք կենտրոններ՝ ի կատարումն հայտարարված զորակոչի, Հայաստանի բնակչությանն ուղղված Հանրապետական զինվորական նախարարի կոչից: Ալեքսանդրապոլի գավառում երկու ամսվա ընթացքում ձերբակալվել էր 1358 դասալիք, Բայազետում՝ 392, Էջմիածնում՝ 567:

Չօգնեց անգամ «Զորքերի դասալքության դեմ կռվելու մասին» օրենքով խիստ պատիժների սահմանումը: Բայց դասալքությունը դեռ չարիքի փոքրագույնն էր: Զգալի թվով զինապարտներ կոմիսարիատներ էին ներկայանում առանց փաստաթղթերի, պատճառաբանելով, թե այդպիսիք չունեն, հաշվառվում էին հորինովի անուններով, ընդունվում բանակի շարքերը և պարենավորվելով ու հագուստ ստանալով՝ անպատիժ կերպով դասալքում՝ ողջ պետական գույքի հետ միասին: «Գործուղման ժամանակ շրջագայելով Ղարաքիլիսա, Քոլագերան ու Ջալալ-Օղլի շրջանի գյուղերով, ես նկատեցի մեծ քանակությամբ դասալիք զինվորներ, որոնք շրջում էին գյուղում: Դասալիք՝ առողջ ջահել տղային կարելի է տեսնել և գյուղի խանութում՝ մանր առևտրով զբաղվելիս: Ինձ մոտենում էին տեղի միլիցիայի հետ միասին և խոսում ինձ հետ, բոլորովին չամաչելով ու չվախենալով, որ իրենք հանցագործներ են, և իրենց կարող են ձերբակալել: Ողջ գյուղը հագած է զինվորական հագուստ, հաճախ նույնիսկ՝ ուսադիրներ: Ըստ երևույթին, տեղական վարչակազմը բոլորովին չի պայքարում այդ չարիքի դեմ և մտադիր չէ ձերբակալել դասալիքներին ու պետական զգեստը գողացողներին այն ժամանակ, երբ հայկական բանակի շարքերը նոսրանում են օր-օրի և նա քայլում է համարյա տկլոր: Դասալքությունը չի կրճատվում: Քանի որ դասալիքները ապրում են իրենց գյուղերում ու քաղաքներում: Զորքերը, չունենալով համալրում, հալումաշ էին լինում և ի վիճակի չեն կատարելու իրենց վրա դրված ծառայությունը»,- ցավով արձանագրել է Հայաստանի զինվորական շտաբի պետը:

ՆԵՐՔԻՆ ԹՇՆԱՄԻ

Անցյալ դարասկզբի քաղաքական միտքը իրավիճակի լուրջ վերլուծություններ անելու, ժողովրդի բացասական հատկանիշների ծագման պատճառները պարզելու և ելքի հիմնավոր ուղիներ առաջարկելու փոխարեն բոլոր դժվարությունները հիմնականում պայմանավորում էր իշխող կուսակցության գործունեությամբ: Քչերը փորձեցին Առաջին Հանրապետության տարիներին դրսևորված քաոսը պայմանավորել ժողովրդի անցյալով և վերլուծել հասարակության հոգեբանությունը: Այս խնդիրների վերլուծությանն իր կյանքը նվիրած, Տարոնականության հիմնադիր Հայկ Ասատրյանի եզրահանգումն ավելի քան սահմռկեցուցիչ էր. հայ ժողովրդի մեջ ձևավորվել է մարդու մի տեսակ, ում հիշողությունից դարավոր ստրկության արդյունքում ջնջվել են «ազգ», «հայրենիք» զգացումները և ով սեփական ժողովրդի ու հայրենիքի հանդեպ վարվում է այնպես, ինչպես կվարվեր թուրքը: Մարդու այս տեսակը նա կոչեց թուրքացած հայ՝ գտնելով, որ այն ազգի գոյության հիմնական հակառակորդն է, և հայի այդ տեսակի դեմ պայքարը պիտի լինի հասարակության գլխավոր խնդիրը:

Գարեգին Նժդեհը ևս գտնում էր, որ դաժան պատմության արդյունքում ժողովրդի մեջ առաջացել է հայի յուրահատուկ տեսակ՝ ներքին թշնամի: «… Իրենից ի՞նչ է ներկայացնում ներքին թշնամին՝ հոգեբանորեն: Ո՞վ եւ ի՞նչ է դա որպես հոգեբանական նկարագիր: Անարին է դա: Դա կենդանի համադրութիւնն է հին փառասէր հայու եւ դարերի ընթացքում օտար լծերի տակ տկարացած, անարիացած հայու… Անարին է դա, Տիգրան Մեծի եւ Արշակունիների աշխարհակալ հայութեան փառասիրութեամբ օժտված, բայց դարերի ստրկութեան մէջ իր արիութիւնը կորցրած հայն է ներքին թշնամին: …Իսկ նմանը եւ դժբախտ է, եւ դժբախտացնող. իսկ նմանը չար ոյժ է, չարագործ, հրէշ:… Քանի դեռ հայ մարդու փառասիրութեան չէ միանում վտանգն ու մահը անգիտացող արիութիւնը, քանի դեռ կայ անարի հայը կը լինի ներքին թշնամին. իսկ քանի դեռ կայ այդ հրեշը, քաղաքական աւելի բարւօք վիճակը երազ պիտի մնայ մեզ համար: …Վատ հայը՝ ահա հայ ժողովրդի դարերի եւ այսօրւայ դժբախտութեան գլխավոր պատճառը» (Գարեգին Նժդեհ, «Անարիութիւնը  մայր չարյաց», 1926թ.):

 ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆ

Թուրքական իշխանությունների դեմ տասնամյակներ տևած հակադրության ծնունդ սակավաթիվ գաղափարակիրներն ու մտավորականները բոլշևիկների գալուն պես հեռացան երկրից: Հայաստանն ընկղմվեց կարմիր տեռորի մեջ, և այն, որ իշխանափոխությանը հաջորդած շրջանում տեղի ունեցած դաժանությունների քանակով Հայաստանն առաջինն էր Անդրկովկասում, կարելի է բացատրել, թերևս, հիմք ընդունելով Հայկ Ասատրյանի դրույթը: Երկրի խորհրդայնացումից հետո, հետագա տաս տարիների ընթացքում համայնավարները նախանձելի հետևողականությամբ ոչնչացրին կամ աքսորեցին վերջին ազգայնականներին՝ Դաշնակցություն կուսակցության անդամներին: Իսկ երեսունականներին տեղի ունեցած հայտնի իրադարձություններից հետո ժողովուրդն այս էլ որերորդ անգամ հայտնվեց սերուցքից գրեթե զուրկ վիճակում: Խորհրդային ռեժիմն իր անվտանգ գոյությամբ մտահոգված՝ յոթանասուն տարում ձևավորեց մարդու ձևախեղված մի տեսակ, որը գիտությանը հայտնի է «հոմո սովետիկուս» անվամբ: Դա իրավիճակին հարմարվելուն վարժեցված, անըմբոստ, զգուշավոր, սեփական պատյանի մեջ պարփակված, իշխանական համակարգի առջև ստրկացված, երկկենցաղ (յուրայիններին մեջ՝ այլ, հասարակության մեջ՝ իրեն բոլորովին այլ կերպ դրսևորող) մարդն էր, որի գիտակցության մեջ դաջված էր «ինձանից ոչինչ կախված չէ, ես ոչինչ փոխել չեմ կարող»՝ հասարակական կյանքի կարգավորման գործում իրեն ոչ մի դեր չվերապահող թեզը:

Վաթսունական թվականներին, երբ խորհրդային ռեժիմը զգալի թուլացավ, ստեղծվեց հնարավորություն վակուումը թույլատրելիության սահմաններում լցնել ազգային արժեքային համակարգով, բայց քանի որ պատմությունը մեզ այդպիսի համակարգ մշակելու հնարավորություն չէր ընձեռել՝ չունեինք այն, և ազգային մտակեցվածքի՝ կաշկանդումներից ձերբազատված բացասական դրսևորումները հետզհետե սկսեցին այլասերել հասարակական կյանքը՝ դարձնելով այն տրամաբանությունից իսպառ զուրկ: Սկիզբ առած կաշառակերությունը դանդաղ սողոսկեց բոլոր ասպարեզները, իսկ ութսունականներին այն ամբողջապես կաթվածահարել էր երկիրը: Կոմկուսին անդամագրվելը դարձավ փողով: Վերնախավի կողմից իրականացվող հանրային ունեցվածքի քողարկված թալանը ստորին շերտերին դրդեց տնտեսական մանր ու մեծ հանցագործությունների: Պետական որևէ գործարանի հարևանությամբ ապրող բնակչությունն իր գլուխը պահում էր գործարանից գողացված ապրանքի իրացումով: Ոստիկանությունը հմտացավ մարդկանց գրպանը թմրանյութ գցելու մեջ, տեղական իշխանությունները քաղաքացիներին հուզող հարցերը կարգավորելու փոխարեն վերածվեցին քաղաքացիների համար բարդություններ ծնող օղակների: Օրենքի և առողջ տրամաբանության փոխարեն հասարակական կյանքը սկսեցին կառավարել հովանավորչությունն ու անձնական շահը: Դատարանը դարձավ կրկնակի ծախու՝ իշխանությանը և փողին: Խելացի երեխաներին ուսման տալու և դրանով իր ապագա զարգացումը երաշխավորելու փոխարեն հասարակությունը սկսեց բուհական կրթություն ապահովել դրամատեր միջակությունների համար: Ձևավորվեց խորհրդահայ առևտրի համակարգը, ստվերային եկամուտը դարձավ կյանքի նորմ, պետությունից գողանալը դիտվեց հերոսություն: Ցեխավիկը հորջորջվեց աղա տղա, դարձավ իրականության մեջ որոշիչ գործոն և ընդօրինակման արժանի տիպար, իսկ խելքն ու տրամաբանությունը վերածվեցին ավելորդության: Ազնիվ և հիմար բառերը դարձան հոմանիշ, «ինտելիգենտ» արտահայտությունը դարձավ հայհոյանք, իսկ իրենց մտավորական կոչողները կամ սսկվեցին, կամ խորհրդային կարգերը փառաբանեցին` հանուն օրվա հացի և արտոնությունների: Ընդդիմանալու ընդունակները վաղուց էին ոչնչացվել՝ երկու հազար տարի անընդմեջ:

Հասարակության մեջ ձևավորվեց իրեն էլիտա կոչող կաստա, որը սեփականացրեց իշխանությունը:

ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ ՓՈՒԼԻ ԳՈՐԾՈՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻԶՄԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՂԵՏԸ

Խանդավառ կերպով ընկնելով կապիտալիզմի գիրկը, մենք գիտեինք միայն այն, որ տնտեսական այդ համակարգը բարեկեցություն է բերել աշխարհի մեծ մասին: Գիտեինք նաև, որ կապիտալիզմն սկսվում է կապիտալի նախասկզբնական կուտակումից, իսկ թե ինչ է իրենից ներկայացրել և ինչպես է ընթացել այդ գործընթացը կապիտալիզմի հայրենիք Արևմուտքում՝ ունեինք մոտավորապես այն պատկերացումը, որն իշխող է եղել քաղաքատնտեսության հայրերի մոտ երկու հարյուր տարի առաջ. «Գոյություն ունեին, մի կողմից, աշխատասեր և, առաջին հերթին, խնայող բանական ընտրյալներ ու, մյուս կողմից, ծույլ թափթփուկներ, որ վատնում էին այն ամենը, ինչ ունեին, դեռ նույնիսկ ավելին… Ստացվեց այնպես, որ առաջինները հարստություն դիզեցին, իսկ վերջիններիս մոտ, վերջիվերջո, իրենց մաշկից զատ վաճառելու ուրիշ ոչինչ չմնաց»: Մոտավորապես այսպիսի քնքուշ պատկերացումներ ունեին նաև համազգային շարժման մեր առաջնորդները, երբ ժողովրդին խոստանում էին բարեկեցիկ երկիր: Մինչդեռ կապիտալիզմի սկզբնավորումն իրականում ուղեկցվել է նմանը չունեցած դաժանություններով, սոցիալական աղետով, որպիսիք առկա են այսօր նաև մեզանում:

Առաջինն այդ դաժանությունների մասին հիշատակել է Մարքսը, հանգելով այն հետևության, որ կապիտալիզմը սկսվել է ոչ թե բարերար կուտակումներով, այլ ագրարային դաժան հեղափոխությամբ:

Մարքսն առաջինն էր, որ փաստեց, թե կապիտալիզմի կայացումն ամենևին նույնական չէ քաղաքական հեղափոխության հետ. վերջինիս դեպքում փոխվում է պետական իշխանության և իրավական հարաբերությունների համակարգը, իսկ ահա առաջինի դեպքում տեղի է ունենում սոցիալական կատակլիզմ և արմատապես փոխվում են ունեցվածքային /գույքային/ հարաբերությունները, ընդ որում՝ փոխվել ասելով հասկացվում է միևնույն երկրի փոքրամասնության կողմից հասարակության մեծամասնության թալանը:

Շուկայի զարգացման ոչ մի օրենքով հնարավոր չէր բացատրել զանգվածային այն չարագործությունները, որ տեղի ունեցան Անգլիայում հողերի «մաքրման» ժամանակ, եվրոպական մյուս երկրներում, ԱՄՆ-ում:

Կապիտալիզմի այլ տեսաբաններ պարզեցին, որ ունեցվածքի վերաբաժանման ժամանակ հասարակության ներսում տեղի ունեցած գենոցիդն ուներ մշակութային-հոգեբանական շարժառիթ. դա Աստվածընտրյալության գաղափարն էր, համաձայն որի հասարակության մեջ կան Աստծո կողմից ընտրված մարդիկ, որոնց տրված է իշխելու, փրկվելու, հավերժական կյանքով ապրելու արտոնություն, իսկ մյուսները մարդակերպ անասուններ են, որոնց կարելի է նաև անխնա ոչնչացնել…

(շարունակելի)

——————————————————————————————-

Արձագանք

ԱՅՈ՛, ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԸ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՎԵԼ Է

«Դեմո»-ի հարգարժան խմբագիր:

Ստեփանակերտից ինձ տեղեկացրին, որ Ձեր թերթը տպագրել է պրն. Հրաչիկ Հարությունյանի հերթական «մերկացումը»` այս անգամ Տիգրանակերտի մասին: Կարդացի ինտերնետային կայքում և շատ տխրեցի: Ոչ թե պրն Հարությունյանի համար: Տխրեցի այն բանի համար, որ կարողանում եք այդպես հանգիստ, անտարբեր, ինտրիգի թաքուն ակնկալիքով թույլ տալ, որ գիտական նման լուրջ բացահայտման վրա ցեխ շպրտի հենց մեր ջանասեր ու կիսագրագետ հայրենակիցը: Կարելի էր, չէ՞, մի քիչ տարակուսել, որ դժվար թե Համլետ Պետրոսյանը չհասկանա սովորական բառերի իմաստը, կամ զուրկ լինի տարրական բարեխղճությունից. լավ թե վատ, մարդը հարյուրից ավել գիտական աշխատությունների և հրապարակումների հեղինակ է և երևի գիտի ինչպես օգտագործել ու գնահատել նախորդների աշխատանքը: Թե՞ մենք պատրաստ ենք վարկաբեկել մեր ցանկացած հաջողություն, հանուն նրա, որ գավառական բավականությամբ ասենք, չէ՛, էս մարդն էլ (այսինքն` ես, որի անունը չեք էլ ուզում տալ) էն չի: Ես հիսուներեք տարեկան եմ, երբեք չեմ արձագանքել որևէ թերթային հոդվածի, ու մեծ ցավով եմ հիմա պատասխանում:

Հրաչիկ Հարությունյանը պատվից ցածր է համարել գրել, որ զեկուցողը ես եմ եղել, որ նա հենց ինձ է ուզում դաս տալ: Բայց այդ զեկուցմանը ներկա են եղել բազմաթիվ լրագրողներ, նաև Ձեր թերթից, կարելի էր, չէ՞, գոնե նրանցից հետաքրքրվել, թե ինչի մասին է խոսք գնացել:

Այն, որ Շահբուլաղի մերձակայքը համարվել է Տիգրանակերտի տարածք, այն էլ սկսած Սարգիս Ջալալյանցից, անշուշտ քաջ հայտնի է հայագիտությանը: Բավական է ծանոթանալ Տիգրանակերտի մասին մեր արշավախմբի կողմից հրատարակած առաջին երկու հոդվածներին (Հ Պետրոսյան, Ժ. Խաչատրյան, Ա. Փիլիպոսյան, Վ. Սաֆարյան, «Արցախի Տիգրանակերտի և շրջակայքի հնագիտական հետազոտության հիմնական արդյունքները – Հայաստանի ազատագրված տարածքը և Արցախի հիմնախնդիրը», Եր., 2006, էջ 361-365: Հ Պետրոսյան, Ժ. Խաչատրյան, Ա. Փիլիպոսյան, Վ. Սաֆարյան, Արցախի Տիգրանակերտի ենթադրվող տարածքի և շրջապատի հնագիտական հետազոտության հիմնական արդյունքները – Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություն. անցյալը, ներկան և ապագան, Միջազգային գիտաժողով, Զեկուցումների ժողովածու, Եր., 2007, էջ 434-445), որպեսզի պարզ դառնա, որ մենք (նկատի ունեմ արշավախմբի անդամներին), մեր մասնագիտական կոչման բերումով, մատենագրական և ճամփորդական տեղեկությունների մասին անշուշտ գիտեինք շատ ավելի լավ և շատ ավելի մանրամասն, քան պրն. Հարությունյանը:

Տիգրանակերտի մասին` քաղաքի հայտնագործումից ի վեր մոտ մեկ տասնյակ գիտական հոդվածներ են լույս տեսել, զեկուցումներ են կարդացվել միջազգային գիտաժողովներում, և մարդիկ հասկացել են, որ խոսքը վերաբերում է անտիկ` այսինքն Տիգրանի ժամանակ կառուցած քաղաքի հայտնաբերմանը, որի հսկայական ավերակները եղել են հողի տակ թաղված և որոնք չեն տեսել և չէին կարող տեսնել նախորդ այցելուները: Իսկ եթե մի երկու բան էլ տեսել են, ինչպես ադրբեջանցի մի քանի գիտնականներ, ապա այն չեն համարել անտիկ քաղաքին պատկանող: Ավելին, մինչև մեր պեղումները շատերը որպես Տիգրանակերտի ավերակներ ընդունում էին 18-րդ դարի ամրոցի ավերակները: Մենք ինքներս էլ Տիգրանակերտում բազմիցս ականատես ենք եղել նման կազուսների: Մարդիկ գալիս են, շրջում լեռան ստորոտում գտնվող աղբյուրի շուրջը և կարծում, թե գետնի երեսին երևացող, երկու հարյուր տարվա հնություն ունեցող ավերակները Տիգրանն է կառուցել: Նույնիսկ 2006թ. նկարված «Բարի գալուստ, Արցախ» հեռուստաֆիլմում, երբ արդեն Տիգրանակերտի ավերակների ճշգրիտ տեղը հստակորեն որոշված էր և անտիկ կառույցների որոշ հատվածներ էլ պեղված, Տիգրանակերտը ներկայացվում է բացառապես 18-րդ դարում կառուցված և 20-րդ դարի 70-ական թթ. ադրբեջանցիների կողմից չափազանցություններով վերականգնած ամրոցի մանրամասն ցուցադրությամբ: Ուրիշ ոչինչ: Համոզված եմ, որ մինչև մեր պեղումները այդպես է կարծել և մեր քննադատը: Եվ դա բնական է, նա մասնագետ չէ, և կարիք չկա այդպիսին ներկայանալ այն բանից հետո, երբ մասնագետներն արդեն հայտնաբերել են իրական  ավերակները:

Եթե մեր քննադատը մի քիչ ավելի ուշադիր լսեր իմ խոսքը կամ մի քիչ ավելին կարդար, ապա կհասկանար, որ կոնկրետ այդ հավաքի ժամանակ ես խոսել եմ ոչ թե Մակար Բարխուդարյանցի, այլ Սեդրակ Բարխուդարյանի մասին: Եվ ահա թե ինչու: 1950-ական թթ. Շահբուլաղից մոտ ութ կիլոմետր հեռու գտնվող Գյավուրկալա կոչվող հնավայրում (Սոֆուլու գյուղի մոտ) գյուղատնտեսական աշխատանքների ժամանակ գտնվել էր մի սարկոֆագի (քարե դագաղի) կափարիչ` վրան ընդարձակ հայերեն արձանագրությամբ: Ադրբեջանի ակադեմիան այստեղ շտապ պեղումներ է ձեռնարկել, իսկ արձանագրության տեքստը հրատարակել է Սեդրակ Բարխուդարյանը, որն այդ ժամանակ զբաղված էր Արցախի արձանագրությունների ակադեմիական հատորը կազմելով: Պեղումների հետևանքով բացվել է մի ընդարձակ ամրացված բնակավայր, վաղքրիստոնեական եկեղեցի, մեծ դամբարանադաշտ և այլն: Սեդրակ Բարխուդարյանը, նկատի ունենալով նման մեծ բնակավայրի առկայությունը Շահբուլաղից ոչ հեռու, հավանական է համարել, որ Տիգրանակերտը պիտի փնտրել ոչ թե աղբյուրների անմիջական մերձակայքում, այլ Գյավուրկալայի տարածքում (Բարխուդարյան Ս., Տապանագիր Համամ իշխանի անունով – ԳԱ տեղեկագիր, 1964, թիվ. 1, էջ 61-64): Զարմանալի է, որ պրն. Հարությունյանը, որն զբաղվում է Շուշիի վիմագրությամբ, քաջածանոթ չէ Արցախի արձանագրություններին նվիրված Դիվան հայ վիմագրության ակադեմիական մատենաշարի 5-րդ հատորին (Ս. Բարխուդարյանի` հատուկ այս խնդրին նվիրված հոդվածին նա կարող էր և ծանոթ չլինել), որտեղ Ս. Բարխուդարյանը` Գյավուրկալայի արձանագրության բաժինը վերնագրել է ուղղակի «Սոֆուլու-Տիգրանակերտ», իսկ տեքստում էլ գրում է, թե Տիգրանակերտի մնացորդները հենց այստեղ են գտնվում (տե՛ս Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5. Արցախ /կազմեց Ս. Գ. Բարխուդարյան, Եր., 1982, էջ 135): Եվ նման մոտեցումն ամենևին էլ բացառություն չէր: Օրինակ, Բագրատ Ուլուբաբյանն իր «Դրվագներ Հայոց արևելից կողմանց պատմության» (Եր., 1981) գրքին կցված քարտեզում Արցախի Տիգրանակերտը տեղադրել է Կարկառ գետի ներքնահովտում, թեև նույն գրքում բառացիորեն օգտագործում է և «Շահբուլաղի Տիգրանակերտ» (էջ 34) արտահայտությունը: Արցախի հուշարձանների հայտնի հետազոտող Սամվել Կարապետյանն այս կապակցությամբ գրել է, որ Արցախի Տիգրանակերտը «հետազոտողները տեղորոշում են Շահբուլաղ ամրոցից հյուսիս-արևելք` հռչակավոր աղբյուրի և ներկայիս Թարնոյուտ (Թառնագյուտ) գյուղի (Վանքասարի ստորոտում) և կամ Գյավուրղալա քաղաքատեղիի տարածքում» (տե՛ս նրա «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», Եր., 1999, էջ 227): Տիգրանակերտի տեղադրության հարցում շփոթ կա նաև Հ. Սիմոնյանի ու Հ. Սանամյանի վերջերս լույս տեսած «Վանքասարի հուշարձանները» հոդվածում («Հուշարձան», Գ, Եր., 2005, էջ 159-163): Հեղինակները թեև նկարագրել են Շահբուլաղի շրջակայքը, բայց բնակատեղին երկիցս հիշատակում են Գյավուրղալա-Տիգրանակերտ անունով: Հասկանալի չէ նաև, թե Վանքասարի արևելյան երեք կիլոմետրանոց լանջի կոնկրետ որ հատվածում է վավերացվել անտիկ խեցեղենը, որի մասին հիշատակում են հետազոտողները: Ինչպես տեսնում ենք, Տիգրանակերտի կոնկրետ տեղադրությունը մասնագետների համար այնքան էլ պարզ չէր, և ես իմ խոսքում հենց դա էլ շեշտել եմ: Տվյալները շատ ավելի տարակուսելի են եղել, քան թեթևամտորեն կարծում է մեր քննադատը: Եվ մեր հնագիտական փնտրտուքներն էլ նպատակ ունեին ոչ թե ճանապարհորդների խոսքերի հիման վրա, այլ հնագիտորեն ապացուցելի դարձնել անտիկ քաղաքի առկայությունը կամ բացակայությունը: Ինչն էլ որ մենք արել ենք: Այո, Արցախի հնագիտական արշավախումբը Խաչենագետի ներքնահովտի մի ընդարձակ տարածքում կատարել է մանրամասն հնագիտական հետազոտություն և դրա հիման վրա եզրակացրել, որ հայտնաբերվել է Տիգրան մեծի կողմից կառուցված քաղաքի ավերակները: Ո՛չ Սարգիս Ջալալյանցի, ո՛չ Մակար Բարխուդարյանցի, ո՛չ Լեոյի, ո՛չ Րաֆֆու մոտ որևէ փաստացի, նյութական, ճարտարապետական, առավել ևս հնագիտական տվյալ չկա հօգուտ Տիգրանակերտի: Նրանց համար փաստարկ է ծառայել բանավոր ավանդույթը և (կամ) տեղանքի անվանումը: Այո, ես այդ տեղեկությունները համարում էի լեգենդար, քանի որ հնագետի համար չեն կարող կռվան լինել քարուկիր պատերի (Տիգրանի ժամանակ նման պատեր չէին կառուցում), եկեղեցու ավերակների (Տիգրանի ժամանակ դեռ քրիստոնեություն չկար), գերեզմանոցի հետքերի (Տիգրանի ժամանակ թաղումներն արտաքին նշաններ չունեին) մասին հիշատակությունները, որ բերել են տեղագիրները հօգուտ Տիգրանակերտի: Այս ամենն ի վիճակի՞ է հասկանալ մեր քննադատը:

Կուզենայի մի քանի խոսք էլ ուղղել հենց պրն. Հարությունյանին, որին ճանաչում եմ արդեն չորս տարի, և որն առաջիններից մեկն է իր հիացմունքն ինձ արտահայտել (հիմա համոզված եմ` արտաքուստ և աչառու) թե՛ Շուշիի պեղումների և թե՛ Տիգրանակերտի հայտնագործման առթիվ:

Հիմա ի՞նչ է տեղի ունեցել: Եթե պրն. Հարությունյանը կարծել է, թե ես այնքան էլ տեղին չեմ օգտագործում «հայտնաբերում» եզրը, կարող էր, չէ՞, մոտենալ ինձ և ասել այդ մասին: Կբացատրեի, և Տիգրանակերտը նեգատիվ երանգով չէր երևա հայրենական թերթում: Այդքան բա՞րդ է հասկանալ, որ եթե բամբասում եք Տիգրանակերտը հետազոտողին, հընթացս արժեզրկում եք  հուշարձանը: Բայց պրն. Հարությունյանը նախընտրել է դա անել իր ոճով, «հրապարակավ» ինձ ցույց տալ իմ «տեղն ու արժեքը»: Կարծում եմ, որ պատճառն ուրիշ տեղ է: Երբ 2004թ. Շուշիում հանդիպեցինք, տեսա, որ այս մարդն ահռելի աշխատանք է անում Շուշիի արձանագրությունների հավաքման ուղղությամբ: Հիացա նրա աշխատասիրությամբ, բայց և վշտացա նրա գիտելիքիների պաշարով: Տեսնում էի` շատ է ջանում, բայց և չի կարողանում արձանագրական տեքստերում բառերն իրարից անջատել, նախադասություններ կազմել կամ մտքերը կապակցել: Ստիպված արտանկարում էր արձանագրություններն ու այդպես էլ հրատարակում:  Վիմագրությունը լուրջ գիտություն է, դրա համար կրթություն և մասնագիտական հատուկ կարողություններ են պետք: Ես «համարձակություն» եմ ունեցել դա ասել հենց իրեն: Նաև առաջարկել իմ օգնությունը, որը նա չի ընդունել: Ինչու՞, միայն ինքը կարող է ասել: Վերջերս էլ երկու անգամ, երբ ինձ որպես մասնագետի հարցրել են Շուշիի արձանագրությունները հրատարակելու մասին` այն տեսքով, ինչպես որ հավաքել է պրն. Հարությունյանը, ես առանց վարանելու ասել եմ, որ դա հակագիտական մոտեցում է, այն հարիր չէ հայագիտությանը և պատվաբեր չէ Շուշիի համար: Հիմա էլ նույն կարծիքին եմ: Մի անգամ էլ հեռուստացույցով տեսել եմ, թե ինչպես նա կանգնած մեր հայտնաբվերած պարսպի առաջ` լուրջ տեսքով «բացատրություններ» է տալիս: Ու խնդրել եմ ընդհանուր ծանոթներից մեկին, որ հորդորի պրն. Հարությունյանին զերծ մնալ Տիգրանակերտի շինարվեստի վերաբերյալ ոչ մասնագիտական ու անհեթեթ մեկնաբանություններից: Երևում է` պրն. Հարությունյանն իր կարողությունների մասին այլ կարծիքի է: Ես` տրամագծորեն այլ: Համոզված եմ, որ կիսագրագիտությամբ գիտություն չեն անում, բայց մեծ-մեծ վնասներ են հասցնում: Ինչպես տեսնում ենք:

Անցյալ տարի Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիան ծավալուն մի որոշում է ընդունել այն մասին, որ իրականում ոչ մի Տիգրանակերտ էլ չի հայտնաբերվել, որ դա հայերի հերթական զեղծարարությունն է: Այդ տեքստը կա ադրբեջանական ցանկացած կայքում, կարող եք կարդալ: Նրանց հիմնական կռվանն էլ հենց այն է, որ  Շահբուլաղի տարածքը հայտնաբերված է վաղուց անտի և այնտեղ Տիգրանի ժամանակի քաղաքի ավերակներ չկան: Այո, ադրբեջանական հնագետներն այնտեղ ժամանակին անտիկ քաղաքի հետքերը չեն նկատել: Մենք նկատել ենք, վավերացրել ենք ու պեղումներով էլ ապացուցում ենք: Միթե՞ կարելի է այդքան տրվել վարկաբեկման մարմաջին ու ինքնաբերաբար համաձայնակցել մեր հակառակորդներին:

Ցավոք, Արցախում հայագիտական համայնքը դեռ ձևավորման փուլում է, դեռ չկա գիտական այն դաշտը, որը կարող է սաստել գիտության անվան տակ հնչեցվող կիսագրագետ, հավակնոտ ու բամբասկոտ ելույթները` նետելով դրանք արհամարհանքի աղբարկղը: Տեղին և ժամանակին կլիներ Արցախով զբաղվող հայագետների մի ընկերակցության ստեղծել, որի փորձաքննությունը, խոսքն ու գնահատականը նման պայմաններում խիստ էական կլինեին: Ես քանիցս այդ մասին խոսել եմ ասպարեզի պատասխանատուների և մասնագետների հետ, թվում է մոտ ապագայում ինչ-որ մի բան պիտի փոխվի: Հուսանք և ջանանք:

Մինչ այդ եկեք չվշտացնենք մեզ և չուրախացնենք մեր հակառակորդներին` մեր մեծ գործերը մանր-անձնական ամպերով ստվերելով:

Շատ կուզենայի, որ մենք բոլորս հասկանանք, որ Տիգրանակերտը, մեր մշակութային ժառանգությունն ընդհանրապես շատ ավելին արժեն, քան մեր համեստ գիտելիքների ցուցադրության գայթակղությունը, և առավել ևս այդ համեստ գիտելիքների հիմամբ արվող աճպարարությունները:

Տա Աստված, որ սա իմ առաջին և վերջին մամուլային-հրապարակային պատասխանը լինի մեր մշակութային արժեքների վրա կեղծգիտական ու անձնավորված հարձակումներին:

Ետգրություն. իմ լուսանկարի փոխարեն ուղարկում եմ Տիգրանակերտի միջնաբերդի պեղած հատվածը: Որպես ապացույց, որ այն իրոք հայտնաբերվել է հզոր հողաշերտի տակից:

Համլետ Լ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի 
Արցախի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար, պատմական գիտությունների դոկտոր

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ.- Միանգամայն հիմնավոր է պարոն Պետրոսյանի անկեղծ վրդովմունքը և նրա՝ որպես գիտնականի կեցվածքը: Առավել ևս դժվար է վիճարկել Արցախով զբաղվող հայագետների ընկերակցություն ստեղծելու մասին նրա առաջարկը, ընկերակցություն, որի մասնագիտական փորձաքննությունը շատ կարևոր կլիներ խնդրո առարկա և այլ դեպքերում, ընկերակցություն կամ փորձագիտական խումբ, որի անհրաժեշտությունն արծարծվել է քանիցս:

Այլ հարց է, որ պարոն Պետրոսյանը հավելորդս զգացական է ընկալել մեր թերթի հեղինակներից մեկի՝ Հրաչիկ Հարությունյանի հոդվածը: Համոզված ենք, մեր հեղինակը նպատակ չի ունեցել վարկաբեկելու կատարված ահռելի աշխատանքը և ստվերելու դրա ազգանպաստ դերը, առավել ևս՝ ջուր լցնելու հակառակորդի ջրաղացին (այլապես հոդվածը չէինք զետեղի թերթում): Ընդհանրապես, այս վերջին հանգամանքը (հակառակորդի ջրաղացին ջուր լցնելը) դարձել է մի հերթապահ խարան այլ կարծիքի ճակատին, խեղճացնելով բոլոր նրանց, ովքեր այս կամ այն կարևոր հարցում փոքր ինչ այլ կարծիք ունեն: Հ.Պետրոսյանի մակարդակի գիտնականը, նրա նման մեծ մտավորականն ու զտարյուն հայրենասերը պիտի որ սա բոլորից լավ հասկանար և իր հերթին ջուր չլցներ այս «ջրաղացն» աշխատեցնող «ջրաղացի» մեջ: Առավել ևս անսպասելի էր նրա նման մտավորականի կողմից խնդրի անձնականացման միտումը, ինչը, ցավոք սրտի, այնքան սովորական է դարձել մեր «մտավորական» բանավեճերում, երբ քննարկվում է ոչ միայն կամ ոչ այնքան ասվածը, որքան ասողը:

Ինչ վերաբերում է թերթի դիրքորոշմանը, ապա «Դեմո»-ն այն քիչ լրատվամիջոցներից է, որ ուշի ուշով հետևել է Տիգրանակերտի պեղումներին ու առանձնակի կարևորել թե կատարվող աշխատանքները և թե դրանք իրականացնողների ազգանպաստ ու հայրենասեր էությունը: Մենք այն կարծիքին ենք, որ հիրավի մեծ ու պատմական գործ է արվել, և միշտ էլ  պատիվ ենք համարել Հ.Պետրոսյանի ու գիտական արշավախմբի մյուս անդամների մասին մեր թերթում գրելը:

Բայց նաև որպես ազատ մարդիկ, ազատ լրագրողներ, ազատ լրատվամիջոց միշտ էլ բաց ենք եղել ու բաց ենք լինելու կարծիքների բազմազանության առջև: Ու երիցս համոզված ենք, որ դրանով մենք ջուր չենք լցնում հակառակորդի ջրաղացին:

——————————————————————————————-

Հասարակություն

ԹԱՂՄԱՆ ՀԱՅԵՑԻ ԾԵՍԸ 

Յուրաքանչյուր ազգի ինքնատիպության կարեւոր տարրերից մեկը պատմականորեն ձեւավորված ավանդույթներն են: Ազգային ավանդույթների մեջ հատուկ տեղ ունի թաղման ծեսը: Այն կյանքի ընդհատման, վախճանականության հաղթահարման որոշակի վարվելակերպ է: Թաղումը երբեք չի ընկալվել որպես սոսկ դիակից բաժանվելու միջոց: Բոլոր ժամանակներում էլ խայտառակություն է համարվել առանց արարողակարգի  մահացածին հողին հանձնելը: Մահացածի նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի պահանջի շնորհիվ ստեղծվել են հուղարկավորության ավանդույթներ եւ թաղման կարգեր, որոնք խնամքով փոխանցվում են սերնդե-սերունդ:

Այս տեսանկյուններից ելնելով՝ 1700-ամյա քրիստոնեական անցյալ ունեցող հայը բարեխղճորեն ու երկյուղածությամբ ստեղծել է ննջեցյալի թաղման արարողակարգը, առաջնորդվել դրանով մինչեւ Հայաստանի խորհրդայնացումը: Յոթանասուն տարիների ընթացքում ավանդապահ հային պարտադրել են ընդունելու թաղման աթեիստական արարողակարգ, որի դառը պտուղները դեռ շարունակում ենք ճաշակել: Աստվածմերժական թաղման արարողակարգը թեեւ իր մեջ պարունակում է ավանդական, քրիստոնեական թաղման ծեսի մի շարք տարրեր՝ հոգեհաց, յոթ, քառասունք, տարի, այնուամենայնիվ՝ նպատակ է հետապնդում հանգուցյալին հեռու պահելու Քրիստոսի փրկագործությունից:

Ինչպե՞ս է կատարում թաղման ծեսը ժամանակակից հայերի մեծամասնությունը: Նախ՝ հանգուցյալի հարազատները, բարեկամներն ու ընկերները, հավաքվելով՝ խորհրդակցում, հաշվարկում են, թե ինչքան գումար է պետք դագաղի, գերեզմանափոսի, մեքենաների, դահլիճի, հոգեհացի, ինչպես նաեւ սեղանապետի եւ երաժիշտների (եթե հրավիրում են) համար: Բնականաբար, քանի որ ժամանակակից հայերի մեծամասնության համար հաշվարկված գումարը անհասանելի է, ստիպված պարտք են վերցնում: Մեռելատնից դագաղի դուրսբերման ժամանակ պարտադիր պայման է՝ առանց կանանց ներկայության, փակ դռանը դագաղով երեք անգամ հարվածելը (այս երեւույթը բացատրություն չունի): Այնուհետեւ դիակը տեղափոխվում է բակ, դրվում նախօրոք պատրաստված սեղանի վրա: Հանգուցյալին հրաժեշտ են տալիս հարազատները, բարեկամները, հարեւանները եւ հավաքվածները: Դագաղը վերցնելով սեղանից, նրա փոխարեն քար են դնում եւ որոշ դեպքերում էլ օդում երեք անգամ պտտում: Այս երեւույթները եւս հատուկ բացատրություններ չունեն:

Այնուհետեւ ձեւավորվում է թափորը, որին հիմնականում առաջնորդում են հարազատները եւ կանայք: Եթե գերեզմանատունը հեռու է գտնվում՝ տեղափոխումը կատարվում է մեքենաների միջոցով: Տեղափոխվելով        գերե-զմանատուն, բոլոր հավաքվածները ակտիվ կամ պասիվ մասնակցում են բուն հուղարկավորությանը: Արարողության ավարտից հետո հանգուցյալի հարազատներից մեկը կամ նախատեսված սգո սեղանապետը բոլորին հրավիրում են հոգեհացի, որը տեղի է ունենում մեծ դահլիճներում: Հոգեհացի մասնակիցների թիվը սովորաբար անցնում է հարյուրից եւ կարող է հասնել մինչեւ 300-ի: Հոգեհացի կերակրատեսակների սահմանափակումը վերաբերում է միայն խորոված մսին: Հոգեհացի սեղանը իր առատությամբ ու ճոխությամբ չի զիջում ուրախության համար պատրաստվող սեղաններին: Տխրության սեղանների ամենախոցելի տեղը թերեւս «թամադայությունն» է: Սգո սեղանապետը, ենթարկվելով հանգուցյալի հարազատների կամքին կամ էլ «ըստ ընդունված կարգի» երբեմն բաժակաճառերի, կենացների, բարեմաղթությունների թիվը կարող է հասցնել 7-8-ի: Այդ հանգամանքը կախված է նաեւ հանգուցյալի տարիքից, սոցիալական եւ հասարակական դիրքից, ծագումից, մահվան հանգամանքներից, երբեմն նաեւ՝ եղանակից: Հոգեհացի ավարտից հետո սգո սեղանապետը կամ հանգուցյալի հարազատը հայտարարում է յոթի եւ քառասունքի օրերի մասին: Յոթի եւ քառասունքի ծիսական արարողությունները քիչ են տարբերվում հոգեհացից:

Մինչեւ հանգուցյալի մահվան տարեդարձը նշելը պարտադիր պայման է, որ գերեզմանաքարը պատրաստ լինի: Գերեզմանաքարերը, սովորաբար, թե՛ քրիստոնյաները, թե՛ մուսուլմանները տեղադրում են դեմքով դեպի արեւելք. այն պարզ պատճառով, որ  փրկությունը  Հիսուսի շնորհիվ արեւելքից է գալու:

Գերեզմանաքարի պատրաստման եւ տեղադրման ծախսերը մեծ գումար են կազմում, որը եւ պարտադրում է հանգուցյալի հարազատներին, այն չունենալու դեպքում, նորից պարտք վերցնել: Թե ե՞րբ եւ ինչպե՞ս են վերադարձվելու պարտատերերի գումարները՝ հանգուցյալի առանց այն էլ վշտահար հարազատների «ներքին» խնդիրն է: Ճիշտ է, որոշ չափով պարտքերի մարումը կատարվում է սգո արարողությունների ժամանակ հավաքվող հանգանակությունների հաշվին, որն, ի դեպ, հաճախ կատարվում է ոչ քաղաքակիրթ ձեւով (ցուցադրաբար հավաքվող հանգանակությունը ոչ միայն նվաստացուցիչ է, այլ նաեւ՝ օգնություն կոչվել չի կարող):

Իսկ ո՞րն է մեր ավանդական, թաղման հայեցի ծեսը: Հայ քրիստոնյան հավատում է, որ մարդը կազմված է մարմնից, շնչից եւ հոգուց: Երբ մարդը մահանում է՝ փչում է շունչը, ավանդում է հոգին, իսկ մարմինը հանձնում են հողին: Մահացածի մարմինը հողին հանձնելով՝ ավանդապահ հայը հավատում է, որ հոգին ապրում է: Քրիստոսի շնորհիվ ոչնչացվել է մահվան զորությունը: Մահը չի  ընկալվում իբրեւ կյանքի անզոր ընդհատում, այլ՝ որպես վերադարձի մի նոր, ավելի բազմախոստում կյանք Աստծո ներկայության մեջ: Այդ պատճառով, հայ քրիստոնյան մահացածի վրա չպիտի հեթանոսի նման ողբա, մազերը փետի, կեղծ արտասուքներ թափի (խոսքը անկեղծ սրտով լացելու մասին չէ, որը, ինչպես հայտնի է, թեթեւացնում է վիշտը), այլ պետք է հավատով եւ օրհնությամբ նրան գերեզման ուղարկի, որովհետեւ հանգուցյալը սպասելու է Աստծո շնորհով կատարյալ նորացմանը:

Հայկական ազգային-հոգեւոր ավանդության համաձայն՝ թաղման ծեսը կազմված է երեք փուլից: Մեռելատանը հարազատները հարդարում են դիակը: Նրանք լվանում եւ հագցնում են հանգուցյալին: Հետո դիակը տեղափոխում են դիապատգարակի վրա: Տեղի է ունենում հսկումը դիակի շուրջը: Հսկումի ժամանակ կատարվում են սպասավորություններ, որոնք ուղեկցվում են հանգուցյալի վրա կատարվող սաղմոսներով, աղոթքներով եւ սուրբգրային ընթերցումներով: Այնուհետեւ հանգուցյալին հանդիսավոր թափորով տանում են եկեղեցի եւ դնում եկեղեցու դռան առջեւ, իսկ եթե հանգուցյալը քահանա է՝ եկեղեցու բեմի վրա, սեղանի առջեւ: Հայ քրիստոնյան մեծ նշանակություն է տալիս մեռելատնից դեպի գերեզմանատունը ընթացող թաղման թափորին, որը խորհրդանշաբար պատկերացվում է իբրեւ տեղափոխություն առ Աստված: Եկեղեցին արգելում է ողբերգերը, թաղման թափորն առաջնորդող պարողներին եւ երաժիշտներին, կանանց ու երեխաներին (առջեւից պիտի գնան տղամարդիկ, հետո միայն՝ կանայք ու երեխաները): Խստիվ արգելվում է մեռելատնից մինչեւ գերեզմանատուն ճանապարհին ծաղիկներ թափելը: Եկեղեցու դռան առջեւ եկեղեցական կարգը կատարելուց հետո թափորն ուղղվում է դեպի գերեզմանատուն: Մեր ժամանակներում, քանի որ գործող եկեղեցիները շատ քիչ են, նպատակահարմար է հանգուցյալի դին միանգամից գերեզմանատուն տեղափոխելը: Գերեզմանատան դռան մոտից կանայք պարտավոր են հետ դառնալու: Նրանք իրավունք չունեն մասնակցելու բուն հուղարկավորման արարողությանը, քանի որ կինը, լինելով կյանքի խորհրդանիշը, կյանք տվողը, ըստ Եկեղեցու՝ չպիտի մասնակցի մարմնի թաղմանը, հողի մեջ ամփոփմանը: Այս ավանդույթը Արցախի  որոշ գյուղերում, մասնավորապես՝ Բերդաշենում, պահպանվել է: Բուն թաղումից հետո քահանան կնքում է գերեզմանը: Հոգեւորականները եւ հարազատները վերադառնում են մեռելատուն եւ ավարտում թաղման արարողությունը սաղմոսերգությամբ եւ աղոթքներով: Այնուհետեւ տրվում է հոգեհաց, որի իմաստը կայանում է հանգուցյալի մեղքերի քավելու մեջ: Հոգեհացը նախկինում տրվում էր աղքատներին, որպես սիրո եւ գթածության արտահայտություն: Իսկ հիմա, ըստ եկեղեցական կարգի, հոգեհացին պետք է մասնակցեն հարազատները, բարեկամները եւ ընկերները:

Հոգեհացի եւ ընդհանրապես սգո սեղաններին մատուցվող կերակրատեսակները սահմանել է Եկեղեցին: Այն դարերի ընթացքում փոփոխության է ենթարկվել, կերակրատեսակները փոխվել են, բայց մի բան մնացել է անփոփոխ՝ դրանք պետք է  լինեն պարզ, դյուրամարս եւ սահմանափակ քանակությամբ: Սգո սեղաններին խստիվ արգելվում է ծխելը:  Ըստ սահմանված կարգի, սգո սեղանապետը պիտի կատարի երեք պարտադիր հիշատակումներ, այլ ոչ թե բազմաթիվ կենացներ խմի, ասմունքի, խոսքը ճոխ դարձնելու համար մեջբերումներ անի հայտնի մարդկանցից, «չմոռանա» խմելու բոլոր վայրերից ժամանած հյուրերի կենացները, առանձին-առանձին նշի խնամիներին, հարեւաններին, բարեկամներին, աշխատանքային կոլեկտիվներին եւ այլն:

Երեք հիշատակումների մեջ, բնականաբար,  առաջինը վերաբերում է միայն ննջեցյալին: Սգո սեղանապետը, ըստ կարգի, համառոտ պետք է ներկայացնի ննջեցյալի կենսագրությունը, անցած ուղին եւ ցավակցություն հայտնի նրա ամուսնուն, որդիներին եւ հարազատներին: Երկրորդը՝ ննջեցյալի գերդաստանի եւ նրա հետ բարեկամական, խնամիական կապերով կապված հին եւ նոր ննջեցյալների հոգիների հանգստության համար պետք է հիշատակի, համբերություն ցանկանալով սգո սեղանին մասնակցող բարեկամներին: Երրորդը՝ պատերազմների, կոտորածների, բնական աղետների, արհավիրքների ժամանակ զոհվածների, նահատակվածների եւ անհայտ կորածների հոգիների հանգստության համար պետք է հիշատակի, համբերություն ցանկանալով բոլոր վշտացյալներին: Վերջին բաժակը ավանդաբար խմվում է «նեղություն քաշողների» կենացը եւ եզրափակում սեղանը, ցավակցելով սգո սեղանակիցներին, հարեւաններին, կոլեկտիվի անդամներին, եւ եզրափակում սեղանը:

Իսկ ինչ մնում է սգո սեղաններին բացի սեղանապետից այլ անձանց ելույթներին, Հայ Եկեղեցին չի խրախուսում եւ կտրուկ էլ դեմ չէ, բայց հիշեցման կարգով նշենք, որ այդ երեւույթը հայերս ներմուծել ենք օտար ազգերի թաղման ծիսակարգերից:

Կարծում եմ, ժամանակն է վերականգնելու մեր ազգային ավանդույթների հիրավի ամենախոցելի մասերից մեկը՝ թաղման ծեսը: Գոնե ննջեցյալների հիշատակը հարգենք պատշաճ ձեւով, պաշտպանելով նրանց Աստծո կողմից սահմանված հավասարությունը:

Աշոտ ՍԱՐԳՍՅԱՆ


ԹՈՇԱԿԱՌՈՒՆ` ԿԱՐՄԻՐ ԳՐՔՈՒՄ 

Յուրաքանչյուր աշխատող իր ժամանակին թոշակավորվում է եւ անցնում վաստակած հանգստի, բայց արդյո՞ք հանգիստ է անցնում թոշակառուի «հանգիստը»: 30-40 տարի եւ նույնիսկ կես դար եւ դեռ ավելի նա թրծվել է աշխատանքում, հմտացել, կուտակել փորձ, գիտելիքներ իր մասնագիտության, արհեստի գծով: Լա՛վ, ինքը թոշակի անցավ, հանգստանում է (չնայած դա անհանգիստ հանգիստ է), բա էդ տասնյակ տարիներով կուտակած փորձն ու գիտելիքը ո՞ւր մնացին, ո՞ւմ թողեց: Շատ դեպքերում չնայած աշխատողը հասնում է թոշակային տարիքի, բայց դեռ առույգ է եւ կարող է դեռ երկար տարիներ շարունակել աշխատանքը, չէ՞ որ 70 տարեկանը ղարաբաղցու համար աշխատելու լավ տարիք է: Սակայն աշխատատեղերը պակաս լինելու պատճառով ստիպված ազատում են փորձառու աշխատողին եւ նրա տեղը ընդունում երիտասարդի: Դա անհրաժեշտ է, ուրիշ հնար չկա: Դեռ չենք հասել տնտեսական այն մակարդակին, որ աշխատատեղերը հերիքեն ե’ւ երիտասարդներին, ե’ւ թոշակի տարիքի հասած, բայց դեռ աշխատունակությունը պահպանած մարդկանց: Եւ չնայած այն բանին, որ ստիպված են աշխատանքից ազատել փորձառու աշխատողին եւ ընդունել երիտասարդի, այնուամենայնիվ, ծայրահեղությունը առկա է. շատ դեպքերում կառույցը, հիմնարկը, դպրոցը մնում է առանց հմուտ աշխատողի:

Գալիս են ջահելները եւ… շտապում են, ո՛նց են շտապում: Մի կարճ ժամանակ անցնելուց հետո նրանք կարծում են, թե ամեն բան՝ մասնագիտության, արհեստի, աշխատանքի բոլոր նրբերանգները արդեն յուրացրել են: Արցախի ժողովուրդը շատ վաղուց է նկատել այս շտապողականությունը եւ ստեղծել է այսպիսի մի իմաստուն երգիծական մանրակերտ:

Մի ջահել տղա դարբնի մոտ ընդունվում է որպես աշակերտ: Մեկ շաբաթ աշակերտելուց հետո էլ չի գալիս: Վարպետը հանդիպում է տղայի մորը եւ ուզում է իմանալ, թե ինչ է պատահել, տղան ինչու չի գալիս աշխատանքի:

-Գալիս է՝ ի՞նչ անի, արդեն սովորել է,- ասում է մայրը,- երկաթ ա, էլի, կարմրացնում ես, ծեծում, հա ծեծում եւ վերջում կամ ցաքհատ է դառնում, կամ կացին:

Վարպետի հեգնական պատասխանը սպանիչ էր.

-Դու էդ լակոտին տես, է. ինքը սովորել է՝ հերիք չէ, դեռ մորն էլ է սովորեցրել:

Բայց ինչպե՞ս, ի՞նչ միջոցներով, ի՞նչ ձեւով հնարավոր դարձնել թոշակառուների փորձից, գիտելիքներից օգտվելը: Այս տեսակետից վիճակն առավել մտահոգիչ է հատկապես դպրոցներում: Վիճակը առավել ըմբռնելի դարձնելու համար միայն մեկ օրինակ. N գյուղի դպրոցում բոլորը ջահելներ են, չկա մեծահասակ ուսուցիչ՝ թե կին, թե տղամարդ: Թվում է՝ արտառոց ոչինչ չկա, ամեն ինչ նորմալ է: Բայց այդ գյուղից յոթ երեխատեր մի ծնող /Ղ.Ս.-ն/, պատճառաբանելով, որ դպրոցում մեծահասակ, փորձված ուսուցիչ չկա, քոչել է քաղաք, որպեսզի իր երեխաները ուսանեն փորձառու ուսուցիչներ ունեցող դպրոցում: Մեր կարծիքով, կոնկրետ, գործուն առաջարկներ կարող են անել մեր լավագույն, վաստակաշատ, հարգված ուսուցիչները: Շատ ցանկալի է մամուլում կարդալ նրանց կարծիքը այս հարցի առթիվ:

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Կյանք

ԿՅԱՆՔԻ ՀՄՈՒՏ ՈՒ ԱՆՀՄՈՒՏ ՎԱՐՈՐԴՆԵՐԸ 

Ոչ ոք դեռ չի բացահայտել մարդկային հոգու գաղտնիքներն ամբողջապես ու երևի թե չի էլ բացահայտելու, ով կիմանա… Համենայնդեպս, մեզնից յուրաքանչյուրը ձգտում է գոնե մի հանգույց լուծել այդ խճճված ու խորհրդավոր թնջուկից: Հենց այդ բազմահազար հանգույցներից մեկը փորձեցի լուծել: Տրամադրությանս տակ ունենալով մեկ շաբաթ ու  նախատեսվող փորձիս համար  տարբեր տարիքի, սեռի, սոցիալական տարբեր խավերին պատկանող 20 անձնավորություն՝ սկսեցի աշխատանքս: Առաջնահերթ համարեցի յուրաքանչյուրի տվյալները գրանցելու, որից հետո անցա նրանց օրվա ռեժիմի ուսումնասիրությանը, իսկ հետո խնդրեցի այդ 20 հոգուն պահել օրատետր՝ այնտեղ գրանցելու համար տվյալ օրվա անցուդարձն ու համապատասխան եզրակացություններ անելու:

Փորձը բաղկացած էր 4 հիմնական փուլերից: 1-ին փորձարկման ժամանակ մասնակիցներին հանձնարարված էր օրվա ընթացքում ուշադրություն դարձնել ամեն մի մանրուքի, պատասխանել ամեն մի մարդու արած նկատողությանը, վիճել, անգամ՝ ձայնը բարձրացնել: Դրանից բացի, 1-ի փուլը պահանջում էր շփվել ջղագրգիռ, բարդույթներով լի, կյանքից դժգոհ ու անհաջողակ մարդկանց հետ: 2-րդ փուլը նախատեսում էր ամեն ինչի նկատմամբ անտարբերություն ցուցաբերել, անգամ արհամարհանք՝ ցանկացած երևույթի, իրողության, անձի հանդեպ:  3-րդ փուլը պահանջեց առաջինի ճիշտ հակառակ վարմունքը՝ մասնակիցներին հանձնարարված էր շփվել միայն ու միայն հաջողակ, ուրախ, դրական լիցքեր հաղորդող, կյանքից գոհ մարդկանց հետ: Անհրաժեշտ էր հաճախ ծիծաղել, չմասնակցել տարբեր անիմաստ վեճերի, ուսման ու աշխատանքի բնագավառներում ակտիվություն ցուցաբերել: Նշեմ, որ ամեն մի փուլից հետո յուրաքանչյուր մասնակից իր եզրակացությունները պարտադիր կերպով գրանցում էր օրագրում: 4-րդ փուլն ամենահաճելին էր ամենքի համար՝ ամփոփում էինք արդյունքները:

Պարզվեց, որ այդ 20 հոգուց ամեն մեկն անգիտակցաբար իր յուրաքանչյուր օրն անց էր կացնում առաջին փուլում ընդգրկված երևույթների ներքո, այսինքն՝ ենթարկվում էր ամենօրյա տաղտուկ վեճերին, դժգոհում էր կյանքից, վիրավորվում էր և, որպես հետևանք, հաճախ էր տխրում: Պարզվեց, որ շփվելով նմանատիպ մարդկանց հետ՝ քեզանից անկախ «ընկնում ես նրանց ջրերը», չկարողանալով ապրել ուրախ ու երջանիկ:

Փորձի մասնակիցներն անցան 2-րդ փուլի քննարկմանն ու ասացին, որ լինել անտարբեր չափազանց դժվար է: Ամեն մի երևույթ գնահատական է պահանջում, ավելի ճիշտ՝ մարդու հոգին է պահանջում, որ նա մի գնահատական տա, այդ պատճառով լինել անտարբեր մեծամասնությանը չհաջողվեց:

Իսկ 3-րդ փուլին համապատասխան ապրելը ոգևորեց բոլորին: Մասնակիցները կիսվում էին տպավորություններով: Ահա այն հաճելի քայլերը, որոնք ձեռնարկելով՝ մարդիկ իրենց երջանիկ էին զգում.

-լսում էին ուրախ երաժշտություն,
-հանդիպում էին մանկության ընկերների հետ,
– հաճախ էին դիտում ծիծաղաշարժ ֆիլմեր,
-լինում էին բնության գրկում,
-պարում էին,
-շփվում էին հաջողակ ու դրական լիցքեր հաղորդող մարդկանց հետ,
-հաճախ էին քաղաքից դուրս հանգստանում…

Ինչպես պարզվեց, մարդն ի զորու է ներգործել իր իսկ օրվա վրա, այն դարձնելով ուրախ ու հետաքրքիր: Ճիշտ է, ոչ միշտ է հաջողվում, օրինակի համար՝ ունես կոպիտ տնօրեն կամ տրամադրության մարդ աշխատակից, բայց նույնիսկ այս դեպքում  կարելի է «ինքդ քեզ զգալ սեփական ափսեի մեջ»:

Չգիտեմ՝ ի՞նչ է ինձ հաջողվել փոխել փորձիս մասնակիցների կյանքում, արդյո՞ք կհետևեն նոր բացահայտումներին, թե կշարունակեն ապրել հասարակ մահկանացուի դերում՝ պարզ չէ: Հայտնի է միայն մի բան` ԿՅԱՆՔԸ ՇՔԵՂ ՄԵՔԵՆԱ Է, ԲԱՆԱԼԻՆ՝ ՏՎՅԱԼ ՄԱՐԴՈՒ ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ , ԻՍԿ  ՎԱՐՈՐԴԻ ԴԵՐՈՒՄ ՀԵՆՑ ԻՆՔԸ  ՄԱՐԴՆ Է, ՈՒՂՂԱԿԻ ՉՊԻՏԻ ԲԱՆԱԼԻՆ ՇՊՐՏԵԼ ԱՅՍ ԿԱՄ ԱՅՆ ՏԿԱՐԱՄԻՏ ԵՐԵԽԱՅԻ ԵՏԵՎԻՑ, ՈՐ ՓԱԽՉԻ ՈՒ ՉՔԵՐԾԻ ԱՎՏՈԴ, ԹԵ Չէ ԿԿՈՐՑՆԵՍ ԱՅՆ ՈՒ ՍՏԻՊՎԱԾ ԿԼԻՆԵՍ ՈՏՔՈՎ ՔԱՅԼԵԼ:

Իրինա ՈՍԿԱՆՅԱՆ

 

ԴԵՂԻՆ ԱՎՏՈԲՈՒՍԸ

Դեղին ավտոբուսը երկար ժամանակ փակված էր ավտոտնակում, երկար ժամանակ արեւը չի փայլել նրա ժանգոտած անվադողերին, անձրեւը չի լվացել կեղտոտված ապակիները, խոնավությունից վառ դեղինը խամրել է… Բայց մի օր վերստին հոգի առավ հնամաշ ավտոբուսը, բացեց աչքերը, մթություն տեսավ: Որոշեց դուրս գալ խավարից, անցնել քաղաքի փողոցներով, շփվել մարդկանց հետ, հին զգացմունքները վերապրել:

Ղը՛մ, ղը՛մ, ղը՛մ…

Դուրս եկավ… Արեւի գարնանային շողերը աչքը ծակեցին, իսկ կանաչ ծառերն ու գույնզգույն ծաղիկները իրենց շուրջը ստեղծել էին դրախտային մթնոլորտ: Նա տեսավ մի խումբ երեխաների՝ պարտեզում խաղալիս, լսեց եկեղեցու զանգերի ղողանջների ձայնը: Սիրտը թռվռաց, ամեն ինչ հիանալի է:

Հանկարծ Ազատամարտիկների պողոտայում տեսավ մի խումբ դեռահասների, որոնց պայուսակները շպրտված էին փողոցի մի անկյունում: Նրանք խառնվել էին իրար, հրմշտում էին միմյանց, շորերը քաշքշում, պատառոտում: Նրանք ծեծում էին իրար եւ դեմքներին սարսափեցնող բարկություն տեսավ: Հոգին խռովվեց: Մտածեց՝ հազվադեպ պատահում է: Շարունակեց: Հասավ Փետրվարի 20 փողոցը: Այստեղ էլ երկու երիտասարդ չէին կարողանում ինչ-որ բան կիսել: Նրանք կռվում էին մի աղջկա համար, իսկ աղջիկը մեծ հետաքրքրությամբ ունկնդրում էր նրանց զրույցը եւ մտածում. «Իրոք, ես այնքան գեղեցիկ եմ ու նորաձեւ, որ ինձ համար տղաները գլուխ են կոտրում»: Ավտոբուսը շշմեց՝ ինչպիսի¯ հպարտություն: Հաջորդ կանգառը Ալեք Մանուկյան փողոցում էր: Մեծ ձեռնարկության առջեւ մի պառավ կին էր կանգնել եւ վիճում էր դրա աշխատակիցների հետ.

-Այն ապրանքը, որ ես գնել եմ, երկրորդ օրը կոտրվել է: Ասացեք, ի՞նչ անեմ, ես այնքան ունեւոր չեմ, ոչ նորը գնեմ:

-Ի՞նչ անենք, մենք չենք կարող ոչ դա սարքել, ոչ էլ նորը գնել: Ինքներդ գլուխ հանեք:

Խաբեբայություն: Տատանվող քայլերը ուղղվեց դեպի մեկ այլ փողոց: Ավտոտեսուչը կանգնեցրեց նրան.

-Դուք լրիվ անսարք վիճակում եք գտնվում, Ձեզ պետք է տուգանենք, բայց… Եթե իրար կարողանանք հասկանալ, միգուցե եւ ամեն ինչ լավ ավարտվի:

-Բացեք արկղը, կգտնեք ինչ ցանկանում եք:

Կաշառակերությունն է իր ճիրանները մարդկանց կոկորդները խրել:

Հասավ բանտի առաջը: Այնտեղ ճաղերի հետեւից տեսավ մեկին: Հյուծված էր դեմքը, կարծես օրերով հաց չի կերել: Կարծե՞ս: Ավտոբուսը խորը հիասթափություն ապրեց: Այս դեպքում կասեին. «Քամուց փշրվեց առջեւի վարդագույն ապակին»:

Նա մտածեց. «Մի՞թե մարդկային հոգին այսքան ճղճիմ է դարձել, որ կարող է խփել իր եղբորը, խաբել, կաշառք վերցնել… Իսկ ո՞ւր մնաց սեփական խիղճը, իսկ ո՞ւր մնաց այն հավատը, որ մի օր պատասխան ենք տալու մեր արարքների համար… Չմնաց: Այս գեղեցիկ բնության մեջ, մարդկային գեղեցիկ մարմնում մի նվազ, խղճալի հոգի է ամփոփված»:

Դեղին ավտոբուսը նորից մտավ իր տնակը՝ անիծելով, բայց սրտի խորքում հույս ուներ, որ միգուցե մարդ արարածը մի օր լսի ու հասկանա, նայի ու տեսնի:

Գայանե ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

 

ԷԼԻ ՄԵԿ ԶՈՀ

Բոլորիս է ծանոթ ժողովրդական ասացվածքը՝ «Գեղեցկությունը զոհեր է պահանջում»: Ընկերուհիս ուզում էր գեղեցկության սրահ այցելել, ընկերակցելու համար միացա: Ինչն է շատ Ստեփանակերտում՝ գեղեցկության սրահները, բայց չգիտես ինչու այդ պահին բոլորն էլ զբաղված էին, ուր մտնում էինք՝ առաջին հարցը նույնն էր.

-Դուք նախօրոք հերթագրվա՞ծ եք:
Այստեղ էլ չի բացառվում ԽԾԲ կապը:

Հիշեցի, որ մոտակայքում վերջերս գեղեցկության սրահ էր բացվել, հեռուստատեսությամբ էլ միշտ գովազդում են, բավականին էլ ցածր գներով: Առաջարկեցի մտնել այնտեղ: Գեղեցիկ կահավորված էր ու առաջին հայացքից սպասարկումն էլ կատարվում էր բավականին բարձր մակարդակով: Ինձ սուրճ առաջարկեցին՝ մինչեւ հարդարեցին ընկերուհուս մազերը: Կարծես ամեն ինչ նորմալ էր: Նստած հետեւում էի աշխատանքին: Եվ ի՞նչ, քիչ մնաց սուրճը ոտքերիս լցնեի, հարդարիչը հենց հեռացնում էր՝ ծուխ էր բարձրանում, ոնց որ ջուր լցնեն մարած կրակի վրա: Մազերը փոխանակ հարդարվեին՝ ալիքավորվեցին: Վարսահարդարը, ինչքան ուժ ուներ, ձգում էր ընկերուհուս մազերը, խեղճը քրտնել էր, մի ձեռքով ճակատի քրտինքն էր մաքրում, մյուսով հարդարիչը բռնում: Իսկ հերթական «զոհը» վախից ձեն չէր հանում, ամեն անգամ մազերը քաշելուց խեղճի աչքերը արցունքոտվում էին:

Վերջապես եռանդուն աշխատանքը ավարտվեց, մազերը «հարդարված» էին: Գումարը վճարելուց հետո դուրս եկանք: Նայեցի ընկերուհուս՝ դեմքը կարմրել էր: Ձեն չհանեցի, չէ՞ որ ինքս խեղճին կրակը գցեցի, մտածեցի՝ կանցնի, երեւի շոգից է: Բայց ոչ, գնալով ավելի էր կարմրում:

Բռնեցինք հիվանդանոցի ճանապարհը: Բժիշկն ասաց, որ մազերը վառել են, այդ էլ բավական չի՝ մաշկը նույնպես վառված է:

Այն կարմրել է եւ ուռել:

Իսկապես որ՝ գեղեցկությունը զոհեր է պահանջում. խեղճը մի շաբաթ դուրս չեկավ տնից:

Աննա ՆԱՐԻՄԱՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Խաչմերուկ

ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ ՃԱՇԸ ՀԱՄՈՎ ԷՐ

Համահայկական երգի «Ընծա-2008» մրցույթ-փառատոնի  բացման օրը ԼՂՀ մշակույթի նախարարը մրցույթը համեմատեց իր տատիկի եփած ճաշի հետ, ինչը խոսակցության թեմա դարձավ հաջորդ մի քանի օրերի ընթացքում. հանդիսատեսը փորձում էր հասկանալ, թե հատկապես որ ճաշի է նման այս մրցույթը, իսկ մրցույթի մասնակիցները ստիպված էին ապացուցել, որ իրենք ոչ թե բրինձ կամ սոխ են, այլ երգիչ-երգչուհիներ:

4-րդ անգամ անցկացվող «Ընծա» մրցույթ-փառատոնը այս անգամ եւս կազմակերպվեց ԼՂՀ կառավարության, Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության եւ Երգի պետական թատրոնի կողմից, որոնց իրենց բարձր հովանավորությամբ միացան նաեւ ամերիկահայ բարերարներ Վահե եւ Վերոնիկ Կարապետյանները: «Ընծա-2008»-ին մասնակցեցին 20 երիտասարդ կատարողներ Արցախից, Հայաստանից, Ռուսաստանից, Ուկրաինայից, Վրաստանից և  Լեհաստանից:  Արցախը ներկայացրեցին Տաթեւիկ Բալայանը եւ Արմինե Ալեքսանյանը: Երեք մրցութային օրերի ընթացքում մասնակիցները երգեցին հայերեն և անգլերեն երգեր, իսկ երրորդ մրցութային օրը՝  որեւէ երգի օրիգինալ կատարում:

Հանձնախումբը (ժյուրին) գլխավորում էր Հայաստանի հանրային ռադիոյի տնօրեն Արմեն Ամիրյանը: 13 հոգանոց ժյուրիի կազմը, ի տարբերություն անցյալ տարիների, աչքի չընկավ հայկական էստրադայի ներկայացուցիչների մեծաքանակությամբ: Մրցույթի մասնակիցներին գնահատում էին, ասել է թե՝ ճաշի համը ստուգում էին  Հայաստանից ժամանած, ինչպես նաեւ տեղացի մասնագետներ.  Զոյա Շաքարյան (ԼՂՀ մշակույթի դեսպան), Կարեն Բաբաջանյան («32 ատամ» նախագծի պրոդյուսեր), Նատալյա Ղազանչյան («Շարմ» ընկերության գործադիր տնօրեն), Մարտին Միրզոյան (կոմպոզիտոր), Նառա (երգչուհի), Նարեկ Դուրյան (ռեժիսոր, երաժիշտ), Տիգրան Մկրտչյան (երգիչ), Գնել Նալբանդյան («New Mag» ամսագրի գլխավոր խմբագիր), Անիտա Հախվերդյան (հաղորդավար), Աշոտ Լալայան (երաժիշտ):


Լուսանկարը՝ Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆԻ

Չնայած այն բանին, որ մրցութային օրերի ընթացքում ժյուրիի անդամները խոստովանում էին, որ դժվարանում են կանխատեսել հաղթողին, այնուամենայնիվ, հենց առաջին օրն էլ հանդիսատեսի համար պարզ դարձավ, թե ով է լինելու հաղթողը, ավելի ճիշտ՝ գլխավոր ուտեստը:

ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի կողմից սահմանված գրան-պրին՝ 1 մլն դրամ, շնորհվեց Լիլիթ Հովհաննիսյանին /Երեւան/: Միայն մրցույթի վերջում ժյուրիի անդամները միաձայն փաստեցին, որ հիացած են Լիլիթ Հովհաննիսյանի ոչ միայն պրոֆեսիոնալ կատարումներով, այլն նաեւ բեմական կեցվածքով ու պահվածքով:

Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության մրցանակը առաջին տեղի համար (700 հազար դրամ) տրվեց Գրիգոր Կյոքչիկյանին /Երեւան/, իսկ Լեհաստանից եկած մասնակից Տիգրանուհի Շահինյանին Հայաստանի հանրային ռադիոն երկրորդ մրցանակային տեղի համար պարգեւեց 500 հազար դրամ: Երրորդ մրցանակային տեղին արժանացավ Լիլիթ Հակոբյանը /Քաջարան/, որին 300 հազ. դրամական պարգեւը հանձնեց «Ռադիո Վան»-ը:

Արցախցի մասնակիցները թեև չարժանացան մրցանակային տեղերի, բայց եւ ստվերում չմնացին. ռեժիսոր Նարեկ Դուրյանն իր նվերը՝ ուղեւորություն Փարիզ, հանձնեց Արմինե Ալեքսանյանին: ՀՀ մշակույթի նախարարության կողմից սահմանված 300 հազար դրամ պարգևն էլ հանձնվեց Տաթեւիկ Բալայանին:

Համերգային բոլոր օրերն սկսվեցին ու ավարտվեցին մրցույթի մասնակիցների կատարմամբ հնչած «Ընծա»-ի օրհներգով: Ինչպես փաստեցին կազմակերպիչները՝ այս անգամ մրցույթը առանձնացավ ռոքային ուղղվածությամբ, ինչը նորովի երևույթ է: Եւս մի կարևոր հանգամանք՝ պրոդյուսեր Արթուր Գրիգորյանի կարծիքով մրցույթը ոչ միայն Արցախի անունը կհնչեցնի, այլ նաեւ իսկապես հնարավորություն կտա մասնակիցներին լուրջ քայլեր անել հայկական երգարվեստում:

Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ 

——————————————————————————————-

Общество

Третий сектор как признак демократии?

17 мая в Степанакерте прошел первый Форум неправительственных организаций Карабаха на тему «Общественный сектор в НКР. Пройденный путь и перспективы развития». Форум был проведен при финансовой поддержке правительства НКР, по инициативе и организационно-финансовом участии ряда общественных организаций и ГНКО “Центр международного сотрудничества”.

Подобный Форум в Карабахе был собран впервые. За все годы существования карабахские общественные организации впервые собрались все вместе и впервые увидели многих своих коллег в лицо. Несмотря на разность целей своих организаций, они все составляют третий сектор нашей страны, без которого трудно было бы представить демократическое развитие Карабаха. 

Каринэ ОГАНЯН

Что такое третий сектор? 

Справка: третьим сектором (первый – государство, второй – бизнес) называют организации, чья деятельность направлена на общественное благо. Для своих программ организации, относящиеся к третьему сектору (часто также называемые некоммерческими или неправительственными),  привлекают частные взносы и пожертвования, гранты, используют собственные средства.

Третий сектор – это те, кто не смирился с ситуацией, не ждет милостей от природы. Те, кто, объединившись, пытаются что-то изменить в своей жизни сами. Третий сектор, или НПО (неправительственные организации) призваны защищать права, помогать в беде, разбивать одиночество, не дать умереть таланту, поддержать в новом деле…

По всему миру очень много неправительственных организаций. В Карабахе их насчитывается более 130. Это довольно большая цифра, если учесть, что на каждые 1000 человек в Карабахе приходится одна неправительственная организация. Но, конечно, не все НПО являются деятельными и активно служат тем целям, которые провозгласили.

Первый карабахский форум НПО 

Из зарегистрированных в минюсте НКР 138 организаций на Форум были приглашены лидеры порядка 85 НПО. По справке, предоставленной организаторами, можно узнать, что большинство организаций действуют в столице. Лишь 19 процентов НПО зарегистрированы как районные, при этом большинство их действует в Шуши. Из всех 138 общественных организаций 21 зарегистрированы как спортивные, 25 – как благотворительные. Согласно аналитической справке, около половины зарегистрированных НПО либо вообще не действуют, либо имеют неактивную общественную направленность.

По замыслу организаторов, подобный Форум должен был проанализировать пройденный третьим сектором путь, обозначить проблемы и перспективы сотрудничества – как друг с другом, так и с международными организациями.

НПО и социально-экономическое развитие, или “возможно ли прервать блокаду?” 

Неправительственные организации не вправе заниматься коммерческой деятельностью, но, тем не менее, они взаимодействуют с бизнес-структурами, принимают участие не только в общественной, но и социально-экономической жизни НКР. По словам докладчика, руководителя НПО “Традиция” Валерия БАЛАЯНА, с началом карабахского конфликта границы оказались закрытыми и многие отрасли экономики НКР сильно пострадали. В результате изоляции многие карабахцы утеряли свою решительность, что мешает в бизнесе; им незнакомы новые рыночные и экономические отношения, и страх перед проигрышем мешает начать собственное дело, что препятствует развитию экономики. Что же могут предпринять НПО в этих условиях? Организовывать тренинги и семинары, ярмарки и различные встречи, расширять кругозор и внедрять современные технологии. По словам председателя Союза интеллигентов Арцаха Гагика БАГУНЦА, надо сломать стереотип о невозможности прорвать блокаду – хотя бы в сфере науки и образования и в некоторых других областях это можно сделать. Руководитель агентства по развитию туризма Сергей ШАХВЕРДЯН привел пример проведения туристической выставки в Москве, на которой они в первый год были представлены как НКР, а потом – после протестов азербайджанских коллег – представлялись как “Нагорный Карабах” или же вообще не приглашались на выставку. По его словам, в подобных случаях только неправительственные структуры могут лоббировать интересы своих бизнес-структур и влиять на решения. Руководитель Центра международного сотрудничества Жанна КРИКОРОВА сказала о том, что надо не ждать помощи откуда-то, а вносить и свой вклад во многие процессы. “НПО избалованы, чаще всего они говорят – “пусть этими вопросами занимается правительство”. А мы как гражданское общество не должны ждать, мы должны сами быть активны и менять ситуацию – вместе”…

НПО и демократические процессы, или “демократия разрушает наш дом”

Ни для кого не секрет, что об уровне демократии в государстве судят по развитию гражданского общества. Насколько наши общественные организации влияют на демократические процессы, какие проблемы существуют в этой сфере? В своем докладе президент Степанакертского пресс-клуба Гегам БАГДАСАРЯН призвал своих  коллег к искреннему разговору. “Гражданское общество должно быть многополюсным, и третий сектор должен внести свой вклад в создание многополюсного общества у нас. НПО не должны быть ни рядом с властью, ни рядом с оппозицией – они должны быть самостоятельным полюсом, третьей силой, посередине. Общественные организации должны быть рядом с обществом, рядом с самыми незащищенными. Они должны контролировать власть и быть независимыми от нее. При этом очень трудно развивать гражданское общество в непризнанном государстве, но, с другой стороны, без наличия здесь гражданского общества мир не признает НКР”. Гегам Багдасарян отметил тот факт, что многие НПО-ошники часто имеют больше возможностей влиять на разные международные структуры в деле признания Карабаха, чем власти. Именно у НПО больше средств и контактов, чтоб довести до мира свою позицию, и в различных частях света именно НПО-ошники защищают позиции карабахского народа. “Мы должны стать демократической страной, и в этом случае у мира не будет выбора кроме как признать нас. Ведь что такое демократия? Это – защита прав человека. Разве это чуждо нашему обществу?” – сказал докладчик. После доклада развернулась интересная дискуссия. “Демократия привносится в Карабах извне – завозится также как и продукты питания, – сказал руководитель “Братства “Месроп Маштоц” Самвел БЕКТАШЯН. Демократия разрушает наш дом. Она привносится евреями по программе “Управляемый хаос”. И ответ ему: “Что плохого в европейских демократических ценностях, если брать из них то, что близко нам? Ведь европейские ценности основаны на христианских – тех, на которых уже много веков подряд строится армянская система ценностей! Демократия – это способ выжить для нас”… “Демократия – очень даже нужная вещь. У нас должно быть общество, в котором меньшинство может реализовать свои права. Каждый должен иметь собственное мнение, и обидно, когда за собственное мнение люди получают пулю в лоб”, – сказала руководитель НПО “Вита” Аревик ПЕТРОСЯН. Правозащитники Г. Сафарян и А.Восканян, говоря о проблемах в своей сфере, сказали, что сами нуждаются в защите своих прав. “Кто пойдет к доктору, если у него нет средств для лечения? Наши руки коротки – и часто на наши запросы представители соответствующих структур посылают нам просто смехотворные ответы”, – поделился Георгий САФАРЯН. “Мы 5 лет занимались защитой прав заключенных. Мы всегда были рядом с теми, кто нуждается в защите. Но уже около года как нам запретили проводить мониторинг тюрем – без объяснения причин. Я, конечно, сторонник демократии – без этого мы будем топтаться на месте”, – сказал Альберт ВОСКАНЯН. “Нельзя однозначно сказать, что нас признают в случае демократического государства. Но даже если это сказка, то полезная сказка… Она нужна, чтобы спасти нашу страну. И на внешнем уровне эта сказка будет иметь воздействие, и внутри страны – позволит карабахцам чувствовать себя на своей земле человеком”, – сказал Г. Багдасарян. Резюмируя дискуссию, Ж. Крикорова отметила: “Очень сложно противостоять плохому, которое так или иначе вместе с хорошим привносится в Карабах из Европы. Но мы не можем построить “китайскую стену” и блокироваться от мира. Просто надо правильно подходить к этому вопросу – перенимать у человечества его лучшие ценности и отдавать миру свои”.

НПО и внешние связи, или “мы не шпионы”

Открывая тему “НПО и внешние связи”, руководитель Степанакертского ресурс-центра Ирина ГРИГОРЯН отметила, что многие карабахские НПО принимают активное участие в международных и региональных проектах, в том числе и с азербайджанскими коллегами. И есть случаи, когда подобное сотрудничество не находит понимания у некоторых представителей нашего общества. Как присутствующие относятся к подобным контактам и что могут дать различные проекты с международными организациями – именно этому кругу вопросов была посвящена дискуссия. “Мы сотрудничаем с международными НПО и для нас это – трибуна, чтоб на международном уровне зазвучали проблемы карабахских беженцев”, – сказал председатель Союза беженцев НКР Сарасар САРЬЯН. “Часто некоторые непонимающие суть процесса приклеивают нам ярлык “шпионов”, забывая, что когда дело доходит до реальной дискуссии с международными структурами, именно эти “шпионы” встают и во всеуслышание заявляют о правах и требованиях карабахцев. А ура-патриоты забывают о своем “горячем национальном  темпераменте”, как только их увольняют с тех или иных государственных постов”, – отметил Г. Багдасарян. Говоря о народной дипломатии и контактах с азербайджанцами, присутствующие заметили, что “не надо забывать, что ни мы, ни Азербайджан не уйдем с этих территорий, а замка на границах не бывает”. “Народной дипломатией мы не добьемся признания, так мы можем достичь просто хороших отношений с азербайджанцами. А вопросы статуса и т. д. решаются вовсе не посредством народных дипломатов!” – сказал руководитель НПО “Контакт” Сергей БЕГЛАРЯН. По мнению руководителя Медицинского Союза Ашота АДАМЯНА, “необходимо укреплять связи с НПО Азербайджана, чтоб решить карабахскую проблему. Роль наших НПО – готовить азербайджанские НПО к тому, что мы независимы, и посредством их – готовить к этому азербайджанское общество”. “Я за то, чтоб мы много общались и узнавали друг друга, чтоб мы ездили друг к другу и видели реальность – ту, которая отличается от того, что выдает пресса”, – сказал А. Восканян. При этом представитель министерства культуры Гаянэ ГРИГОРЯН отметила: «Контакты с международными структурами однозначно приветствуются – ведь этого не могут позволить себе официальные структуры. Однако есть тенденция – за границу выезжают некомпетентные люди, при этом из Азербайджана неизменно приезжают те, кто проходит «инструктаж»”. На это И. Григорян, исходя из многолетнего опыта ее участия на различных международных встречах, заметила, что карабахцы всегда достойно представляют свою страну и всегда помнят, что они в первую очередь – граждане своей страны. И с различных международных трибун доводят чаяния карабахцев до мира, приближая процесс международного признания НКР.

НПО и власть, или “как достучаться друг до друга” 

В этой части дискуссии НПО-ошники говорили о связи третьего сектора с властями. По словам руководителя международного союза художников Арцаха “Гам-Арт” Самвела ГАБРИЕЛЯН, часть карабахских НПО постсоветские, и часто власть “по привычке” дает финансирование именно “традиционным НПО”, а многие идеи новых общественных организаций власти встречают с опаской и недоверием. При этом выступающие с удовлетворением отметили факт финансирования правительством не организаций, а конкретных проектов. “НПО – авторы идей, правительство владеет деньгами. Надо обратиться к правительству с предложением, чтоб они приглашали на обсуждения различных вопросов те НПО, которые являются экспертами в той или иной сфере – с правом совещательного голоса. Это будет реальный шаг к сотрудничеству”, – сказал С. Бекташян. “Сотрудничество властей с НПО необходимо. Только во встречной работе будет достигнут серьезный результат – ведь мы все хотим одного и того же: жить в лучшей стране”, сказала Ж. Крикорова. Прозвучали различные идеи – от проведения регулярных общественных слушаний до создания альтернативного парламента, внесения изменений в закон “Об общественных организациях”, определения серьезной стратегии в финансировании общественных проектов  и т. п.

Первый Форум карабахских НПО завершил свою работу, высветив множество вопросов. Вопросов, на которые и власть, и сам третий сектор должны найти ответы. Но без сомнений, подобный Форум был необходим – для всех. Властям он показал потенциал третьего сектора, самим НПО дал возможность приобщиться к обсуждению более глобальных вопросов, чем свои узко-организационные и задуматься над тем, как и где должен находиться третий сектор.

По словам организаторов, подобные форумы будут проводиться еще – как узко-тематические, так и стратегические. Главное – начало положено.

——————————————————————————————-

Безопасность

В рамках работы Степанакертского ресурсного центра при поддержке организации “International Alert” в Карабахе реализуется несколько проектов по темам, касающимся евроинтеграции, демократии, цене конфликта и безопасности.

Сфера безопасности – та область, которая чрезвычайно волнует карабахцев. Ведь вообще все Карабахское Движение в далеком 1988 году начиналось на волне ощущения опасности – сначала потери своей идентичности, потом уже – за жизнь, за близких, за свои дома, за Родину и т. д.

Что же является основным в вопросе безопасности карабахцев? Почему мы сегодня говорим о возврате беженцев, о сдаче территорий, о статусе и гарантиях – именно в контексте безопасности? Мы надеемся получить на этот вопрос экспертную оценку политологов, журналистов и политиков, с которой вы можете ознакомиться в ближайших номерах “Демо”.

НАГОРНО-КАРАБАХСКИЙ КОНФЛИКТ  В  ПЛОСКОСТИ ГОСУДАРСТВЕННОЙ И ЭТНОПОЛИТИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ 

Давид БАБАЯН
политолог

Нагорно-карабахский конфликт по праву можно назвать самым трудноразрешимым конфликтом не только на постсоветском пространстве, но и, наверное, в мире. Сложность данного конфликта во многом является следствием того, что здесь переплетаются комплексные вопросы безопасности различного уровня. Это и вопросы безопасности сторон конфликта, и безопасность ключевых игроков глобального и регионального масштаба. При этом время от времени интересы в сфере безопасности вышеуказанных уровней могут совпадать, а могут и нет. Аналогичная ситуация складывается и внутри вышеуказанных уровней.

Все это, естественно, воздействует на различные аспекты безопасности. Особенно ярко это проявляется на философии и подходах к переговорному процессу в целом, a также на тесном переплетении национальных и государственных аспектов безопасности. Начнем с подходов к переговорному процессу. Здесь налицо все еще не решенный вопрос о том, к чему надо стремиться – к урегулированию или к разрешению конфликта? Этот вопрoс является ключевым, и дальнейший ход событий в зоне карабахского конфликта во многом станет производным именно от ответа на него.

На сегодня наглядно проявляется, что у сторон конфликта в этой плоскости имеются разные подходы, налицо явно выраженное предпочтение к урегулированию и разрешению конфликта. Между урегулированием и разрешением конфликта есть много общих черт, но есть и существенная разница. Разрешение, в отличие от урегулирования, предполагает более окончательное решение вопроса. Урегулирование же предполагает нахождение определенного компромисса в решении, при котором вопрос все же окончательно не разрешается. В данном случае стороны фактически договариваются не упоминать те или иные трудноразрешимые или неразрешимые на данном этапе вопросы, оставив их на потом. Урегулирование может привести к разрешению, но для этого необходимо время. Это также отличает эти два подхода.

При разрешении конфликта временной отрезок между формальным соглашением по решению проблемы и созданием в соответствии с этим соглашением новой ситуации относительно более короткий. Правда, эффективность в этом случае зависит от типа разрешения. Если разрешение является силовым, при котором одна из сторон конфликта или же обе/все стороны вынужденно принимают окончательное решение, то это решение может в дальнейшем привести к еще более непредсказуемым последствиям. Если же разрешение является результатом консенсуса, то это наиболее эффективный вариант решения проблемы. Однако, к сожалению, данный подход не так уж часто встречается в практике урегулирования конфликтов.

В нагорно-карабахском переговорном процессе сложилась весьма интересная ситуация, при которой у сторон конфликта выявилась разная философия его решения. Азербайджан видит решение конфликта в его разрешении – причем не на основе консенсуса, а посредством оказания давления на Армению и Нагорный Карабах. С другой стороны, Армения и Карабах демонстрируют свою готовность к урегулированию. Естественно, что в такой обстановке весьма трудно найти решение вопроса. Посредники, по всей видимости, учитывая как позиции сторон, так и переплетение интересов разных геополитических игроков глобального и регионального масштаба, также склоняются к варианту урегулирования. Тем не менее, официальный Баку, по крайней мере, в обозримой перспективе, вряд ли согласится на решение нагорно-карабахского конфликта – на основе урегулирования или даже разрешения – на основе консенсуса.

Основной причиной тому – весьма специфический симбиоз национальных (вопросы, затрагивающие этнополитическую плоскость) и государственных аспектов безопасности в случае с Азербайджаном. Причина такой ситуации в Азербайджане – то, что и азербайджанцы как отдельный народ, и Азербайджан как отдельное независимое государство очень молодые. Впервые государство под названием “Азербайджан” появилось лишь в конце мая 1918 года, после распада Российской империи. Интересно, но когда была провозглашена независимость этого нового государства, оно было названо “Восточно-Кавказской мусульманской республикой”. Провозглашение государства под таким названием означало то, что здесь в качестве этнополитической идентичности принималась конфессиональная принадлежность, а не национальная – ввиду отсутствия или слабых проявлений таковой. Однако всего через несколько дней по совету турок она была переименована в “Азербайджанскую демократическую республику”. Это было сделано для того чтобы придать легитимность турецким притязаниям на Азербайджан, историческую область на севере Ирана.

Процесс же формирования азербайджанской нации начался в 30-х годах прошлого века, а этноним «азербайджанцы» впервые появился лишь в 1936 году. Базой консолидации мусульманских народов Азербайджанской Советской Социалистической Республики в единый азербайджанский народ должна была стать территориально-административная принадлежность. Люди различных национальностей должны были идентифицировать себя как азербайджанцы, то есть жители Азербайджана.  После того, как общая самоидентификация была бы привита, она со временем должна была эволюционировать в национальное самосознание и национальную идентичность (нацию).  Аналогичным образом развивалась ситуация с национальной идентичностью, например, американцев. Азербайджан был единственной республикой СССР, в которой это можно было сделать, так как название государства не было производным от основного народа, населявшего его территорию.  Таким образом, частью новой азербайджанской общности становились потомки кавказских албанцев – лезгины, носители иранской культуры – талыши, таты, курды и другие народности, горские народы, а также тюркский этнос.

Но эволюционирование общей самоидентификации в национальное самосознание и национальную идентичность в Азербайджане произошло несколько иначе, чем планировалось. Самоидентификация в качестве азербайджанцев, а затем ее трансформация в национальное самосознание и национальную идентичность достаточно успешно прошла среди тюркоязычного населения республики. Но этот процесс среди других народов происходил медленнее.  Поэтому процесс национальной консолидации в Азербайджане начал приобретать совершенно иное направление. Тюркская элита, успешно пройдя цепь “самоидентификация – самосознание – национальная идентичность”, начала фактически навязывать азербайджанскую идентичность другим мусульманским народам республики и их элитам, для которых азербайджанская общность находилась в основном все еще на стадии самоидентификации. В результате мусульманские нацменьшинства Азербайджана стали воспринимать азербайджанскую общность как попытку другого народа навязать им свою национальную идентичность.  Под азербайджанцами начали понимать собственно тюркский этнос Азербайджана, и азербайджанская общность перестала быть консолидирующим элементом для мусульманских народов республики.

Вышеуказанные процессы существенным образом препятствуют решению нагорно-карабахского конфликта. Если Азербайджан, к примеру, признает независимость НКР или же предоставит Карабаху статус автономии (как они постоянно говорят), то ряд народов Азербайджанской Республики, например, лезгины, аварцы и талышы, могут потребовать того же. Тем более что соответствующие прецеденты имеются. Так, например, в ХХ веке талыши дважды провозгласили создание своего государства (в 1919 и 1993 гг.), а 28 февраля 1991 года на III съезде полномочных представителей лезгинского народа, который прошел в селе Касумкенд Дагестана, была принята декларация о восстановлении государственности лезгинского народа и о создании Республики Лезгистан по обе стороны реки Самур. Но это решение так и осталось на бумаге. Поэтому и признание независимости, и так называемая автономия  имеют для Азербайджана одинаковый смысл – особенно после того, что произошло в Косово. А это может привести к непредсказуемым последствиям, тем более учитывая тот факт, что компактно проживающие нацменьшинства составляют около половины населения Азербайджанской Республики.

Таким образом, в Азербайджане этнополитическая безопасность на сегодня является самым ключевым компонентом безопасности этого государства. Более того, все вызовы безопасности Азербайджана являются производными именно от этнополитической безопасности. Государственная плоскость безопасности, учитывая то, что процесс формирования азербайджанского народа пока не завершен, все еще не отпочковалась в качестве отдельной плоскости от этнополитической безопасности.  Государственность для азербайджанского народа является самым важным, возможно даже единственным, механизмом доведения до логического конца формирование азербайджанского народа. Однако не любое государство может гарантировать успех данного процесса. Государство, в составе которого, как уже отмечалось, будет этническая автономия, или же государство, которое признает пусть даже теоретическую возможность отделения от себя этнического образования, будет не в состоянии обеспечить этнополитическую безопасность находящегося в процессе формирования народа.

Это является ярким проявлением доминирования этнополитических аспектов безопасности в Азербайджане.

Ситуация усугубляется тем, что у азербайджанского народа все еще нет опыта существования вне азербайджанской государственности. С 1918 по 1936 год существовала азербайджанская государственность, хотя она имела номинальный характер, но не было сформированного народа. С 1936 года до сих пор формирование азербайджанского народа и развитие его государственности идут как единый процесс и любая попытка их отделения на данном этапе чревата попросту неизвестностью, что является самым  ярким проявлением непредсказуемости.

Это – объективный процесс, и именно попытки обойти его приводят к тому, что решение нагорно-карабахского конфликта так затягивается. Посредники предлагают варианты урегулирования или компромиссного разрешения, которые приемлемы с точки зрения государственной безопасности, но не работают в случае с этнополитической.  Поэтому нередко действия Азербайджана могут казаться иррациональными. Но это только в том случае, если за основу берется плоскость государственной безопасности.

В случае с Нагорным Карабахом и Арменией государственные и этнополитические аспекты безопасности также присутствуют, но их соотношение отличается от того, что мы имеем в случае с Азербайджаном. Учитывая древнюю историю армянского народа и его государственности, государственные и этнополитические аспекты имеют практически равное соотношение в системе безопасности в целом. Более того, армянский народ – в отличие от азербайджанского – имеет достаточно долгую историю существования в условиях потери государственности. Однако история армянской государственности нынешнего этапа кардинально отличается от того, что армянский народ имел в прошлом. Дело в том, что потеря государственности и неудачные попытки ее воссоздания в течение достаточно долгого периода времени, постоянные притеснения со стороны завоевателей, кульминацией которого стал геноцид 1915 года, начали вырабатывать в сознании армянского народа «комплекс жертвы». Начало процессу избавления от данного комплекса положило именно Карабахское Движение. Победа Карабаха в войне с Азербайджаном в 1991-1994 гг. положила начало избавлению от вышеуказанного “комплекса жертвы”.

В данном контексте со всей уверенностью можно утверждать, что от результатов разрешения нагорно-карабахского конфликта во многом зависит судьба армянской государственности, а возможно и народа в целом. Проигрыш в урегулировании конфликта может привести к сильнейшему эмоциональному потрясению, которое выработает «перманентный комплекс жертвы» – а от него будет очень трудно, а может быть и невозможно, избавиться. С таким комплексом попросту выжить в данном геополитическом положении весьма и весьма проблематично.

Однако, учитывая тот факт, что в случае с Арменией и Арцахом нет явно выраженного доминирования этнополитических аспектов безопасности над государственными, для армянских сторон, в отличие от Азербайджана, компромиссное решение вопроса вполне приемлемо, если оно не идет вразрез с государственными аспектами безопасности. В данном контексте ключевыми выступают различные аспекты обеспечения безопасности НКР – особенно в таких плоскостях, как военно-политическая, экономическая и экологическая. Это наиболее чувствительные сферы государственной безопасности как Арцаха, так и Армении. И понятно, что территория Нагорного Карабаха в пределах административных границ бывшей НКАО весьма уязвима и не в состоянии полноценно обеспечить безопасность республики и ее народа. Достаточно указать, что, например, за пределами границ бывшей автономной области, в Карвачарском (Кельбаджарском) районе берут начало 85% водных ресурсов бывшей НКАО. Кроме того, в течение десятилетий, посредством изменения тех или иных участков административных границ области, власти Азербайджана поставили Нагорный Карабах в сильно зависимое положение в сферах транспорта, коммуникаций, сельского хозяйства, не говоря уже о вопросах безопасности. Таким образом, для НКР и Армении приемлемы те варианты решения вопроса, которые не нарушают государственную безопасность обоих армянских государств.

В данной ситуации возникает естественный вопрос: что же делать, чтобы решить проблему? Решение любого рода вопросов, тем более геополитических, требует прежде всего учета реалий. Реалии, конечно, динамичны в своем развитии. Но они развиваются и меняются под воздействием объективных и субъективных факторов. Под объективными факторами можно понимать развитие процессов, не ставящих в качестве цели или самоцели изменение этих реалий. Под субъективными же факторами понимаются действия, ставящие в качестве цели или самоцели изменение этих реалий. Первая группа факторов, особенно в сфере безопасности, на сегодня и на ближайшую перспективу не сулит каких-либо подвижек в решении конфликта. То же самое и со второй группой. Единственно реальной возможностью решить вопрос остается время. И эффективные и неэффективные действия по решению вопроса во многом будут производными от правильного или неправильного использования фактора времени.

——————————————————————————————-

Образование

Репетитор или учитель?

Каждый год мы видим сотни детей, идущих в первый класс, рисующих первые буквы, читающих первые слоги, и вновь убеждаемся, что умение читать большинство детей быстро начинает воспринимать как нечто обычное. Ребенок, гордясь недавно приобретенным узнаванием букв, сначала одолевает стихотворение, затем первую сказку, первый небольшой рассказ, а через пару лет становится… учеником репетитора. А для чего вообще способному учащемуся школы нужен репетитор?

В прoизведениях русских писателей конца XIX и начала XX вв. в роли литературных персонажей часто выступают репетиторы. Но с тех пор многое изменилось. На смену гимназиям пришли школы, но, оказывается, “век нынешний” все же очень похож на “век минувший”.

По неточным данным, на сегодняшний день в Карабахе для поступления в вузы с репетиторами занимается 65 процентов выпускников средней школы.  Так что в нашем лексиконе слово “репетитор” встречается ничуть не реже, чем в произведениях классиков. Невольно возникает вопрос: тогда к чему готовит выпускников школа? А может – в этом ничего странного нет? Может то, что многострадальный десятиклассник, помимо занятий в школах, занимается еще и с двумя или тремя преподавателями, нормально? Или – подобные занятия предназначены для особо бесталанных?

В 80-х годах, когда в школе учились мои ровесники, с репетиторами занимались только не успевающие по школьной программе. Ни о какой дополнительной подготовке для учеников успевающих и речи не было. Сдал успешно школьные экзамены – поступай в вуз! То есть подготовка к выпускным экзаменам в школе была одновременно и подготовкой к вступительным экзаменам в вуз. А сегодня? Кому из читателей незнакома такая картина: любимое чадо на пороге десятилетки, и обеспокоенные родители срочно обзванивают знакомых в поисках репетитора! Какие только усилия ни прилагаются, чтобы отыскать полубога-получеловека, способного подготовить школьника к поступлению в выбранный вуз! Кстати – выбранный кем? Да если  даже и самим учеником – все равно, поиск преподавателя возьмут на себя безутешные папа и мама, а деньги, скопленные на холодильник или мебель, безоговорочно пойдут на занятия с репетитором. Понятно, что занятия с преподавателями по подготовке в высшее учебное заведение – привилегия тех учащихся, чьи родители в состоянии оплатить такую подготовку. А как же быть остальным? Почему у ученика, успешно сдавшего школьные экзамены, нет никакой гарантии, что он – без дополнительных занятий с репетитором – успешно поступит в институт? Не новость, что без подобных дополнительных занятий успех на вступительных невозможен. Вот и выходит, как это ни странно, что раньше с репетиторами занимались отстающие ученики, теперь же это – удел отличников. Или может, в веку нынешнем отличников и вовсе нет, тут только отстающие?!

Или, может, в нынешних школах учащиеся не получают стабильных знаний? Многие учителя не особо заинтересованы в том, чтобы полностью “выкладываться” во время своих уроков. Почему? Потому что часто педагог – в школе всего лишь работник с окладом, а у себя дома частный репетитор – во всю силу занимается с учеником, потому что за это платят отдельно. И в большинстве случаев видя, что ребенку в школе достается мало сил и внимания, родителям приходится нанимать репетитора. При этом в основном репетиторами становятся те же учителя, которые преподают тому же ученику в школе. И, как это ни парадоксально, занятия с репетитором дают хорошую пользу, тот же ученик начинает вдруг лучше усваивать!

Зададимся вопросом: какова главная проблема школы не с позиции самих работников образования, а с точки зрения родителей? Вне всякого сомнения, один из важных аспектов – отсутствие влияния родителей на преподавателей. А тут – педагог действует по старой доброй магазинной формуле: “вас много, а я один!”. Точно так же, как врач – по отношению к пациенту.

Обычно у критикующего спрашивают: а как быть? что вы предлагаете? Есть богатейший и весьма успешный опыт развитых стран в области организации среднего образования, где неизменным сохраняется основной принцип: финансирование школ и оплата труда учителей напрямую зависят от качества преподавания, воспитания. Принцип этот в цивилизованных странах работает потому, что есть выбор: школы государственные, частные, церковные, организованные различными благотворительными обществами. Проще говоря, нет единообразия.

В Карабахе нужны частные школы, прежде всего, в интересах всей системы образования. Однако представьте, какой шум поднимется, если их открыть сейчас – ведь репетиторы останутся без работы.

И еще предложение: не стоит ли для старшеклассников провести деление на гуманитарные и технические классы? Таким образом, у школ появится возможность готовить выпускников к поступлению в вузы. Необходимости в репетиторах тогда не будет, а если и будет – то только для отстающих учеников.

Ангелина БАРСЕГЯН

——————————————————————————————-

Школа: тюрьма или светлый дом?

Однажды я решил пройтись до дома товарища пешком. Короткий путь к его дому лежит через городской парк. Парк в будничный день практически пустовал – если не считать следующее, что я увидел. Два молодых человека сидели рядом на одной из скамеек. Только вот сидели они не так, как обычно сидят все. Сидели они на спинке скамейки, ноги поставив на место, предназначенное для сиденья. Рядом с ногами лежали две тетрадки. У обоих парней были скучающие недобрые взгляды, устремленные вдаль. “Что происходит с нашей молодежью сегодня?”- подумал я и решил подойти к ним. Видно было, что их явно что-то беспокоило…

Подойдя, я попросил разрешения сесть рядом с ними – точнее, сесть на то место, куда обычно принято садиться. Они удивленно посмотрели на меня –  “ведь скамеек свободных уйма”, но кивком головы выразили согласие. Протянув им руку, я представился, назвав свое имя. Они в ответ пожали мою руку, но имен своих не назвали. Мы разговорились. Говорили сначала о погоде, а потом речь зашла о школе. Оказалось – оба моих собеседника учатся в десятом классе.

– Нравится вам школа?- задаю вопрос обоим.

– Школу я не люблю, – отрезал один. – Школа – это заведение, которое приходится терпеть.

– Всегда надо тащиться вместе со всеми, а то отстанешь и уже не догонишь, – сказал другой. – В школе царствует власть отметок, которой приходится покоряться.

Последнее сказанное им, учеником десятого класса, было неприятнее всего. А какую бы оценку он поставил своей школе, доведись ему выступать с трибуны на обсуждении современной системы образования? Ответ прозвучал сразу – “Два с минусом”…

Так кто они – эти двое с десятого класса? Принципиальные двоечники, не любящие школу за то, что она строга к ним? Подростки-экстремисты, одержимые жаждой разрушения и ненавидящие школу просто за то, что она существует? Нет, вовсе нет. Они – обычные парни, каких тысячи в наших школах. Нормальные ученики нормального класса, только вот они – обычные ленивцы.

В этот день вечером, побывав у товарища дома, я задал его дочке тот же вопрос: “Нравится ли ей школа?” Она – тоже ученица десятого класса. Дочка товарища ответила коротко: “Школа для меня – это светлый дом. Мы там получаем знания, которые по всей жизни будут жить с нами. Знаю, что через пару месяцев я буду скучать по школе”…

А что думают младшеклассники? Ученица третьего класса, внучка соседа, на вопрос “Нравится ей школа?” ответила так: “Школа – это хорошо, но переменка – лучше всего на свете!”

А что думаем о школе мы – взрослые? В мое время, когда я в школу ходил – а это была середина семидесятых годов прошлого века – тогда девочки и мальчики ходили в школу в одной форме одежды. Дирекция запрещала нам носить часы, школьницам запрещалось пользоваться косметикой. А теперь что происходит в школах?! Чуть ли не во всех классах часы висят прямо над доской, а вот в мировой практике настенные часы в классах висят позади учеников – так, чтобы видел их только педагог.

Большинство школьников, независимо от пола и финансового состояния своих семей, приходят на учебу в школу – одетые по моде, накрашенные, с мобильными телефонами и т. д. Старшеклассники заявляются в школу без книг, тетрадей и дневников. Сигареты курят везде! Причем пачка от сигарет хранится в сумках одноклассниц.

– Так безопасней, директор иногда проверяет, нет ли у нас сигарет, – говорит один из старшеклассников школы номер 8. – Он запрещает ходить в школу  с сотовыми телефонами, нам запрещает курить, а девчонкам запрещает носить золотые украшения.

А ведь так должно быть во всех школах…

– Скажу как педагог на пенсии, – начал 79-летний учитель Рафаел Исраелян. – Обратите внимание, с какими обложками сейчас продают тетради. Помните, в былые времена на задней стороне обложек тонких тетрадей была или таблица умножения, или инструкция школьникам под названием “Мы идем в школу”, в которой описывалось, как можно безопасно дойти до школы. А обложки толстых тетрадей были гладкими – без каких-либо рисунков. А что теперь на обложках? Фотографии популярных женщин и мужчин! Так о чем будет думать учащийся (независимо от пола), если извилины его мозгов заняты, естественно, не тем, чтобы схватывать каждое слово, вылетающее из уст педагога во время объяснения урока?!

А ведь никто из нас, взрослых, не задумывается о косвенном влиянии подобных рисунков на тетрадях. Сегодня старшеклассники заняты тем, что ставят ставки за ту или иную футбольную команду, а старшеклассницы обсуждают на уроках между собой или моду, или сериалы, которые они не пропускают по телевизору, и героини которых изображены на обложках их тетрадей.

– Школа отупляет нас, – такое мнение высказал восьмиклассник Давид. – Ежедневно приходится садиться за парту, раскрывать книгу  – будь то химия, физика, история – и опять ничего не понимать… Туда надо идти даже тогда, когда совсем неохота.

…Однако каждый день точно по звонку начинаются и заканчиваются занятия в школах, выставляются отметки, проводятся воспитательные мероприятия. Каждый день учителя в тысячах классов произносят тысячи слов –  и не может же быть, чтобы все эти слова никуда ни годились и были никому не интересны! Худо-бедно, но каждый год школа выпускает в жизнь своих учеников. Конечно, среди них есть и те, кто не готов к жизни, кто понятия не имеет о формулах и грамматике, но ведь большая-то часть ребят все-таки становится приличными и трудолюбивыми гражданами нашей страны! А это опять-таки  значит, что школа все-таки выполняет возложенную на нее задачу обучения и воспитания.

– Школа – своего рода тюрьма, в которой я постоянно стремлюсь избегать определенных учителей, а вместо этого постоянно с ними сталкиваюсь, – вот как думает ученица восьмого класса, нехотя ответив на мой вопрос о школе.

“Школа – тюрьма”- ужасающее сравнение. Ведь школа  предназначена быть для ребенка Домом Знаний, оазисом справедливости и доброты в нашем не всегда справедливом и не всегда добром мире. А что сейчас?

Дети избегают педагогов, недолюбливают их – из-за того, что учителя дают им советы. Нет уважения к старшим, а надо, чтобы дети уважали учителя не только за знания. Личность мыслящая, думающая, сострадающая и знающая – таким и должен быть Учитель. Именно такими были учителя, которые преподавали моему поколению – люди мыслящие и страдающие за каждого из нас. Мы слушались и советовались с нашими учителями, мы любили и любим их до сих пор, и благодаря именно им большинство из нас сегодня вышло в люди. Так давайте же не забывать все-таки, что школа – не тюрьма, а светлый дом, и делать все возможное для того, чтоб вернуть ей ее предназначение.

Грант АЗИЗЯН

Будущему – качественное образование

АЛЕКСАНЯН Альберт Гарегинович – доктор физико-математических наук, профессор. Родился в г. Баку. Среднее образование завершил в Ереване. Высшее образование получил  в Московском инженерно-физическом институте. Аспирантуру проходил в Физическом институте Академии наук СССР в лаборатории “Квантовой радиофизики”, руководимой лауреатом Нобелевской премии, академиком Н. Г. Басовым. Работал старшим научным сотрудником в ИРФЭ НАН РА, в НИЦ по проблемам развития высшего образования Министерства образования и науки РА, в Институте прикладных проблем физики НАН РА. С 1993 года по приглашению Министерства образования и науки НКР и ректора АрГУ Управлением специальных программ при правительстве РА был командирован в НКР для работы в Арцахском госуниверситете.

– Господин Алексанян, у Вас карабахские корни. Как это повлияло на ваш переезд в Арцах?

– Отец мой родом из села Акаку Гадрутского района, а материнские корни уходят в Западную Армению. В детстве каждый приезд в отцовскую деревню всегда воспринимался мною как праздник. Но в плане переезда решающим стало желание хоть в какой-то мере быть соучастником того, что происходило в Карабахе.

– От Ваших коллег мы узнали, что Ваша докторская  диссертация явилась фактически первой  диссертацией физико-технического направления, представленной из Карабаха. Если можно, несколько слов о Ваших научных изысканиях.

– С развитием так называемых нанотехнологий стало возможным создание искусственных сред (частным примером являются квантовые гетероструктуры). Их уникальность заключается в том, что они служат в качестве объекта для фундаментальных физических исследований, а также являются основой при создании устройств, используемых в информационных технологиях. Это – телекоммуникационные  системы, компьютеры, солнечные батареи и т. д. Сегодня лазеры, работающие на их основе, присутствуют фактически в каждом доме – например, в CD и DVD-плеерах. Вообще, всего не перечислишь. Эта сфера деятельности не является чем-то абстрактным, и при серьезном отношении к образовательному процессу вполне доступна для нашей молодежи. Благо, нынешний интеллектуальный потенциал в лице многих достойных сотрудников университета еще позволяет ставить перед собой подобные, в каком-то смысле, амбициозные программы.

– Но в последнее время в прессе часто говорят о неудовлетворительном качестве образования.

– Это нормальное явление, когда имеется общественная оценка, то есть существует обратная связь с обществом. Другой вопрос, насколько само общество заинтересовано в получении качественного образования. К сожалению, в нашем обществе сложилась несколько иная система приоритетов. Нет осознания остроты и общественного значения приоритетности качественного образования. Того, что именно образованные люди создают высокоэффективную экономику.

– Многие выходцы из Арцаха становились известными учеными и инженерами. Неужели сейчас земля арцахская оскудела на таланты?

– Любое явление, в том числе и талант, может проявить себя в определенной среде и при соответствующих условиях. Общепринято, что уровень высшего образования во многом определяется глубокими традициями в этой области. В нашем случае  я не буду говорить об исторически сложившихся причинах (это отдельная тема), можно лишь констатировать, что система высшего образования не запустила глубокие корни, и поэтому во временном масштабе не сформировались традиции в классическом понимании этого слова. В такой ситуации, естественно, возникает задача поиска своих “точек роста” – идет ли речь о технологии образования или об организации научно-исследовательских работ. А приемлемых для нас примеров тому немало.

– Для поднятия уровня образования проводятся реформы. Чем же не удовлетворяла советская система образования – ведь она считалась одной из лучших в мире?

– С развалом Советского Союза развалилась – в организационном плане – и советская система образования. С другой стороны, любая система, даже самая лучшая, как и любой организм, с течением времени устаревает и становится малоэффективной и неспособной решать задачи динамически развивающегося мира. Естественно, появилась необходимость вписаться в архитектуру  современного образования, принятую в развитых странах. Однако проблема в том, что у нас “совковыми” методами управления образованием хотят шагнуть в Европу. Существующая система университетского образования складывается у нас под влиянием административной системы руководства и не отвечает той структуре, которая имеется в продвинутых в этой области странах.  Например, традиционно-негибкое деление на факультеты препятствует  развитию междисциплинарного обучения. Кафедра, являясь основным учебно-исследовательским подразделением университета, должна иметь свой бюджет, составленный под конкретные и прошедшие экспертизу программы. Сильные кафедры – сильный университет. Эту формулу еще никто не отменял. Декларирование же реформ без разработки конкретных механизмов и соответствующих кадровых ресурсов может привести к тупиковым ситуациям. Мало знать правила игры, надо уметь еще и играть. Необходима инновационная политика в максимально широком ее понимании – как в образовательном процессе в целом, так и кадровой политике системы образования.

– По мнению министра образования и науки РА Л. Мкртчяна, Степанакерт нуждается в доказательстве своих прав иметь университет. Неужели сороколетие существования ВУЗа не является убедительным тому доказательством?

– Я не люблю комментировать высказывания даже столь авторитетного профессионала своего дела, каким является Л. Мкртчян. Однако становится ясным одно – ВУЗ, который постоянно не доказывает своего права на существование, перестает существовать. Я склонен считать, что возраст определяется не количеством прожитых лет, а объемом и качеством проделанной работы.

– Известно, что предстоящие выборы ректора АрГУ вызывают определенный интерес в обществе – ведь от того, кто будет находиться у руля, зависит немало.

– Здесь многое будет зависеть от тех, кто принимает решения и от того, каким  они хотят видеть университет и его роль в создании интеллектуального потенциала страны? Для меня лично важно, чтобы это был порядочный человек и профессионал своего дела. В противном случае, любое “фехтование” со здравым смыслом и презрение к элементарной логике, как обычно, приведет к попытке совместить две несовместимые идеи: одну – как моральное алиби и основу для чувственных псевдопатриотических речей, другую – как основу для реальных действий. В результате на практике происходит переход от бессознательного самообмана к нарочитой двуличности, лицемерию…

——————————————————————————————-

 1 июня

Международный день защиты детей

Международный день защиты детей – день мобилизации мирового общественного мнения на борьбу в защиту детей от угрозы войны, за сохранение здоровья детей, за осуществление их воспитания и образования на демократической основе.

Это – день не только шумных и веселых празднований детворы, но и напоминание обществу о необходимости соблюдения и уважения прав ребенка, как необходимого условия для формирования гуманного, справедливого и благополучного общества.

У Международного дня защиты детей своя история. Закончилась вторая мировая война – самая разрушительная из всех войн, какие когда-либо знало человечество. Постепенно на месте пепелищ стали строиться новые города и села, слово «выжить» в сознании людей заменилось словом «жить».

У людей возникла необходимость в твердой уверенности, что ни один ребенок в мире никогда больше не узнает бедствий новой войны. Тогда-то на первом Конгрессе женщин, состоявшемся в Париже, прозвучала клятва: «Мы торжественно клянемся бороться за создание условий, необходимых для счастливого и гармоничного развития наших детей и будущих поколений… Мы торжественно клянемся неустанно бороться за обеспечение прочного мира во всем мире как единственную гарантию счастья наших семей и детей».

Спустя несколько лет после конгресса, в ноябре 1949 года, Международная демократическая федерация женщин принимает решение – ежегодно 1 июня отмечать как День защиты детей.

Первый международный день защиты детей был проведен в 1950 году в 51 стране.

20 ноября 1959 года ООН приняла Декларацию прав ребенка – международно-правовой документ, где сформулированы десять принципов, излагающих основные права, которыми должны пользоваться дети всех стран. В число этих прав входят: право на пользование благами социального обеспечения – на надлежащее питание, жилище, развлечения и медицинское обслуживание; на получение образования, на защиту от всех форм небрежного отношения, жестокости и эксплуатации. Один из принципов декларации выдвигает задачу воспитания ребенка в духе понимания и дружбы между народами. В  декларации указывается, что изложенные в ней права должны «признаваться за всеми детьми без всяких исключений».

Осуществление Декларации прав ребенка – долг каждого государства.

Дети – наше будущее. Но с их здоровьем и воспитанием не все в мире обстоит благополучно. На специальной сессии Генеральной Ассамблеи ООН, посвященной вопросам защиты прав детей, прошедшей в Нью-Йорке, были оглашены печальные факты, собранные Детским фондом ООН (ЮНИСЕФ). Из них следует, что более половины детей в мире живут в семьях, где физическое и психологическое насилие – повседневная реальность. Каждый десятый ребенок в мире регулярно становится жертвой агрессивного поведения взрослых. В слаборазвитых странах Азии и Африки детям угрожает не только агрессия взрослых или неуважение их прав, но такие суровые реалии, как голод, СПИД, война. Уровень детской смертности в этих странах почти в два раза выше, чем в развивающихся. Так что в этот день людям есть о чем задуматься.

Добавим, что карабахский парламент недавно принял “Закон о детях”, в котором очерчены права и механизмы защиты прав карабахских детишек.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s